Słowacki, JuliuszŻmija Sekuła, AleksandraKwiatkowska, Katarzyna Kurzep, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Powieść poetycka Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zmija http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=9317 Juliusz Słowacki, Liryki i powieści poetyckie, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2010-03-24 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6778.jpg Wróżby świąteczne, Mykola Pymonenko (1862–1912), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6778 DC.WL-PP 1DTN Juliusz Słowacki Żmija Romans poetyczny z podań ukraińskich w sześciu pieśniachRomans poetyczny z podań ukraińskich... --- Romans tu umieszczony jest prawie zupełnie utworem imaginacji. --- Na Ukrainie lud dotąd pokazuje wał ogromny, wałem Żmii nazwany; niektórzy sądzą, że Żmija był jednym z pierwszych i najdawniejszych wodzów Zaporoża; inne podanie niesie, że szatan pod postacią żmii niósł wielki kamień, chcąc nim kościół przywalić, i przerażony kura zapianiem, głaz na stepy upuścił. Idąc za pierwszą z tych powieści utworzyłem osobę bajeczną, będącą bohatyrem mojego romansu, i z nią powiązałem różne przez historią wspominane wypadki. I tak: prawdziwą jest rzeczą, że Kozacy z czajkami wybiegali na Czarne Morze, spalili wiele miast Natolii i Cylicji, a zapędziwszy się aż pod Carogród, ogień w przedmieście Pera zanieśli. --- Sułtan przerażony, widząc płonące wieże Bosforu, złotem okupić się musiał. --- W papierach znalezionych w kuli na kościele St. Jana w Warszawie, a które Niemcewicz w pamiętnikach o dawnej Polszcze umieścił, znajduje się wzmianka o Kozakach. Stamtąd powziąłem wiadomość, iż któryś z baszów w niewolę przez Kozaków ujęty, na pośmiewisko w klatce jak drugi Bajazet był uwięziony. Opisy miejsc po części z Grądckiego, po części z Beauplana wyjęte; za czasów tego ostatniego widziano na najwyższej z wysp Czertomeliku ruiny zamku tak postawione, aby je woda, wiosną inne wyspy zatapiająca, dosięgnąć nie mogła. --- W tymże autorze wyczytałem, jak galery tureckie zapędziwszy się za czajkami zginęły, w labiryncie wysp czertomelickich obłąkane; tenże pisarz opisuje sposób, jakim Kozacy i Tatarowie na sumaki polowali, a obraz tej obławy starałem się wiernie w pieśni pierwszej romansu wystawić, równie jak sposób zdobywania czajkami okrętów tureckich, w czwartej pieśni opisany. Niekiedy, idąc za duchem poezji ludu ukraińskiego, chcąc obraz żywiej wystawić, porzucam sposób opisowy i opowiadanie wkładam w usta sternika kozackiego, nie sądzę zaś, aby taka wolność imaginacją czytelnika obrażać miała. Wiersz dziesięciozgłoskowy w niniejszej powieści użyty, a może nadto wyraźną miarą nieprzyjemnie mordujący ucho czytelnika, w moim jednak przekonaniu najwłaściwiej do takiego rodzaju utworu zastosować się daje. Z użycia takowego wiersza wynikała potrzeba, nie inne jak dwunasto- lub ośmiozgłoskowe łączyć z nim rytmy; tak, ażeby średniówka zawsze w połowie wiersza przypadać mogła. For thee, who thus in too protracted song/ Hast soothed thine idlesse with inglorious lays,/ Soon shall thy voice be lost amid the throng/ Of louder minstrels in thèse later days:/ To such resign the strife for fading bays ---/ III may such contest now the spirit move/ Which heeds nor keen reproach nor partial praise;/ Since cold each kinder heart that might approve,/ And none are left to please when none are left to love.For thee (...) to love. --- A ty, coś schlebiał pieśnią swojej dumie,/ Wysnutą z lutni, co tak mało waży,/ Pomnij, że głos twój rychło przebrzmi w tłumie/ Wrzaskliwych doby ostatniej pieśniarzy:/ O zwiędły wawrzyn ich rój się nie swarzy ---/ To nic dla ducha, który przestał miewać/ Czucie dla chwalby i nagany wrażéj,/ Gdy zgasły serca, co mogły ogrzewać.../ Dziś kochać nie ma kogo, a więc komu śpiewać? (G. G.Byron, Wędrówki Childe Harolda, Pieśń II, XCIV, tłum. J. Kasprowicz).Byron (Motto do I tomu Poezyj, Paryż 1832) Pieśń I Sumaksumak --- gatunek dzikiej kozy, żyjącej na stepach. Piękny to widok Czertomeliku!/ RzekaSto wysp przerżnęły Dniepru strumienie,/ Brzoza się kąpie w każdym strumyku,/ Słychać szum trzciny, słowika pienie./ A kiedy wiosną wezbrane wody/ Zaleją wszystkie wyspy dokoła,/ Jeszcze nad wodą widać drzew czoła ---/ Jakby rusałek cudne ogrody,/ Gałązką mącą wodne błękity./ I jeszcze słowik w gałązkach śpiewa,/ I szumią brzozy, lecz nad ich szczyty/ Wznosi się fala i nikną drzewa./ Dziko Dniepr szumi, gdy w jego łonie/ Sto wysp zielonych wiosną zatonie. Piękny to widok stu wysep pana ---/ Woda mu ziemię spod stóp wykradła:/ ZamekZamek się patrzy w fali zwierciadła,/ Co mu przy stopach szumi wezbrana./ A gdy nań patrzysz, dziwnym pozorem/ Rzekłbyś że zamek wstecz rzeki płynie/ Cegła koralów świeci kolorem,/ Lekkie filary podobne trzcinie./ Kilka ogromnych paszcz samostrzałusamostrzał --- rodzaj kuszy.,/ Patrzy strzelnicą na czarne morze:/ A górą zamku okna z kryształu,/ Świecą się, palą, jak ranne zorze;/ I tysiąc barwy w każdym promyku,/ Co się z tych okien nazad odkradnie./ W zamku pan mieszka Czertomeliku,/ Dumny atamanataman (z tur. tatar.) --- kozacki przywódca. co Sicząsicz (z ukr.) --- obóz kozacki. władnie;/ Lecz czy sam mieszka? --- Któż to odgadnie?/ Nikt nie był w zamku: mówią że czary/ Mieszkają w gmachu, że dłoń zaklęta/ Nadludzką sztuką wzniosła filary ---/ Lecz kiedy wzniosła? Nikt nie pamięta. Niejeden rybak wieczorną dobą,/ W Czertomeliku płynąc ostrowyostrów (daw.) --- wyspa.;/ ŚpiewSłyszał przed sobą, słyszał za sobą/ Śpiew słodszy, milszy niż szum dnieprowy./ A rybak milczał, płynął pomału ---/ Kiedy wieczorne zorze zapadły,/ Widział jak w zamku okna z kryształu,/ To się paliły, to znowu bladły;/ A z okien blaskiem konały pieśni./ Znów cicho --- głucho --- a rybak stary/ Żegnał się drżący --- to czary --- czary!/ Wszak rybak czuwa? wszak rybak nie śni?! Już to noc trzecia gdy gasną zorze,/ Błyska na zamku ogień jaskrawy.../ Ho! to kaganiec, to znak wyprawy,/ Popłyną czajkiczajka --- łódź kozacka. na czarne morze!/ Kozaków obóz zalega brzegi,/ Pośród czaharówczahary --- zarośla bagienne. spisaspisa --- rodzaj broni kozackiej, pika. połyska;/ A ponad Dnieprem w długie szeregi,/ Gęsto strażnicze płoną ogniska./ Tam na mogiłę wstąpił wysoką/ Gęślarz i śpiewa pieśni z mogiły.../ Jeśli w tych grobach nie śpią głęboko,/ Może ich dzikie pieśni zbudziły?/ O śpijcie! śpijcie! przeszła wam pora,/ I wyście żyli --- tu, w Ukrainie,/ I wyście żyli --- to było wczorawczora (daw.) --- dziś: wczoraj.!/ My dziś żyjemy, czas szybko płynie./ Po cóż tu wracać z licem upiora,/ Gdzie nikt nie chodzi po nas w żałobie?/ Jutro na naszym powiedzą grobie:/ I wyście żyli! --- To było wczora. Płyńmy więc! płyńmy w Natolskie grody,/ Burzyć pałace, rąbać fontanny ---/ Żelazem niszczyć Turków narody/ I porwać obraz Najświętszej Panny:/ Obraz, co płacze rzewnymi łzami,/ A gdy go człowiek w fali zanurzy,/ Morze gniewliwe bije falami./ Pieni się, huczy, pryska i burzy,/ I póty gniewne podnosi tonie,/ Aż wrogów statki w falach pochłonie... Lecz gdzież jest Hetman? W rannej godzinie/ Wyszedł i w stepach błądzi od rana./ Oto przy brzegu czajka hetmana,/ Powiewnym żaglem bieli się w trzcinie./ I wkoło gwarzy zgraja zebrana:/ Wszak nam na drogę brak na zwierzynie ---/ Idźmy na łowy! idźmy na łowy!/ Lecz gdzież nasz Żmija, Hetman niżowy? Ty śpisz sumaku! ty śpisz sumaku!/ Między błyszczące rosą czahary;/ A tutaj strzelce w stepach Budziaku,/ Otoczą wkrótce knieje i jary./ Sumak nie słyszy! sumak nie słyszy!/ Bo milcząc strzelce idą na łowy,/ I coraz ciszej,/ Między parowy,/ Pomiędzy trawy,/ Toną i toną;/ A zorza płoną/ I świt jaskrawy/ Pozłaca niebo na wschodzie. O! jakże miło przy rannym chłodzie/ Tak się zapuszczać w stepowe knieje./ Jak tajemnicza ta chwila nocy,/ Kiedy noc kona, księżyc blednieje ---/ Już dzień na wschodzie, a na północy/ Jeszcze lśnią gwiazdy, jeszcze lśnią jasno/ I wschód się złoci, blednie, czerwieni,/ Niebo się mieni;/ Gwiazdy w lazurze,/ Już gasną, gasną;/ I polne róże,/ Powstają z rosy perłami. --- PolowanieI cicho łowce szli manowcami./ Trzymaj myśliwcze ptaka na dłoni,/ Zakryj mu oczy złotym kapturem;/ Niech nastrzępionym nie szumi piórem,/ Niech się nie trzepie, w dzwonki nie dzwoni;/ Zdejmiesz mu kaptur, gdy w nasze sidła/ Zwierz się dostanie --- wtenczas posłuży./ Sokół się chmurzy,/ I ociemniony/ Nastrzępił skrzydła,/ Wyciągnął szpony./ Ponury, piersi napuszył. Tam szelest jakiś! Czy to zwierz ruszył?