Żeromski, Stefan Zmierzch Kotwica, Wojciech Ostrowski, Piotr Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Epika Nowela Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.". http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zeromski-zmierzch http://polona.pl/item/6891173/0/ Stefan Żeromski, Zmierzch, Cokolwiek się zdarzy, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1907. Domena publiczna - Stefan Żeromski zm. 1925 1996 xml text text 2014-10-03 pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/zeromski-zmierzch.pdf ISBN-978-83-288-1060-0 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/zeromski-zmierzch.html ISBN-978-83-288-2018-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/zeromski-zmierzch.txt ISBN-978-83-288-2973-2 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/zeromski-zmierzch.epub ISBN-978-83-288-4056-0 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/zeromski-zmierzch.mobi ISBN-978-83-288-5142-9 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7020.jpg Modlący się mężczyzna, Malczewski, Jacek (1854-1929), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7020 FS 1DTP 3MP Walek Gibała, bezrolny wyrobnik, stracił stałą pracę u dziedzica. Wczesną wiosną, kiedy doskwiera głód, nie ma innego wyboru niż najęcie się do najgorszego i najcięższego zajęcia. Pomimo bezwzględnego wyzysku, Walek z żoną od świtu do zmierzchu nie ustają w wyczerpującej pracy. Uwspółcześnienia: Pisownia łączna/rozdzielna, np.: niema -> nie ma; powtóre -> po wtóre; zgniło-zielony -> zgniłozielony; z pod -> spod. Pisownia wielką literą: żyd -> Żyd Pisownia joty, w tym powiązana fleksja, np.: grubijańska -> grubiańska; ordynaryę -> ordynarię; pensyę -> pensję. Końcówki fleksyjne Msc. i N. lp i lm: -em, -emi, np.: niem -> nim; czem -> czym; czarnemi -> czarnymi; na odchodnem -> na odchodnym. Pisownia spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, np.: nizkiej -> niskiej; poblizkiej -> pobliskiej; zczerniał -> sczerniał; biedz -> biec; z pod -> spod. Inne: ,,w dyrdy" -> w dyrdy. Dostosowano interpunkcję do współczesnych zasad. Stefan Żeromski Zmierzch Między grube pnie kilku świerków, co sterczą samotnie na skraju poręby, plamiącej mnóstwem czarnych pniaków zgniłozielony upłazupłaz --- rozległy, poziomy lub łagodnie nachylony stok górski. wzgórza, zsuwało się słońce, pławiąc się w miedzianym blasku, podobnym do przejrzystego kurzu, nieruchomą warstwą nawisłego nad daleką widownią. Odblaski jego lśniły jeszcze na krawędziach chmur, wyzłacając je i zabarwiając szkarłatem, wrzynały się między fałdy szarych kłębów i szkliły na wodach. W bruzdach ściernisk i podorywekpodorywka --- pole płytko zaorane zaraz po zbiorach i w ten sposób przygotowane do późniejszych prac przy uprawie. jesiennych, na sapowatychsapowaty --- błotnisty, bagnisty. niwkachniwka --- niewielka niwa; niwa: pole, ziemia uprawna. i świeżych karczowiskach, gdzie stały smugi wody po niedawnej nawałnicy, mieniły się rude plamy, jak kawałki szyb przepalonych. Na szare, przyklepane skibyskiba --- część ziemi odkrojona i odrzucona na bok przez pług. padał uciążliwy dla oczu, zwodniczy cień fioletowy, piaszczyste wydmy żółkły, zielska na przykopachprzykop --- rów biegnący wzdłuż czegoś; także: wał ziemny., krzaki na miedzach miały jakieś nieswoje, chwilowe barwy. W głębokiej kotlinie, otoczonej ze wschodu, północy i południa podkową wzgórz, obdartych z lasu, płynęła struga, rozlewając się w zatoki, bagna, płaniepłań a. płania --- szeroko rozlana, niegłęboka woda. i szyjeszyja --- tu: wąskie koryto strumienia, rzeki, itp., powstająca tam właśnie ze źródlisk zaskórnych. Dokoła wody, na torfiastym kożuchu rosły gąszcze trzcin, wysmukłe sitysito --- tu: sitowie., tatarkitatarka --- tu: tatarak. i kępy niskiej rokicinyrokicina --- rokita; gatunek krzewiastej wierzby, rosnącej na terenach wilgotnych, torfowiskach, mokrych łąkach.. Nieruchoma, czerwona woda świeciła się teraz spod wielkich liści grzybieniagrzybień --- roślina wodna o dużych, unoszących się na powierzchni liściach i białych kwiatach; nenufar, lilia woda. i szorstkich wodorostów w postaci bezkształtnych plam bladozielonych. Nadleciały stadkiem cyrankicyranka --- rodzaj wędrownego ptaka wodnego z rodziny kaczkowatych., krążyły kilkakroć z wyciągniętymi szyjami, przerywając ciszę melodyjnym, dzwoniącym świstem skrzydeł, zataczały w powietrzu elipsy coraz mniejsze --- wreszcie zapadły w trzciny, z łoskotem rozbijając wodę piersiami. Ucichł dudniący lot bekasówbekas --- rodzaj ptaka łownego występującego na terenach podmokłych., głuche wołanie kurki wodnejkurka wodna --- średniej wielkości ptak wodny z rodziny chruścieli. , ustało dowcipne pogwizdywanie kulikówkulik --- niewielki ptak brodzący o długim dziobie., poznikały nawet szklarzeszklarz (pot.) --- szklarka, gatunek ważek o zielonym ciele i błyszczących, szklistych skrzydłach. i modre świteziankiświtezianka --- rodzina ważek o metaliczno-niebieskim ubarwieniu ciała i ciemnym lub niebieskim żyłkowaniu skrzydeł., wiecznie trzepoczące siateczkowatymi skrzydłami dokoła badylów sitowia. Błądziły tylko jeszcze po świetlanej powierzchni głębin niestrudzone muchy wodnemucha wodna --- tu zapewne: nartnik, plesica a. poślizg, jeden z rodzajów pluskwiaków żyjących na powierzchni wód stojących. na swoich szczudlastych nogach, cienkich jak włosy, a zaopatrzonych w kolosalne i nasycone tłuszczem stopy --- i pracowało dwoje ludzi. Błota należały do dworu. Dawniejszy młody dziedzic taplał się po nich z wyżłem za kaczkami i bekasami póty, póki wszystkich lasów nie wyciął, pól nie zostawił odłogiem i, wyleciawszy nagle z dziedzictwa, nie oparł się aż w Warszawie, gdzie teraz wodę sodową w budce sprzedaje. Gdy nastał nowy, mądry dziedzic, biegał po polach z kijkiem i często nad błotami stawał. Gmerał w bagnie rękami, dziury kopał, mierzył, wąchał --- aż wreszcie wymyślił rzecz dziwną. Kazał karbowemukarbowy --- nadzorca robotników rolnych; nazwa pochodzi od kija, na którym nacinano karby, zapisując w ten sposób ilość wykonanej pracy. najmować dzień w dzień chłopów do kopania torfu, szlam na pola wywozić taczkami, na kupy składać, a dziury kopać precz, póki się nie wybierze miejsca na sadzawkę; wówczas groble fundowaćfundować --- tu: zakładać, budować., dół na drugą sadzawkę wybierać niżej, aż ich się kilkanaście uzbiera; wtedy rowy rżnąć, wody napuszczać, mnichymnich --- drewniana rura z zastawkami służąca do regulowania poziomu wody w stawie. wstawiać i ryby sadzić... Praca, ChłopDo wywożenia torfu najął się zaraz Walek Gibała, bezrolny wyrobnik, na komornymna komornym siedzieć --- nie mieć własnego domu i mieszkać w izdebce w domu innego, bogatszego chłopa, przeważnie w zamian za świadczoną pracę. siedzący w pobliskiej wiosce. Gibała u dawnego dziedzica służył za fornalafornal (daw.) --- pracownik zatrudniony jako woźnica w majątku ziemskim., ale u nowego się nie utrzymał. Nowy dziedzic i nowy rządca po pierwsze ordynarięordynaria --- część wynagrodzenia