Wyspiański, Stanisław Noc listopadowa http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wyspianski-die-novembernacht/ Kozioł, Paweł Kotwica, Wojciech Kotwica, Wojciech Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/noc-listopadowa http://polona.pl/item/246173/3/ Stanisław Wyspiański, Noc listopadowa. Sceny dramatyczne, Odbito w drukarnii Uniw. Jag., nakł. autora, skład. Księgarnia Gebethnera, Kraków 1904. Domena publiczna - Stanisław Wyspiański zm. 1907 1978 xml text text 2014-06-12 L pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/noc-listopadowa.pdf ISBN-978-83-288-1032-7 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/noc-listopadowa.html ISBN-978-83-288-1993-1 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/noc-listopadowa.txt ISBN-978-83-288-2948-0 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/noc-listopadowa.epub ISBN-978-83-288-4028-7 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/noc-listopadowa.mobi ISBN-978-83-288-5114-6 ISBN application/x-mobipocket-ebook DDT 4CL FBC https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6422.jpg Wzięcie Arsenału, Marcin Zaleski (1796-1877), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6422/ Sekuła, Aleksandra 1DTP-PL-MA 3MN wydanie do porównania: https://pl.wikisource.org/wiki/Noc_listopadowa Skąd wzięły się greckie boginie Kora i Demeter w noc listopadową w Łazienkach Królewskich w Warszawie? Czemu łódź Charona płynie po tamtejszym stawie i po czyje dusze przybywa?Wprowadzenie przez Wyspiańskiego do dramatu Noc listopadowa postaci mitologicznych obok historycznych (Wysockiego, Lelewela, Chłopickiego, Wielkiego Księcia Konstantego i innych) stanowi próbę realizacji syntezy artystyczno-ideowej: jego koncepcji sztuki totalnej, ,,teatru ogromnego", łączącego w całość mitologię, historię i współczesność, by nadać naszemu trwaniu pogłębiony sens dzięki działaniom artystycznym.Reinterpretacją polskiej historii zajmował się Wyspiański m.in. jako współreżyser i autor scenariusza do własnego dramatu Bolesław Śmiały (1903), którego tematem były początki narodu polskiego. Podobnie tematyki ważnych konfliktów i sporów w historii Polski dotyczył dramat Skałka (1907). U schyłku życia (w l. 1904--1907) artysta tworzył z zapałem projekt przebudowy wzgórza wawelskiego. Według jego założeń miał powstać Wawel-Akropolis jako materialna synteza kultury polskiej --- skupisko wszystkich instytucji narodowych, takich jak: Sejm, Senat, Muzeum Narodowe, Akademia Umiejętności, gimnazjum, kuria biskupia, amfiteatr i stadion. Projekt zakładał odnowienie zabytków oraz wzniesienie nowych obiektów, np. miał powstać Gród Bolesławów z sarkofagiem Bolesława Śmiałego w miejscu Smoczej Jamy. Ideą, która przyświecała Wyspiańskiemu, było ożywienie kultury polskiej przez znaczenia i praktyki znane z kultury starożytnej Grecji. Wątki mitologiczne podejmował w dziełach takich jak Achilleis (1903) czy Powrót Odysa (1907). Noc listopadowa stanowi również przykład nawiązania dialogu kultury greckiej i polskiej, a sensy, jakie niosą ze sobą postacie mitologiczne, są modyfikowane i zestawiane z sensami historii Europy (np. Nike Napoleonidów), tak by scalić i zniuansować narrację historyczną. Noc listopadowa to trzeci dramat Stanisława Wyspiańskiego (po Warszawiance i Lelewelu) poruszający tematykę powstania listopadowego. Powstawał od 1901, został wydany w 1904, a wystawiono go po raz pierwszy w teatrze Miejskim w Krakowie w rocznicę zrywu, 28 listopada 1908 roku, już po śmierci autora. Akcja rozgrywa się w noc wybuchu powstania, 29 listopada 1830 roku, w czasie pierwszych godzin zrywu, w różnych częściach Warszawy. W utworze przedstawione są między innymi losy powstańców, napotkane przeszkody czy opór społeczeństwa. Równocześnie autor umieszcza wydarzenia w ramie mitologicznej, przywołując postacie Pallas Ateny, Nike (rozszczepionej na osobne boginki patronujące różnym historycznym bitwom), Aresa, Hermesa, Demeter i Kory. Rama ta pozwala umieścić zryw listopadowy i jego upadek w kontekście misteriów eleuzyjskich, to jest uniwersalnej opowieści o śmierci nieuchronnej do odrodzenia: ,,Umierać musi, co ma żyć...", mówi Kora, zstępując do świata podziemi. E-book Noc listopadowa Stanisława Wyspiańskiego jest dostępny w formatach EPUB i MOBI, a także jako plik PDF. Stanisław Wyspiański Noc listopadowa Sceny dramatyczne Rzecz dzieje się w Warszawie 29. listopada roku 1830. Informacja o zmianach. I. Poprawiono błędy źródła: KUROTA > KURUTA, JOANA > JOANNA, zwycięztwa > zwycięstwa, polkà > Polkà, Jnnym > Innym, [być] muszą jemu żoną > muszę jemu żoną, ji > i, akoby > jakoby, dzwi > drzwi, polka > Polka, zczesł > sczezł, Ukciekł > Uciekł, Inexpressible > Inexprimable (wg noty na końcu wyd. źródł.), Na Świętojańskiej > Na Świętojurskiej (wg noty na końcu wyd. źródł.), żołnieża > żołnierza, a là > à la, kirysyer > kirasjer, pocylona > pochylona, sią > się, święce > święcę, zapomnnień > zapomnień zwrokiem > wzrokiem II. Uwspółcześnienia: 1. Fleksja: końcówki form przymiotników i imiesłowów w N. -em, -ech itp. zmieniono na -ym, -ych, np. chmurnem > chmurnym (poza wygłosem wersu). 2. Pisownia łączna/rozdzielna, np.: niema > nie ma,/ nierozumiem > nie rozumiem,/ niebędziemy > nie będziemy,/ niepoznali > nie poznali,/ coby > co by,/ potemby > potem by,/ przezemnie > przeze mnie,/ przedemną > przede mną,/ nademną > nade mną,/ z pod > spod,/ z przed > sprzed. 3. Pisownia joty, np.: Fidyaszową > Fidiaszową,/ Marsyasowe > Marsjasowe,/ Termopylami > Termopilami/ dyabeł > diabeł,/ nominacya > nominacja,/ komedya > komedia,/ harmonje > harmonie,/ pozycye > pozycje,/ partye > partie,/ dyalogu > dialogu,/ objata > obiata. 4. Pisownia spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, np.: z pod > spod,/ z przed > sprzed,/ zczerniały > sczerniały,/ jeźli > jeśli,/ przemódz > przemóc,/ odchłanie > otchłanie,/ biedz > biec,/ ledz > lec,/ strzedz > strzec,/ ztamtąd > stamtąd,/ wązka > wąska,/ blizcy > bliscy,/ nizcy > niscy 5. Pisownia wielką/małą literą, np.: Listopad > listopad, Carskiego > carskiego, Polscy > polscy, polkà > Polkà. 6. Inne: książe > książę,/ mrzy > mży,/ żórawie > żurawie,/ biórko > biurko,/ puhar > puchar,/ zasówka > zasuwka,/ tentent > tętent,/ pręgież > pręgierz;/ gdy na zegarze dziejowym, taka znaczyła się pora > gdy na zegarze dziejowym taka znaczyła się pora;/ co, ty knujesz > co ty knujesz/ Wolą mam w Słowie > Wolę mam (...)/ O jakożem stawał za sędzie > (...) sędzię. Zasadniczo, z pojedynczymi wyjątkami nie uwspółcześniono autorskiej interpunkcji. Korytarz w Szkole Podchorążych,/ przez całą sceny szerzszerz --- dziś popr.: szerokość. szeroki,/ do pół drugiego planu w głąb./ Z lewej księżyca zieleń wpada/ przez okna ścianę szklaną;/ pośrodku brama, nad tą bramą/ chorągwi czworo w pęk złożono;/ giwerygiwera --- karabin. w rzędów dwa pod ścianą./ Noc --- wieczór --- pusto; --- szum od pola,/ z Łazienkowskiego Parku.../ Warta gdzieś stąpa --- słychać kroki./ Na kozłach bębny, dwa moździerze/ i kopczyk kul i szpada. Podziemu prysną wrazwraz (daw.) --- zaraz. ościeże:/ w tym korytarzu wstaje Dziewa,/ hełm z kitą na jej karku,/ prawicą włócznia, tarcztarcz --- dziś popr.: tarcza. jej lewa;/ jej pierwszy głos i rola. Ze spiżu czerwony kask kryje jej lica/ a oczy jej gorą w przyłbicy;/ jej szata się łyska w odblasku księżyca;/ tarcz wielka na złotej pętlicy:/ EgidaEgida (mit. gr.) --- tarcza Ateny. śrebrzysta, przez ramię rzucona,/ wężami szeleści żywemi./ Wężami ciążące podźwiga ramiona/ i spisęspisa --- włócznia. wbija do ziemi./ I głosem zawoła, aż gromem uderzy,/ że ku niej skrzydlatych chór dziewek nadbieży/ a każda na skrzydłach niesiona. PALLASPallas (mit. gr.) --- przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny. Do mnie! Do mnie! Do mnie!!/ Zwycięskie duchy w orli lot/ powietrznym szlakiem/ biegajcie we wichrowym szumie;/ potrząsam władnym znakiem!/ Wy wszystkie razem,/ mężobójczymmężobójczy (daw., z łac. vir: mąż, obywatel, człowiek) --- zabójczy; por. mężobójstwo: zabójstwo. sprzysięgłe żelazem,/ co byt poświęcacie dumie;/ na szczytach HymetuHymet --- pasmo górskie na płd.-wsch. od Aten., OssyOssa --- góra w Tesalii, przylegająca do Olimpu./ Słońcu ślubujecie niezłomnie!/ Ze szczytów PelionuPelion --- miejsce bitwy, w której Aleksander Wielki pokonał Ilirów w 335 p.n.e.; z uwagi na rytm słowo czytamy tu czterosylabowo (Pe-li-jo-nu)./ biegajcie, biegajcie tłumnie,/ śmiertelnych żądne zgonu./ Oto stawiłam grot!/ Hej ku mnie, ku mnie, ku mnie!! gromy Ty, co zwyciężyłaś pod MaratonemMaraton --- miejsce bitwy stoczonej w roku 490 p.n.e., w której wojska ateńskie pod dowództwem Miltiadesa pokonały armię perską.,/ że Ateny radośne nowiną;/ ty, co zwyciężyłaś pod SalaminąSalamina --- miejsce bitwy morskiej stoczonej w 480 p.n.e., w której mniejsza liczebnie flota grecka rozgromiła Persów, wykorzystując warunki naturalne (wąską zatokę).,/ że Pers smagał morze rózgami,/ że w złości nurzał się w pył;/ ty co byłaś pod TermopilamiTermopile --- miejsce bitwy stoczonej w 480 p.n.e., w której wojska spartańskie pod dowództwem Leonidasa uległy przeważającym siłom perskim.;/ ty coś wiodła AleksandraAleksander Wielki a. Aleksander Macedoński (356--323 p.n.e.) --- król Macedonii z dynastii Argeadów w latach 336--323 p.n.e., uczeń Arystotelesa, zwycięzca w wojnie z Persją, jego podboje zainicjowały epokę hellenistyczną; oblężenie fenickiego miasta Tyr przez wojska Aleksandra Macedońskiego miało miejsce w roku 332 p.n.e. pod Tyr,/ przydając mu AchillesowychAchilles --- bohater Iliady Homera, syn Peleusa, króla Ftyi, i Tetydy, boginki morskiej. sił;/ ty, którą wieść wędrownych lir/ pod Troją wsławiła HektoremHektor --- bohater Iliady Homera, syn Priama i Hekaby, króla Troi, brat Parysa i Helena.;/ ty, co wiodłaś Cezarów RomyRoma --- Rzym.,/ że świat zeszli taborem/ wszerz i wzdłuż./ Gdy gasły gwiazdy Północy,/ ty, coś Sławie przydała mocycoś Sławie przydała mocy --- Wyspiański, za Słowackim, wywodzi tu od sławy nazwę plemion słowiańskich (sławiańskich wg jednej z form zapisu w romantyzmie).;/ ty, coś zwyciężała TeutonyTeutonowie --- jedno z plemion niemieckich, przen.: Niemcy.,/ gdy WitołdWitold Kiejstutowicz, zwany Wielkim (ok. 1350--1430) --- wielki książę litewski, brat stryjeczny Władysława Jagiełły. W latach 1382--1385 oraz 1390 przejściowo sprzymierzony z Krzyżakami przeciw Jagielle., jako AresAres (mit. gr.) --- bóg wojny i szału bitewnego; jego rzymskim odpowiednikiem jest Mars., szalony,/ odbywał kąpiel krwi;/ coś wiodła Boży-BiczBoży-Bicz --- właśc. Atylla (406--453), wódz Hunów, twórca imperium, walczący z Cesarstwem Rzymskim. w łunach/ we chwałę przekleństw ognistą,/ że zachwiał się krzyż/ śród miasta siedmiu wzgórz,/ gdyś we światło rzuciła miot lwi!/ Do mnie sam! Do mnie w piorunach! pioruny Przyzywam was władnym znakiem,/ na Egidy złoto, kość i spiż;/ zaklinam przez Noc wieczystą,/ kędy was siłą pchnąć mogę,/ na Słońce zaklinam palące,/ na ZewsaZews --- dziś popr. Zeus, najważniejszy z bogów, władca Olimpu, brat Posejdona i Hadesa, syn Kronosa, patronujący zjawiskom na niebie, zwłaszcza piorunom. kędziory straszliwe,/ na moc wężową GorgonyGorgona (mit. gr.) --- potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień.,/ w drogę!!!/ Wy, którym nieśmiertelność dam,/ stawajcie żywe, przytomnieprzytomny (daw.) --- obecny.!/ Powietrznym okrążajcie szlakiem!/ Do mnie sam! Do mnie! Do mnie! I otóż lecą ku niej, lecą/ zwycięstwa dziwne Panie:/ skrzydlate wielkim skrzydeł lotem./ Wielkim kołują wprzód zawrotem,/ nim w kole która stanie. PALLAS Ten, co z zawrotnych szczytów/ Olbrzymów pchnął w głąb TartaruTartar (mit. gr.) --- najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy zmarłych./ i włada w państwie chmurnym błękitów,/ skąd gromem i błyskiem spada,/ przeze mnie każekazać --- tu: rozkazywać, przemawiać.!/ Niechaj błysk piorunowy/ zapala ognie-ołtarze!/ Szał być ma Aresowy!!!!/ Pobierajcie z bożego daru:/ Zews nawołuje sług! CHÓR Ares!! Mój pan i bóg!! PALLAS Oto Ares, zwalony z pętów,/ uleciał z Olimpu bram,/ jako burza/ i opadł nad miastem sam/ a teraz przelatuje konny/ i krzyczy i podjudza i podburza. CHÓR Powalim męże i poranim! PALLAS Lećcie za nim!!! CHÓR Hej! Skrzydła porozwijane/ nad miastem szeroko rozprężemrozprężem --- forma skrócona ze względu na rytm wiersza; dziś popr.: rozprężymy.,/ aż one uzbrojone dosiężem,/ dopadniem, pochwycim siłą;/ rola się stanie mogiłą/ narodom; przez krew zwyciężem!! PALLAS Nad ludami uderzą gromy,/ chmury się zapalą pożarem,/ w gruzy zapadną domy,/ ogień z niebios wyleci widomy,/ zaciąży Gniew! CHÓR Kto walczy --- ? PALLAS Polska z Carem! --- ---/ Powołane są i wysłane/ KeryKery (mit. gr.) --- boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków., sine dajmonydajmon --- demon.,/ z przeklętych nor Tartaru --- / Harpije, co ssają krew/ konających... StrójZnacie tę NikeNike (mit. gr.) --- bogini zwycięstwa (Wyspiański odchodzi nieco od mitologii, mówiąc o wielu Nike, a w dodatku wiążąc niektóre z bitwami przegranymi). FidiaszowąNike Fidiaszowa --- Nike rozwiązująca sandał; płaskorzeźba wykonana w V w. p.n.e., w okresie klasycznym sztuki starożytnej Grecji, pierwotnie znajdowała się w świątyni Ateny Nike na Akropolu. Wedle współczesnych badań wykonanie płaskorzeźby postaci Nike przypisywane jest Kallimachosowi, a czynność, którą wykonuje bogini w tym przedstawieniu interpretowana jest nie jako zawiązywanie sandału rozwiązanego w biegu (jak we wcześniejszej tradycji i u Wyspiańskiego), ale jako rozwiązywanie sandałów przed wejściem do świątyni. ,/ jak sandał wiąże szybka,/ jak ze zwróconą w górę głową,/ (tej brak, gdyż dzieło jest fragmentem)/ wstrzymana w locie, gibka,/ sandał chce splątać rozplątany/ a strój jej, taśmą niewiązany,/ z polotnych fałdów tors odkrywa/ i pierś na ciele wpół przegiętem./ Otóż to ona się odzywa/ Jako: NIKE NAPOLEONIDÓWNapoleonidzi --- byli żołnierze walczący w Wielkiej Armii Napoleona. Pod Moskwę, na gniazdo Carów,/ wiodłam Cezara FrankówPod Moskwę, na gniazdo Carów, wiodłam Cezara Franków --- wzmianka dotycząca wyprawy Napoleona I na Rosję w 1812 r../ W orłowej leciałam chmurze,/ nad lasem sztandarów,/ w górze! w górze!