/ To nadto wcześnie! to nadto skoro!/ O! nie, to lekki chart tam na smyczy,/ Niechętny więzom piszczy, skowyczy ---/ Skarć łowcze charta ręką i sforą./ Pierwej wyśledzić sumaka tropy;/ Potem go gończe podniosą głosem,/ A potem charty. --- I chart karcony/ Przypadł do stopy;/ Okryty wrzosem,/ Kwiatem zroszony,/ Ciągnie się smutny na sforze. Wysłać strzelców na rozdroże,/ Gdzie się kończy ta dolina;/ Tam Kozacy wielkim kołem/ Stójcie cicho --- a drużyna/ Niech tam idzie drogą, dołem,/ Niechaj tonie w trawy, zioła --- ---/ W tej dolinie sumak leży./ Gdy starszy strzelec zawoła,/ Niech służba w trąby uderzy. Dane rozkazy, i dzikie jary/ Otoczył Kozak, tonie w czahary./ W krzakach się kryją ponure czoła,/ I cicho, jakby ludzi nie było!/ Jakby się tylko o łowach śniło!/ Wiatr wieje w kniei i szumią zioła,/ Zniknęły zbroje, łuki, oszczepy/ Świt płonie ogniem umalowany,/ I słońce wstaje nad martwe stepy./ Oblane złotem świtu burzany,/ Ognistej barwy kwiatem się palą,/ I gną się z wiatrem; fala za falą/ Przebiega stepy milczące. --- Cicho --- --- Wtem trąby zagrały grzmiące,/ I zagrzmiał razem pod niebo wzbity/ Z brzękiem surm, kotłów, okrzyk wesoły,/ I uwolnione z więzów sokoły/ Szybko w powietrza lecą błękity,/ Krążą i kraczą, dzwonkami dzwonią,/ I psy spuszczone jęczą i gonią./ Czekają łowce: wśród strasznej wrzawy/ Patrzą na niwy złocone świtem,/ I oto śmiga/ Sumak zbudzony;/ Ledwo kopytem/ Dotyka trawy,/ Charty wyściga,/ I przez zagony,/ Przed szybką smyczą,/ Sadzi przez doły ---/ Gończe skowyczą,/ Kraczą sokoły./ I jeden sokół już zleciał nisko,/ Siadł mu na grzbiecie, szpony zatopił./ Chart wiatronogi za zwierzem tropił,/ Już go dościgał --- już blisko --- blisko ---/ A sumak leci bojaźnią ślepy,/ Leci w zasadzkę --- wpadł na oszczepy,/ Drgnął tylko --- upadł --- a tłum wesoły/ Znów w trąby dzwoni, znów w kotły bije,/ Żeby wystraszyć co tylko żyje/ Pomiędzy trawy. --- Lecą sokoły,/ Krążą i kraczą, dzwonkami dzwonią,/ Ogary znowu jęczą i gonią./ Czekają łowce. --- Wśród kwiatów fali/ Znów coś mignęło? --- to sumak nowy? ---/ O nie! to Tatar miga od stali,/ Jak wiatr stepowy,/ Jak wąż, piersiami/ Trawy rozcina,/ Między kwiatami/ Złotem połyska./ I łuk napina,/ I strzały ciska,/ I rohatynyrohatyna --- odmiana włóczni. kolczate miota. Dziwi Kozaków ta zbroja złota,/ Musi to jakiś być wódz Tatarów? ---/ Puścić ogary: --- jeden z ogarów/ Już go dościga --- ha! zobaczycie!/ Ogar to stary, dobrze się sprawi,/ Wskoczy na piersi --- i w strasznej męce/ Wydrze mu życie,/ Zgniecie, zadławi. ---/ Już go doścignął --- rzecz niespodziana!/ Skacze na piersi, liże mu ręce,/ U stóp się kładzie --- wyje, skowyczy:/ Wszak to jest ogar! --- ogar hetmana!/ Pierwszy z ogarów! tak sławny w siczy!/ Nieraz Tatara wytropił w jarze,/ A dzisiaj znalazł pana w Tatarze? Wróciła nazad psiarnia zagnana,/ A Tatar leci i trawy łamie./ Patrzcie! --- i sokół siadł mu na ramię/ O dziwy! dziwy! sokół hetmana!/ Siadł na ramieniu, nastrzępia pióra,/ Zda się że skrzydłem nagli go w biegu./ W łowców szeregu,/ Okrzyk dokoła;/ Strzał lekkich chmura,/ Ściga Tatara;/ I jedna w piersi trafia ogara,/ Druga pod skrzydło trafia sokoła,/ Trzecia Tatara w czoło drasnęła. ---/ Czy krew płynęła? --- czy łza płynęła?/ Nie można wiedzieć --- stanął --- zakrywa ---/ Oczy zalane czy krwią, czy łzami./ Z piersi ogara obrożę zrywa,/ Z szyi sokoła pierścień z dzwonkami;/ I znów przez stepy,/ Wprost na oszczepy./ Leci w zasiane wrogiem parowy. ---/ Tam go wstrzymają? --- Nie, nie wstrzymali ---/ Daleko zdradne prześcignął łowy,/ I zniknął w burzanów fali. --- Nie --- to nie było senne widziadło;/ Bo tam gdzie przebiegł, pośród wądołów,/ Bez życia sześciu Kozaków padło,/ I sześć ogarów --- i sześć sokołów. Pieśń II Płaczka Z tętentem konia leci przez wrzosy./ To pan nasz, Żmija, Hetman na Niżu./ Bielą się wzbite tumany rosy,/ Spod kopyt konia spłoszone wrony/ Stadem się zbiły, siadły na krzyżu./ W burzanieburzan --- gęste zarośla stepowe. miga kołpakkołpak (z tur.) --- nakrycie głowy, obszyte futrem. czerwony,/ Stalowa zbroja miga w burzanie:/ --- „Witaj, Hetmanie! witaj, Hetmanie!" --- --- „Zdrowia, drużyno --- co słychać w Siczy?/ Czy szumią żagle? --- czajka gotowa?/ Czy nam złą wróżbą wrona nie krzyczy?/ Czy zawsze nasza fala dnieprowa/ Tak jak płynęła, płynie do morza?.../ Ha! tak? --- to dobrze. --- Nim błyśnie zorza/ Być w pogotowiu. --- Teraz niech czara/ Zaszumi miodem --- pieśń grzmi wesoła. ---/ Lecz gdzie mój ogar? --- puścić ogara!/ Gdzie jest mój sokół? --- puścić sokoła." Stróż psów hetmańskich, ptasznik Hetmana,/ Dzieci nieletnie, wyszli z drużyny;/ Pobladli oba uczuciem winy,/ I wyczytali gniew w oczach pana./ Potem rzekł starszy: Czary, Polowanie„Nieszczęsne łowy!/ Na nasze łowy ktoś rzucił czary./ Gdzie niegdyś leżał sumak stepowy,/ Dzisiaj, okryte zbroją Tatary,/ Trudzili charty i skrzydła ptaków./ Od strzał tatarskich sześciu Kozaków/ Pośród stepowych padło wądołów./ I sześć ogarów --- i sześć sokołów./ Tatar ci zabił psa i sokoła". --- „Kłamstwo! to kłamstwo!" --- Hetman zawoła ---/ „Gdy w polach jęczą wasze cięciwy,/ Smycz moja pada, a Tatar żywy? ---/ Umiem wybadać prawdę za mgłami/ Uwitą w słowa krzywoprzysiężne./ Znacie tę obróż? pierścień z dzwonkami?.../ Śmiercią wam biją dzwonki mosiężne"./ Snadźsnadź (przestarz.) --- przecież, zapewne. że obrożę charta poznali,/ Pieśń śmierci w głosie dzwonków odgadli;/ Oba zadrżeli, oba pobladli,/ Łza im błękitne oczy krysztali. --- „Parę kłamliwą, co razem wzrosła"/ Rzekł srogo Żmija „polecić Bogu,/ Wsadzić do czajki, w czajce bez wiosła,/ Niech z dnieprowego spływają progu". --- Już odszedł Hetman. --- Powstały gwary,/ Skądże wie Żmija o naszych łowach?/ Czy mu przynieśli pierścień Tatary?/ Czy gdzie ukryty sam był w parowach? ---/ ŚpiewW różnych domysłach zabrzmiały struny./ Jako żurawi nuta wędrowna,/ Pieśń przez srebrzyste płynie piołuny,/ Miesza się z echem --- dzika, czarowna,/ Bo kiedyż Kozak o czarach nie śni?/ Może domysły rozkwitną z pieśni? --- Powieść kozacka Rusałka 1 Nad mogiłą w mgłach wysoko:/ Krąży sokół, siadł na krzyżu./ Pod tym grobem śpi głęboko,/ Niegdyś Hetman, pan na Niżu. Jeszcze sława Zaporoża,/ Jako miesiąc blady, nowy,/ Nie przebyła w czajkach morza,/ Nie wzleciała nad ostrowy. Na ostrowach rosły głogi,/ I samotna róża bladła./ Zapienione skalne progi,/ Mgliły błękit wód zwierciadła. Przy Rusałce, wysp Hetmana/ Widać było w blask miesiąca./ Jego luba z mgły uwiana,/ Z mgły dnieprowej, zimna, drżąca. Choć mroziła mglistą dłonią,/ Zapalała czarnym okiem ---/ Kwiaty„Luby" --- rzekła --- „tam się płonią/ Polne róże nad potokiem. „Dzwonki barwą lśnią błękitną:/ Uschną dzwonki na pokosach,/ Lecz z różami, gdy przekwitną,/ Rozkwitają w moich włosach. „Duchem zmarłych na tym świecie/ Żyję, kwitnę jak mogiła./ Cóż po łąkach? cóż po kwiecie?/ Niechaj uschną --- bym ja żyła ---" --- „Czarna duszo! precz ode mnie,/ Już miłości nie ocucę". ---/ --- „Wyrzekasz się? --- lecz daremnie!/ Znów zawołasz --- znów powrócę". 2 Rusałka się w mgłę rozpływa./ Nocą blady miesiąc świeci,/ I po łodziach lśnią łuczywa,/ I do Dniepru toną sieci --- Hetman smutny i ponury./ Płynie z wolna łódź Hetmana!/ Przed nią postać z mglistej chmury,/ Płomieniami malowana: Taka piękna, ponad falą,/ Gdy się o nią blask roztrąca./ Wpół się ogniem lica palą,/ Wpół się srebrzą w blask miesiąca. W zachwyceniu, nieprzytomnie,/ Choć to może duszy zguba,/ Hetman wołał: „Chodź tu do mnie!/ Chodź tu do mnie, moja luba!" --- 3 Odtąd zawsze, zawsze razem./ Hetman w więzy lgnął widziadła,/ Choć jej dusza zimnym głazem ---/ Na twarz różne barwy kładła. Zawsze piękna --- z polnych głogów/ Róże, złote włosy wieńczą ---/ I kradzioną znad porogów,/ Mgliste szaty złoci tęczą. ZamekGdzie zarastał gaj odludny,/ Jednym słowem --- jednym rankiem,/ Wzniosła z wyspy zamek cudny,/ I obwiodła złotym gankiem --- Z koralowej zamek cegły./ Wieża druga, trzecia, czwarta,/ Na skinienie w niebo biegły:/ Lud go nazwał zamkiem czartaLud go nazwał zamkiem czarta --- Czertomelik.. W zamku, jak kładzione kosą/ Powiązała róż szkarłaty;/ Brylantami jakby rosą,/ Poiskrzyła jasne kwiaty. Hetman patrzał na kobierce,/ Okiem blask brylantów ścigał:/ Ciągle patrzał --- stygło serce;/ Dla Rusałki już ostygał --- Ta choć zimna pod obłokiem,/ Zimne serce wnet odgadła;/ Szybko, szybko czarnym okiem,/ Brylantowe blaski kradła. Kwiaty brała do warkoczy./ Hetman spojrzał, wzrokiem tonął ---/ Nad brylanty skrzą jej oczy!