służby dworskiej wydawana w naturze (zbożu, kartoflach itp.). i pensję zaraz zmniejszyli, a po wtóre szukali w każdej rzeczy złodziejstwa. U dawnego dziedzica każdy fornal pół garnca owsa swojej parze koni ujmował i niósł wieczorkiem do szynkarza Berlina za tytuńtytuń --- dziś popr.: tytoń., za bibułkę, za kapkę gorzałki. Jak tylko nowy rządca nastał, zaraz ten interes zmiarkowałzmiarkować (daw.) --- zauważyć, zorientować się., a że na Walka właśnie wina padła, w pysk mu dał i wygnał ze służby. Odtąd Walek z babą siedział na komornym we wsi, bo służby znaleźć nie mógł: rządca wydał mu takie świadectwo, że niepodobna było zgłaszać się nawet gdziekolwiek do służby. We żniwa tu i owdzie po chłopach zarabiali oboje; ale zimą i na przednówkuprzednówek --- okres przed nowymi zbiorami; dawniej najtrudniejszy do przetrwania na wsi okres, kiedy po zimie kończyły się zapasy żywności ze zbiorów zebranych jesienią, a nie można było jeszcze zebrać nowych plonów. marli głódmarli głód (daw.) --- przymierali głodem, cierpieli głód. straszliwy, nieopisany. Ogromny, kościsty, z żelaznymi mięśniami chłop wysechł jak wiór, sczerniał, zgarbił się, zesłabł. Baba jak baba, u kumoszki się pożywi, grzybów, malin, poziomek nazbiera do dworu, albo do Żyda zaniesie i choć na bułkę chleba zarobi, a chłop przy młocce bez jedzenia nie podoła. Gdy karbowy zapowiedział kopanie na łące, obojgu aż się oczy zaświeciły. Sam rządca trzydzieści kopiejek od wyrzucenia sążniasążeń --- daw. jednostka długości, równa szerokości rozpostartych ramion dorosłego mężczyzny, tj. ok. 1,8--2 m. kubicznegokubiczny (daw.) --- sześcienny, od: kubik: sześcian, kostka, pot. także jednostka objętości, szczególnie drewna a. materiałów budowlanych, równa objętości sześcianu o ustalonym boku (dziś: jeden metr sześcienny). obiecał. Walek babę do kopania zajmował dzień dniadzień dnia --- dziś popr.: ,,co dnia", ,,co dzień" lub ,,dzień w dzień".. Ona taczki naładowuje, on po tarcicach, rzuconych przez bajora, wywozi szlam na pole. Robota pali im się w rękach. Mają dwoje wielkich i głębokich taczek, nim Walek puste przyciągnie, już drugie naładowane; szlęszla a. szleja --- prosta uprząż z rzemiennych lub parcianych pasów. na ramiona narzuca i pcha pod górę. Żelazne kółko skrzypi przeraźliwie; rzadkie, czarne, cieknące, przerośnięte korzonkami błoto pierzcha i flejtuchamiflejtuchy --- szarpie (materiał opatrunkowy z nitek wyszarpanych z płótna); tu przenośnie. pada na obnażone do kolan nogi chłopa, gdy taczki z deski na deskę przeskakują, szla wrzyna mu się w kark i ramiona, wyciskając na koszuli czarną pręgę cuchnącego potu, ręce mdleją w łokciach, nogi cierpną i drętwieją od zanurzania ich w szlamie --- ale dwa kubiki na dużym dniu wybrane --- to znaczy kawał grosza w kieszeni. Mieli nadzieję, że pod koniec jesieni trzydzieści rubli odłożą, komorne zapłacą, beczkę kapusty zakupią, ziemniaków z pięć korcykorcy (daw.) --- dziś D. lm.: korców; korzec: daw. jednostka objętości produktów sypkich (ziarna, mąki itp.), licząca w XIX w. ok. 128 litrów i podzielna na 32 garnce., sukmanę, buty, zapasekzapaska --- fartuch noszony dawniej przez wiejskie kobiety, wiązany w pasie na sukience, czasem narzucany na ramiona jako pelerynka. ze dwie, szorcszorc (daw.) --- gruba wełniana tkanina, z której wyrabiano spódnice; spódnica z takiej tkaniny. dla baby, płótna na koszule, że przebiedują do wiosny, to młocką, to tkactwem u ludzi dorabiając. ChciwośćAż tu rządcy po trzydzieści kopiejek od kubika wydało