/ Szczęście unosiło skrzydła:/ Rycerzy wiodłam kochanków... PALLAS Odzyszczeszodzyszczesz (daw. forma) --- dziś: odzyskasz. rycerzy kochanków:/ leć... NIKE NAPOLEONIDÓW Nad duszami zaciążę./ Zwycięzców ramionyramiony --- dziś popr. forma N.lm: ramionami. uniosę/ na bój. PALLAS Leć! NIKE NAPOLEONIDÓW Sandały zwiążę;/ biegłam z Olimpu chyża,/ na twoje zaklęcia zlękła;/ o olimpijskie dźwirzadźwirza (reg.) --- drzwi, wrota./ uwadziłamuwadziłam --- zawadziłam, zaczepiłam.; --- ażem uklękła --- zawiązuje sandały Walka, Zdrada, BuntKto będzie im wrogiem? PALLAS Książę. NIKE NAPOLEONIDÓW Oni jego pochwycą?! PALLAS Zdradą!! NIKE NAPOLEONIDÓW Nie! PALLAS Oni tam wlecą gromadą/ i pochwycą książęcia w pół-śnie./ Pójdziesz za nimi! NIKE NAPOLEONIDÓW Nie!! --- --/ Niech walczą twarzą w twarz,/ niech pierś o pierś ubroczą,/ niech działa na się zatoczą,/ tej nocy walce wydolę,/ niech wyjdą w pole!/ Uderzą miecz o miecz! PALLAS Przeznaczeniu ty nieposłuszna;/ Rzecz ma się dopełnić już. NIKE NAPOLEONIDÓW Ty wielka, a ty małoduszna!/ Niechaj podejmą oręże/ i idą walczyć, jak Bogi!/ Olimpu zeszłam progi! PALLAS Spalę cię w ogniach rumieńca:/ poznajesz GorgonyGorgona (mit. gr.) --- potwór, którego spojrzenie zmieniało przeciwników w kamień. węże?! NIKE NAPOLEONIDÓW Nie zwolęzwolić --- tu: pozwolić, zezwolić, dopuścić. wieńca! PALLAS Więc nie! --- i bez ciebie poradzą. NIKE NAPOLEONIDÓW Nie poradzą! --- Zwycięża ten, kto z nami:/ patrzaj, my ze skrzydłami. PALLAS TrojejTrojej --- dziś popr. forma D.lp: Troi. dobyłam tą władzą,/ wsławiłam OdysaOdys --- ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei Homera, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi. Wyspiański napisał o nim dramat Powrót Odysa. nad męże;/ Księcia pochwycę jeńca. NIKE TROJAŃSKA Dobywcom Trojej biada,/ nie zwyciężysz. PALLAS Zwyciężę!!/ Losów dopełnić muszę./ Kajdany zejmę i pokruszę! NIKE NAPOLEONIDÓW Orlico, nie zwyciężysz. PALLAS Orlico!/ Gdy rzucę tarcz strasznolicą,/ drży tron Zeusa skrzydlaty orłami;/ gdy widmem zatrwożę duszę/ i najmocniejszy pada. NIKE SPOD TERMOPIL Byłam pod Termopilami:/ krocie bohaterów we krwi/ zdradzieckimi zabiłam mieczami,/ zdrada nie plami!!!/ Gdy legną pobici zdradą,/ te ręce wawrzyn pokładą./ Zamęczyłam je w zwycięskiej dumie;/ padli, przykryci chmurą strzał,/ w grotów zabójczych szumie,/ w jarach niedostępnych skał./ Do czynu siostry, do czynu!/ Jeśli podstęp przyspieszy wawrzynu, --- / podstępem! --- NIKE SPOD SALAMINY Narodom stanę się sępem;/ byłam pod Salaminą!/ Których losy dopełnione, niech giną./ Jeśliżejeśliże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: jeśli więc, jeśli zatem. za zaborem szli,/ niechże je ziemia pochłonie;/ Jeśliże ognie ma w łonie;/ na cudzymżena cudzymże chcą orać zagonie (...)? --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą i pytającą zarazem -że; znaczenie: czy na cudzym zagonie chcą orać? chcą orać zagonie/ i cudze plony kraść --- ?/ Lepiejże trupem paść,/ niżalniżal --- dziś: niż, niżeli. dopuścić tę właśćwłaść --- własność.! ---/ Czegożeczegoże --- dziś częściej w formie skróconej: czegóż. to pragniemy?! CHÓR Krwi! NIKE SPOD SALAMINY Jak sięgniem po wawrzyny --- ? CHÓR Przez krew!! PALLAS W krwi nie masz winy! NIKE SPOD SALAMINY Kto ludy powiedzie?! CHÓR Gniew. NIKE SPOD SALAMINY Kto weźmie wieniec róż --- ? CHÓR Wódz! NIKE SPOD SALAMINY Kto on? PALLAS Chmurny, jak Noc. NIKE SPOD MARATONU Czyli będzie rówienrówien --- dziś: równy., jak mój,/ którenktóren --- dziś popr.: który. wzeszedł w gaju Maratonuktóren wzeszedł w gaju Maratonu --- Miltiades Młodszy (ok. 554--488 p.n.e.) ateński wódz i polityk, zwycięzca spod Maratonu.,/ we szczęku krwią płynących zbrój,/ nim HeliosHelios (mit. gr.) --- bóg i personifikacja słońca. z nieśmiertelnych dróg/ przebieżał połowę skłonu./ Jego imię? PALLAS Wołane w skrach i dymie,/ w mgławicy Napoleonidów./ On pierwszy i on jedyny. CHÓR Jakie jego imię --- ? NIKE NAPOLEONIDÓW Czyny!!/ Mnie jego daj i zwólzwól --- pozwól, dopuść.;/ pożądaniem jemu krew rozpalę./ Jak poznać? PALLAS Chodzi w chwale;/ wszyscy ku niemu drżą. NIKE NAPOLEONIDÓW Gdzie jest?! PALLAS Satyry/ bawią go śpiewem i grą/ na teatrze. NIKE NAPOLEONIDÓW Satyrom skruszę liry,/ przy nim stanę i w oczy popatrzę/ i krzyknę: w mieście bój!! PALLAS Leć, skrzydła nad nim sprzążsprząż --- dziś: sprzęgnij.,/ unieś go i skryj w arsenale. NIKE NAPOLEONIDÓW Jest mój. PALLAS Chwytaj i wiąż! NIKE SPOD CHERONEICheronea --- miejsce bitwy stoczonej 2 sierpnia 338 r. p.n.e., w której wojska Filipa II Macedońskiego zwyciężyły nad siłami ateńsko-tebańskimi, co spowodowało utratę niezależności przez państwa-miasta greckie. Posępna weszła i cmentarna/ i wiew przynosi grobów, blada/ i wieńce niesie choinowe/ i ciska --- ręce składa --- / to wznosi je tragicznie nad głowę/ i jakby wieszczka rozpowiada/ gestem,/ wróżąca jedno słowo: biada./ Czarne welony, czarne chusty;/ z zaciśniętymi idzie ustyusty --- dziś popr. forma N.lm: ustami.;/ że cała onych Bogiń gromada/ przystanęła przycichła i bada. NIKE SPOD CHERONEI Oto wieńce wam niosę wiązane/ z choin; przystanęłam w ogrodzie/ i rwałam --- NIKE SPOD SALAMINY Chcę wieńców z róż. NIKE SPOD CHERONEI Róż nie ma, róże pomarły;/ badyle kwiatów suche/ wichry przegonne w puch starły;/ z liści złotych kobierzec na wodzie. NIKE NAPOLEONIDÓW JesieńChcę wawrzynu wieńców i dębu./ Jakoż zwycięstwo się ziści --- ? NIKE SPOD CHERONEI Dęby odarte z liści./ Wichr przegnał zimną zawieruchę/ nad ogrodem; --- i liście opadły;/ ogrody puste i głuche/ a gałązki zmartwiałe i kruche;/ ni ptaków świergoty letnie,/ ni MarsjasoweMarsjasz (mit. gr.) --- satyr z Frygii, specjalista w grze na aulosie, wyzwał na pojedynek muzyczny Apollina, a po przegranej został obdarty przez niego ze skóry. fletnie;/ zbłąkane dzieci EolaEol (mit. gr.) --- władca wiatrów./ dmą mierzwęmierzwa --- słoma stanowiąca podściółkę dla bydła. przegniłą z pola,/ słomę dziergają na drzewa,/ że drzewo, jak arfa śpiewa/ we wichrze miotem gałęzi;/ a krzewy, co najdroższe,/ w zimowej słomianej uwięzi;/ a krzewy, co najuboższe,/ w łachmanach sczerniałych liści. CHÓR Jakoż zwycięstwo się ziści --- --- ? NIKE SPOD CHERONEI Uprzołek suchy jaśminu/ i perły owocu, jako łzy/ duże --- / krwawe po jarzębinach korale --- NIKE SPOD MARATONU Gdy zwycięskie proporce zawarczą,/ po kierzkierz (reg.) --- krzak. bohatery nie sięgną. NIKE SPOD SALAMINY Nędzą zmartwiałe badyle;/ oto je stopą podepcę --- / i w pierwszym ogniu spalę./ Wstanąliwstanąli --- konstrukcja z partykułą pytającą -li; inaczej: czy wstaną. to pieśniarze i ślepce/ lirni --- czy męże, jako spiż?! NIKE SPOD CHERONEI Onym te wieńce wystarczą/ za róże --- NIKE SPOD SALAMINY Pieśniarze!? NIKE SPOD CHERONEI Drwisz!/ Będą jaśnieć przez chwilę. NIKE SPOD SALAMINY Jacyż ludzie? NIKE SPOD CHERONEI Wzrośli w mękach i trudzie. CHÓR Jacyż ludzie?! PALLAS Męże się lęgną? NIKE SPOD CHERONEI Na urwiskach jałowiec i sosna,/ przygięta wichrem, drży... NIKE SPOD MARATONU Drzewa żałoby! OmenNIKE SPOD CHERONEI Siostry!/ Krzew zwarzyłzwarzyć --- czasownik od war: wrzątek; tu: zniszczyć przez działanie zbyt niskiej temperatury. wicher ostry/ i szron bieluchny mży./ Laurów nie ma, a róże pomarły. CHÓR Jakoż zwycięstwo się ziści --- ? NIKE SPOD CHERONEI Niech giną, synowie moi --- / kres hańbie, wstrętom, zawiści;/ łza już się w oczach nie lążeląże --- dziś popr.: lęgnie.,/ do lotu się skrzydła rozwarły... CHÓR Gdzie dążysz? --- NIKE SPOD CHERONEI Oto po Śmierć dążę./ Obaczę ich znowu we krwi./ Pozwalasz mi znowu wstać,/ poległym łoże słać./ O Pallas, Zewsowa dziewo,/ jakożem dzisiaj szczęśliwą./ O Sławo, przeczprzecz (daw.) --- dlaczego, czyż; tu: przecież. znowu mogę/ dziełami znaczyć drogę./ Widziałam MaciejowiceMaciejowice --- miejsce bitwy stoczonej 10 października 1794, w której wojska Tadeusza Kościuszki przegrały z wojskami rosyjskimi, a sam Kościuszko ranny dostał się do niewoli./ i ległą zakłutą brać./ Na bój, na bój!/ Podajcie ręce siostrzyce:/ otośmyotośmy (...) zawarły --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika, inaczej: oto zawarłyśmy. przymierze zawarły. CHÓR podają sobie ręce Cyt! --- --- --- Stój./ Krzew zwarzył wicher ostry;/ wylękłe, wyschłe drzewa,/ w nich Eol, jak w arfach śpiewa;/ laurów nie ma, a róże pomarły --- --- NIKE SPOD CHERONEI Siostry!/ Otośmy przymierze zawarły:/ oto po Śmierć, po Śmierć dążę:/ niech giną we chwale zbroi,/ łza już się w oczach nie ląże. ujmuje za ręce Chór PALLAS Ujrzycie bohatery i karły/ i wojenniki i gachygach (daw., gw.) --- kochanek./ i dumne, pychą pojęte/ i podłe, jako gad liche/ i wyniosłe i groźne i ciche/ i zbrodnicze i jako cud: święte. ---/ Leć! leć! w puste, w ciemne ulice!/ Wołajcie, tam Ares goni,/ uderzcie o dzwon błyskawice,/ niech trwogą przez miasto dzwoni!/ Krzyczcie: do broni!!... CHÓR Do broni!!! Chór odlatuje; --- zaś Pallada/ ze smugi świetlnej w cień wstępuje/ i kęskęs --- odrobinę, chwilkę. przystaje, czatująca. ---/ I tejże chwili samej wpada/ Wysocki PiotrWysocki, Piotr (1797--1875) --- pułkownik Wojska Polskiego, przywódca sprzysiężenia podchorążych, które doprowadziło do wybuchu Powstania Listopadowego. do korytarza,/ od prawej biegnąc strony./ Ku drzwiom środkowym prosto bieży;/ płaszcz wielki kryje go po oczy;/ biegnie --- drzwi pchnął do sali;/ dobył szpady --- i tą koło zatoczy;/ płaszcza odkrył --- oni już go poznali;/ do drzwi się cisną: chór młodzieży;/ słuchają, a on nawołuje: WYSOCKI PowstanieHej bracia, dzieci, żołnierze/ za broń, za broń, za broń!/ Niech każdy za giwergiwer gwer (daw.) --- karabin. bierze/ i ustawia się w szeregu, w podwórze./ Hej bracia, oto budzą się burze:/ za broń, za broń, za broń;/ przyszedł czas, gdy zrywamy obroże,/ co gardła i ręce porzeporze --- dziś popr.: pruje, przecina./ i święcim noże!!!/ Rewolucja, BógŚmierć przywłaszczycielom,/ tyranom,/ co nasze kalają trony,/ co brudem ołtarze ścielą!/ Bóg wziął nasze obrony:/ Śle wolność ludom i stanom!/ Czas pomsty za bezprawie,/ czas pomsty, lećcie żurawie,/ roznieście po polach skry/ z płonących chat!/ Za łzy, za urąganie męce,/ hej bracia, rycerze, dzieci,/ młodzieńcze sprzęgajcie ręce./ Oto godzina wybija,/ gnana tęsknotą lat:/ do broni, Jezus, Maryja!/ Do broni za Polskę, za krew,/ za lata niewoli i nędz,/ za widma, upiory jędz,/ co nasz obsiadły dom,/ niosąc sromsrom (daw.) --- wstyd.;/ niech krzyż upiory wyżeniewyżenie (daw. forma) --- wygna.,/ spełniajcie przeznaczenie:/ Czas przyszedł, zwyciężym dziś./ Hej dzieci, rycerskie łupy/ dla was, czas iść!/ Drogę zaścielą wam trupy;/ to wam ratować się z toni,/ wasz los od waszych dłoni,/ wam serca! --- Mężowie dzieła! Już za nim Dziewa znów się zjawia/ i słowem-ogniem go zaprawia/ i słowem-ogniem go porywa,/ płonąca wiedźma łun straszliwa: PALLAS Niech płoną grody i miasta!!/ Do broni, do broni, do broni! WYSOCKI Bogini, Ogień, Rycerz, BohaterstwoTyżeś to koło mnie stanęła,/ we wieńcu błyskawic niewiasta:/ łuną palisz się jasną... PALLAS Oto jestem przy tobie siostrzyca;/ błyskawice w mym ręku się palą/ i gwiazdy w mym ręku gasną. CHÓR PODCHORĄŻYCH Patrzajcie, gorągorą --- płoną. mu lica. WYSOCKI Hej, naszym krzywdom granica! PALLAS Opętańcze mieczowy, do dzieła!! WYSOCKI Poprzysięgam się tobie: miecz;/ zgaduję cię, radosne widziadło;/ tyżeś mnie za włosy ujęła,/ Córo Zewsa, dziewo nieśmiertelna;/ tysiące mężów pobladło,/ przed tobą upadło w pył... CHÓR PODCHORĄŻYCH Dla nas Sława, Sława niepodzielna!/ Wyżeniemwyżeniem --- wygonimy. księcia precz! PALLAS Patrz, jak się prężą do sił;/ patrz, lecą, ja z nimi orlica;/ zapalę ich duchy, jak pochodnie;/ niech lecą spełnić zbrodnię;/ wężami osmagam twarzezapalę ich duchy, jak pochodnie; / niech lecą spełnić zbrodnię; / wężami osmagam twarze --- Pallas Atena jest tu charakteryzowana tak, że ma po części cechy Erynii, bogiń zemsty (pochodnie w dłoniach, węże zamiast włosów)../ Zaklinam je w wojennym gniewie;/ zapalę, jako zarzewie;/ duchy młodzieńcze obnażę,/ rozedmę piersi okrzykiem,/ każden wstanie skrzydlatym orlikiem/ i wzleci w śmiertelnym śpiewie. WYSOCKI Przez krew, przez krew, wy w gniewie:/ rycerze krwawego przymierza,/ słuchajcie, piorun uderza/ przez pierś, przez polskie serca./ Oto wszystko wam odebrał wydzierca!/ Pallado! tyżeś z piorunów urosła,/ potrząśnij tarcz gromowładą,/ niechaj patrzą w płomień uniesieni,/ niech się łuna nad nimi rumieni!