/ I znów kochał --- i znów płonął. --- --- „Luba! ty masz blask anioła ---"/ --- „Więc mi nagródź, jeślim warta?/ Daj sokoła --- daj mi charta,/ Zabij charta i sokoła". --- --- „Czarna duszo --- precz ode mnie!/ Sercem się z szatanem kłócę". ---/ --- „Znów zawołasz, lecz daremnie!/ Przyjdziesz do mnie --- ja nie wrócę ---" 4 Odpłynęła --- Hetman kroczy/ Zamyślony po komnatach ---/ ,,Co! --- nie wróci? --- a jej oczy/ Takie cudne, włosy w kwiatach ---" Myślał --- Z oczu łzy ogromne,/ Po niemęskiej płyną twarzy./ Rzekł do siebie: „Już nie wspomnę!" ---/ Nie wspomina, ale marzy --- „Nad zamglone chmur błękity,/ Oto miesiąc już się płoni;/ Już mój sokół, chart, zabity,/ A jej nie ma? --- Pójdę do niéjniéj --- forma z ,,e" pochylonym, wymawianym jako ,,i" lub ,,y", nie została uwspółcześniona z powodu rymu. ---" Jakże miłe tchnienie wiosny!/ I woń fali świeża, chłodna!/ Nad porogiem czarne sosny/ Szronem bieli mgła nadwodna. Pod skałami ciągłe burze,/ Łamią w falach blask księżyca;/ Nad falami w mglistej chmurze,/ W blasku srebrnych tęcz dziewica. Przy jej stopach chart bladawy,/ Niespokojny i ponury:/ Na ramieniu sokół mgławy,/ Nastrzępiony patrzy w chmury. „Jakżeś piękna!" --- hetman woła,/ „Któż ci może ujść bezkarny?/ Chodź tu, luba --- spłosz sokoła,/ Chart niech leci gonić sarny. „Tu pod moich ust płomieniem,/ Twe się blade mgły rozpłonią./ Jak tu miło pod sosnsosn --- dziś popr.: sosen. cieniem!"/ Prosi --- błaga --- okiem, dłonią. Lecz dłoń jego --- ciężka wina!/ Czy przypadkiem, czy po myśli,/ Na krzyż srebrną mgłę rozcina./ Znak zbawienia święty kreśli: Przed krzyżem się mgły rozpierzchły/ Jak złamane wód błękity;/ I Rusałki rysy zmierżchły,/ Obraz zniknął w mgłach rozbity --- --- 5 Znikła --- słychać tylko burze/ W głębi Dniepru --- i szum piasków;/ Lecz mgła spływa --- spływa w chmurze/ Zabłąkanych kilka blasków I rozbite mgły zwierciadła,/ Wiatr przybliża, zmniejsza, zmniejsza ---/ Lśni Rusałka, lecz pobladła,/ I pobladła --- i smutniejsza --- Potem rzekła: „O mój miły,/ Żegnam ciebie, ginę --- ginę,/ Jak mnie z wiatrem mgły rozbiły,/ Tak w uściskach się rozpłynę. „Prosisz, błagasz nadaremno,/ Próżno czekasz na tej skale:/ Lecz chodź ze mną! lecz chodź ze mną!/ Droga do mnie przez te fale. „Mgły tu zimne ale jasne;/ Gdy i ciebie mgła okryje,/ Patrz, mój luby --- teraz gasnę,/ W twych uściskach znów ożyję. „Sokół żywy, chart twój żywy./ Z tobą razem jak z sokołem,/ Pójdę błądzić nad te niwy,/ Nad dymiących chat padołem: „Pójdę z tobą --- tak w mgłę ciemną/ Osłoniona, jak w krysztale./ O chodź ze mną! o chodź ze mną!/ Droga do mnie przez te fale". Miłość, ŚmierćHetman kochał --- obłąkany,/ Hetman kochał --- ogniem płonął;/ Z progu spojrzał w Dniepru piany,/ Padł do fali --- i zatonął. Gdy go skryły burz odmęty,/ Potrzaskały w proch granity;/ Duszę zbawił obraz święty:/ Krzyż na piersiach miał wyryty. Od grzechowej zmazy czysty,/ Już ulata w nieba stropy;/ Za nim wzleciał sokół mglisty ---/ Chart Rusałki rzucił stopy. A Rusałka, nad ostrowy/ Sama jedna --- we łzach woła:/ „Kiedyż! kiedyż Hetman nowy/ Da mi serce, psa, sokoła!" --- Pieśń kona z echem --- i wnet jałowe,/ Dzikie domysły urosły w gminie:/ Więc Hetman kocha fali królowę?/ Na oślep leci w przepaść i ginie?/ Zawsze samotny --- zawsze nie z nami;/ Gdzieś na cmentarzach, nad mogiłami. Ciszej! --- tam zachód krwawy, ponury,/ Ozłocił stepy, jary i chmury:/ Zagasa słońce --- słychać jak z dala,/ O brzegi bije spieniona fala./ Ciszej! --- tu smutne mogił wybrzeże./ Oto ostatnie zachodu blaski,/ Złocą wichrami burzone piaski;/ Złocą trzy cerkwi posępne wieże,/ Co nad brzeg Dniepru wybiegły stromy,/ CmentarzI tysiąc grobów, gdzie przez wyłomy/ Posępne trumien wieka świeciły./ O! dzika Siczy! twoje mogiły/ Z piasku uwiane, a grób tak kruchy/ Gdy pod przechodnia zapadnie nogą:/ Potem w mgłach srebrnych płynące duchy,/ Wczorajszych mogił znaleźć nie mogą. Tam białą postać słońce oświeca./ Łatwo z wybladłej odgadnąć twarzy,/ Że to posępna mogił dziewica,/ Że to siczowych płaczka wyspiarzy./ Stała na wieku spróchniałej trunytruna (daw.) --- dziś: trumna.,/ A wiatr jej czarne unosił włosy/ I wzruszał wianku srebrne piołuny,/ I róże wianku lśniące od rosy./ Mówią, że niegdyś płaczka ta miała/ Czoło wesołe, lica różane;/ Lecz przymuszona płakać, płakała ---/ I dzisiaj zmysły ma obłąkane/ Zmyślonym płaczem i we łzach oczy. To Hetman Żmija na cmentarz kroczy./ Stanął na grobie, rzekł: „Witaj, Xeni!/ Witaj, o sławna płaczko pogrzebu!/ Ty nas modlitwą polecasz niebu!/ Przez ciebie pieśnią w grobie uśpieni,/ Sen mamy cichy, gdy zbroja rdzawa,/ Zimną się rosą ziemi napawa./ Straciłem dzisiaj ptaka i charta,/ Wierni mi byli --- i tym boleśniej:/ Jeżeli zgraja twych pieśni warta./ Chart mój i sokół wart także pieśni:/ Śpiewaj nad nimi". --- „Bluźnisz, mój miły!/ A ja do takich próśb się nie zniżę./ Czujesz to zimne tchnienie mogiły,/ Słyszysz! jak skrzypią spróchniałe krzyże?/ Jak z dzikim wrzaskiem rybitwa biała/ Ponad błękitną falą się wiesza?/ Pieśń moja smutna --- gdybym śpiewała,/ Wszystkie te dzikie głosy pomiesza./ Ciszej!" --- Lecz Hetman nie słuchał mowy,/ Wzrok miał ponury. --- RzekaPomiędzy trzciny/ Lśni Dniepru fala i próg dnieprowy./ Wśród skał posępnych fale się zwarły ---/ Na skałach dzikie rosły kaliny,/ I mech czerwony, i sosny karły./ Na progi czajka z falami leci/ I już zawisła ponad urwiska,/ A w czajce dwoje płynęło dzieci./ Łódka z pianami w głazy się wciska,/ A pod nią otchłań pieni się, burzy ---/ Te dzieci połkną dnieprowe fale!/ Młodsze chwyciło za kwiecie róży,/ Co się po nagiej zwieszała skale;/ I padło w przepaść z gałązką kwiatu./ Starsze po sosnach pnie się na głazy,/ Na próżno ręce podaje bratu ---/ Słyszy huk fali i obłąkane,/ Mając na ustach modlitw wyrazy,/ Rzuca się z krzykiem w przepaść i pianę. --- I nic nie wyszło z fal tajemnicy,/ Nic, z głębokiego serca Hetmana./ Dłoń swoją oddał w ręce dziewicy:/ Ta zachmurzona i pomieszana,/ Wiodła go w cerkiew. --- W cerkwi tak ciemno!/ Posrebrza szyby księżyc na nowiu;/ Serce przenika trwogą tajemną/ Szyba brzęcząca w ramach z ołowiu;/ I przez otwarte dachu szczeliny,/ Wglądały z kwiatem drżące kaliny./ „Xeni" rzekł hetman ,,co to się znaczy?/ Słyszę jęk smutny i płacze rzewne:/ Czy to jest nocne pienie puchaczy?/ Czy to chorągwie wzruszasz cerkiewne,/ Że się bez wiatru smutnie kołyszą?" --- „Luby! chorągwie spokojnie wiszą,/ Może je wzrusza tchnienie mogiły./ Czego się lękasz --- czego? mój miły!/ Chodź za mną". Zdjęła lampę z ołtarza,/ Weszli w podziemnych lochów zakręty./ O! jak tu głucha cisza przeraża,/ Tu połamane Turków okręty;/ W spróchniałych deskach, w zbroje przybrani/ Leżą dokoła śpiący hetmani./ A jako kazał obyczaj grecki,/ Każdy miał w ręku święte obrazy:/ Na nich tajemne modlitw wyrazy,/ Usta przymknięte, w nich piastr turecki./ Xeni do małej zbliża się truny;/ I strasznie drżała ręka dziewicy,/ Gdy podnosiła czarne całuny,/ Splamione gęsto łzami gromnicy./ O nieba! dziecię pod całunami,/ Piękne i żywe. --- Xeni pobladła,/ I przed hetmanem, zalana łzami,/ Klasnęła w dłonie --- do nóg upadła./ „Mój luby", rzekła, „to dziecię --- dziecię!/ Teraz się w ciemnych grobach ukrywa./ Luby, niech pop nas połączy skrycie,/ Pop moim ojcem. --- Ja nieszczęśliwa!/ Łzy moje płyną na wzgardę światu./ Gdy plotę z polnej róży zawoje,/ Wnet drżące liście padają z kwiatu./ Wszystko usycha, wszystko --- co moje!/ Świat mi szyderczym śmiechem przygania./ Zlituj się, luby ---" Lecz próżne słowa,/ Już wyszedł Hetman --- śmiech obłąkania/ Połknęła w ziemi cisza grobowa. Pieśń III Pożary Pieśń odpływających 1 Ho! daleko Czarne Morze,/ Gdzie się czajki kąpią w pianach;/ Palmy zamki na Bosforze,/ Jako trzciny na limanachliman --- płytka zatoka przy ujściu rzeki../ Piękny to pożar łąk, oczeretówoczeret --- szuwary, roślinność bagienna.,/ Lecz jakże płonie wspaniale/ Wielki las masztów, las minaretów./ Szumcie czajki! szumcie fale!