się znienacka za wiele. Zwąchał, że nie każdy się złakomi od świtu do nocy w błocie gmerać, że im tam widać dobrze dojadło, kiedy bez namysłu do takiej roboty się kwapią; po dwadzieścia kopiejek, powiada, to dobrze, a nie, to nie... Po chłopach w taki czas nie zarobi, dwór się swoimi ludźmi przy młockarniach i maszynach obywa --- przebierać nie ma w czym. Walek po takiej zapowiedzi poszedł do karczmy i schlał się ze złości jak bydlę. Na drugi dzień babę wyprał i pojąłpojął --- tu daw.: wziął. ze sobą do roboty. Od tego czasu --- na małym dniuna małym dniu (daw.) --- kiedy dni są krótkie, w odróżnieniu od ,,na wielkim dniu", w długie dni letnie. --- te same dwa kubiki wyrzucają, od rannego brzasku do szczerej nocy nie ustępując w robocie. WieczórI teraz oto z dala noc idzie: dalekie, jasnoniebieskie lasy sczerniały i rozpływają się w pomroce szarej, na wodach blask przygasa, od stojących przed zorzą świerków padają niezmierne cienie, na szczytach wzgórz, po porębach, czerwienią się tylko jeszcze gdzieniegdzie to pniaki, to kamienie. Od tych punktów świecących odbijają się małe i nikłe promyki, wpadając w głębokie pustki, jakie tworzy pośród przedmiotów ciemność niezupełna, wibrują w nich, łamią się, drżą przez drgnienie oka i gasną, gasną po kolei. Drzewa i krzewy tracą wypukłość, bryłowatość, kolor naturalny i tkwią w szarej przestrzeni tylko jako płaskie kształty o dziwacznych zarysach, czarne zupełnie. W nizinie zsiada się już mrok gęsty i pociąga chłód na wskróśwskróś --- dziś popr.: wskroś. przejmujący człowieka. Pomroka idzie niewidzialnymi falami, pełznie po zboczach wzgórz, wciągając w siebie jałowe barwy ściernisk, wykrotówwykrot --- dziura w ziemi po wyrwanym z korzeniami drzewie., osypisk, głazów. Na spotkanie fal mroku wstają z bagien inne, białawe, przejrzyste, ledwo, ledwo widzialne, czołgają się smugami, kłębami okręcają się dokoła zarośli, dygocą i miętoszą ponad wód powierzchnią. Zimny powiew wilgoci mięsimięsić (daw.) --- miesić, mieszać gniotąc, np. ciasto. je, tłucze po dnie doliny, rozciąga na płask, jak postaw zgrzebnego płótna. --- Mgła idzie... --- szepce Walkowa. Jest to ta chwila zmierzchu, kiedy wszystkie kształty widoczne zdają się rozsypywać w proch i nicość, kiedy rozlewa się nad powierzchnią gruntu szara próżnia, zagląda w oczy i uciska serce jakąś nieznaną zgryzotą. Walkową strach ogarnia. Włosy jeżą jej się na głowie i mrowie przechodzi po skórze. Mgły idą, jak żywe ciała, podpełzają do niej chyłkiem, zabiegają z tyłu, cofają się, czają i znowu ławą suną coraz natarczywiej. Kładą na niej wreszcie wilgotne swe ręce, wsiąkają w ciało aż do kości, drapią w gardzieli i łechcą w piersiach. Wtedy przypomina jej się jej dziecko. Od południa go nie widziała: śpi samo jedno w zamkniętej izbie, w kolebce lipowej zawieszonej u stragarzastragarz (przest., reg.) --- sosrąb, gruba belka stropowa biegnąca środkiem wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca go. na brzozowych wiciach. Płacze tam pewno, zachłysta sięzachłysta się --- dziś: zachłystuje się., łka... Matka słyszy ten płacz przedziwny, żałosny jak pisk kanikania --- tu: duży ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych. na pustkowiu. Rozlega się on w jej uszach, nęka jakieś jedno miejsce w mózgu i drażni w sercu. Przez cały dzień nie myślała o nim, bo twarda robota rozprasza wszelkie myśli, unicestwia je prawie i mąci, ale teraz strach wieczorny zniewala ją do skupienia się, zaczepiania myślami o tę kruszynę... --- Walek --- mówi trwożliwie, gdy chłop taczki przyciągnął --- polecę do chałupy, naskrobię ziemniaków?... Gibała nie odpowiada, jakby nie dosłyszał, zabiera taczki i rusza, przysiadając jak wór żyta na wadze dziesiętnej. Gdy powrócił, kobieta błagała znowu: --- Waluś, polecę? --- Ej... --- mruknął od niechcenia. PrzemocZna ona jego gniew, wie, jak on umie chwycić pod żebro, zebrać w garść skórę, trząsnąć raz, drugi, a potem cisnąć człowiekiem jak kamieniem między szuwary. Wie, jak on potrafi zedrzeć jej szmatkę z głowy, omotać sobie pięść włosami i przewlec struchlałą kobietę kawał drogi, albo w zapamiętałości wyrwać z błota rydelrydel --- rodzaj wąskiej łopaty o zaokrąglonym ostrzu. i ciąć przez łeb bez namysłu --- zabije czy nie zabije. Ale nad bojaźnią kary góruje niecierpliwa troska, podniecająca aż do bólu. Chwilami baba zamierza uciec: tylko się na bałykuna bałyku (reg.) --- na czworakach, raczkując. zsunąć w wąwozik, skoczyć przez strugę, a potem po roli, po zagonach, na przełaj. Schylając się i napełniając taczki, leci myślami, skacze jak łasica, wyczuwa już prawie ból, gdy boso biec będzie po ścierniachścierń --- krótkie źdźbła pozostałe na polu po ścięciu zboża; por. ściernisko., zarosłych drobną tarniną i jeżynami... Te ostre kolki kłują nie tylko jej nogi, ale przebijają serce. Dopada chaty, odmyka zasuwę drewnianym kluczem, bije jej na twarz ciepło i zaduch izby --- spina sięspina się --- tu przestarz.: wspina się. do kolebki... Zabije ją Walek, gdy przyjdzie do chaty, skatuje --- a to i cóż, to tam już potem... Skoro jednak Walek wynurzy się ze mgły, ogarnia ją lęk jego pięści. Znowu się modli pokornie, aczkolwiek wie, że jej ten zbój nie puści. --- A tam dziewucha może uświerkłauświerknąć --- skonać.... Nie odpowiedział nic, zrzucił z ramienia szelkę od taczek, zbliżył się do żony i wskazał ruchem głowy palik, do którego muszą dziś dokopać. Potem ujął za rydel i zaczął raz za razem narzucać szlam na swoje taczki. Robił to zapamiętale, szybko, co tchu. Narzuciwszy pełne taczki, popchnął je, biegnąc cwałem i rzekł na odchodnym: --- Pchaj i ty swoje, próżniaku... Pojęła to łaskawe ustępstwo na rzecz jej miłości, tę grubiańską dobroć, tę twardą i surową jakby pieszczotę, bo jeśli narzucają ziemię oboje, robotę skończyć można daleko prędzej. Naśladowała teraz szybkie i skwapliwe jego ruchy jak małpa, narzucała błoto cztery razy szybciej --- już nie mięśniami, nie z chłopską, rozważną ekonomią wysiłku, ale mocą nerwów. W piersiach jej rzężałorzężało --- rzęziło., pod powiekami migały jaskrawe kolory, mdliło w piersiach i leciały z oczu łzy gorzkie, grube, łzy bezmyślnego bólu --- w ten gnój zimny i cuchnący. Co wbije w ziemię rydel, to spojrzy, czy do palika daleko; gdy ładunek gotowy, chwyta taczki i biegnie w dyrdyw dyrdy (gw.) --- pędem, galopem., naśladując chłopa. Mgły wspięły się wysoko, zawlekły szuwary i nad szczytem olszyn murem nieruchomym stoją. Znaćznać --- tu: widać, da się zauważyć, rozpoznać. w nich drzewa jak plamy nieokreślonej barwy, dziwacznie wielkich kształtów, a nędzarzy, biegających w poprzek rozdołurozdół --- wąska, głęboka dolina; jar, parów., jak jakieś potwornie ogromne widma. Głowy ich opadają na piersi, ręce wykonywują ruchy jednostajne, kadłuby zginają się ku ziemi... Kółka taczek turkocą i skwierczą, fale podobne do rozcieńczonego wodą mleka kołyszą się między wzgórzami czarnymi. W głębinie niebios roznieciła się gwiazda wieczorna, płonie, drżąc, i ciska w poprzek mroków ubogie swoje światełko.