/ Rozedrzejrozedrzej --- dziś popr. forma: rozedrzyj. piorunem mrok! gromy CHÓR PODCHORĄŻYCH PowstanieŁuna się na niebie uniosła --- ! WYSOCKI Zapamiętajcie rok/ trzydziesty,/ dzień dwudziesty dziewiąty/ listopada:/ dzień wzeszedł dla was, ta noc! łuna PALLAS Wam dana potęga i moc! WYSOCKI Wskrześnijcie mściwcemściwce --- mściwcy; mściciele.!/ Krzepcie się, orężna gromada! PALLAS Zdobywce;/ Tratujcie, depczcie Centaury! WYSOCKI Na moim stawajcie Słowie:/ Do broni! PALLAS Jutro laury!! CHÓR PODCHORĄŻYCH Każesz iść, o ty oczekiwany,/ mówiono, że przyjdziesz k'namk'nam --- skrócone od: ku nam; do nas.. PALLAS Na Słowo pękają kurhany./ Wam duch, latami wołany,/ poimapoima --- pojmie, obejmie, tu: oplącze, opasa. serca łańcuchem;/ kto się oprze tej wolejwolej --- dziś popr. forma C.lp: woli. serdecznej,/ tego tarczy uderzę obuchem/ i męce przekażę wiecznej./ Oto głos, co wam woła: Sława!/ Hej, stado orłów szeleści,/ powietrze skrzydłami porąporą --- dziś popr.: prują, przecinają.,/ łuna tęczą ogniową je pieści./ Niechaj duchy płomieniem zagorązagorą --- zagorzą; zapalą się.!/ Miecz świętość, miecz twoja Sprawa,/ Los w wasze ręce dandan --- forma skrócona od: dany.. CHÓR PODCHORĄŻYCH Rozkazuj! WYSOCKI Bierzcie za giwery --- / oto stoją rzędami u ścian;/ chwyć w lot;/ czas ucieka, trza nam chyżo do wrot,/ nim was ubiegą./ Jest tu cała hurma Moskali,/ co wrót strzegą./ Trza, by was nie poznali;/ Pożar, Powstanietrza nam wpaść na koszary na Solcu;/ to tam się pali szopa/ opodal przedmiejskich kopców/ i to jest umówiony znak./ Iluż was tu jest chłopców?/ Stu sześćdziesięciu? CHÓR PODCHORĄŻYCH Tak! WYSOCKI Są wszyscy? CHÓR PODCHORĄŻYCH Wszyscy są./ Patrz, pełnią siępełnią się --- tu: zapełniają się. korytarze... WYSOCKI Dostajecie do działania część lwią:/ trza rozbroić trzy pułki ułanów,/ most zająć, omylić straże./ Dam naboje, sam sprawię waćpanów./ Potem zejdziem na miejski szlak. do nowych, którzy nadbiegli Imaćimać --- chwytać. za broń! CHÓR PODCHORĄŻYCH Za broń!! WYSOCKI Czas mija, nie trza dzieła odwlekać./ Przelecimy koło Belwederu ku miastu,/ by przedostać się do Arsenału./ Zaliwski Arsenału dobędzie. PALLAS szeptem za jego uchem Nie zazdrosnyśżenie zazdrosnyśże --- czy nie jesteś zazdrosny (daw. konstrukcja z partykułą -że). jego udziału,/ że i on sławę równą posiądzie --- ? WYSOCKI W ogrodzie, koło mostu-posągu,/ jest młodych, umówionych szesnastu;/ wszystko z uniwersytetu studenty/ i literaci,/ Tym trza dać broń/ i drogę do pałacu pokazać;/ dwóch przydzielę i sam ich wyznaczę;/ oni mają pochwycić książęcia,/ gdyby zechciał ogrodem uciekać. CHÓR PODCHORĄŻYCH Więc to dziś --- to nie do pojęcia... WYSOCKI Przywódca, Żołnierz, StrójDziś dzień wyzwolin braci! CHÓR PODCHORĄŻYCH Leć z nami, jako orzeł z orlęty! Już biegą, już biegą./ Już nic ich nie wstrzyma,/ Już bronie mają w ręku;/ do niego, do wodza przykuci oczyma,/ śród gwaru, rumotu, śród szczęku./ Kurty w granat a żółte rabatyrabaty --- barwne wyłogi wojskowego munduru.;/ białe spodnie i białe kamasze./ Na giwerach piętrzą bajonetybajonet (daw.) --- bagnet./ przypasują do boków pałasze,/ tornistry przytroczą na grzbiety./ na krzyż pasy przez pierśne koletykolet --- rodzaj kaftana wojskowego../ Już się stawią we czwórki-kwadraty,/ Już w rząd długi wyciągliwyciągli --- dziś popr. forma: wyciągnęli. się sznurem/ a wesołym radują się chórem. WYSOCKI To dziś --- do broni! za giwery!/ Bajonety nasadzić!/ W podwórzu się gromadzić,/ przeć do wrot!/ Żeby wrot wam nie zamklizamkli --- dziś popr. forma: zamknęli. --- w lot!/ Dostaniecie ładunki u bram./ Ja z wami --- ja powiodę was sam!/ Do broni, godzina wybiła,/ przy nas Potęga, Siła./ Za wstyd, za lata niewoli,/ za lata, lata łez/ przywłaszczycielom kres!/ Miecz wyoralimwyoralim (daw. forma) --- wyoraliśmy. z roli,/ Będziemy tym, co naszą łamali cześć,/ grób grześćgrześć --- grzebać, kopać.,/ na piersi kolanem sieśćsieść --- dziś popr. forma bezokolicznika: siąść a. siadać./ i łamać kości. PALLAS Będziesz nieśmiertelność mieć! WYSOCKI Wnijdzieciewnijdziecie --- dziś popr.: wejdziecie. do nieśmiertelności!/ Hej dzieci, męże, rycerze! PALLAS Niech każdy płomieniem płonie,/ lećcie gorejące pochodnie,/ ozwarteozwarte --- rozwarte, otwarte. świątyni ościeże./ We światło przez mieczów zbrodnie! WYSOCKI Hej bracia, żołnierze, dzieci! PALLAS Gwiazda wam wzeszła i świeci! WYSOCKI Bóstwo przed nami goni! PALLAS Do broni!! WYSOCKI Do broni!! CHÓR PODCHORĄŻYCH Do broni!!! SALON W BELWEDERZE Dwoje drzwi z prawej. Dwoje drzwi z lewej./ W głębi potrójne okno, aż do posadzki./ Za oknami ogród-park łazienkowski./ W oddaleniu nad stawem posąg konny biały. JOANNAGrudzińska, Joanna (1791--1831) --- morganatyczna małżonka Wielkiego Księcia Konstantego Pawłowicza Romanowa. wchodząc Patrzajcie, łuna pożaru! W. KSIĄŻĘWielki Książę --- Konstanty Pawłowicz Romanow (1779--1831), wódz naczelny Wojska Polskiego i faktyczny wielkorządca Królestwa Polskiego; za sprawą ślubu z Polką, Joanną Grudzińską, zrzekł się prawa do dziedziczenia tronu rosyjskiego. wchodząc Gdzie pożar? KURUTAKuruta, Dimitri Dimitriewicz (1770--1838) --- zastępca Wlk. Ks. Konstantego na stanowisku dowódcy Wojska Polskiego, Grek z pochodzenia. wchodząc Miasto się pali. GENDREGendre, Aleksiej Andriejewicz (1776--1830) --- generał major Armii Imperium Rosyjskiego, członek sztabu Wlk. Ks. Konstantego, funkcjonariusz przybocznej tajnej policji księcia; zginął w czasie ataku na Belweder w noc wybuchu powstania listopadowego, zakłuty bagnetami przez członków sprzysiężenia podchorążych. wchodząc Nie miasto. W. KSIĄŻĘ Gdzie? GENDRE Tam, w oddali./ W dziedzińce lecą sygnały. KURUTA Dwa się szwadrony zerwały/ i pędzą... JOANNA wychodzi GENDRE Konia dla księcia! KURUTA Już wiodą. W. KSIĄŻĘ Nie --- pozostanę. ---/ Tam --- po co? --- Niech ogień płonie. KURUTA A co by książę powiedział,/ gdy płomień drugi uderzy/ i trzeci i czwarty wstanie,/ i tak te czarne otchłanie/ zaczną grać --- ? W. KSIĄŻĘ Że to powstanie. KURUTA A tak --- tak --- ogień --- bunt, ogień pożarny;/ tak, jak rozpali się ten lud cmentarny;/ tak świeże groby wystrzelą piorunem;/ będziemy tańczyć trupy. W. KSIĄŻĘ Z złotym RunemOrder Złotego Runa --- odznaczenie nadawane przez dunastię Habsburgów, jeden z najważniejszych orderów na świecie./ na piersi; --- jak kto nasze odkryje opończe,/ pozna stróże carskiego słowa --- wsiowsio (ros.) --- wszystko. rycerni,/ my nie będziemy umierać, lecz ginąć/ albo zwyciężać; ---/ jak zechce Car, będziemy słynąć. GENDRE A jeśli Car nie zechce --- ? KURUTA Będziem wierni. GENDRE wychodzi W. KSIĄŻĘ Postójpostój (z ros.) --- zatrzymaj się (ó oznacza tu o akcentowane). sam! KURUTA Słuszajussłuszajus (ros.) --- słucham.. W. KSIĄŻĘ Ot, ty durny. KURUTA Ja ludzki. W. KSIĄŻĘ A potrafiłby ty, jak jaki kniaźkniaź --- książę. ZarudzkiZarudzki, Iwan Martynowicz (zm. 1614) --- ataman kozacki, pojął za żonę Marynę Mniszchówną, żonę Dymitra Samozwańca, przeciwnik dynastii Romanowów.,/ porwać dziewkę? --- i chcieć być Moskwie Carem sam? KURUTA Wy gospodyngospodyn (z ros.) --- pan. --- ja sługa. W. KSIĄŻĘ No ja znamznam (ros.) --- wiem.. KURUTA Wierny. W. KSIĄŻĘ Głupi zadośćzadość (daw.) --- dosyć.. KURUTA Mudry po rozkazumudry po rozkazu (ros.) --- mądry według rozkazu.. W. KSIĄŻĘ Przebiegły Grek; na tonie pozna się do razu./ No --- lubię gaworzyć... KURUTA Paplać swobodnoswobodno (ros.) --- wolno.. W. KSIĄŻĘ Małczajmałczaj (ros.) --- milcz. --- --- --- no ruszaj won --- --- a służyć! KURUTA Niezawodnoniezawodno --- niezawodnie.. W. KSIĄŻĘ A potrafiłby ty w ogień za Carem skoczyć? KURUTA Choćby i carski brat --- W. KSIĄŻĘ Nóż jemu w pierś --- ubroczyć/ i chrestychrest (daw.) --- krzyż; tu w lm chresty: wyświęcenie, błogosławieństwo. wziąć --- ty zbladł?/ Car skazałby powiesić wprzód,/ potem by chresty kładł. ---/ Paszoł!paszoł! (ros.) --- idź sobie! --- --- Adieuadieu (fr.) --- do widzenia. --- --- masz dłoń --- po kamracku. KURUTA Wasza miłość... W. KSIĄŻĘ Filozof ja --- tak po omacku/ szukam ludzi; człowieka zwącham w grubej skórze. KURUTA Dar boski wasz. W. KSIĄŻĘ Tak ja wam się wynurzę,/ Kamràtkamràt (ros.) --- towarzysz, przyjaciel, druh. --- --- powiem słowo --- / li nie zlękniesz się kar? KURUTA Diabeł bierz --- cóże jest to --- --- ? W. KSIĄŻĘ ...Że książę będzie Car. KURUTA zaśmiał się Ha, ha ha. W. KSIĄŻĘ pchnął go Precz! --- czego ty się zaśmiał, jak czart? KURUTA milczy W. KSIĄŻĘ Precz --- no nie trza służby mnie. KURUTA pozostaje W. KSIĄŻĘ Precz. Ruszaj do kart. wypycha Kurutę za drzwi został sam puka do drzwi na lewo z tychże drzwi wychodzi: JOANNA podeszła ku środkowi salonu W. KSIĄŻĘ zamyka wszystkie drzwi idzie do biurka Od samego rana/ zwlekałem --- i wczoraj, cały dzień i pozawczorapozawczora --- przedwczoraj.,/ aże do chwili tej --- gdy na zegarze/ dziejowym taka znaczyła się pora/ dla mnie i ich godzina ta. uderza ręką o biurko Tu --- list Cesarza --- JOANNA Cara!? W. KSIĄŻĘ Cara brata./ I nominacja. JOANNA Na zbawcę! W. KSIĄŻĘ Na kata! JOANNA Co to jest --- ?! W. KSIĄŻĘ Car oszalał. JOANNA Co znaczy...? W. KSIĄŻĘ --- Milczenie,/ tajemnica --- wsiowładztwo wsiowładztwo (ros.) --- wszechwładza. --- komedia --- skażenie!/ Otom jest.... JOANNA W ogniu cały... W. KSIĄŻĘ I we krwi się zjawię/ i albo los podejmę i Polskę wybawię/ i będę czymś --- nie błaznem, nie kpem, nie dworakiem,/ ale Carem Polski --- przez krew. JOANNA Ty!!! W. KSIĄŻĘ Polakiem. JOANNA Łżesz. W. KSIĄŻĘ Małczaj!małczaj (ros.) --- milcz. JOANNA Ty łasisz się i klniesz --- --- W. KSIĄŻĘ Słuchaj --- ty milcz --- ja mówię świętą rzecz;/ ja się zbudził od dziś --- ja będę lew,/ ja chcę krwi, walczyć chcę --- ja poczuł krew/ w powietrzu. --- Będę Bóg przez ciebie. JOANNA Łżesz. W. KSIĄŻĘ Ty piękna --- ciszej ty, bo ty mnie słowem gniesz./ Słuchaj mnie ty. --- Jak była wielka wojna,/ tak będzie teraz znów --- a ty dostojna/ Carowa; --- --- ja każę kuć koronę/ dla ciebie --- jako wziąłem cię za żonę./ Wojna, wojna --- Polaki to są lwy./ Oni zdobędą wsiowsio (ros.) --- wszystko. --- jak lodowcowe kry,/ przebojem wzdłuż i wszerz! Co? Napoleonidzi/ przeszli?! A co, Polkà!? JOANNA A serce moje widzi./ Ty śnisz --- ty --- co ty knujesz --- --- W. KSIĄŻĘ Zblednie Car. JOANNA Przeciw bratu --- ty brat --- --- W. KSIĄŻĘ Wotwot (ros.) --- o, oto. rzucił na cię czar./ Wiesz ty? --- Jedyne słowo takie, jakom tu rzekł,/ a Car by żywcem pasy darł i żywcem piekł,/ zazdrosny Car --- a ja będę nad Cara;/ ja będę Polski król --- i ze mną twoja wiara./ Wot co? ty zrozumiała --- ? JOANNA Zamach. W. KSIĄŻĘ Wsiejwsiej (ros.) --- cały. czas --- mój los./ A co --- ja poszedł gdzie mnie wiódł twój głos./ Polkà. JOANNA W obłędzie ty --- chcesz mnie udaniem zwieść./ Daj list --- czytać mi daj... W. KSIĄŻĘ otwiera biurko podaje list Czytaj. --- Co wiesz?/ Plein pouvoirplein pouvoir (fr.) --- pełna władza, władza całkowita.. --- Co? --- Znaszznasz (z ros.) --- wiesz.! Ha, mów, ze słowem spiesz./ Wyrzec ty --- krzycz --- bo w tobie gore krew./ Ty w oczach moich, ty przede mną stoisz/ zbrojna nożem --- ty uderz --- --- co...? JOANNA Precz. W. KSIĄŻĘ Ty się boisz. ---/ A czego ty się lękasz? W blaskach ty polska dusza,/ ty we świetle, w twych oczach skry i żar i zorza./ A chciałabyś ty --- co --- od morza, hej do morza?/ No, skrzydła rozwiń twe --- roztaczaj ty twój lot,/ nie skrywaj się --- ja znam --- --- a to katusza --- / tam ogień święty wre --- ty westalkawestalka --- kapłanka rzymskiej bogini Westy, zobowiązana do pilnowania świętego ognia i do zachowania dziewictwa w trakcie pełnienia tej funkcji../ Ha, zgadnij moją myśl --- ha --- ? JOANNA Ty bankrotbankrot --- bankrut../ Chcesz naigrawać się --- pójdź precz./ Ze serca, z duszy drwisz. W. KSIĄŻĘ Ty lalka --- / ty cud --- ty świętość polska ukradziona,/ ty z twoim rysem dumy i bladością lica,/ ty u mnie niewolnica --- no --- ty u mnie żona --- / kochaj --- ot we mnie geniusz się obudził;/ ty nie zapomnij mnie --- patrz, ja się zbudził;/ duchem ja był ugrzęzły w nędzy i rozpuście,/ padlècpadlèc (ros.) --- człowiek podły. --- ale mi świecisz ty sławo, urodo,/ ty moja --- ja cię miał, przygarnął świeżo, młodo;/ moja ty służebnica --- daj ust --- pić, ja głodny/ pić duszy czystość --- w uścisku rozpalić/ białą lilijkę do żaru płomieni --- / daj ust --- JOANNA Puszczaj --- W. KSIĄŻĘ Krew, lice się rumieni. JOANNA Puszczaj. W. KSIĄŻĘ Czuj moc. JOANNA Precz. W. KSIĄŻĘ --- Ty będziesz chwalić/ za uściski --- kobieta ty --- legniesz... JOANNA Ty cham. W. KSIĄŻĘ Ha --- ty słaba --- ty kwiat, bierz rozkosz, lubość dam. ---/ --- Dziewka! --- Ruszaj! JOANNA oddala się W. KSIĄŻĘ Postój!postój (z ros.) --- zatrzymaj się (ó oznacza tu o akcentowane). JOANNA staje chwila milczenia W. KSIĄŻĘ opuszcza wzrok ku ziemi stoi obezwładniony JOANNA zwraca głowę ku oknu Czy nie wydaje się, że ot tam jacyś ludzie/ stoją --- ? W. KSIĄŻĘ nie poruszył się Może to być --- to i cóż? Myśl moja w trudzie./ Trzeba gwałtownie działać, rządzić, rozkazywać./ Tyle potrzeba umieć, wiedzieć, znać, przemóc na sobie,/ przełamać podejrzenia --- precz rozgonić cienie. ---/ Któż to jest moim wrogiem --- ? JOANNA Spójrz no tam. W. KSIĄŻĘ Sumienie. ostro Czego chcesz? czule Pójdź no ku mnie. --- Nie pragniesz się tulić?