/ Ho! Kozak panem/ Błękitnej fali./ Urra ho! dalej! --- urra ho! dalej!/ Z naszym hetmanem/ Urra ho! dalej! --- 2 Nasza czajka szybka, zwrotna,/ Choć nie błyszczy w malowidłach;/ Jak jaskółka czarna, lotna,/ Na sitowia leci skrzydłach:/ Piędziesiąt wioseł w biegu ją nagli,/ Dla Turków niesie podarek,/ Dwa dział ze spiżu i sto janczarek;/ Z szumem wioseł --- z szumem żagli./ Ho! Kozak panem/ itd. 3 Lećcie z nami morskie wrony,/ Gdzie południa świeci gwiazda:/ Lećcie z nami --- wam na gniazda/ Damy turban zakrwawiony./ Za nami wrony! za czajek śladem!/ Dla was co pożar ocali,/ Łachmany żaglów --- zaszumcie stadem,/ Z szumem wioseł --- z szumem fali./ Ho! Kozak panem/ itd. 4 Jak wesoło czajki płyną:/ Piękny widok przy pogodzie,/ Gdy chorągwie się rozwiną,/ Gdy obwieją nasze łodzie ---/ Mijamy cmentarz, nasze mogiły,/ A tam nas żaden nie słyszy?/ Sen ich szanujmy --- sen słodki, miły,/ Żagle ciszéj! wiosła ciszéj!/ Ho! Kozak panem/ itd. 5 Zmarłych uśpi blask miesiąca,/ I szum brzozy, pieśń ołtarzy;/ Równie smutna, dzika, drżąca,/ Jak zbłąkanych pieśń wioślarzy ---/ Chaty, mogiły znikają nagle./ Zaszumcie! zaszumcie wiosła!/ Bogdaj nas do nich fala odniosła./ Szumcie, czajki! szumcie, żagle!/ Ho! Kozak panem/ itd. 6 Pieśń dziś smutna, czajka pusta/ Lecz powrócą pełne łodzie./ Tym, co zginą, włożym w usta/ Piastr wybity w Carogrodzie./ Pacierze za nich, a potem wina,/ Wina w weneckim krysztale:/ Za pamięć druhów pije drużyna./ Szumcie czajki, szumcie fale./ Ho! Kozak panem/ Błękitnej fali ---/ Urra ho! dalej! urra ho! dalej!/ Z naszym Hetmanem/ Urra ho! dalej! --- Tak dziką pieśnią przy wioseł pracy,/ Chaty żegnali --- a przed chatami/ Na brzegu stali tłumem rybacy,/ Starce siczowi, zalani łzami./ Jeszcze niekiedy nuta wędrowna,/ Od zabłąkanych powraca czajek ---/ O! pieśni dzika, pieśni czarowna,/ Zmieszana z dźwiękiem wioseł i grajek,/ Upływaj z echem, jak upłynęła/ Młodość! --- Tak rybak marzy --- i wzdycha ---/ Wrócił ponury, milczał --- sieć cicha/ W błękitne fale Dniepru tonęła. --- Niech wolniej pieśń płynie, na moim torbanietorban --- chodzi o teorban, szarpany instrument muz./ Strun braknie. --- Któż wydawydać --- tu: wyrazić. kozackie pożogi?/ Huk ognia, trzask domów co lecą w otchłanie! ---/ Rwę struny torbanu i ręka drży z trwogi./ Śpiewając, sam jestem jak Turek wybladły,/ Choć widzę ogniska płonące po chatach,/ Zatrważa mię każdy liść z drzewa opadły/ I szelest sumaka co śmiga po kwiatach --- Jak ciche, błękitne przystanie SynopySynopa --- miasto nad M. Czarnym.! ---/ Wokoło na palach podnosi się szaniec,/ A fala błękitna konała u stopy/ Latarni portowej, gdzie w nocy kaganieckaganiec (daw.) --- kaganek, lampa./ Oświecał dalekie błękitu odmęty./ Dla kupca, dla majtka to widok jedyny,/ Te mnogie przy groblach uśpione Okrętokręty,/ Gdzie siatkom podobne krzyżują się liny,/ I bielą się żagle --- ze strzelnic galery/ Wygląda blask spiżu, gdzie drzemie grom bitwy,/ Na masztach różnego koloru bandery,/ Tak lekkie, krajane jak skrzydła rybitwy./ Gdy niebo i morze nie łączą się mgłami,/ Ciekawe wejrzenie z wież puszcza się szczytu,/ I ściga okręty z białymi żaglami,/ Co zdają się płynąć do nieba błękitu. Dziś tłumem się grobla napełnia portowa,/ I fala spieniona od huku zadrżała./ Poznali huk Turcy --- to mnogie grzmią działa:/ ,,Lecz w której to stronie? --- Od stron Oczakowa./ To może znać dają galery Sułtana,/ Ażeby strzec portów od hord Zaporoża?/ Ha! cóż nam te czajki? Nam trwoga nie znana ---/ Sam huk je dział naszych zatopi do morza"./ Tak Turcy mówili. --- PożarLecz kiedy po fali/ Noc ciemna posępne rozciąga całuny;/ Na czarnych niebiosach błysnęły dwie łuny,/ To płonie Białogród --- TrebizontTrebizont --- też: Trapezunt, dziś: Trabzon, miasto w Turcji. się pali./ Noc była ponura, a łuna szeroka/ Pozłaca księżyce i szczyt minaretów./ Otwarto żelazne podwoje meczetów,/ Przy lampach lud wzywa modlitwą Proroka;/ A potem, ufając w przeznaczeń wyroki,/ Skończywszy modlitwy lud wrócił do domów./ I wszystkich w haremach sen ujął głęboki:/ Obudzą się może wśród ognia i gromów. --- Gdy Ulemulem (z arab.) --- uczony muzułmański. meczetu zamykał podwoje,/ Nie postrzegł zapewne, lampami olśniony,/ Że Turek posępny, ubrany we zbroję,/ Stał między filary jak gdyby uśpiony/ I ani się ocknął --- choć słyszał ponury/ Jęk rdzawych zawiasów i ryglów łoskoty/ I widział po ścianach, jak łuny blask złoty/ Oświecał żyłami krwawione marmury. W haremieharem (z arab.) --- prywatna część domu, przeznaczona dla kobiet z rodziny. nie widać że niebo się pali,/ Bo mury wysokie, krzew gęsty i drzewa./ Dziewice w złocistej zebrały się sali,/ Gdzie płoną pochodnie, róż tchnienie przewiewa./ Jak szczere tam śmiechy! jak miłe zabawy!/ Bo Basza daleko --- na czterech fregatach,/ Na Czarne gdzieś Morze przedsięwziął wyprawy./ Eunuchyeunuch (z gr.) --- strażnik haremu. w odległych usnęli komnatach. --- Dziewice obsiadły sadzawki, gdzie z głazu / Tryskają fontanny, lamp ogniem iskrzone;/ Z westchnieniem widomym przez gazy zasłonę,/ Słuchają miłosnych gazalów Szirazugazale Szirazu --- chodzi o gatunek perskiej liryki../ Ta żądzy tajemnej kraszona rumieńcem,/ Choć przyszłość zna swoją --- a jednak ciekawa,/ Dziecinnie się śmieje, gdy w dłoni jej trawa/ Węzłami spojona rozwija się wieńcem./ KwiatyTa smutna, kwiat róży po listku obrywa ---/ Liść każdy opadły ma tajne znaczenie./ Ostatni liść róży jej przyszłość odkrywa:/ Zerwała ostatni, i słychać westchnienie!/ I długo dumała nad kwiatem opadłym,/ Ze łzami na twarzy i z czołem pobladłym./ Ta kwiaty obrywa, ta patrzy, jak kwitną:/ Ta chroniąc płeć dłoni od wiosny upału,/ Podrzuca na dłoni dwie kule z kryształu,/ Lub płoszy wachlarzem mgłę kadzidł błękitną. Zulema szukając zaciszy i chłodu,/ Usiadła samotna na złotym wezgłowiu;/ I okno otwarła na kwiaty ogrodu./ Noc była tak ciemna --- bo księżyc na nowiu/ Cieniami pokryte fontanny i drzewa;/ I tylko przez okna barwione i kraty/ Od sali się światło złociste wylewa,/ Na drżące pod oknem z kwiatami granaty./ Na niebo zamglone patrzała dziewica,/ A myśl jej igrała z ciemnością i mgłami./ Czy sen to? --- Przy blasku niepewnym księżyca,/ Widziała minaret pomiędzy drzewami:/ Na szczycie z ołowiu, jak światło poranku,/ Mignęły płomienie niepewne jak zorze./ Ukazał się rycerz na wieży krużganku,/ W turbanie na głowie, w tureckim ubiorze./ Spojrzała dziewica, westchnęła boleśnie,/ I oczy odwraca, zapomnieć by chciała,/ Bo tego rycerza widziała gdzieś we śnie./ Znów patrzy --- o nieba! tatarska to strzała/ Puszczona pod chmury ze skrzydłem płomiennym,/ Wróciła na wieżę i zgasła na szczycie./ To może w jej oku zroszonym i sennym,/ Lśni gwiazda przelotna po niebios błękicie? Lecz skądże się nagle szczyt nieba rumieni?/ Wokoło płomienne rozlały się blaski,/ I słychać z daleka trzask głuchy płomieni,/ I słychać jęk ludu, gwar dziki i wrzaski,/ I straszny szczęk broni, i grzmienie janczarek./ Na wieży krużganku znów nowe zjawiska,/ Od króla polskiego kosztowny podarek,/ Złocona chorągiew hetmańska połyska./ Gdy miasto w płomieni okryło się wianku,/ Chorągiew dla Turków to całun grobowy;/ A przy niej stał Kozak na wieży krużganku,/ Żelazem błyszczący od stóp aż do głowy. W światłości czerwonej haremu ogrody,/ Odkryły się kręte gaików zarysy,/ I ciche kanałów złociły się wody:/ Po wodach cień smutne rzucały cyprysy./ Fontanny jak ze snu zbudzone pożarem,/ Tryskają pod niebo złotymi słupami./ Wieść straszna, wieść śmierci przebiega przez harem./ Rzezańce, wzruszeni rozpaczą i łzami,/ Prowadzą dziewice po jasnym ogrodzie,/ Nad kanał wokoło drzewami zarosły;/ Tam róże haremu usiadły na łodzie,/ A wiosła je szybko od brzegu odniosły. Czy mamże powiadać, jak czajka w haremy/ Przez kraty skruszone na kanał wybiegła?/ I krzyki żon baszy --- i radość Zulemy,/ Gdy z wieży rycerza przed sobą spostrzegła./ Ta postać, wpół żaglem na czajce owiana,/ Znajoma Zulemie --- --- Nie zdradzę tu w pieniach,/ Tajemnic ukrytych w nieśmiałych westchnieniach,/ I w oczach Zulemy, i w oczach hetmana./ ...................................................../ „Skorzejskoro (daw.) --- szybko., żeglarze! skorzej! czas nagli, ---/ Księżyc jaśniejszy i dłuższa zorza./ Może nam wicher uciec spod żagli./ Może nas cisza przykuć do morza;/ A ciężko będzie po martwej fali,/ Tłuc się wiosłami i bladnąć z głodu!" Gwiazda„Cóż to za gwiazda we mgle się pali?/ Ho! to latarnia z wież Carogrodu,/ Dalej za światłem! daléj! i daléj!/ Jak trzej magowie za gwiazdą wschodu,/ Jak trzej magowie za gwiazdy lotem,/ Lećmy po złoto, choć nie ze złotem". --- „Ho! ho! ostrożnie. --- Czajka na czatach/ Niech daje baczność z dala i z bliska ---/ Szczęśliwi oni w rodzinnych chatach,/ Wieczorne teraz palą ogniska;/ Pełne ryb sieci i piwa dzbany,/ I pies ich nawet w chacie spoczywa:/ A tu na morzu Kozak zbłąkany,/ Gdy się przez czajkę fala przelewa,/ Jak morska wrona ze srebrnej piany,/ Otrząsa skrzydła, na wierzch wypływa ---/ Byleby w fali znalazł dolara/ Lub piastr turecki. --- Ho! baczność wiara!" „Lecz my szczęśliwsi niż oni w chatach,/ Gdy nas obwieją dymem pożary./ Miło w tureckich błądzić komnatach,/ I pić, i złote chować puchary:/ Lub leżeć w siatce, gdy kołysana/ Lekko się waha, buja na maszcie;/ I patrzeć w niebo, i drwić z sułtana". „A teraz bracia dobrze rozważcie,/ Oto z daleka wieża drewniana,/ Czy ją zapalić? czy zrównać z piaskiem?/ Oto na wieży latarnia miga/ I brylantowym pali się blaskiem./ Niech moja czajka brzegu dościga,/ Ja sam pod zręby ogień podłożę. ---/ Lecz jeszcze okiem rzucę na morze:/ Jak cudny widok! --- Tu czajek dwieście,/ Które noc kryje i groźna strzeże./ Z dala rząd świateł, Pera przedmieście,/ Dalej sofijskie złocone wieże;/ Ledwo ich blade widać zarysy/ Na ciemnym niebie --- --- Tam krzew żałoby/ Tureckich grobów widać cyprysy./ I w nocy nawet czernią się groby. ---/ I gwar daleki i morza szumy,/ I myśl o wschodnich roi straszydłach:/ Zda się, że widzę, jak widmo Dżumy/ Płynie nad miastem na czarnych skrzydłach". Już zniknął hetman --- czas szybko bieży ---/ Cicho i głucho --- słychać jęk dziki ---/ To pewno strażnik skonał --- PożarNa wieży/ Błękitne siarki widać płomyki./ I nagłe światło na morze pada:/ Krwawo się czarna fala rumieni,/ I twarz miesiąca zagasa blada./ Słychać huk ognia i trzask płomieni,/ I ożywione jak malowidłem/ Dalekie miasto z minaretami/ Z cieniów wypływa --- a tu chmurami,/ W dymach pożaru zbudzone wrony,/ Niekiedy białym migają skrzydłem./ Słychać pisk ptastwa --- ogień szalony/ Wzmaga się, rośnie. Ogniem owiana,/ Straszniejsza niżli widmo pomoru,/ Niżli pochodnia w gmachach szatana,/ Świeci Kozakom wieża Bosforu. „A teraz druhy --- hej! do zabawy! ---/ Dalej, w przedmieścia, gdzie Grek zdradziecki,/ Gdzie kryje złoto kupiec wenecki;/ Lecz pamiętajcie --- gdy świt jaskrawy/ Pozłoci niebo, wrócić do łodzi,/ I przynieść wiele złota z wyprawy:/ Będziemy piastrypiastr --- moneta używana na Bliskim Wschodzie. mierzyć na garnce./ Lecz jeśli kogo szatan uwodzi,/ Jeśli się z łupu nie wyspowiada?/ Niechaj pamięta, w Żmii janczarce/ Pięć kul się kryje, biada mu! biada!" --- Już świta --- świta --- Ognie pożarów/ Gasły przed słońcem --- a wschód był krwawy./ Patrzcie! pod miastem chmura kurzawy./ Czy to się zbliża rota janczarówjanczarzy (z tur.) --- piechota turecka.?/ Migają zbroje --- Zasiąść na ławy,/ I szyję harmat zwrócić do wałów;/ Jeśli się zbliżą? wnet stem wystrzałów/ Przywitać spachówspach --- właść. spahis, oddział ciężkiej jazdy tureckiej. --- Nie będzie boju ---/ Biała chorągiew błysnęła w tłumie,/ Posłowie niosą słowa pokoju!/ Oto kadzidło hetmańskiej dumie ---/ Słyszę ich trąby i rozstrojony/ Dźwięk surm tureckich, dziki i huczny;/ A w tłumie miga kolor zielony:/ To jakiś Emir, Basza buńczucznybuńczuczny --- buntowniczy, waleczny../ Koń jego szybki jak błyskawica ---/ --- „Cóż tam Emirze, od twego pana?" ---/ Emir pozdrowił nisko Hetmana,/ I rzekł: --- „Syn słońca, a brat księżyca" ---/ --- „Ho!" --- przerwał Hetman --- „Wasz Sułtan stary/ Jak brat księżyca zbladł przed pożarem./ Jeśli cię z jakim przysyła darem,/ Chętnie przyjmiemy Sułtana dary;/ Lecz póki jestem w brzegach Bosforu,/ Póki mam silne prawo zdobyczy,/ W darach mieć mogę prawo wyboru. --- „Pierwsza jest cerkiew --- Dla cerkwi w Siczy/ Żądam obrazu --- Między ikony/ Jest w Carogrodzie obraz święcony,/ Obraz co płacze rzewnymi łzami;/ A gdy go człowiek w morzu zanurzy,/ Morze gniewliwe bije falami./ Pieni się, huczy, pryska i burzy,/ I póty gniewne podnosi tonie,/ Aż pogan statki w falach pochłonie./ Lecz to dla popa --- słuchaj, Emirze!/ Niech sobie mnichy walczą cudami;/ Póki mam szablę i czajki chyże,/ I zamek w Siczy, król nad zamkami ---/ Póki mam tysiąc raźnego chłopa,/ Co po obrazie? --- Obraz dla popa. „Słuchaj Emirze! dla mej drużyny,/ Złota potrzeba cudnego blasku!/ Nie rodzą kruszców nasze krainy,/ Dniepr się nie toczy po złotym piasku:/ Gdyśmy go cały orali flotą,/ Pytając: Dnieprze, ma twoje łoże/ Złoto? --- On czajki wyniósł na morze,/ Aż pod Carogród --- rzekł: tam jest złoto./ Tu pięć tysięcy jest młodzi z Siczy,/ A więc syn słońca, pan twój łaskawy,/ Da pięć tysięcy piastrów odprawy./ Dla mnie --- jednego niech nie doliczy. --- „Emirze! teraz dar dla hetmana,/ Nie piastr turecki, nie malowidło ---/ Widziałem pyszny pałac Sułtana,/ Gdzie się on kryje blady ze strachu./ Każcie rozrzucić pałacu skrzydło,/ A każdy Kozak gruz weźmie z gmachu ---/ Z kamieniem w pola Siczy powróci,/ Jak skarb przechowa na dnie skarbnicy,/ Potem ten kamień na grób mi rzuci:/ Wstanie mogiła, pod tą mogiłą/ Głucho śpiącemu będzie się śniło,/ Że w czajce grożę waszej stolicy". --- Pieśń IV Czajki Kozacy wygnani nad Donu brzegami,/ Gdy Dniepr opuszczali, pieśń smutna i szczytna/ Z rozpaczy wyrazem, zmieszana ze łzami,/ Na głowę Carycy przekleństwa miotała./ O falo błękitna! o falo błękitna!/ Tyś czajki nosiła --- tyś łzy te widziała. ---/ ................................................... „Zda się, że słońce piękniejsze świta,/ Gdy do powrotu czajka zwrócona;/ Miła tej fali barwa zielona,/ Czajkami w srebrną pianę rozbita./ Jak się te nurki spokojnie pławią,/ Pod słońca blaskiem skrzydły trzepocą./ Lecz, kto wie druhy, może przed nocą/ Srebrne się morza fale zakrwawią?" --- „Ha! zgadłem bracia --- tam na obłoku/ Turecki żagiel z wiatrem ucieka./ Zaczęte łowy! mieć go na oku,/ Lecz się nie zbliżać, zawsze z daleka./ Niech żadne wiosło czajki nie nagli,/ W dzień się nie zbliżać, nie stawić czoła:/ Galery mają oczy sokoła,/ Zaraz dostrzegą --- Zwinąć pół żagli". --- „A przed obrazem Bogarodzicy,/ Co burzy morze i czajek strzeże;/ Zapalić świecę --- a przy tej świecy,/ Niech pop odmawia głośno pacierze./ Gdy wydam rozkaz --- za mym rozkazem,/ Wziąść pośród siebie czajkę z obrazem./ Lecz niech się teraz pop nie przysłuży,/ Niechaj obrazem morza nie burzy,/ Niechaj się modli --- innej usługi/ Teraz nie żądam --- Jakże dzień długi!" „Ho! ho! szalony ten Sułtan stary,/ Budować takie wielkie galarygalar (daw.) --- rzeczny statek wiosłowy.;/ Co trzykroć tyle nabiorą wody,/ Niż nasza czajka. Za to z czajkami/ Tureckim statkom nie iść w zawody:/ Gdy pełnym żaglem płyną za nami,/ My na mielizny --- często w pogoni/ Okręt ich pryśnie o piasków ławy,/ I tak jak szklannyszklanny (daw.) --- dziś: szklany. puchar zadzwoni". „Widzicie druhy jak zachód krwawy?