/ miłość --- sen --- za marami gonisz po ogrodzie. JOANNA Spójrz no --- patrz --- jakieś smugi odbite na wodzie/ i cień koło posągu. W. KSIĄŻĘ Ty marząca --- luba --- / ty patrzysz za cieniami --- ot, mnie czeka zguba,/ jeśli się duch nie wzmoże, w moc się nie rozpręży./ Dzisiaj przeczułem moc --- nade mną cięży./ Innym dziś, niźli indziejInnym dziś niźli indziej --- Jestem dziś inny niż kiedy indziej. --- nie rozumiem siebie./ Widzę wielkość i drżę... JOANNA Krocie iskrzących gwiazd... W. KSIĄŻĘ Ty myślą w niebie,/ za światem --- JOANNA Chłód. W. KSIĄŻĘ Po oknach cienie gonią. JOANNA Tam jacyś ludzie są. --- W. KSIĄŻĘ Przystępu straże bronią./ Czytujesz LamartinaLamartine, Alphonse de (1790--1869) --- francuski poeta romantyczny, polityk, zwolennik pacyfizmu. --- JOANNA Zaczęłam dziś rano./ PoezjaHarmonijne harmonie w muzyce przestworów/ i ten Bóg, objawiony w kształcie wszelkich stworów./ Religijne romanse duszy nad jeziorem;/ jego myśli nad ranem, myśli nad wieczorem. W. KSIĄŻĘ Tak więc masz ideami duszę zadumaną/ i ludzi tam dostrzegasz, gdzie ich calecale (daw.) --- całkiem, tu: wcale. nié manié ma --- czyt.: ni ma (daw. tzw. é pochylone lub ścieśnione).;/ gdzie są żywi, nie widzisz. JOANNA Tak duszy oczyma/ patrzę i wdzięczna jestem... W. KSIĄŻĘ Francuskiemu hrabi,/ który ma sowi mózg i ma sentyment babi. ---/ Otoczony jest ogród sotniami żołnierzy./ Nie przejdzie nikt --- no a ty myślisz, kto --- ? JOANNA --- Nikt --- --- Może drzewa tam gałęźmi trzęsą --- ?/ Tak wszystko kryje mrok. --- --- W. KSIĄŻĘ Łzy masz pod rzęsą. JOANNA To nic. W. KSIĄŻĘ Pokorny ja --- bez gniewu --- jużem rozczulony --- / już całuję, przepraszam. --- JOANNA Ten tam oddalony/ posąg --- coraz się bardziej uporczywie wbija/ w oczy --- i ciągnie ku sobie urokiem. W. KSIĄŻĘ Dosyć. JOANNA Na ogród pójdę. --- --- W. KSIĄŻĘ tupie nogą Nigdzie krokiem./ Nie pójdziesz nigdzie. JOANNA To nie. --- Już zostaję. ---/ O czym ty myślisz --- ? W. KSIĄŻĘ To idź. JOANNA Tam. --- A po co? W. KSIĄŻĘ Urok, czarodziej biały --- świecący bohater./ Słyszysz --- --- ? JOANNA Szept. W. KSIĄŻĘ W gałązkach szemrze wiaterwiater --- dziś popr. wiatr../ Wszystkie się cienie na ogrodzie razem/ zakołysały. JOANNA Cicho znów. W. KSIĄŻĘ Tym głazem/ ty rozkochana... --- ? JOANNA Może. W. KSIĄŻĘ Ja go każę zrzucić z konia! JOANNA Już nie patrzę. --- --- --- W. KSIĄŻĘ Wysadzić go każę. JOANNA Ech. --- W. KSIĄŻĘ Każę ozłocić --- blachą okuć złotą./ Zmierzym się oko w oko --- bohater... JOANNA Z hołotą. W. KSIĄŻĘ Małczaj! chwyta ją za rękę JOANNA Ot żeś co jest --- ? W. KSIĄŻĘ Ty dumą i pychą/ karmiona duszo --- patrz --- ty bańką lichą,/ skrzysz się w kolorach twych żądz niedościgłych,/ jak tęcza rzucasz farby przez obłoki,/ a lada wicher je zdmuchnie --- pogrzebie;/ roślino wiotka --- polskiej oderwana glebie --- / czar ciebie polski owiał --- pojęły uroki --- ---/ tak ja złamię. --- JOANNA Ty wstrętny. W. KSIĄŻĘ Ot, ty kochanica./ A już krwią, już purpurą rozgorzały lica./ Pójdź. JOANNA Puszczaj. W. KSIĄŻĘ Pójdź. JOANNA Precz. W. KSIĄŻĘ Suko! Ruszaj! JOANNA Najświętsza Panno! --- Nie --- ty nie wymuszaj. W. KSIĄŻĘ Zapomnisz. --- Czego chciałaś? Tam --- już ciebie widzę,/ pół omdlałą w mym ręku --- z wstrętów, doniudonia --- panna., szydzę;/ będziesz pieścić i tulić, hołubić i wołać,/ ha, ha --- co będziesz wołać... JOANNA Najświętsza Panienko. --- W. KSIĄŻĘ Precz ręce! JOANNA Łamiesz. O wstydzie, o męko. W. KSIĄŻĘ Znaj rozkosz. --- Ty kobieta --- jak panna wstydliwa --- / godna tronu. Carowa będziesz ty... JOANNA upada Ja nieszczęśliwa. W. KSIĄŻĘ Nie klnij --- nie płacz --- milcz! --- cicho --- cicho! JOANNA Precz. W. KSIĄŻĘ Gniewna, żałosna. JOANNA Odejdź; --- ja szalona. W. KSIĄŻĘ Ty głupia. --- Ty obłędna. --- Obłęd moja siła./ Ja dziś w obłędzie lew. --- Gdyby ty się paliła./ Gdyby żar --- gdyby ogień, płomienie i skry/ ogarnęły twą twarz --- twą postać w ogniów mgły,/ gdyby ty twoje ręce zarzuciła na szyję/ mnie --- gdyby ty... JOANNA Ja się w męczeństwie wiję,/ mój rozum mi się mąci --- krzyczysz --- ty jak burza. W. KSIĄŻĘ Jak wichr --- ja byłbym wichr, huragan... JOANNA Jak z podwórza/ słychać --- ? czy jęk? --- czy drzew to łoskot --- ? W. KSIĄŻĘ Czar./ Ty śnij --- w objęciach moich śnij --- oczarowana wróżka./ Spokojność duszy daj --- --- daj ust... JOANNA Ty... W. KSIĄŻĘ Chodź do łóżka. JOANNA Daj ust --- ty mój --- --- --- o bierz tę twoję moc --- / podtrzymaj mnie --- na oczach, w duszy noc;/ w obłędzie myśli moje --- splątane myśli, chmura,/ nie widzę nic --- łyskanie --- szum --- W. KSIĄŻĘ To miłość --- ura!/ Pocałuj --- JOANNA Ha --- W. KSIĄŻĘ Pocałuj. JOANNA Cyt... W. KSIĄŻĘ To nic. --- --- JOANNA Co to? --- po oknach śwista --- zgrzyt ---/ zgrzyt szyb --- brzęk --- szept --- ktoś jęczy --- czy kto łka --- ? W. KSIĄŻĘ To wiatr północny dmie. --- JOANNA Wichr wyje. W. KSIĄŻĘ W oczach łza --- / ty płaczesz, łza miłośna --- lubość, ty poddana,/ ty kochanka --- miłośna ty. --- JOANNA Ja obłąkana --- / ty mój. --- --- ty mój. --- --- Kto jęczy tam na dworze?/ Kto z wichrem goni tam? Kto klnie? --- Przeklina --- może ---/ ciebie i mnie. --- W. KSIĄŻĘ Daj ust --- JOANNA Pocałuj --- skon. W. KSIĄŻĘ Daj ust --- pocałuj --- JOANNA Polska, Rosja, KrólTyś dla mnie rzucił tron. W. KSIĄŻĘ Dla ciebie tron zdobędę, koronę dam na skroń. JOANNA Ty mój --- kochanku --- panie --- W. KSIĄŻĘ Dam tobie królowanie. JOANNA W kościele Świętego Jana. W. KSIĄŻĘ Carstwo. JOANNA Korona zmartwychwstana./ Nie od dziś to czuję i wiem/ i pragnę, chcę i drżę --- ty mój --- / ty zadmiesz w róg --- powołasz --- ty na bój!/ A oni z tobą rycerze; ---/ zwyciężą! --- Szał mnie bierze. ---/ Kochanku --- powstań ty, zdruzgotaj Cara, zgnieć!/ Zapalaj burze, ognie nieć./ Kochaj --- daj ust --- tam pożar się rozpali:/ Tam są gotowi wszyscy już! --- --- Powstali!! W. KSIĄŻĘ Co!? --- wiesz!! JOANNA Wiem. Tam w sercach ogień wre./ Tam czekają i rwą się już. --- --- W. KSIĄŻĘ Tam?! --- gdzie?!/ Obłędna ty --- co wołasz --- ? Jaki bunt --- ? Ty znasz?/ Mów. --- --- Ty zdradziłaś się. JOANNA Ty patrzaj w twarz./ Cesarski szpieg. --- --- Mój sen --- ty podły --- kłam. ---/ Ty lękasz się --- za tobą nikt --- --- W. KSIĄŻĘ odstępuje od niej Ja sam.../ To ja się zdradził --- a z czym --- czym ja to był?/ Ty rzekła: carski szpieg: --- ty żona,/ ty miłość moja, mnie zabiła i zatruła,/ ty z nóg mnie powaliła. ---/ A ja się rwał. ---/ Ja tam, tam, z orłami w loty chciał --- / a ty --- ty z duszy głębin wydobyła/ podłość. --- --- --- To ty mój wróg./ A ty zemdlała mnie u nóg/ miłośna --- nie --- co ja wiem --- / ty moja kaźń --- ty boska --- dzwoni JOANNA omdlała W. KSIĄŻĘ otwiera z kluczów wszystkie drzwi przenosi ją do innych pokojów PANNY wbiegają otaczają zemdlałą oddalają się W. KSIĄŻĘ wbiega idzie ku jednemu z pokojów rozmawia z kimś we drzwiach po chwili wchodzi na salon Obok W. Księcia wchodzi: GENDRE z pochyloną głową W. KSIĄŻĘ Ot, co ty mówisz? Na śmierć? --- Generàł? GENDRE Ot, czemu by ja nie umieràł? ---/ Ja tchórz --- a Wasza Miłość taki --- / tak każdyj czełowièkczełowièk (ros.) --- człowiek. tchórz --- --- a my łajdaki./ A niech bierze, kto chce --- kto chciwy --- choćby Bóg --- / takoj ja rozrzutnik --- niech każdy będzie syt,/ czort, anioł, BohBoh (ros.) --- Bóg. i Car --- --- --- a serce --- cyt, cyt, cyt./ Ja serce miał --- --- ha, ha --- dziś mundury i gwiazdy --- / a książę gwiazdę masz --- czoło mnie pali. --- opiera czoło o pierś W. Księcia Daj ochłodzić kamykiem czoło. --- --- --- --- Carski dar --- / piękny. --- W. KSIĄŻĘ Biedny ty --- duràkduràk (ros.) --- dureń, głupiec. --- --- GENDRE Tak Carstwo czar. --- W. KSIĄŻĘ Rzewny ty --- czy pijany --- ? GENDRE Wasza miłość? --- W. KSIĄŻĘ Obraza --- ?/ No --- no --- rzewny --- już ja widzę, że rzewny,/ że ty się stał przede mną sercem śpiewny./ A dla kogo ty nucisz ten serdeczny żal --- ?/ No, generàł --- tak masz tu przy boku stal,/ szpada --- co? --- --- GENDRE Tak kto mnie wydarł serce --- ?/ Ja serce miał --- --- czy naszli mnie morderce,/ gdy ja się duchem chwiał...?/ Wszystko wziął Car --- niech wziął; --- tak, gdy już u grobu,/ kto dziś uwolni mnie wlec się do tego żłobu,/ gdzie duszom dają pić --- ? gdy pragnie dusza? W. KSIĄŻĘ Ty chcesz na tamten świat --- ty brat --- ? a co cię zmusza? GENDRE Duch. --- Tak ja tu widzę wstyd --- bezczelny wstyd;/ a tak ja widzę tam za grobem jasny świt;/ tak ja tu widzę podłość, brud i męt/ a za grobem ja widzę czyste łzy a smęt... W. KSIĄŻĘ Tak ty urlop weź --- poczekaj. --- GENDRE Urlop duszy./ Daj ty zwoleństwozwoleństwo --- pozwolenie. duszy, niech poleci/ tam. --- --- W. KSIĄŻĘ Tak ty duràk --- weź ty teorbanteorban (daw.) --- instrument muz. podobny do lutni, lecz grający w niższej tonacji., dzwoń; ---/ ty się nudzisz. --- A gdyby ciebie ja, jak MazepęMazepa, Iwan (1639--1709) --- hetman Ukrainy Lewobrzeżnej od 1687., na koń,/ w step? --- uczyniłbym Centaura --- / przez gąszcz leciałby ty, jak wichr --- i jaka Laura/ rozkochana by biegła z rozpuszczonym włosem/ za kochankiem --- --- ? GENDRE Tak książę dziewkę rai... KURUTA wszedł cicho i szepce MajestèMajestè (fr.) --- wasza wysokość. --- nadbiegł właśnie ów człowiek z donosem. W. KSIĄŻĘ Niechże wejdzie. --- do Gendra Adieuadieu (fr.) --- żegnam. --- do Kuruty A przycienić światło,/ niech ślepiami nie rzuca. KURUTA Wiem, kto jest. W. KSIĄŻĘ Co mnie to?/ Niczym nie jest. GENDRE Addioaddio (wł.) --- żegnam.! odchodzi W. KSIĄŻĘ Włóczęga, hołota,/ człowiek podły --- potrzebna nam jest jego cnota. MAKROT wchodzi KURUTA A ty masz dla mnie co --- ? MAKROT Dla księcia słowo. KURUTA A czemu dla mnie nie --- ? MAKROT Dla majestatu. KURUTA No tak, ja ci pozycję dał. MAKROT Więc za umową/ działam --- sekret. KURUTA Daj go katu --- --- szepce W. Księciu do Makrota No tak, co ty wynalazł --- ? MAKROT Słowa --- gesta --- cienie. KURUTA Któż co z tego odgadnie --- he --- kto? MAKROT Sumienie, StrachZłe sumienie./ Kto się boi, dla tego gest jeden wystarczy/ znaczący; --- kto zgaduje --- odgadnie z pół-ruchu,/ z pół-słowa --- co kto chowa utajone w duchu/ i z tym straszydłem pójdzie w noc milczenia/ a będzie tam ten potwór gospodarczygospodarczy --- tu: gospodarzący; przedsiębiorczy. --- / ten zatruje mu krew, przeźreprzeźre --- dziś popr. forma: przeżre. rdzenia/ i wejdzie, wpełznie jad w krwi uderzenia --- / zatruje, zgnębi duszę --- usiądzie na piersi,/ aż przytłoczy i zaprze w noc. --- KURUTA Tak my najszczersi --- / daj rękę --- no i gęby daj --- a wypleć bajkę/ cożeś wynalazł, zmyślił, odgadł.... MAKROT Szajkę./ Może się co powiedzie? --- Trzeba pójść posłuchać. KURUTA Można pójść --- ? MAKROT Można. W. KSIĄŻĘ Jawno? MAKROT Niewygodnie. W. KSIĄŻĘ I cóż tam knują --- ? MAKROT Oni --- ? --- Knują zbrodnie./ Trzeba, żeby sam książę podszedł, jak w romansie;/ by mi zaufał, poległ... W. KSIĄŻĘ Jak na Sanszo-pansie Sancho Pansa --- giermek don Kichota, bohatera powieści Cervantesa../ I dużo ich się schodzi? MAKROT Garść, partie --- gromada./ To zależy. --- KURUTA I gdzież to? MAKROT Kto przyjdzie, to gada/ i można stan umysłu w dyjalogu czytać,/ by tylko umiejętnie podsłuchać, pochwytać./ Słowa są urywane --- lecz myśl jednolita. W. KSIĄŻĘ Tak gdybym ja tam poszedł sam...? MAKROT To nie wypada./ Mój ubiór wyszarzany, brudny, pfuj, jak szuja;/ za dnia przyjść tu nie mogę, psami lokaj szczuje./ A żyć muszę dla dzieci --- mam serce i czuję. W. KSIĄŻĘ I gdzież to --- ? MAKROT Rzecz doniosła --- niejawna, nietajna. W. KSIĄŻĘ Byłeś tam? MAKROT Wracam. KURUTA A, sprytna sobakasobaka (ros.) --- suka, pies.! W. KSIĄŻĘ Gdzie to? MAKROT Na Świętojańskiej uliczna kloaka. KURUTA zaśmiał się Ha, ha. MAKROT Spisek odkryłem --- wyjawię dowody. W. KSIĄŻĘ Łajdaku, coś ty chciał --- ja mam pójść w łajna? MAKROT Szpieg, PieniądzTam mówiono o księciu słowy szkaradnymi. W. KSIĄŻĘ I ty, podły, przychodzisz obrzucać mnie nimi? MAKROT SłowoJa tam stałem na zimnie, o głodzie --- z rozkoszą/ chwytałem każde słowo; --- powtarzałem duchu:/ stój, postój --- czekaj jeszcze, zapłaci dukatem,/ dukatem płacą tym, co donos noszą. W. KSIĄŻĘ Co? I cóż? --- Co przyniosłeś --- co? MAKROT Ja cały w słuchu,/ przy tym brudzie i wstydzie; --- no ja z tego żyję,/ Książę płacisz. W. KSIĄŻĘ rzuca pieniądz Masz. Gadaj. MAKROT «Pojednał się z bratem/ i że to jest udane --- że jest list od Cara --- / i że trzeba dziś jeszcze» --- ot, patrz, krople z czoła... W. KSIĄŻĘ Gadaj. MAKROT «Dziś jeszcze trzeba w pysk tego Mogoła». W. KSIĄŻĘ Mnie!? MAKROT Ja tak myślę. W. KSIĄŻĘ Precz! --- Mnie!? MAKROT To wyraźne --- / bo oto tu są inne donosy ukaźne,/ które wskazują --- że się dziś --- coś ma pojawić./ No i wiadomo co --- gdzie --- to trza zdławić. W. KSIĄŻĘ Ale co!? --- Co?! --- Precz-ty! --- albo zostań jeszcze chwilę;/ potem wydam rozkazy, ukazukaz (ros.) --- zarządzenie.; --- ja tu mile/ przepędzam czas --- tak wy mnie napędzacie strachu./ Tak ja spokoju nie mam --- ciągle w szachu. ---/ A kto mnie trzyma? --- wy --- tak to błazeństwo. --- MAKROT Cmentarz, SzpiegOni się modlić przychodzą na groby/ w dnie narodowej, tak zwanej, żałoby./ Wtedy ja idę i śpiew intonuję/ razem wspólnie z innymi, nawet popłakuję./ A w notesie kryjomie imiona spisuję/ osób, które tam klęczą. --- I tak na trop spisku/ wpadam z lekka, powoli --- na ich cmentarzysku,/ gdy na ich głowy liście spadają zżółkniałe./ Oto tu mam notaty. dobywa papierów Co --- ? --- Foliały całe?