/ To wiatr nam wróży --- korzystać trzeba./ Więc nieco białych żagli rozwinąć,/ I robić wiosłem --- ku słońcu płynąć./ Postawić czajki w płomieniach nieba,/ Tak aby słońce było za nami.../ Ze zwiniętymi teraz żaglami/ Utonąć w blasku --- pod tą opieką/ Nas nie wyśledzi ów upiór smoczy,/ Co ma z kryształu stokrotne oczy,/ Tymi oczyma sięga daleko". --- „Dzięki ci Boże! oto do końca/ Dzień nachylony, blado się pali,/ Oto nad falą widać pół słońca,/ A pół do ciemnej kryje się fali,/ I na świat rzuca odbłysk ponury ---/ Już się nad słońce fala podniosła,/ Po niebie krwawe snują się chmury./ Teraz do żagli! teraz do wiosła!" --- Okrzyk stokrotny/ Bije o chmury;/ I żagiel lotny,/ Jak skrzydło ptaka,/ Białymi pióry, / Czajkę Kozaka/ Niesie --- Ta drżąca/ Wygina szyję,/ Kąpie się w wodzie,/ Fale roztrąca;/ I Kozak żyje,/ I czajka żywa./ Już lecą --- blady, na wschodzie,/ Zza chmury księżyc wypływa. --- „Ho! dobra wróżba, galera Baszy.../ Lubię mieć sprawę z Baszy galerą./ Znam tę banderę --- a nad banderą/ Buńczuk, co płoche jaskółki straszy./ Widzę przy ogniach tureckie twarze,/ Zdają się blade --- Czekać w pobliżu,/ Aż nam galera boki ukaże,/ Aż na nas spojrzy okiem ze spiżu". Czary, OkrętGalera okropną cichością owiana,/ Jak widmo posępne, jak pałac zaklęty,/ Choć wiosło nie szumi, choć żagiel zwinięty:/ Bez ludzkiej pomocy, czarami szatana,/ Odwraca pierś złotym ozdobną straszydłem,/ I boki jej księżyc bladawy oświeca./ Trzydzieście paszcz widać przy blasku księżyca,/ Skąd wkrótce ognistym wyleci zgon skrzydłem... „Druhy! do wioseł! już dają znaki/ Ażeby iskrą podrażnić działa;/ Lecz my pierzchniemy stadem jak szpaki,/ Próżno nas będzie kula szukała,/ Dalej! do wioseł" --- I mnogie wiosła Wnet zaszumiały,/ Czajkę zbłąkaną,/ Fala rozniosła ---/ I żagiel biały,/ Z białawą pianą/ Zmieszany, zniknął na morzu --- I rzekłbyś że fala ta czajki pożarła?/ Że Kozak grób znalazł w błękitnych fal łożu?/ I cichość posępna, i cichość umarła,/ Okryła na chwilę błękity odmętu./ Lecz iskrą galery zbudzone już działo/ Wzruszyło sen głuchy --- błysk widać z okrętu,/ I dział trzydzieście zagrzmiało. Dym czarny chmurą na morzu drzymie,/ I okręt zabrzmiał szatańskim śmiechem:/ Lecz nim śmiech skonał z trzykrotnym echem,/ Czajki stadami błysnęły w dymie./ Pobledli Turcy --- WalkaOto Kozaki/ Na pierś okrętu rzucają haki,/ Drą się na pokład. --- Nad pogan karki/ Widać wzniesiony miecz Atamana,/ I nad turbany pióro Hetmana,/ I atamańskiej odgłos janczarki./ Wśród damasceńskich krzywych pałaszy,/ Miece się Żmija okropnym bojem;/ Gdzie walczył basza --- syn młody Baszy,/ Na wpół makowym spity napojem. --- „Ojcze!" --- do baszy rzekł Selim młody,/ „Giniemy --- pozbądź niewczesnej dumy ---/ Łódź okrętową spuścić do wody;/ Gdy ja sam wrogów zatrzymam tłumy/ Uciekaj ojcze!" --- Na środek skoczył,/ I pośród tłumu swój turban biały,/ Błyskiem krzywego miecza otoczył./ Jęk na pokładzie, janczarki grzmiały./ Pośród pałaszy w błysku i dymie,/ Hetman młodego spotkał Selima;/ I dwa się miecze starły olbrzymie./ Żmija miecz wroga na mieczu trzyma,/ A drugą dłonią z janczarki błysnął,/ Strzelił pod maszty --- i płomień nagle/ Szybkim poskokiem wpłynął na żagle,/ Aż na banderze złotej zawisnął:/ I maszt sosnowy zajął się z trzaskiem --- „Byłaby walka w cieniach schowana, / Trzeba ją takim oświecić blaskiem ---/ Oto pochodnia błyszczy hetmana". ---/ Z trzaskiem pożaru znów szczęk oręża/ Słychać --- i dźwięki hartownej zbroi;/ Miecz straszny Żmii, jak żądło węża,/ Krwi wroga szuka i krwią się poi./ Koszula Żmii utkana w druty,/ Hartowna wprawdzie na próbę kuli;/ ŚmierćLecz miecz Selima w Damaszku kuty,/ Przedarł druciane węzły koszuli;/ Krew popłynęła aż na kobierce/ Co okrywały baszy okręty./ Żmija się zemścił --- ugodził w serce:/ Schylił się Selim jak kwiat podcięty,/ Upadł na pokład ze chrzęstem stali,/ Padając okiem rzucił po fali:/ Przez fale płynie łódź okrętowa ---/ Tam jego ojciec. --- Selima głowa/ Spadła na piersi --- Czajka wesoła,/ Znów śliską piersią roztrąca piany,/ I na błękitne wpływa limany;/ Nad limanami z ołowiu czoła/ Wież Oczakowa widać wysoko;/ A wież turecka załoga strzeże./ Dostrzegło czajek pogańskie oko,/ I wiankiem ognia błysnęły wieże,/ Dym widać srebrny, huk słychać głuchy;/ Lecz czajki ciche --- ciche --- jak duchy,/ Gdy wiatrem wzdęta żagli pierś biała ---/ Płyną wstecz Dniepru, dalej! i dalej!/ Znów z wież tureckich zagrzmiały działa,/ Lecz huk bezsilny skonał na fali. Jak cudnie błyszczą czajek szeregi!/ Słońce pozłaca barwy orszaku ---/ Jak cudnie błyszczą dnieprowe brzegi,/ Kwiat oczeretów szkarłatem świeci./ Niekiedy w ciszy Tatar Budziaku,/ Mignie na koniu, jak wiatr przeleci;/ Lub w oczeretu kwiatach ukryty,/ Patrzy na czajki, na fal błękity. Pieśń powrotu Czajki! czajki! Sicz przed nami!/ Oto brzegi Zaporoża!/ A daleko, za czajkami,/ Już pożarów gaśnie zorza,/ I wśród morza,/ Między mgłami,/ Płonie wielka masztów sosna/ Siła żaglów spadła. Gdy nam błyśnie nowa wiosna/ Znowu zadrży dzicz wybladła,/ Znowu zagrzmi śpiew janczarek;/ Lecz w tym roku dość zachodu ---/ My do miodu!/ Z brzękiem czarek/ Pijmy w naszej Ukrainie,/ Miód nasz przepalony. PtakGdzieśmy byli, kto popłynie/ Za trupami? Chyba wrony,/ Wrony, czajek przyjaciółki,/ Co śmierć kraczą Asawule,/ Kiedy kule,/ Jak jaskółki,/ Nad czajkami, po przestworzu,/ Lecą chmurą czarną. My Kozacy siejem w morzu./ Gdy się z wiosną plony zgarną,/ Pełnym workiem piastry świecą/ Podłe jako liść zżółkniały;/ Jak wleciały,/ Tak wylecą./ Przez pół roka pan dostatni,/ Kozak wojewodą. --- A gdy wyjdzie piastr ostatni,/ Znów z Kijowa Dniepru wodą/ Do chat naszych --- Kozak śpiewa ---/ A gdy nędze zakłopocą:/ W łodziach nocą/ Lśnią łuczywa;/ I do ciemnej Dniepru wody,/ Cicho sieci toną. Miło błądzić gdzie ogrody/ Wschodnich Baszów, kędy płoną/ Złota blaskiem jabłka duże:/ Lecz się milej schylić z konia,/ I wśród błonia,/ Polną różę/ Zerwać, zanieść z ranną rosą,/ Lubej w upominku. Pierwej fale wyspy zniosą,/ Niźli Kozak dla spoczynku/ Tknie się pługa... gdy raz złotem/ Da zakupić ręce panu:/ Wśród limanu,/ Zlany potem,/ Zlany łzami, będzie w stożec/ Składał kryształ soli. --- O! nie pójdzie Zaporożec,/ Zaprzedany do niewoli/ Błądzić! ................../ O cicho! cicho drużyno!/ Czy tam widzicie żagle za nami?/ Żagle się galer bielą za trzciną,/ Za kozackimi płyną czajkami./ W Czertomeliku płyńmy ostrowy,/ Tam będą czajek bezpieczne floty:/ Próżno nam buńczuk zagraża złoty,/ I pierś galery i żagiel płowy./ Oto na brzegu nasze rodziny ---/ Czajka ma czucie, wierność brytana/ I tak jak brytan o stopy pana,/ Tak się o wodne otarła trzciny. Pieśń V Basza Wrócił syn stepów wyprawą dumny./ Jakże mu piękne zdają się chaty!/ Róża je polna ubiera w kwiaty;/ Malw różnofarbnych drżące kolumny,/ Aż ponad strzechy rosną i kwitną./ Owdzie spróchniałe skrzypiąc żurawie,/ Sięgają w studni wodę błękitną:/ Tam Zaporożec napawa konia,/ Śpiewając dziką pieśń o wyprawie,/ I gwarząc z echem wraca przez błonia,/ Kiedy wieczorna zabłyśnie gwiazda ---/ Na śpiew szczekaniem pies się odwoła./ Chaty wiszące w parowach sioła,/ Jako jaskółcze czernieją gniazda... Ale dla Turków jakże zdradzieckie/ Czertomeliku wysep zakręty!/ Gdy w nie galery weszły tureckie,/ Utkwił na miejscu żagiel rozpięty./ I tak za czajką płynące wrogi,/ Co wprzód grozili, blade od strachu,/ Nie mogli znaleźć powrotu drogi,/ Jakby w egipskim zbłąkani gmachu. Kozak spokojne porzucił chaty,/ I biegł na brzegi --- tam pop z gromnicą,/ Przywdziewał lśniące złotem ornaty,/ Trzykroć oświecił Dniepr kadzielnicą,/ A gdy odmówił z księgi pacierze,/ Rzekł do hetmana. Cud--- „Mój wierny synu,/ Czy wierzysz w cuda?" --- Hetman rzekł: „Wierzę"./ Lecz uśmiech jakby na wzgardę gminu/ Oświecił blade lica Hetmana./ A pop rzekł dalej: „Więc w imię Pana/ Jeśliś ochrzczony, weź obraz święty,/ Gdzie malowana Bogarodzica,/ Zanurz do fali --- niechaj okręty/ Zatoną --- zgasną jak ta gromnica"./ Rzekł --- i gromnicę rzucił do wody./ Tłum cały milczał, a Hetman młody/ Jakby ze wzgardą słuchał rozkazu ---/ I malowidłem cudownym błysnął,/ Lecz nim tknął fali ramą obrazu,/ Obraz się w drobne sztuki rozprysnął./ A pop zbladł drżący --- zbladła drużyna ---/ Hetman zawołał: „Czemuż bledniecie?/ Jeśli pękł obraz, nie moja wina ---/ Spróchniał w tureckim wisząc meczecie!/ Ale ten okręt zastrzągł do mułu. ---/ Turków wytracę przed wschodem słońca;/ Jednego tylko zostawię gońca,/ By o tym zaniósł wieść do Stambułu. ---/ Cóż ten szmer znaczy? Czyż szabla Żmii/ Tak się na karkach tureckich starła,/ Że już kozackiej nie tknie się szyi?!