/ Jeśli książę przypomnieć raczy w listopadzie... W. KSIĄŻĘ Polska, JesieńListopad to dla Polski niebezpieczna pora --- ? MAKROT Znacząca. --- --- W. KSIĄŻĘ A ty, widzę, jesteś zmora. MAKROT Tak teraz jest listopad --- więc baczne mam słuchy./ Jest to pora, gdy idą między żywych duchy ---/ i razem się bratają. KURUTA wybucha śmiechem Ha, ha, ha, W. KSIĄŻĘ śmieje się Poeta./ Nowy Lamartine może? --- Patrzaj --- szpieg esteta./ Spisek --- codziennie spisek... KURUTA Bo jest. W. KSIĄŻĘ Co dzień nowy. KURUTA Co dzień nowy. MAKROT Jest wszędzie. KURUTA W zawiązku. MAKROT Gotowy. W. KSIĄŻĘ A wszystko pierzchnie z rankiem --- ze dniem --- nocne mary./ Tak wy, strachy --- puszczyki dwa --- ja nie dam wiary. KURUTA Wasza Książęca Mość nie drży --- człowiek wojenny,/ no to dość; --- trzeba, książę, wydać rozkaz dzienny,/ że wsiowsio (ros.) --- wszystko. ma być spokojno --- spokojnie tam w duszy:/ jak usłyszę w rozkazie --- tak strach się rozprószy. W. KSIĄŻĘ Ty żartowny. KURUTA Tak ja się na wszystko zgotuję./ A kto to jutro będzie pan --- ? W. KSIĄŻĘ Tu ja panuję./ A ty mnie przy mnie milcz --- o innym panu. KURUTA Ja miał na myśli Cara. W. KSIĄŻĘ Milcz. KURUTA I zamach stanu./ Słyszałem pode drzwiami --- rozumiem, miarkujęmiarkować (daw.) --- rozumieć, orientować się, wnioskować../ Myśl genialna --- W. KSIĄŻĘ Słyszałeś --- ty --- ja cię zakuję/ w kajdany. KURUTA Tak się dowie Car. W. KSIĄŻĘ Car się nie dowie./ Ja się owinę szarfą --- szpieg --- wszyscy szpiegowie,/ precz wy ode mnie, precz --- krew mi wyssali,/ krew moją carską żłopać przyszli tu i tu chłeptali,/ duszę wy moją brali w szpon --- piekła szatani/ i wlekli w noc. --- --- --- wypędza obydwóch Ja sam --- --- skąd czekać mnie zwiastuna?/ i kto wyzwoli z mąk --- --- ? --- widać łunę Co to? --- --- Pożarna łuna --- / --- gaśnie --- zapada --- --- --- znów snop iskier bucha./ Cisza. --- --- i coraz noc; --- --- i pustość głucha. dzwoni A co? OFICER SŁUŻBOWY wchodzi salutuje Raport złożony --- pożar ugaszony./ Na Solcu płonie szopa pusta --- trochę słomy. W. KSIĄŻĘ Słomiany ogień --- zgasł --- OFICER SŁUŻBOWY Cztery szwadrony/ powróciły. W. KSIĄŻĘ Pożaru powód --- ? OFICER SŁUŻBOWY Niewiadomy. W. KSIĄŻĘ Jak to --- ? --- Ha --- nic --- tak --- nic nie wiadomo;/ tak --- że to wszystko nic --- --- kto ma łakomą/ duszę --- --- --- czego? --- --- co? do oficera Rozpędzić straże./ Niech idzie wszystko spać. OFICER SŁUŻBOWY salutuje wychodzi W. KSIĄŻĘ klaska LOKAJE wchodzą W. KSIĄŻĘ Gasić lichtarze. POD POSĄGIEM SOBIESKIEGO GOSZCZYŃSKIGoszczyński, Seweryn (1801--1876) --- polski poeta romantyczny, rewolucjonista, żołnierz powstania listopadowego. Wiatr dmie, że ogród cicho łka/ za każdym liści szelestem... 1. GŁOS Idą. 2. GŁOS O, teraz słychać gwar... 3. GŁOS W pałacu gasną sale. GOSZCZYŃSKI Zapada mgła. --- --- Ty jesteś, bracie? 1. GŁOS Jestem. GOSZCZYŃSKI Policz nas. 1. GŁOS Szesnastu ludzi. GOSZCZYŃSKI Po drzewach jakaś arfa gra/ i ogród jęczy tłumem mar. 1. GŁOS Jeśli się książę obudzi..? 2. GŁOS A jeśli nie przyjdą calecale (daw.) --- całkiem, tu: wcale. --- ? GOSZCZYŃSKI Niepokój, ogień piersi żre/ jak Harpia; złość ssie krew./ Przysięgi, jako słowa czcze;/ na marne poszedł siew. 1. GŁOS Już idą... GOSZCZYŃSKI Słyszę. 3. GŁOS To szum drzew. 1. GŁOS Nie przyjdą. GOSZCZYŃSKI W ogród wstąpił czar. 1. GŁOS Będziem wszystko bić w łeb,/ w łeb i na odlew z obu stron. GOSZCZYŃSKI Gałązki obsiadł lśniący szron/ i coraz gęstsze smugi mgły. 1. GŁOS Już idą --- --- 2. GŁOS Czy to ty? 1. GŁOS Tak ciemno. GOSZCZYŃSKI Ulituj się ty Boże nade mną; ---/ Sądzisz, że już koszar dopadli? 1. GŁOS Tak sądzę. GOSZCZYŃSKI Ta cichość mnie zabija. ---/ Nie wraca nikt. 1. GŁOS Wicher szumi. GOSZCZYŃSKI Czas mija. 1. GŁOS Na zimnie stoję godzin dwie. GOSZCZYŃSKI Milcz. --- Ogień piersi pali,/ ręka się niecierpliwa rwie. 1. GŁOS Byleśmy się tam w pałac dostali,/ tego łotra z pościeli zwlec. 2. GŁOS Co powiesz, jakbyśmy go porwali --- ? 1. GŁOS Co powiesz, jeśliby zdążył zbiec --- ? 3. GŁOS Mgieł gęstwa na ogród spada. GOSZCZYŃSKI Stoimy jako orłowie w chmurze./ Drzewa szepcą --- miotem gałęzi/ a krzewy w słomianej uwięzi/ przystanęły, równie jako my,/ w oczekiwaniu i lęku. 3. GŁOS Idą mgły. GOSZCZYŃSKI Wicher powiał szumem... CHÓR Ogród gada: Przystanęli tak bohaterowie młodzi/ na ogrodzie w bolesnej zadumie./ A oto przy drzew śpiewnym szumie/ posąg staje we świateł powodzi. GOSZCZYŃSKI Wszakże on wskazuje --- --- tam. NABIELAK W stronę Belwederu wskazuje. GOSZCZYŃSKI Jak gdyby rozkaz daje nam. NABIELAKNabielak, Ludwik (1804--1883) --- poeta, krytyk literacki i dziennikarz, organizator nieudanego ataku na Pałac Łazienkowski w pierwszym dniu powstania listopadowego. On wie i czuje/ to, co czujemy my. GOSZCZYŃSKI Widzisz --- ręka mu drży. NABIELAK To księżyc cień rzucił liści/ i cień liści przemknął po ramieniu. GOSZCZYŃSKI Jak śnieg on biały w tym odzieniu... NABIELAK Wskazuje tam, a patrzy żywym okiem. GOSZCZYŃSKI Przykuł mnie wzrokiem. NABIELAK On wie i czuje. GOSZCZYŃSKI Patrz --- drgnął --- to koń się wspina --- ! NABIELAK To cienie drzew. GOSZCZYŃSKI Bije godzina. Przystanęli tak bohaterowie młodzi/ na ogrodzie w bolesnej zadumie,/ a oto przy drzew śpiewnym szumie/ niewiast dwie pośrodkiem przechodzi. Idą środkiem, śród młodych szeregu,/ idą wolno ujęte uściskiem.../ Nie powstrzymać tajemnic w ich biegu.../ Noc ta dziwnym przemawia zjawiskiem: DEMETERDemeter --- bogini zbóż, pól uprawnych i rolnictwa, siostra Zeusa. Z CÓRKĄ KORĄKora a. Persefona (mit. gr.) --- córka bogini Demeter, podstępem poślubiona przez Hadesa. ŻEGNA SIĘ KORA Powiedzie mnie OrkusOrkus (mit. rzym.) --- bóg władający podziemnym światem zmarłych, odpowiednik gr. Hadesa. w noc,/ w świat ciemny wichrów, burz;/ nie zaznam słońca już,/ nie zaznam twoich ust, twych ócz;/ o matko, żegnaj dziecię. DEMETER Żegnaj mi dziecię, żegnaj córo;/ Orkus cię czeka, Orkus wzywa,/ musisz zejść k'niemu nieodbycienieodbycie (daw.) --- koniecznie.;/ zejdziesz w kraj śmierci, poślubiona,/ kędykędy (daw.) --- gdzie. cię żenieżenie (daw. forma) --- gna. Moc straszliwa,/ Moc niezbłagana, bezlitośna./ Pomnisz, pamiętasz wielą laty,/ jakom płakała lubej straty/ i skargi wodziłam żałośna. KORA Orkus mnie wzywa, idę żona,/ przez letni jenojeno (daw.) --- tylko. czas szczęśliwa,/ gdy z tobą matko, bliska tobie; ---/ a oto dzisiaj znów w żałobie,/ drogą, co wiedzie do podziemu,/ idziem i płaczem obie. DEMETER Pocałuj usta, całuj oczy;/ takżetakże się smutkiem lice mroczy --- tu: konstrukcja z partykułą -że; inaczej: tak więc się smutkiem lice mroczy. się smutkiem lice mroczy/ i całun biały cię otula/ a przedsięprzedsię (daw.) --- jednak. róż z twych lic nie płoszy --- ? Miłość, ŚlubKORA O matko, przykraćprzykrać, przykreć --- konstrukcje z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; znaczenie: bardzo przykre. ta koszula,/ którą przywdzieję, ślubna jemu,/ przemieszkująca tam w pustoszy./ O matko, przykreć to wezgłowie,/ które podadzą służebnice,/ gdy legnę w jego łożnicew łożnice (daw. forma) --- w łożnicy../ Jakoż uchylę moich losów?/ Orkusa miłość jak oddalę?/ Ja Orkusowi ślubowana,/ czarem miłości zniewolona;/ oto się już tajemnie palę/ i oto już tajemnie płonę,/ bym jego uznała pana/ a on przytulił mnie żonę. DEMETER O córo, żegnaj ukochana;/ matczyne serce pogardzone;/ już mnie nie trefićtrefić (daw.) --- układać w loki. twoich włosów,/ ostatni raz twe plotłam kosykosa (daw.) --- warkocz.;/ już mnie nie stroić tobie szatki,/ już idziesz precz od matki;/ jeno mi dziwno, że twarz płonie,/ że twoja twarz w rumieńcach;/ tyżeśtyżeś się stała --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą i pytającą zarazem -że; inaczej: czy ty się stałaś; czyż ty się stałaś. się stała rozkochana,/ żeś w ślubnych wyszła wieńcach? KORA O matko, wstydem przed cię płonę/ a żar me piersi pali --- / żeście mi poznać miłość dali;/ wszakżeż wiedziecie mnie dziś żonę,/ więc się ten płomień w licach trwali;/ przetom spłoniona i rumiana,/ żem matko, mocno zakochana/ i tobie wyznać muszę. Matka, ŚlubDEMETER Jakoż te więzy twoje skruszę? KORA O, nie sąćnie sąć one nieznośliwe --- konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć; inaczej: nie są ci one nieznośliwe (tj.: nie są one wcale trudne do zniesienia). one nieznośliwe. DEMETER Teć więzy ciebie mi odbiorą. KORA O matko --- letnią wrócę porą. DEMETER Do lata, wiosny czekać długo. KORA Muszę do czasu tam być sługą/ i muszę jemu żoną. DEMETER Pierwejżepierwejże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że; znaczenie: najpierw przecież. z matką twą rodzoną/ być tobie wolną i dziewiczą,/ niż tam w podziemiu niewolniczą. KORA O matko, przedsięś przepomniałaprzedsięś przepomniała (daw.) --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: przedsię przepomniałaś; znaczenie: zapomniałaś jednak, zapomniałaś chyba.:/ w ogniach miłości stoję cała --- / czas, bym odeszła już./ Żegnaj mi --- żegnaj matko dziecię;/ z wiosną mnie drugą znów ujrzycie./ Odchodzę precz w kraj snów. DEMETER Odchodzisz w ciemnie wichrów, burz;/ nie zaznasz słońca już... KORA Za drugą wiosną wrócę znów. Tu przystanęła zapłoniona,/ Z objęć się matki uchyli;/ przejrzysta kryje ją zasłona,/ a w zadumanej jej postawie/ widać, że łzami mówi prawie;/ a z ócz i czoła to zgadywać,/ że jakąś tajemnicę sili,/ którą kazano jej ukrywać./ Łzy te, co jej do ócz się cisną,/ dziwnym weselnym blaskiem błysną./ Na ustach palec położyła/ i tak do matki swej mówiła: Pamiętasz, matko, jako lecielecie --- latem./ ustroiłam się w żywe kwiecie/ i biegłam do cię w śpiewie, z pola...? DEMETER Spominasz darmo dzień wesoły/ na dniu, gdy obie płaczem społyspoły --- społem, wspólnie.,/ że nieodmienna tobie dola,/ że giniesz dla mnie, twej macierzemacierze (daw. forma) --- dziś: (dla) macierzy; tj. dla matki.,/ gdy cię za żonę Orkus bierze/ i za StygStyg --- właśc. Styks, rzeka opływająca podziemną krainę umarłych. wiedzie, ku otchłani,/ gdzie będziesz włada i pani. KORA O matko, HymenHymen (mit. gr.) --- bóg małżeństwa i zaślubin. mnie powiedzie/ w orszaku sług na przedzie;/ pochodnię smolną spali jasną./ Sługom na czoła wieńce włoży/ i śpiew zanuci pochodowy,/ jako mam zacząć żywot inny,/ zasiadłszy tron królowykrólowy (daw. forma) --- dziś: królowej.. DEMETER O córko, rzucasz matkę własną;/ w pochodniach, które dla cię płoną,/ żywoty onych gasną. KORA Z wiosną, gdy pierwsze lody spłyną,/ gdy pierwsze wichry powioną,/ wrócę i żywot zacznę nowy. DEMETER Rzucasz mnie --- to ostatnie chwile,/ jako na ciebie patrzę żywą --- ?! KORA Ja, matko, będę tam szczęśliwą. DEMETER A przedsięprzedsię (daw.) --- jednak. droga to cmentarna. KORA Śmierć, Odrodzenie, ZiarnoTajemnic tobie część uchylę:/ Nie jestem ci ja matko ubogą;/ bogate podziemu śpichlerze:/ z każdego owocu się bierze/ nasienie i skrzętnie kryje;/ tam przechowują się ziarna/ a jak je przyniosę na świat,/ to każde kwiatem odżyje/ i owoców urodzi mnogo. DEMETER Patrz! Wszystkie pędy pomarnieją,/ gdy nocą wichry powieją;/ patrz, oto martwy konar drzew. KORA Pamiętaj, matko, wczesny siew./ Spieszno mi odejść, spieszno tam,/ gdzie stróżkąstróżka --- kobieta pełniąca straż, pilnująca czegoś. ziarn być mam/ i zgarnąć wszystek płód./ Rzeczy tajemne tam się dzieją;/ nie mogą się beze mnie stać. DEMETER Opuszczasz mnie, mnie twoją mać --- / do serca podszedł chłód;/ już idziesz, biegniesz, spieszysz.../ Marnieją moje letnie chudobychudoba --- dobytek, zwł. ruchomy; tu: plony.;/ o bezlitośna, ty się cieszysz,/ a mnie ostawiasz groby. OdrodzenieKORA Z tajemnic moich, matko, znaj:/ Jest inny tamten kraj,/ kędy są wiecznotrwałe siły;/ z tych coraz nowy rośnie pęd/ i wzejdą i będą rodziły./ Tam wszelki żywot ma swój byt/ i czeka, aż dlań błyśnie świt/ i czeka, aż dlań przyjdzie czas:/ zajaśnieć pełnią kras. DEMETER A te zwarzone, kędyż legną;/ imżeimże w barłogu zimnym gnić --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy mają gnić w zimnym barłogu. w barłogu zimnym gnić...? KORA OdrodzenieUmierać musi, co ma żyć... DEMETER Ty na śmierć wiedziesz twe służebne!/ Poznaję miłość twą przeklętą/ i moc i słowa twe wróżebne. KORA My oto, matko, zmartwychwstaniem/ na wielkie siewu święto. DEMETER Już palą dla cię pochodnie!! Wchodzi Hymen i jego orszak z pochodniami i muzyką i otaczają Korę. KORA Z tajemnic moich, matko wiedz:/ Gdy wszystko żywe musi lec/ pod ręką, która znaczy kres;/ śmierć tych użyźnia nowe pędy/ i życie nowe sieje wszędy./ Więc smutna, matko, tym rozstaniem,/ ale weselna tajemnicą,/ szaty przyoblekłam godnie. ---/ Poniechaj żalu, niechajniechaj --- zaniechaj; tj. zaprzestań czegoś, porzuć coś. łez. DEMETER Obłędna, stamtąd nikt nie wraca;/ Przysięgą zguby więzisz duszę. KORA Gdy więzy śmierci skruszę/ i zieleń pędów nowych rzucę/ na niwy, łęgiłęg --- podmokła łąka., na zagony --- / o matko, Bogów godna praca! ---/ sposobić każ lemiesze, brony... DEMETER Śmierć biorąc żywa, spełniasz zbrodnię! KORA stała się poważna Zaś w nieśmiertelnych wieńcu wrócę. MUZYKA weselna zaczyna grać DEMETER Noc cię uwodzi w wieczność ciemną! KORA stała się rozkazująca Pochodnie święte nieść przede mną!!/ Przede mną weselne pochodnie!!!! Orszak muzyką weselną otacza Korę i uprowadza do podziemu DEMETER przepada na ogrodzie 1. PODCHORĄŻY wbiega nagle Piotr nas Wysocki śle./ Sam idzie. GOSZCZYŃSKI Gdzie? 