/ Do chat Kozaki! --- Niech myślą Turki/ Że już drużyna nasza wymarła:/ A gdy noc głucha padnie na wzgórki,/ I na parowy --- być w pogotowiu/ Na odgłos trąbki. --- Do chat Kozaki!" --- Już przy zachodzie dnieprowe ptaki,/ Czaple się kładły do snu w sitowiu./ Galera piersią nie miała wody,/ A spód jej ledwo w trzcinach widomy;/ I nad zielone wysep ogrody,/ Wyrastał wielki maszt nieruchomy./ Słońce złociste, nie ćmione mgłami,/ Tonie w oczeret --- Blaski niknące/ Spały na żaglach, a nad żaglami/ Zwieszały liście brzozy płaczące;/ A jeszcze wyżej, na żaglów szczycie/ Bandera Baszy połyska złotem,/ I jeszcze wyżej, w nieba błękicie,/ Jaskółki szybkim krążyły lotem. Tak cichy widok --- Niech Turki marzą/ Że są panami stu wysp na Niżu;/ Niech śpią głęboko --- bo już na krzyżu/ Usiadł jak do snu sokół stepowy./ Smutny wszedł miesiąc z płonącą twarzą,/ I na zamglone patrzał ostrowy. Cichość posępna i noc głęboka./ Na straży Turek zbrojny połyska,/ I z chat kozackich nie spuszcza oka:/ Ale po chatach gasły ogniska./ Turek odmawia modły Proroka,/ I tak się rajską otoczył chwałą,/ Że ani dostrzegł, jak pośród cienia/ Mierzonym razem światło łyskało,/ Jakby budzone ognie z krzemienia. PożarPodobnie kiedy Turków ogrody,/ Bogatym w kwiaty błysną granatem:/ Tak z dala trzciny nad Dniepru wody,/ Nagle rozkwitły ognistym kwiatem./ I blask pozłaca ciche brzóz czoła:/ Cztery płomieni błysnęły koła,/ A gdy znalazły upływu łoże,/ Pobiegły szybko, w jedno się zlały,/ I wnet ogromne pożaru morze,/ Pod okręt wzniosłe toczyło wały. Na krzyk strażnika, ze snu zbudzeni/ Zbiegli się Turcy. Rozpacz straszliwa!/ Rozpacz bezsilna! --- Morze płomieni/ Suche okrętu deski podmywa./ Zawyli strasznie i odurzeni/ Umilkli --- cisza spadła straszliwa./ Potem w tej ciszy, galerom znana,/ Dziko zabrzmiała trąbka Hetmana. Na odgłos trąbki jak z ogniów piekła/ Wstali Kozacy na czarnych skałach,/ Rzekłbyś że zemstą dzicz ta zaciekła,/ Gasi pragnienie w ognistych wałach./ Na nagich głazach, obwiani w dymie,/ Jako posągi stali olbrzymie./ Rzekłbyś --- że dusza ich marmurowa/ Nie słyszy jęku --- głosu rozpaczy. I słychać grzmiące Hetmana słowa:/ „Druhy! nim płomień Turków obsaczy,/ Kto do okrętu dopłynie z wodą,/ Jeśli jest basza? Baszy wyszuka,/ Baszę wykradnie --- takiego kruka/ Bogatą piastrów uczczę nagrodą". ---/ Kozacy milczą --- Za skarby świata/ Któż pójdzie w piekło? --- Patrzcie! sam Żmija ---/ Jak istna żmija ogień przelata,/ I padł do fali, wśród fal się wzbija;/ I znów zatonął --- Tam iskry padły./ Ho! ho! z tej wanny nie wyjdzie cały ---/ A teraz słychać Turków wystrzały./ Widzę go znowu --- gdzie tłum wybladły/ Wpadł --- oto Turek w rękach Hetmana./ Już maszt się pali, już żagiel spłonął./ Hetman do fali z Turkiem zatonął,/ A płomieniami fala zawiana ---/ Miło to płynąć w takie ukropy!/ Patrzcie tam! patrzcie! Hetman na skale,/ Na znak tureckie rozwija szale./ Wąż mu się, Turek, wije spod stopy. Nad rankiem, kędy oczeret płonął,/ Błękitne tylko krążyły dymy;/ Galerę baszy pożar pochłonął ---/ Na skałach czarne znikły olbrzymy./ Tak na skinienie Hetmana ręki,/ Wznoszą się ognie --- gasną pożary ---/ Po wyspach słychać wesołe gwary,/ I dzikie śpiewy, torbanów dźwięki./ Czemuż tak głośne wesele w Siczy?/ Czemuż się tłoczy lud do tej lipy/ Z tak głośnym śmiechem? Czy dział zdobyczy?/ Czyli po zmarłych wyprawia stypy?/ Czy mu chorągiew przysłał Król polski?/ O! nie stąd radość... Pośród drużyny/ Wznosi się wielka klatka ze trzciny,/ A w klatce siedzi Basza Natolski./ Przed kilku dniami stu miast był panem/ Zamykał tysiąc dziewic w haremie,/ Był ojcem syna: a dziś bez ziemie ---,/ Syn jego poległ walcząc z Hetmanem./ Z Hetmanem dzikie żywioły w zmowie/ Zniszczyły miasta --- a zgraja dzika/ Jak na tygrysa patrzy w sitowie,/ Plwa mu na czoło, palcem wytyka./ Co musiał cierpieć --- nikt nie wypowie,/ Ale cierpienia w sercu zamyka;/ Gdy go raniło goryczy słowo,/ Na wzgardę chował twarz marmurową./ Lecz chociaż duma wiele wytrzyma,/ Gdy z urąganiem wystąpił hardo/ Kozak, ubrany w zbroje Selima ---/ Basza na niego spojrzał z pogardą ---/ Lecz gdy stanęły w oczach przytomne/ Syna pamiątki: piersi nabrzmiały,/ W oczach się długo dwie łzy zbierały,/ I spadły na twarz dwie łzy ogromne. Już ciemnym skrzydłem noc się nasuwa/ I gmin się rozszedł, po chatach gwarzy./ Tam zbrojny Kozak stojąc na straży,/ Liczy godziny --- nad więźniem czuwa,/ I okolica mgłami zawiana./ A teraz, słychać hasło strażnika:/ --- „Kto idzie?" --- „Hetman!" --- „Witam hetmana!"/ Żmija milczący klatkę odmyka./ Potem odwraca twarz zamyśloną:/ --- „Precz stąd, Kozaku! Żmija na straży". ---/ Wszedł zgięty --- odkrył lampę tajoną,/ Potem ją światłem podniósł do twarzy:/ --- „Żyć będziesz Baszo! wzgardę przeżyłeś./ Znasz mnie?" --- „O znam cię! znam cię szatanie!/ Syna zabójco!" --- „Krew za krew stanie.../ Baszo, mojego ojca zabiłeś./ Blask cię buńczuków zaślepił wabny,/ Tyś go oczernił --- ty od Sułtana/ Przyniosłeś Baszy stryczek jedwabny,/ I sam na baszę! i sam na pana! ---/ Ja, słabe mając do zemsty ramię,/ Ja sam, syn Baszy, z miasta wygnany,/ Gdym okiem żegnał rodzinne ściany,/ Widziałem głowę Ojca na bramie;/ I dotąd jeszcze, dotąd w noc ciemną,/ Tę bladą głowę widzę przede mną,/ Jak mnie krwawymi ściga oczyma./ Lecz teraz Żmii cienie nie straszą;/ Sen mój kupiłem śmiercią Selima./ Jeszcze krwi twojej trzeba mi Baszo;/ Krew swoją oddasz za łzy Zulemie ---/ Łzy, które lała w twoim haremie;/ Lecz w równej walce, oddasz ją zbrojny./ Teraz idź za mną --- nie bój się zdrady". --- Szli oba we mgłach. Basza spokojny,/ Oczy obracał na księżyc blady./ Szli krętą ścieżką, gdzie wśród wybrzeży/ Wznosi się zamek nad Dniepru wały./ Koło ogromnej środkowej wieży,/ Wież mniejszych lekkie wybiegły strzały:/ W wieżach się smutny puszczyk odzywa ---/ Śpi blask księżyca i mgła przepływa. Weszli do zamku, weszli do sali ---/ Po ścianach błyszczą zbroje; a z góry/ Blask od kagańca padał ponury,/ I słychać z dala szum Dniepru fali./ W dalszych komnatach --- o dziw nad dziwy!/ Jakie tam cuda w zamku dnieprowym?/ Na ścian wysokich tle lazurowym/ Płoną lamp gwiazdy; kobierców niwy/ Kwiatem zabłysły, a kwiat tak świeży,/ Jak gdyby z ranną rosą zerwany./ Gdzieniegdzie kryształ zastąpił ściany;/ W zwierciadłach oko bieży i bieży,/ Nową odkrywa salę za salą!/ W każdej te same lampy się palą ---/ Czy to są czary? --- Tak długim gankiem/ Mógłby wędrowiec zajść aż do Boga!/ Z marmuru sali cięta podłoga,/ A delfin złoty obrzucał wiankiem/ Kryształ, co daje miłe ochłody;/ A światła płoną pod szkłami wody,/ Patrząc na ognie, kryształ i kwiaty./ Oko zalśnione w ciągłym zachwycie,/ Przez okna sali bieży z komnaty,/ Bieży odpocząć w nieba błękicie;/ I wpada nagle jak w otchłań ciemną,/ Przez którą srebrny księżyc przepływa. Hetman sprężynę ruszył tajemną,/ Złota się nagle ściana odkrywa;/ I nowa sala --- sali połowa/ Alabastrowym światłem zaćmiona,/ W połowie ze mgły spada zasłona,/ A za mgłą srebrną znów jasność dniowa./ Gdy na złocistym siedli dywanie,/ Na znak Hetmana, z dala za mgłami/ Zabrzmiały arfy --- słychać śpiewanie,/ Stłumione zrazu echem i łzami/ Cichej fontanny --- Potem ze śpiewem,/ Dwanaście dziewic, kwiaty kobierca/ Depce --- i płynie z zasłon powiewem./ Basza dłoń prawą podniósł do serca,/ Potem zbladł cały, oczy odwrócił./ I twarz rękami zakrył obiema,/ I rzekł: --- „Mój sztylet tak mię porzucił,/ Sztylet niewierny --- jak ta Zulema". ---/ --- „Baszo!" --- rzekł Hetman --- „Ona szczęśliwa,/ Z waszych pałaców bierze podarki;/ Dla niej po morzu czajka ma pływa,/ Błyszczą pałasze i grzmią janczarki;/ Dla niej to Żmija przez długie lata/ Zdradzał i zaprzał swego proroka,/ I twarz zmienioną nosił dla świata,/ Choć w sercu była rana głęboka./ Hetman --- i razem wróg mej drużyny,/ Często przebrany z bracią Tatary,/ Na własne sioła niosłem pożary:/ Często przez długie, długie godziny,/ Pamiętam, nawet przed dniem wyprawy,/ Jak wąż ukryty pomiędzy trawy,/ Patrząc na słońce, leżę dzień cały,/ By choć dzień jeden ukraść obłudzie,/ By świst kozackiej usłyszeć strzały:/ Sokół mnie poznał prędzej niż ludzie ---/ Tak twarz wprawiłem, aby udaną/ Nosiła barwę. W takiej niewoli,/ Jak liść dwubarwny srebrnej topoli,/ Cierpiałem mękę --- niewypłakaną./ Gdym własne sioła palił i burzył,/ Gdym na przekleństwa gminu zasłużył,/ Błogosławili --- Ale już blada,/ Już gwiazda Żmii mroczy się, spada./ Gdy w mojej dłoni pękł obraz święty!/ Odkryją zdradę, spadnie ta głowa ---/ Przeklną!" --- Głos grzmiący przerwał mu słowa:/ „Więc bądź przeklęty! więc bądź przeklęty!" ---/ I przed Hetmanem stanął w komnatach,/ Ze srebrnym krzyżem, pop w czarnych szatach. Pieśń VI Walka Szczęśliwe czasy dawnych rycerzy!