1. PODCHORĄŻY We mgle./ Ku koszarom kawalerii na bój./ Chce ich dopaść uśpionych co tchu./ Gdzie twoi? GOSZCZYŃSKI Czekają tu. 1. PODCHORĄŻY To wszyscy? GOSZCZYŃSKI Tylu wystarczy. 1. PODCHORĄŻY A reszta? GOSZCZYŃSKI Czekać daremno. 1. PODCHORĄŻY Ja drogę wam wskażę do domu. 2. PODCHORĄŻY nadbiega 1. PODCHORĄŻY Wysocki przydzielił nas dwóch./ My znamy przejścia pałacu./ Strzec bacznie wszystkich wyjść,/ by książę sam po kryjomu/ nie uciekł. GOSZCZYŃSKI Patrzaj, drga we wichrze liść/ i drzewa grają szumem./ A przyniosłeś naboje, ładunki? 2. PODCHORĄŻY W tej puszce --- rozdzielcie, bierz. GOSZCZYŃSKI Więc Wysocki dobędzie koszary? 1. PODCHORĄŻY By inoino (daw.) --- tylko. wpadł znienacka do leż. NABIELAK Gotowi? GOSZCZYŃSKI Gotowi. 1. PODCHORĄŻY Za mną! pada strzał w pobliżu GOSZCZYŃSKI Słychać strzał! 2. PODCHORĄŻY To Wysocki już wyszedł z ogrodu./ Wystrzałem sygnał wam dał. GOSZCZYŃSKI A pokłońmy się białemu królowi... 2. PODCHORĄŻY Gotowi?! NABIELAK Gotowi! CHÓR Gotowi! wybiegają. DEMETER wchodzi Gdzieżeś córo, co byłaś mi ptakiem,/ radosnym letnim śpiewakiem --- ?/ Zda mi się jeszcze płacz twój słyszę/ i słuchem gonię w głuchą ciszę/ i zapłakana żalem dzwonię/ i w skardze słucham własnych jęków,/ jakoby twoich córko lęków./ A tyżeś może tam wesoła --- ?/ Płoniesz Hymenu płomieniami --- ?/ Cóż będzie córo z mymi dniami?/ Cóż będzie z długą ciemną nocą/ dla mnie, gdy calecale (daw.) --- całkiem, zupełnie. światłem ninieninie (daw.) --- teraz./ oczy twe dla mnie nie migocą/ i jeden dzień za drugim spłynie/ i noc za nocą spadnie/ a ciebie przy mnie nie będzie --- ?/ Tyżeś już zaszła w te otchłanie,/ gdzie Orkus straszny władnie,/ skąd moc cię moja nie dobędzie --- ? nawołująco BoginiHekateHekate (mit. gr.) --- sprzyjająca ludziom bogini czarów i rozdroży., córko Tytana Taurydy; światłonośna niewiasto, dzierżąca pochodni dwoje --- zjaw się ty, czujna wszelkim skargom i żalom; ty, co obecna jesteś, gdy matki rodzą; ty, co samotnych strzeżesz pustkowi i drogom rozstajnym stróżujesz. Zjaw się! spod ziemi wychodzi: HEKATE pochodni dwoje dzierży w ręku Oto stoję! DEMETER Matka, BoginiCórkę mi wydarto, porwano i uwięziono; straciłam ją sprzed oczu, pięknolicą i młodzieńczą. Gdzie jest, gdzie zanikła, zatraciłam pamięć i nie wiem i przeto ciebie wzywam, leć, goń, szukaj; o ty, która odgadujesz tajemnice bogów i ludzi przywodzisz do utraty rozumu i do szału, leć ty i świeć dwojgiem świateł głowni płonących i odnaleź córkę moją najmilszą. oddala się w ogród HEKATE Do mnie, EumenidyEumenidy (mit. gr.) --- Erynie, uosobienie wyrzutów sumienia i pragnienia zemsty, przedstawiane jako stare kobiety z wężami zamiast włosów. lotne; wy, które zamieszkujecie TartaruTartar (mit. gr.) --- najciemniejsza i najstraszniejsza część krainy zmarłych. rozległe pustkowia skalne. Dalej! Wy, kroczące w mroku i chmurą otoczone ciemną. Przybądźcie! Krzywda się stała! EUMENIDY wychodzą spod ziemi HEKATE Wy, wylęgłe z kropel krwi, padłych na ziemią czarną; ze krwi mordowanego zrodzone a przeto krwawymi łzami płaczące. ZemstaPorwano oto pełne życie/ w pełni świeżości kras/ i uwiedziono w noc i grób/ i uwiedziono na rozdroża i łęgi zapadłe./ Patrzajcie, krzywda się stała:/ Oto wszystko widzicie umarłe,/ powiędłe i zgasłe i zbladłe;/ ziemia się stała jako trup,/ drzewa obnażone z szat,/ zdeptany owoc i kwiat./ Hej, wy Eumenidy lotne,/ do zemsty! do zemsty mściwe!/ Krzywdy się stały straszliwe./ Zburzona spokojność chat/ i cichość małżeńskiego łoża./ Szałem obejmujcie dusze,/ niechaj w obłędzie krwią poją się ciała/ i duch się świetli zbrodniami,/ pognany w męczarń katownie./ Do zemsty! Krzywda się stała!/ Zapalcie czerwone głownie!! EUMENIDY Już zapalają swoje żagwie/ i nagle w blasku łun czerwonym,/ oczy ich świecą krwią ociekłe./ Na głowach węże, w splot wiązane,/ czoła im bolem prężą/ a one bolem, raną wściekłe,/ wsłuchane w słowa te wołane. HEKATE Nie spoczniem, aż trzykroć razy/ księżyc się odmieni złoty./ Poprzysięgnijcie loty,/ nie spocząć, wy niestrudzone,/ aż krzywdy będą pomszczone./ Wojna, wojna, wam żer i wasza obiataobiata --- pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych.!/ Na świat, na świat, wy mściwe!/ Upadajcie ludziom na pierś i kark/ i ssajcie ze serca krew,/ niech znają Boży gniew./ Wężami przegońcie park/ i dalej, dalej i dalej,/ lotami sięgnijcie świata!/ Rózga niech mściwa obali!/ Ziemia oto we skardze zadrżała:/ Krzywda, krzywda się stała!!!! EUMENIDY rozbiegają się po ogrodzie HEKATE zapada się. SALON W BELWEDERZE Ciemno. Na ogrodzie noc księżycowa GENDRE pijany, leży na kanapie LUBOWIDZKILubowidzki, Mateusz (1787--1874) --- wiceprezydent Warszawy, znienawidzony przez mieszkańców jako szef policji. chodzi po salonie GENDRE Przynosisz wiadomości --- ? --- Masz relacje czyje? LUBOWIDZKI Gdy pora się nadarzy --- wszystko mu odkryję. GENDRE Patrz --- by nie było późno. --- I cóż wiesz nowego? LUBOWIDZKI Wiem dla samego księcia. Cóż tobie do tego? GENDRE Nie wiesz nic. LUBOWIDZKI Wiem dla siebie. GENDRE To i schowaj sobie. LUBOWIDZKI Dla książęcia pracuję. --- Zysku zazdrość tobie --- ? GENDRE A może by partyjkę? LUBOWIDZKI Nie mam dzisiaj głowy. GENDRE To szkoda, że bez głowy wychodzisz na łowy./ Książę, choćby cię nawet przyjął najłaskawiej,/ rogi, jak rogi --- głowy nie przyprawi. LUBOWIDZKI Gadaj zdrów --- chcesz wyłudzić ode mnie pieniędzy. GENDRE Masz dukata, łajdaku --- tuczysz się na nędzy. LUBOWIDZKI goni za dukatem Dukat zawsze dukatem, piechotą nie chodzi. GENDRE Najlepiej go ocenisz ty, książęcy złodziej. LUBOWIDZKI odrzuca dukat w kierunku Gendra Przestań pijaku, bo to mnie już nudzi. GENDRE Pyskuj ciszej --- bo książę jeszcze się obudzi... głuchy łoskot LUBOWIDZKI Cóż to? Biją do bramy?! Rozwalają wrota?! GENDRE A cóż mnie to obchodzi? --- To twoja robota. LUBOWIDZKI Trzeba obudzić księcia! wpada do sypialni KAMERDYNER FRIEZE wpada ze drzwi w głębi Trzeba księcia budzić! wpada do sypialni GENDRE Niech książę śpi spokojnie --- na co ma się trudzić?/ Co być ma, niechaj będzie. --- FRIEZE ze sypialni wywleka W. Księcia pół ubranego wlecze go po ziemi przez salon do drzwi w głębi gdzie znikają LUBOWIDZKI w sypialni Ha! na pomoc! Zbóje!! PODCHORĄŻY w sypialni Masz łajdaku! --- Już uciekł!! SPRZYSIĘŻENI w kilkunastu wpadają ze sypialni na salon przebiegają do innych pokoi w głębi NABIELAK Któż to tu wartuje? nastaje na generała Gendra. GENDRE powalony Ja nie winowatJa nie winowat (ros.) --- ja niewinny. --- --- --- NABIELAK Milcz, ty synu wrażywraży (daw.) --- obcy, wrogi.. ŚmierćGENDRE A czy wy wiecie, wy --- czyja śmierć znaczy?/ Może ta moja śmierć szalę zaważy/ i napiętnuje was piętnem siepaczy --- ? GOSZCZYŃSKI Jeśliś niewinny, winujesz się słowem. GENDRE Wot słowo u was --- dym. Zabij gotowem. NABIELAK Chcesz, by rozważać twą śmierć --- rozważyłem. uderza bagnetem GENDRE Nieszczęście! GOSZCZYŃSKI Sława! GENDRE Przeklnij Bóg --- NABIELAK Łajdaki./ Ty kartowniku, złodzieju... GENDRE Rycerzu./ Ty mordujesz; czy myślisz, że z Bogiem w przymierzu?/ Znajdzie się na was sąd. NABIELAK Sądu nie będzie./ Od dzisiaj my jesteśmy sądem i my sędzie/ a wam się znaczy kres. --- Ty wziąłeś swoje. GOSZCZYŃSKI Pójdź --- dalej --- musim przebiegnąć pokoje./ Tamci tam już pobiegli --- my w te drzwi --- bacz pilnie,/ byśmy jak w labiryncie błędnym nie zbłądzili. przy drzwiach u przodu z lewej Drzwi zaparte. NABIELAK Poszarpnij. GOSZCZYŃSKI Ktoś trzyma. NABIELAK Ciągciąg --- dziś popr.: ciągnij. silnie. GOSZCZYŃSKI Czekaj. Księżnej pokoje --- może --- ? NABIELAK Pchnijmy razem./ Słyszysz --- tamci wracają --- ? Czasu nie ma chwili./ Jeśli tam zdołał umknąć --- ? SPRZYSIĘŻENI wbiegają ze drzwi w głębi z lewej przebiegają ku sypialni GOSZCZYŃSKI Patrzaj, ktoś mnie sili. NABIELAK Kolbą we drzwi --- uderzaj! GOSZCZYŃSKI Już klucz przekręcony/ i zasuwka zapadła --- osób kilka słyszę --- ---/ odbiegają --- --- NABIELAK Uderzaj! GOSZCZYŃSKI Ha! NABIELAK Któż jest na progu --- ? drzwi się roztwierają pada przez nie światło świec JOANNA Jestem książęcia żoną. GOSZCZYŃSKI Polka. JOANNA Wy morderce. NABIELAK A jeśli łotra żoną ty --- ranionaś w serce. JOANNA Ustąpcie --- tam po moim trupie! GOSZCZYŃSKI Egzaltowana lalko --- lwico sentymentu,/ bierz uczucie pogardy. JOANNA Bierz uczucie wstrętu. NABIELAK Ukryłaś tchórza --- dosięgniem --- dzierz siłą. JOANNA Precz stąd --- to podłość. GOSZCZYŃSKI Milcz --- odejdziem sami./ Niechże dla cię ostanie --- twój mąż; --- ty kobieta,/ jeśli nie wiesz, że miłość podła ciebie plami,/ żebyś piękniejsza była ty: JudytaJudyta (bibl.) --- bohaterka Księgi Judyty, zabójczyni wodza asyryjskiego Holofernesa, uchroniła w ten sposób swoje rodzinne miasto Betulię.. JOANNA Ja Polka --- i jeżeli Bóg miłość rozpali,/ to ja kocham i bronię, choć dwór mój się pali. GOSZCZYŃSKI Tu jest człowiek raniony. JOANNA podbiega, gdzie leży Gendre Boże. NABIELAK Był omdlały. JOANNA A to ten --- był pijany --- słychać strzały NABIELAK Co to? GOSZCZYŃSKI Padły strzały. NABIELAK Jakiś tętent...? JOANNA To jadą księcia kirasjerzy. NABIELAK My jesteśmy tu sami --- już nasi uciekli. biegnie ku drzwiom z prawej, w głębi GOSZCZYŃSKI biegnie za nim JOANNA Nie tamtędy --- GOSZCZYŃSKI Chcesz szydzić --- ?! JOANNA Ha, bądźcie wy wściekli,/ rycerze czynu --- --- --- ocalę rycerzy./ Przez te drzwi! wskazuje drzwi sypialni NABIELAK Więc tam nie ma!? JOANNA Spiesznie! GOSZCZYŃSKI Już w podwórzu! wybiegają JOANNA Ha, trup we drzwiach sypialni. W. KSIĄŻĘ wbiega z głębi, z lewej przypada jej do nóg. Polkà --- Polkà! JOANNA Tchórzu! W. KSIĄŻĘ Wolałabyś ty mnie zagrać notturnonotturno (wł., muz.) --- nokturn, nastrojowy utwór muzyczny./ sentymentalne nad popiołów urną,/ gdyby ja padł --- ? JOANNA Jak padł twój wierny. W. KSIĄŻĘ Mój wierny pies --- --- zsiniały, tak już --- czerny./ Ha --- a! --- Wywlec go precz! LOKAJE wynoszą ciała Gendra i Lubowidzkiego JOANNA Zawiążcie mu rany. W. KSIĄŻĘ Pomarł już --- takoj sczezłtakoj sczezł --- tak zginął. --- wot posiekany./ Tak bym ja był... Wyrzucić --- trup --- trup --- zimny, siny./ Poszedł. A diabeł tam spisuje jego winy./ Przegrał! --- Ja jeszcze gram --- stawka ostatnia. OFICER KIRASJERÓW wchodzi salutuje Wasza Wysokość. Wsio buntowszczykiwsio buntowszczyki (ros.) --- wszyscy buntownicy. uciekli. W. KSIĄŻĘ Uciekli!! --- Ha, ha, ha. --- A on --- ten z posągu?/ Uciekł takoj? --- A! głos mu się łamie OFICER Kto? Wasza Cesarska? JOANNA O kim ty mówisz? W. KSIĄŻĘ Wot --- koń jego parska/ pianą i wyrzuca mnie krew na koszulę./ On na koniu, sam śnieżny król --- wskazał buławą/ a koń kopytem w pierś --- w pierś moją bije --- / tratuje mnie --- na moje wdarł się łoże!/ A rycerz, król z kamienia krzyknął: Heliodorze!!! przypada do ziemi Ratunku! KURUTA Do stu diabłów. JOANNA Jezus Maria! Mdleje! W. KSIĄŻĘ Czujecie wy woń siarki w powietrzu? Wonieje --- --- LOKAJE przynoszą ubiory W. Księcia 1. LOKAJ podając Wasza Cesarska Mość... 2. LOKAJ podając Wasza Wysokość... 1. LOKAJ Niech Wasza Miłość wdzieje --- rękaw --- drugi... 2. LOKAJ podając Inexpressibleinexpressible (fr.) --- nienadające się do nazwania, tu: bielizna. Waszej Wysokości... 1. LOKAJ Wstęgi.... 2. LOKAJ Gwiazda. 1. LOKAJ Szpada. W. KSIĄŻĘ Kto wy jesteście --- ? Szaleństwo1. LOKAJ My pokorni... 2. LOKAJ Sługi. W. KSIĄŻĘ Myślałem --- że koło mnie szatański śmiech gada. JOANNA Uspokój się --- W. KSIĄŻĘ kładzie na głowę pióropusz Spokojna ty! --- Żmijo --- cudowna!/ Ty byłaś w zmowie z nimi. JOANNA Z kim? --- Pleciesz, głupcze. W. KSIĄŻĘ Z nim! --- Ty byłaś w zmowie! --- Z białym królem. JOANNA Ach, drwisz szydersko --- gdy pierś moja bólem/ się pełnipełni --- tu: wypełnia, napełnia., za ten czyn spełniony --- / że to są moi. W. KSIĄŻĘ Bracia!!! JOANNA Ty szalony. W. KSIĄŻĘ Szalony ja. --- Wiesz, z kogo ja szaleństwo wziął? dobywa szpady Ja wyjął dzisiaj miecz --- --- i będę klął! SZWADRON WOJSKA wchodzi do salonu W. KSIĄŻĘ komenderuje Stać tam! JOANNA Wydaj rozkazy! ZwycięstwoW. KSIĄŻĘ Polska czarownico,/ Któż to piekielnym ogniem ogrzał twoje lico?/ Nadzieja! Węże, żmije w oczach twych się prężą./ Ty może myślisz, że oni... JOANNA Zwyciężą! W. KSIĄŻĘ Polska... ty polska krwi, przeklęta jędzo!/ Ty myślisz może, że oni mnie... JOANNA Wypędzą!! W. KSIĄŻĘ Ha! --- biegnie ku niej by uderzyć ręką JOANNA mdleje opadając na ręce panien W. KSIĄŻĘ Vraiment --- c'est une dame./ Je deviens PolonaisVraiment --- c'est une dame. Je deviens Polonais (fr.) --- Naprawdę --- to jest dama. Staję się Polakiem. --- i chcę bić, jak cham. KURUTA salutując Generał PotockiPotocki, Stanisław Florian (1776--1830) --- uczestnik powstania kościuszkowskiego, w momencie wybuchu powstania listopadowego pozostał wierny władzom rosyjskim. --- na czele swego pułku --- jest --- / otoczył domek --- i sprowadził działa. W. KSIĄŻĘ w przerażeniu Otoczył!! Staś Potocki?! KURUTA śmieje się Nie --- idzie z pomocą. W. KSIĄŻĘ Z pomocą? --- Podły --- ach charmant garçoncharmant garçon (fr.) --- czarujący chłopiec.. STANISŁAW POTOCKI wchodzi Bon soir, mon ami, cher princeBon soir, mon ami, cher prince (fr.) --- dobry wieczór, mój przyjacielu, drogi książę.? W. KSIĄŻĘ Que dit-on/ de moi? --- --- Varsovie va se taire!/ On parlera de vous auprès de l'empereur!/ Donnez l'ordre! mon vieux-beau --- que la Pologne meurt!/ Marchez --- sur Varsovie --- et massacrez tout!Que dit-on etc. (fr.) --- Co mówi się o mnie? Warszawa ma się uciszyć. Będzie się mówić o was przed cesarzem! Wydajcie rozkaz! Mój kochany: marsz na Warszawę i zmasakrować wszystkich. POTOCKI milczy posępny W. KSIĄŻĘ Comment? --- Tu restes muet?Comment? Tu restes muet? (fr.) --- Jak to? Milczysz? drży patrzy na Joannę przerażony krzyczy Zbudźcie ją ze snu!! W TEATRZE ROZMAITOŚCI Scena teatrzyku. Tyły dekoracji; głębiej kurtyna, zapuszczona. Satyry z mającego się odegrać baletu, zajęte przytwierdzaniem i umocowywaniem kulis. Aktorzy w kostiumach, w rolach zapowiedzianego wodewiluwodewil --- komiczne widowisko sceniczne przeplatane piosenkami.. AKTOR na scenie, poza kurtyną zapowiada Odegrany będzie wodewil ze śpiewami! PUBLICZNOŚĆ na widowni poza kurtyną Ze śpiewami! AKTOR Z Kudliczem w roli Mefista! PUBLICZNOŚĆ Brawo Kudlicz! AKTOR Rzecz będzie urozmaicona kupletami/ à proposà propos (fr.) --- odnoszący się do tematu, tu: aktualny, na czasie.. PUBLICZNOŚĆ Kudlicz! Kuplety! AKTOR Zaczynamy! schodzi ze sceny kurtyna się podnosi odsłoniła się widownia oświetlona PUBLICZNOŚĆ na miejscach parkietowych, na parterze, w lożach zajęta rozmową, w grupach, obojętna wobec widowiska Na scenie: laboratorium Fausta. FAUSTFaust --- postać literacka, mędrzec który zawarł pakt z diabłem, bohater dramatu Faust J.W. Goethego, do którego fabuły luźno nawiązują wydarzenia z wodewilu. czyni zaklęcia MEFISTOMefistofeles --- diabeł, postać literacka m. in. z Fausta J.W. Goethego. wychodzi spod ziemi obaj rozmawiają mimicznie MEFISTO czyni zaklęcia Ukazuje się: VENUS-HELENA z pucharem w dłoni FAUST klęka przed zjawiskiem MEFISTO bierze puchar z rąk zjawiska VENUS-HELENA znika MEFISTO podaje Faustowi puchar FAUST pije strój jego czarny opada stał się młody Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię na scenie zmiana dekoracji muzyka antraktowa 1. SATYR zza kulis, wskazując publiczność O czym oni myślą --- ? 2. SATYR Co innego./ Nie to, co się na scenie gra. 1. SATYR Trzeba im zagrać co nowego,/ wytrzeszczą ślipie. 2. SATYR Ha, ha, ha. 1. SATYR Ja będę niby Wielki Książę./ Ty będziesz Grek, zausznik mój. 2. SATYR podaje frak Frak! 1. SATYR kładzie frak Szarfę niech mi kto zawiąże! rozkazując Łapy po sobiełapy po sobie --- rusycyzm; popr.: (...) przy sobie.! 2. SATYR chichocze 1. SATYR Małczaj! Stój! przyczaili się za kulisami Tymczasem na scenie już ustawiono dekorację która wyobraża: plac przed kościołem Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię MAŁGOSIA wychodzi z kruchty FAUST zbliża się ku niej O piękna pani --- czyli czyli --- czy z partykuła pytajną -li; znaczenie: czy też, czy może. mogę/ podać ci ramię --- ? MAŁGOSIA Wcale nie. FAUST Chcę towarzyszyć ci przez drogę./ Jak rycerz, czci chcę waszej bronić. MAŁGOSIA Przestańcie, panie, za mną gonić. FAUST Przyjmijcie ramię --- mówię szczerze. MAŁGORZATA Odejdźcie, panie --- to --- uwierzę. przechodzą tuż za nimi wkraczają na środek sceny Satyry przygrywka 1. SATYR udaje W. Księcia Cóż o mnie mówią polskie dziewki?/ lubieżny w oczach mają błysk. 2. SATYR udaje adiutanta Kurutę Śpiewają sobie różne śpiewki,/ że Książę masz kałmucki pysk. 1. SATYR Cóż o mnie mówią te Polaki?/ Szczekaj, bo masz przemyślny łeb. 2. SATYR Że Wielki Książę taki, siaki... 1. SATYR Jaki?! 2. SATYR Że Wielki Książę kiep. 1. SATYR Któż to powiedział? 2. SATYR Nie pamiętam. 1. SATYR Zasługi order złoty dam. 2. SATYR wskazując w publiczność Spójrz Wasza Miłość, fotel --- ten tam. 1. SATYR Chłopicki! 2. SATYR Właśnie, on to sam. PUBLICZNOŚĆ powstaje z miejsc, zaciekawiona Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię na scenie odbywa się zmiana dekoracji SATYRY zmykają za kulisy przygrywka antraktowa AKTOR zirytowany, biega po scenie Kurtyna przecież miała zapaść/ natychmiast, skoro odszedł Faust!/ Gdzież chłop, co tu przy korbie stał?! 1. SATYR Widzisz, spostrzegli naszą napaść. AKTOR Zdawało mi się --- że ktoś grał?! 1. SATYR Zdawało mu się! 2. SATYR Głupi gap!/ Nie poznał moich kozich łap! AKTOR do statystów Proszę się schodzić do baletu!/ Uważać dobrze, jak dam znak! 1. SATYR do innego Satyra A nie zapomnij dać kaszkietu./ Spostrzegnę niby jakiś brak./ To będzie niby legionista/ w szeregu będzie sobie stał;/ ja będę klął do diabłów trzysta/ i szlify w złości rwał./ Ty na to wejdź i chrząknij tak: chrząka Hm, hm. Tymczasem ustawiono na scenie dekorację, która wyobraża: plac publiczny kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię. Na scenie: mieszczanie i mieszczanki przechadzają się SATYRY część Satyrów poza kulisami przedostaje się do widowni gdzie pojawiają się poza krzesłami publiczności 3. SATYR za krzesłem Chłopickiego Pamiętasz na Saskim Placu,/ przed frontem,/ Wielki Książę Cesarzewicz dostojny/ skakał i pienił się w złości/ i szlify komuś zerwał sobaka/ i nogami w błocie podeptał./ I stała się cisza taka.../ A ty patrzysz opodal spokojny/ i tyś chrząknął. CHŁOPICKI chrząka mocno 3. SATYR Tak on się nagle zwrócił, a szpada/ w ręku mu niepewnoniepewno --- dziś popr.: niepewnie. zadrgała,/ bo ku tobie oczy publiczności... PUBLICZNOŚĆ zwraca uwagę na Chłopickiego 3. SATYR Poznał cię i spiekł rakaspiec raka (daw.) --- zaczerwienić się.,/ jakby go nagle kto lontem/ podżegłpodżegać --- podpalać., pod nosem coś bąknął/ i pognał precz./ Skończona była parada. SATYRY śmieją się Ha, ha --- ha, ha,/ wściekł się bez małabez mała --- niemal, prawie.. 3. SATYR Tak on się ciebie boi, sobaka. 4. SATYR Patrzy, a tu Chłopicki stoi. Na scenę wchodzą statyści w kostiumach gwardzistów i ustawiają się rzędem po dwu stronach scenki tworząc w ten sposób szpaler dla mającego tańczyć baletu. Muzyka gra baletową partię. W tejże chwili: 1. SATYR udający W. Księcia wbiega z dobytą szpadą równając ostrzem szpady szereg stojących gwardzistów gdy spostrzega, że jeden z gwardzistów jest w kasku polskiego żołnierza, wygraża nad nim pięściami zdziera mu szlify rzuca je na ziemię depce nogami staje się cisza 2. SATYR pojawia się na scenie w płaszczu wielkim i cylindrze ubrany i upozowany à la Chłopicki i chrząka 1. SATYR udający W. Księcia na to chrząknięcie zmyka ze sceny PUBLICZNOŚĆ wybucha śmiechem 3. SATYR za krzesłem Chłopickiego Wielki Książę Cesarzewicz spiekł raka;/ cała Warszawa się śmiała! SATYRY Ha, ha --- ha, ha --- PUBLICZNOŚĆ Ha, ha --- ha, ha. 1. SATYR za kulisami Kurtyna!! AKTOR za kulisami Co to?!! PUBLICZNOŚĆ Forra! Forra!Forra! Forra! (daw.) --- precz! Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię muzyka antraktowa AKTOR wpada na scenę zły Kto się tu rządzi?!! 1. SATYR za kulisami To był zwid!! PUBLICZNOŚĆ za kurtyną, na widowni Brawo!!!! 1. SATYR wchodzi na środek sceny, tryumfujący Publiczność woła!! PUBLICZNOŚĆ Forra!!!! AKTOR zrozpaczony Teatr nam zamkną!! SATYR przedrzeźniając A to wstyd! AKTOR do Satyrów Przecież wy mieliście tańcować!!? 1. SATYR dumnie Ja nie należę do twych sług! 2. SATYR w śmiechu Chcesz, możesz nas zaangażować!? AKTOR Któż wy jesteście!!? 1. SATYR Jestem Bóg!/ Gram tak, jak mi się to spodoba! AKTOR Znajdziesz się za to w kozie, kpie! 1. SATYR BłazenJa jestem, widzisz, ta osoba,/ co ludźmi bawi się!! Muzyka cichnie 2. SATYR uspokaja Aktora Lecz oto scena się zaczyna. AKTOR spostrzega się W piwnicy Auerbacha! Hej!/ Ustawić z boku beczki wina!! 1. SATYR do innego Satyra Pójdź i ty maskę wdziej! Tymczasem na scenie ustawiono dekorację, która przedstawia piwnicę Auerbacha Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię Na scenie: studenci pijani i jeszcze pijący siedzą na ławkach wśród beczek CHÓR STUDENTÓW Haj la li la la --- Haj la la la./ Haj li la la la --- la la, ho! MEFISTO i FAUST wchodzą wpośród MEFISTO do Fausta Posłuchać musisz mojej rady,/ a zaraz będziesz dziewkę mieć./ Trzeba ją zdobyć. FAUST Słucham rady. MEFISTO Daj złoto, zaraz wpadnie w sieć. FAUST Lecz nie mam złota. MEFISTO Nie z parady/ moce piekielne w sobie mam./ Gdy zechcesz mej posłuchać rady,/ natychmiast złoto dam. czyni zaklęcia Ukazuje się: PANDORAPandora (mit. gr.) --- pierwsza kobieta, wysłana na ziemię jako kara dla Prometeusza. niosąca w rękach kasetę MEFISTO bierze kasetę z rąk zjawiska PANDORA znika MEFISTO podaje kasetę Faustowi FAUST otwiera kasetę i przypatruje się klejnotom MEFISTO W ten oto sposób człowiek wpada/ w sieć, którą ja zastawiam sam./ Idź teraz do niej, będzie radarad (daw.) --- zadowolony../ Gdy zechcesz, więcej dam. FAUST Ileż to dusz chwyciłeś w kleszcz,/ uśpionych twoim darem? 1. SATYR w masce wśród pijących Orderów co dzień spada deszcz. 2. SATYR w masce, wśród pijących Bóg Cara zrobił Carem. 1. SATYR Dziś resztę nocy się zabawię./ Na dzisiaj wino, jutro krew! 2. SATYR Tyrana szarfą własną zdławię!/ Wesoły dzisiaj nucę śpiew! CHÓR STUDENTÓW Láihula --- láilala,/ húlalila, lilalala! 1. SATYR Przysiążcie chować tajemnicę. 2. SATYR Maska dziś naszą kryje twarz. 1. SATYR Jutro dzień mężów pozna lice. 2. SATYR Przy księciu będziem pełnić straż. 1. SATYR Tyrana mieczem w krwi powalę,/ dzień zemsty przyszedł i dzień kar!! 2. SATYR Nie będzie Carem Car. CHÓR STUDENTÓW pijanych Láihulala --- láilala!/ húlalila --- lilalala! Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię Muzyka antraktowa Na scenie: zmieniają dekorację AKTOR do Satyrów Ja nie pojmuję, co się dzieje!?/ Ja panom każę strącić feufeu (fr.) --- ogień, tu prawdop.: oświetlenie teatralne.. 1. SATYR Pojmiesz nas jutro, gdy zadnieje! 2. SATYR Pisz na Berdyczówpisz na Berdyczów (daw. przysł.) --- pisz tam, gdzie list i tak nie dojdzie, przen.: nie znajdziesz mnie. --- znajdziesz mnie! AKTOR do sług teatralnych Proszę tych panów wziąć na oko,/ niechaj mi tu nie kręcą się! 2. SATYR tupnął nogą w zapadnię dając znak, aby otworzono 1. SATYR W tej chwili wpadniesz tam głęboko,/ gdzie twój Mefisto skrywa się! AKTOR zapada się ze zapadnią, na którą nieopatrznie nastąpił. Tymczasem już ustawiono na scenie dekorację, która przedstawia ogródek przed domkiem Małgosi Kurtyna się podnosi, odsłaniając widownię SATYRY czają się za kulisami FAUST i MEFISTO wchodzą FAUST składa kasetę na ławie okna MEFISTO i FAUST ukrywają się za krzewami MAŁGOSIA ukazuje się w okienku spostrzega kasetę otwiera wydobywa klejnoty i przymierza śpiewa Klejnociki, koraliki,/ co ich to tu jest... MEFISTO Patrzaj na jej gest./ Zbliż się, przemów, rada będzie,/ nie odprawi z niczym. nuci Licz, dziewczyno, koraliki,/ później się policzym. MAŁGOSIA do Fausta Miły panie, wyście dali;/ czy to tylko wszystko mnie? FAUST Przychyl twoich ust z korali,/ serce do cię lgnie. MAŁGOSIA Widzi mi się, miły panie,/ żeście zawsze mnie kochali./ Czy kochacie inoino (gw.) --- tylko. mnie? FAUST Cóż się lękasz? MAŁGOSIA Kto to z wami? FAUST Mój lutnista. MAŁGOSIA Każcie, niech się precz oddali... FAUST Byśmy byli --- sami...? MAŁGOSIA Wasz lutnista? --- Niech zostanie. w uścisku schodzą ze sceny za kulisy MEFISTO gra na mandolinie 1. Przyjdzie starość, młodość mija,/ z liczka spadnie wdzięk!/ Kiep, kto do dna nie wypija... trąca struny brzdęk, brzdęk --- brzdęk, brzdęk, brzdęk. PUBLICZNOŚĆ poznała Kudlicza w roli Mefista Kudlicz! Kuplety! KUDLICZ się kłania SATYRY pojawiają się po obu bokach Kudlicza kłaniają się również KUDLICZ uderza akord na mandolinie śpiewa Je protège la loi, l'effronterie/ enfin je vous permet de vivre;/ connaissez la grâce suprème:Je protège la loi, l'effronterie enfin je vous permet de vivre; connaissez la grâce suprème: (fr.) --- chronię prawo i bezczelność, ostatecznie pozwalam wam żyć; znajcie najwyższą łaskę: SATYRY »Point des rêveriesPoint des rêveries, właśc. point de reveries, messieurs! (fr.) --- ,,żadnych mrzonek, panowie"; cytat anachroniczny: słowa te wypowiedział w 1856 r. car Aleksander II w Warszawie do delegacji polskich marszałków, którzy przyszli rozmawiać o możliwości przywrócenia autonomii Królestwa Polskiego. «. PUBLICZNOŚĆ zadziwiona KUDLICZ uderza akord na mandolinie Je protège le viole, l'escroquerie/ dans des ordres, qui vont se suivre./ C'est mon loyale système:Je protège le viole, l'escroquerie dans des ordres, qui vont se suivre. C'est mon loyale système: --- Chronię gwałt i oszustwo w rozkazach, które będą wykonywane. Oto mój lojalny system: SATYRY »Point des rêveries«. PUBLICZNOŚĆ powtarza w zainteresowaniu »Point des rêveries«. KUDLICZ uderza akord na mandolinie śpiewa Quand on vous verra fideles, reptilesQuand on vous verra fideles, reptiles (fr.) --- Kiedy będziecie nam wiernymi, gady., SATYRY śpiewają Vous serez invités à la courVous serez invités à la cour (fr.) --- będziecie zaproszeni na dwór.. KUDLICZ śpiewa Vous pourrez marier les dames gentilles,/ des dames, qui étaient mes amours./ Je danserais moi-même fleuri:Vous pourrez marier les dames gentilles, des dames, qui étaient mes amours. Je danserais moi-même fleuri: (fr.) --- będziecie mogli poślubiać piękne damy, damy które były moimi kochankami, a ja sam, rozkwitając, będę tańczył. KUDLICZ i SATYRY śpiewają »Polonais, point des rêveriesPolonais, point des rêveries (fr.) --- Polacy, żadnych marzeń.