/ Szczęśliwe czasy! gdy cud po cudzie/ Barwił powieści. Dziś kto uwierzy?/ Jacy to byli żelazni ludzie,/ Jakie to były zamki zaklęte,/ W czarnych cyprysach dusze zamknięte./ Takie powieści śpią niewierzone,/ Takie powieści kryją klasztory,/ Gdzie mnich przez szyby patrząc barwione,/ Światu nadawał tych szyb kolory./ Dziś kto uwierzy, że na skinienie/ Ręki hetmana we mgnieniu oka,/ Zagasły światła --- arf kona brzmienie,/ Z ciemnością spada cichość głęboka. Popa okropna przejęła trwoga ---/ A hetman mówił z twarzą wesołą:/ „Biada, kto tutaj w imieniu Boga,/ Wstąpi w czarami skreślone koło./ Lecz gdyś tu przyszedł, bądź pozdrowiony!/ Zostaniesz moim gościem na wieki,/ Słońca nie ujrzą twoje powieki,/ Rdzą się okryje ten krzyż srebrzony;/ Nikt nie usłyszy jęku --- prócz Boga"./ Skinął --- zapadła nagle podłoga ---/ Pop przeniesiony w lochy podziemne,/ Zniknął --- i słychać było westchnienie. ---/ Znów skinął Hetman, a na skinienie,/ Dzień świateł wpłynął w komnaty ciemne./ Gdy się rozjaśnił, obaj rycerze/ Znów przez te same wyszli podwoje,/ I do narożnej wstąpili wieży,/ By się do walki stroić we zbroje. StrójBasza wziął turban stalą podszyty,/ Piersi drucianą kryje koszulą,/ I miecz Damaszku, z dwóch mieczów zbity,/ I ciężki czekan z kolczatą kulą./ Tak uzbrojony lekki i rześki,/ Za pasem sztylet zawiesił Fezki;/ Wziął tarcz z sitowia, jakiej do wojny/ Używa w stepach Tatar budziacki:/ I już był gotów. --- Hetman kozacki,/ Bezpieczniej wprawdzie lecz ciężko zbrojny;/ Zakuł pierś mężną w pancerz ze stali,/ Niósł hełm z przyłbicą ściśle zakrytą;/ A z piór i włosów na hełmie kitą,/ Rośnie we dwoje, do sklepień sali;/ Kopiją wstrząsa do rzutu celną. ---/ Przy boku błyszczy miecz obosieczny./ Tak z baszą sercem i zbroją sprzeczny,/ Wychodził staczać walkę śmiertelną. --- Już się na biały dzień zabierało/ Gdy wyszli z zamku. Jakby zbudzone/ Chmury nadrannym wiatrem kręcone,/ Już się z mgłą dolin mieszały białą./ I słychać oddech poranku świeży,/ Co lekko wzrusza nadwodne trzciny./ PtakŚwiegocą wróble na zamku wieży,/ Na pół uśpione między kaliny./ I księżyc blady, i gwiazdy bladły;/ Szarzeją światłem nieba błękity,/ A kawki krążąc stadem obsiadły/ I ołowiane wież czernią szczyty. Wsiedli do czajki obaj rycerze,/ Płynęli z wodą. Hetman ponury,/ Patrzał na wichrem kręcone chmury,/ Na mgły tumany, na zamku wieże;/ A jego serce, choć stalą zbrojne,/ Tak mocno bije, tak niespokojne,/ Jakby w przeczuciach --- zadrżał --- i nagle/ Chwycił za wiosło, rozpuścił żagle,/ I pędził czajkę: ta w szybkim biegu,/ W chwilę na drugim stanęła brzegu./ Tam z serca trwogę odpędził płonną:/ „Jak los osądził" --- rzekł --- „niech się stanie./ Baszo! czy walczysz pieszo? czy konno?"/ --- „Gdy Arabczyka dasz mi, Hetmanie,/ Ujrzysz, jak lekko na siodło wskoczę,/ Jak z konia biję i koniem toczę"./ Hetmana trąbki słychać odgłosy:/ Wnet nauczone na trąbkę pana/ Dwa szybkie konie lecą przez wrzosy:/ „Biały twój Baszo! czarny Hetmana". ---/ Oba rycerze siedli na konie,/ Oba pędzili szybko przez błonie,/ Póki kaganiec z wież Oczakowa/ Nie błysnął gwiazdą ze mgły wywity./ Za wodzą Żmii, stanął koń wryty ---/ A Hetman rzecze: „Na próżne słowa/ Nie traćmy czasu, poleć się Bogu./ Tam twój Oczaków, kędy się palą/ Mnogie kagańce w masztowym lesie,/ Tam twoje wieże --- do wież tych progu,/ Gdy mnie zwyciężysz, koń cię zaniesie,/ Gdy padniesz, trup twój popłynie z falą". Rzekł --- ściślej zamknął w przyłbicę czoło,/ I czarnej tarczy okrył się skrzydłem./ WalkaBasza jak jastrząb krążył wokoło,/ Na różne strony zwijał wędzidłem,/ I rzucał czekan, i koniem toczył. ---/ Tarcza hetmana wydała dźwięki,/ Trzykroć od tarczy czekan odskoczył/ I na rzemieniu wrócił do ręki./ Trzykroć odskoczył --- za czwartą razą/ Zgruchotał twarde hełmu żelazo:/ Lecz ugrzązł w hełmie. --- Żmija zań chwyta:/ Nie pośpiał basza odciąć rzemienia/ Tak związanego --- gdy zbył strzemienia,/ Hetman pod końskie ciągnął kopyta./ Skrwawiony ostem i oczeretem,/ Czołga się basza jako gadzina;/ Żmija miecz wznosi --- Basza sztyletem,/ I lewą ręką rzemień przecina,/ Wstając pod koniem, ów sztylet srogi/ Aż po rękojeść wraził pod strzemię./ Rumak hetmana runął o ziemię,/ Lecz hetman szybko powstał na nogi,/ Odrzucił dzidę, miecza dobywa;/ I znów grzmi walka, walka straszliwa! Daleko słychać szczęki pałaszy,/ I tarcza daje odgłos jak dzwony./ Już krew turecka, krew świeża Baszy,/ Lśni po burzanach jak kwiat czerwony;/ Ten widok siły Hetmana dwoi,/ Więc w obie dłonie chwyta miecz silny,/ Podniósł i spuścił --- lecz raz był mylny,/ Sam padł, zwalony ciężarem zbroi;/ Nim powstał z ziemi: już wróg straszliwy/ Tłoczył mu piersi, wzniósł sztylet mściwy,/ I nad bezbronnym mszcząc się rycerzem,/ Gdy mu się sztylet po zbroi zwinął,/ Podniósł pancerza i pod pancerzem/ Wbił po rękojeść, aż krwią zapłynął./ Basza siadł na koń, spiął go ostrogą,/ Leciał jak z wiatrem chmura stepowa;/ Lecz nie do Turków --- do Oczakowa? ---/ Na północ wsteczną poleciał drogą. Już zniknął. --- Blado wschód się czerwieni,/ Już się oddala tętent po wrzosie;/ Tu koralową barwą jesieni,/ Błyszczą burzany w srebrzystej rosie,/ I szpaków stada po nieba sklepach/ We mgle się kąpią --- i lgną na łozy./ Gdzie dwie samotne płakały brzozy,/ Hetman kozacki konał na stepach. --- Ciszej! --- Śpiewtam jakiś śpiew obłąkany,/ Z echem przez suche płynie burzany;/ Pieśń taka smutna, dzika i rzewna,/ Oblana złotem słońca promieni,/ Zbliża się postać jak cień niepewna,/ Dziewica mogił --- to młoda Xeni!/ Pieśń jej jak lutni niesfornej głosy,/ Nagle skonała, krzykiem ucięta,/ Bo koło Kseni skrwawione wrzosy;/ A choć przyłbica Żmii zamknięta,/ Już go poznała --- tak dziewic oczy/ Wprawne w miłości, choć obłąkane./ Ale na próżno wyśledzą ranę,/ Chce krew zatrzymać rąbkiem warkoczy./ Gdy mu przyłbicę wzniosła na czole,/ Żmiję do życia wróciły bolebole (daw.) --- dziś popr.: bóle.!/ Spojrzał --- i poznał --- lecz nie rzekł słowa,/ Ani się zdradził nagłym poznaniem./ I była cisza --- cisza stepowa,/ Przerwana czasem łzami i łkaniem/ Smutnej dziewicy. Xeni oczyma/ Ściga wejrzenie zgasłe Hetmana!/ A Żmija oczy wlepione trzyma/ W stronę, gdzie mglistą chmurą owiana/ Wznosi się zamków siczowych wieża./ Nagle blask ognia stamtąd uderza,/ Potem się rozlał po Dniepru fali ---/ Między wieżami płomień się wije./ --- „Zdrajca!" --- rzekł Hetman --- „Xeni! klnij Żmiję!/ Oto mój zamek, zamek się pali!/ W zamku twój ojciec! --- A basza mściwy/ I nad nią jeszcze zemsty dokonał./ Przekleństwo jemu!" --- westchnął --- i skonał. Zaledwo skonał --- przez kwiatów niwy,/ Rzucając za się wzrok niespokojny,/ Na koniu Turek przeleciał zbrojny,/ I zniknął we mgle --- Śmiech dziki Xeni/ Smutnie po rosach zabrzmiał. --- „Mam syna!/ Ojciec mój skonał pośród płomieni./ Syn mój jak świeża rośnie kalina,/ A Hetman --- Syn miał ojca Hetmanem,/ I żyć nie będzie pod innym panem./ Lecz wam Kozacy, wam nie pokażę/ Syna mojego --- w grób go zakopię;/ Ale krew jego przyniosę w czarze,/ I krwią mogiłę ojca pokropię". Jakie tam było po chatach łkanie,/ Gdy wieść okropna biegła przez sioła!/ Zgasłeś! --- wołali --- zgasłeś, Hetmanie!/ Któż jak ty w czajce lotem sokoła,/ Z nami na Czarne popłynie Morze?/ Kiedyż takiego ujrzemyujrzemy (daw.) --- dziś: ujrzymy. pana?/ Kiedyż drugiemu słać będziem łoże,/ Gruzami z wielkich gmachów sułtana? --- PogrzebWieją tłumami kozackie kity,/ Hetmańska trumna już nad mogiłą;/ A w trumnie Hetman leży odkryty./ Coś mu się we śnie strasznego śniło,/ Bo wyraz wzgardy w twarzy wyryty./ Z żaglów tureckich śmiertelna chusta/ Spowiła ciało. Złotym obrazkiem/ Pop go opatrzył, posypał piaskiem,/ Kawałek chleba włożył mu w usta,/ Zgraję tym samym obdzielił chlebem ---/ A gdy wymówił ostatnie słowo,/ Płaczki zaczęły pieśń pogrzebową./ Lecz jedna z płaczek szła za pogrzebem,/ Śmiechem zbłąkała pieśni odgłosy;/ A choć wesela taić nie umie,/ Na przekór śmiechom, jak srebrne rosy/ Łzy jej do wielkiej płyną łzawicyłzawica --- tu: naczynie do przechowywania łez żałobników.;/ A gdy łzy cudze zbierała w tłumie,/ Gdy w czarę padło światło gromnicy,/ Kołem się wszystkie chmurzyły twarze,/ Widzieli wszyscy, krew była w czarze!/ I krew do grobu wylała cieśni. ---/ Padła --- skonała --- Konaj, o pieśni!