«. SATYRY Vive la loi, l'effronterie;/ c'est Dieu, qui vous donne la raison:/ »Polonais, point des rêveries«.Vive la loi, l'effronterie; c'est Dieu, qui vous donne la raison: »Polonais, point des rêveries«. (fr.) --- niech żyje prawo, bezczelność, to właśnie Bóg dał wam rozum: Polacy, żadnych marzeń. PUBLICZNOŚĆ zaniepokojona SATYRY kłaniają się ze sceny 3. SATYR z budki suflera podpowiada Kudliczowi Przyzwyczaić się można z czasem do niewoli. KUDLICZ powtarza bezwiednie za Suflerem-satyrem Przyzwyczaić się można do rany, co boli;/ tańcować, 3. SATYR Gdy Car każe... KUDLICZ Śmiać się, gdy pozwoli. PUBLICZNOŚĆ powstaje z miejsc Co to jest? --- Co on gada? To nie z jego roli! Nagle na widowni otwierają się drzwi z ulicy do parteru wysoko we drzwiach staje: NIKE NAPOLEONIDÓW Do broni! Do broni!/ Pókiż będziecie spać w podłej niewoli?!/ Bóg Wojny przez miasto goni/ i powołuje braci!! zstępuje po stopniach schodów, wiodących z parteru na salę OFICER ZAJĄCZKOWSKI wbiega tuż poza nią z ulicy, staje we drzwiach rozwartych parteru krzyczy Na mieście naszych mordują! NIKE NAPOLEONIDÓW biegnie pośrodkiem wśród foteli parkietu aż staje przed Chłopickim którego uderza po ramieniu Wstań!!! CHŁOPICKI zrywa się NIKE NAPOLEONIDÓW krzyczy nad Chłopickim Sławo!! Wstań!/ Zerwij się lotem, na bój --- ty jedyny!/ Czekają ciebie z mych rąk laur! Wawrzyny!! CHŁOPICKI Co to jest? 1. SATYR Widowisko! 2. SATYR Patrz! Wiążą Moskali! PUBLICZNOŚĆ wstała z miejsc Mordują?! Wiązać! --- Broń się! --- Warszawa się pali! NIKE NAPOLEONIDÓW przy Chłopickim Wstań ty i głosem gromu uderz ponad męże!/ W imieniu twoim i głosie zwyciężę! CHŁOPICKI dominuje głosem nad zamieszaniem Oddalcie się do domów w spokoju! OFICER DĄBROWSKI z dobytym pałaszem wkracza z ulicy od strony parteru na salę za nim kilku żołnierzy z giwerami i nasadzonymi bajonetami PUBLICZNOŚĆ Co zaszło?! ZAJĄCZKOWSKI To generał Chłopicki mówi! PUBLICZNOŚĆ Słuchać! Cicho! 1. SATYR Dziwo weszło wśród was i zawrzasło! 2. SATYR Chcą wam napędzić strachu! 1. SATYR Jakieś licho! DĄBROWSKI wskazując kilku oficerów Moskali Aresztuję Waćpanów! ŻOŁNIERZE otaczają oficerów Moskali CHŁOPICKI ze swego miejsca krzyczy Precz stąd! Rozkazuję! wskazując oficerów Moskali Ja tych panów pod moją opiekę przyjmuję. do Dąbrowskiego Oddal się pan natychmiast! Wywiedźwywieść --- wyprowadzić. straż ze sali! DĄBROWSKI To chyba, panie, nie wiesz, żeśmy już powstali? CHŁOPICKI Naucz się wprzódy słuchać, gdy ci rozkaz dali! DĄBROWSKI Bierzesz odpowiedzialność?! CHŁOPICKI Milczeć! Rozkaz dany! DĄBROWSKI Że jesteś generale przez wszystkich słuchany,/ niech to będzie dowodem. ku żołnierzom swoim komenderuje Za mną marsz! idzie ku drzwiom ŻOŁNIERZE idą za nim wyszli 1. SATYR Wyśmiany!!! NIKE NAPOLEONIDÓW do Satyrów, ku scenie Precz stąd! --- To w chwili, gdy naród do boju/ porwał za broń zwycięską --- wy tu na teatrze!? wkracza na scenę, wiodąc za sobą Chłopickiego PUBLICZNOŚĆ Gdzie jest Chłopicki?! NIKE NAPOLEONIDÓW Wyszedł. PUBLICZNOŚĆ Wszak był tutaj z nami! 1. SATYR Nie skłamię, jeśli powiem, że uciekł przed wami! PUBLICZNOŚĆ Tam mordują się! --- Tam?! Gdzie?! 2. SATYR W Belwederze!? NIKE NAPOLEONIDÓW osłoniła Chłopickiego skrzydłami; deklamuje ze sceny, ku widowni «Odejdźcie! --- Niech się zamkną tej sali podwoje/ i niech dawny porządek zajmie miejsce swoje!» SATYRY gaszą światła na scenie PUBLICZNOŚĆ Patrzaj --- odejdźmy --- już światło pogasło. wychodzą tłumnie Zapada kurtyna z gazy, przesłaniając widownię, jeszcze oświetloną NIKE NAPOLEONIDÓW wypędza Satyrów Precz wy stąd! wydziera im liry i tłucze 1. SATYR Uciekajmy, bo wróżkę szał bierze! uciekają w kierunku widowni, za publicznością NIKE NAPOLEONIDÓW klęka przed Chłopickim Klękam przed tobą, wodzu! CHŁOPICKI podnosi ją NIKE NAPOLEONIDÓW Daj dłoń na przymierze! patrzy mu w oczy Gdy wszyscy ciebie szukają,/ ty jeden okryty chmurą. CHŁOPICKI Dzieci to z ogniem igrają. NIKE NAPOLEONIDÓW Ty jeden okryty chmurą,/ gdy wszyscy za tobą patrzą. CHŁOPICKI Spokojem stałaś się gładszą,/ ty piękna wyniosłą dumą. NIKE NAPOLEONIDÓW Tłumy za tobą krzyczą,/ ty nie poddałeś się tłumom./ Wielkość w twoim każdym ruchu. CHŁOPICKI O siostro ty, mistrzyni moja w duchu./ Z tobą przez ognie dział, przez dym, kurzawę,/ z tobą na świata skraj! NIKE NAPOLEONIDÓW Po Sławę. CHŁOPICKI Hej, po Sławę. NIKE NAPOLEONIDÓW Sławę ty ze mną masz, ja żywa tobie Sława. CHŁOPICKI A gdyby pójść --- ? NIKE NAPOLEONIDÓW Gdzie? CHŁOPICKI Tam --- NIKE NAPOLEONIDÓW A to co jest co --- ? CHŁOPICKI To Sprawa. NIKE NAPOLEONIDÓW Nie --- to uliczny wrzask --- aleć go słuchać lubię/ z daleka tak, ramieniem o cię wsparta,/ dłońmi przesłonić twarz i słuchać,/ jak tam podziemne te wulkany poczną wybuchać/ i bić płomieniem w górę. ---/ Sprawa się zacznie, skoro ty staniesz na czele,/ od ciebie rzecz zależy jedynie;/ ty jeden najśmielszy w wierze,/ ty jeden najśmielszy w czynie;/ ciebie naród wodzem wybierze/ i miłość całą swą w tym jednym zawrze syniesynie (daw. forma) --- dziś: synu.. CHŁOPICKI Gdy naród się zachwieje --- ja mocą go postawię. NIKE NAPOLEONIDÓW Na wyżynach zwycięstwa ja zwycięstwo sprawię./ Już widzę, jak zwyciężasz, wódz! CHŁOPICKI Z mojej to woli./ Jeśli zechcę,/ buławę w dłoń pochwycę sam./ Orły w mój rydwan wprzęgnę/ i kędy zechcę --- sięgnę. NIKE NAPOLEONIDÓW Po dyjadem --- dyjadem tobie dam. CHŁOPICKI Gdy zechcę --- dyjadem twój złoty/ zedrę i wezmę sam. NIKE NAPOLEONIDÓW Otoś godzien miłości, ty dumny. Światła na widowni powoli gasną Słychać szum CHŁOPICKI A to, co słychać --- ? NIKE NAPOLEONIDÓW Skrzydeł przelot szumny./ Siostry to moje lecą przez powietrze. CHŁOPICKI Po szybach wicher gra --- brzęczą na wietrze./ To siostry twoje biegną? NIKE NAPOLEONIDÓW Orlice! --- Ja tu z tobą, ty ze mną. CHŁOPICKI Przebiegły i skrzydłami zatrzęsły nade mną?/ Ty jedna ze mną? NIKE NAPOLEONIDÓW Ty wódz jedyny. CHŁOPICKI Zwyciężę, skoro zechcę. NIKE NAPOLEONIDÓW Rzucęć pod nogi plon tej nocy,/ tej nocy miasto ci oddam --- chcesz? CHŁOPICKI Nie chcę. NIKE NAPOLEONIDÓW A chcesz pamięci po tobie?/ Tej jednej zyskasz godziny!! CHŁOPICKI Jako? NIKE NAPOLEONIDÓW Gra, Historia, Powstanie, Zwycięstwo, KlęskaTo ze mną graj. CHŁOPICKI O co? NIKE NAPOLEONIDÓW O twoje czyny./ Wymienię ci i wskażę/ tryumfu górne szlaki/ czyn po czynie --- ty dobądź kart/ Wszak masz przy sobie karty. --- Daj./ Gdy wybierzesz jako krew czerwone/ karowe albo kiery,/ zwycięstwo masz zapewnione;/ zaś czarne karty wyrzucone,/ to bitwy i pozycje stracone./ Chcesz --- graj. --- Usiądźmy. --- Rzuć! CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW patrzy w kartę pochylona Trzeciego dnia będziesz pierwszy, wygrana!/ Patrzaj, trzy znaki czerwieni./ Trzy będą to twoje dni. --- Co daléj? CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Patrz, znowu czerwień się pali,/ wschodzi łuna płomieni/ nad Warszawą --- / ty się przejmujesz Sprawą! CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Upadłeś! --- Książę ucieka. CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Upadłeś! CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Powracasz znowu! --- --- zadaje mu kartę A teraz, pomnij: wiktoria/ na polach pod Warszawą?!/ Chwila to niedaleka./ Rzucaj kartę i bierz! CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Przegrałeś! zadaje mu kartę Zwycięstwo w obozie Księcia/ i Książę obezwładniony?! CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Przepadłeś! CHŁOPICKI Daj mi pole otwarte. NIKE NAPOLEONIDÓW przyzwala głową CHŁOPICKI rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Przegrałeś! --- Bledniesz! łuna za oknami widowni CHŁOPICKI Tam gore!/ Niech będzie na jedną kartę! rzuca kartę NIKE NAPOLEONIDÓW Przegrałeś! rzuca karty na ziemię Addio amore!Addio amore! (wł.) --- do widzenia, kochany. odbiega CHŁOPICKI upada na krzesło W MIESZKANIU LELEWELA Duży pokój na pierwszem piętrze. Z lewej dwa okna. Drzwi w głębi, wiodące do sieni. Z prawej drzwi do pokoju obok. Ściany żółte, pokryte szafami z półek prostych, na których stosy książek nieoprawionych. Stół, kilka krzeseł, kanapa. Na stole lampa, przyrządy pisarskie i rysownicze, blachy i rylce, medale, monety. LELEWEL JOACHIMLelewel, Joachim (1786-1861) --- historyk i polityk. siedzi, pochylony nad stolikiem w ręku trzyma monetę i szkło zwiększające Czyja to może być moneta --- ?/ Napis już prawie nieczytelny./ B, O --- Bolesław --- ale który? odkłada monetę bierze książkę Dla porównania weźmy dzieło... słychać pukanie ze sieni wpada: BRONIKOWSKIBronikowski, Ksawery (1796--1852) --- publicysta i działacz polityczny. KSAWERY zdyszany Jesteś, kochany? --- --- biegłem pędem/ i ledwom dopadł rogu Freta. Tuż za nim przez uchylone drzwi wchodzi: HERMESHermes (mit. gr.) --- syn Zeusa i Mai; bóg kupców, złodziei, podróżnych, opiekun dróg, posłaniec bogów (szczególnie Zeusa), odpowiedzialny także za odprowadzanie dusz zmarłych. Przedstawiany z laską herolda oplecioną dwoma wężami, w uskrzydlonym kapeluszu podróżnym oraz w sandałach ze skrzydłami, dzięki którym szybko podróżował. przystaje u drzwi BRONIKOWSKI Wiesz co się dzieje?! Ojciec, ŚmierćLELEWEL Ciszej. --- Cicho. ---/ Tam --- wskazuje na boczne drzwi z lewej Tam mój ojciec stary --- kona. BRONIKOWSKI Rzecz rozpoczęła się spragniona./ Byt zaczęliśmy nieśmiertelny./ Podchorążowie już powstali/ i wzięli Księcia lub zabili./ Rząd trzeba złożyć, i tej chwili. LELEWEL Co mówisz?! --- Dawno się gotuję; ---/ lecz dziś --- gdy chwile policzone; ---/ ty wiesz, co dla tej Sprawy czuję. --- ---/ Gdy każda jego dzisiaj chwila/ może ostatnia być --- --- zmęczenie --- / bezsenne noce --- wczoraj --- dalej --- / już od tygodnia --- jak nikogo/ nie widywałem. BRONIKOWSKI Dzisiaj rano/ przysięgę od nich odebrano/ w kościele --- czynił to Nabielak./ Nabielak stanął na ich czele./ W tej chwili w ruchu miasto całe./ A jutro już... LELEWEL Dzień nowy --- !/ Z dawna --- tak --- byłem już gotowy --- / lecz dziś --- co mówisz --- nic nie słyszę,/ bo tam --- tam jestem cały słuchem,/ bo --- lada chwila --- --- tam jest siostra --- / czuwa --- więc cicho mówić muszę,/ bo zasnął chwilę. --- --- --- W tym, co mówisz,/ ciężar ogromny spadł na duszę. BRONIKOWSKI Aleś ty jeden jest, człowieku,/ konieczny. --- Zebrać trzeba ludzi./ W chwili tej, gdy się naród budzi,/ ty nie chcesz wziąć na siebie grzechu/ niedbalstwa? LELEWEL Innych macie. BRONIKOWSKI Tyś przyrzeczenie składał, bracie./ Natychmiast zwołaj --- spisz ich listę./ Poniechaj sprawy osobiste,/ bo to jest rzecz ogromnej wagi,/ to się stać musi. BógLELEWEL To się stanie,/ co Bóg zakreślił w swojej woli,/ nie to, co człowiek zaś ma w planie. BRONIKOWSKI Pan nie masz prawa. LELEWEL Serce boli./ Bóg wprzódy inne skreślił prawo./ Tu moje prawo --- dziś, w tej chwili/ od łoża ojca pójść nie mogę./ Nie pójdę nigdzie. --- BRONIKOWSKI Czyś oszalał?! LELEWEL Nie będę mojej duszy kalał,/ i tom pamięci ojca winien,/ żem przy nim zostać dziś powinien./ Bóg, co ojczyznę z martwych wskrzesza,/ snaćsnać (daw.) --- widocznie. sam mnie skazał dziś w odstawę/ i innym w ręce daje Sprawę/ a mnie z tej winy dziś rozgrzesza. BRONIKOWSKI Mam odejść z niczem? LELEWEL Z niczem --- z niczem. --- BRONIKOWSKI Z jak strasznym mówisz to obliczem --- --- ?/ Ja tu biegłem i wbiegłem zdyszany,/ bom sądził, że rozum zastanę,/ że PallasPallas (mit. gr.) --- przydomek Ateny, bogini mądrości i sprawiedliwej wojny., że wróżka UlissaUliss --- Odyseusz, ulubieniec bogów, awanturnik, mężny, a przede wszystkim sprytny wojownik, król Itaki, mąż Penelopy. Bohater Odysei, która opisuje jego dziesięcioletnią podróż powrotną spod Troi, wspomagany przez Atenę./ u ciebie przebywa z egidą --- / a widzę, że nie słuchasz Pallady,/ tylkoś wylękły, tylkoś blady,/ nie rączy, jako człowiek czynu. LELEWEL Nie najdziesz u mnie Pallady,/ nie najdziesz u mnie nadziei./ Przez myśli moich ognisko/ cień przemknął się z Cheronei;/ przetom wylękły, przetom blady./ Nie najdziesz Pallady, nadziei./ Raczej, to widzę, Hermes nagi/ wszedł i u wrót tych z wężem czeka,/ by duszę wieść człowieka,/ gdyby dziś martwe ojca ciało/ w mym ręku syna --- tam ostało./ Dopokąddopokąd --- dopóki. Bóg ten wrót mych strzeże,/ dostępu nie ma tu Bóg inny./ Sądź przeto, bracie, czym jest winny --- ?/ Dzisiaj nic nie wiem, nie pamiętam./ Wszystko na dzisiaj we mnie zmarło/ i łzy... ściskają... BRONIKOWSKI odchodzi LELEWEL Bądź zdrów. --- słucha pode drzwiami pokoiku ojca wraca do stolika usiada bierze monetę i szkło zwiększające Bolesław --- ale który --- ?/ Napis --- i rycerz na koniku --- / z mieczem i tarczą --- gwiazda z boku./ Wykopalisko. --- Przerysuję./ Z rysunku łatwiej wymiarkujęwymiarkować (daw.) --- zorientować się.. --- rysuje Cięży głowa./ Niejasno widzę. --- Kształt się gubi. przestaje rysować HERMES idzie w kierunku pokoiku bocznego LELEWEL zamyślony Któż --- ? Czartoryski --- ja --- Niemcewicz. ---/ Lubecki może --- ? --- Rzecz się złoży./ Sejm trzeba zwołać. --- Palec Boży. ---/ Chłopicki! --- --- Sprawa się zaczyna./ Późno. patrzy ku zegarowi Już dziewiąta godzina. HERMES wchodzi we drzwi z prawej do pokoiku ojca Lelewela LELEWEL wstaje chwieje się idzie do okna stoi chwilę przy oknie odchodzi od okna ku stolikowi usiada zegar poczyna bić dziewiątą Ze drzwi z prawej wychodzi: HERMES prowadząc starego Ojca Lelewela OJCIEC idący za Hermesem ku drzwiom w głębi zatrzymuje się w pół drogi poza krzesłem syna OJCIEC Nie czekaj, stamtąd nikt nie wraca./ Żywemu tobie żywa praca./ Nie czekaj --- jestem marny cień/ i zgasnę, skoro błyśnie świt./ Padam, jak pada stary pień,/ skruszały, zgnębion wieląwielą lat (daw. forma) --- dziś: wieloma latami. lat./ Bierz jeno żywą szybką myśl/ i gotuj Czyn i sposóbsposobić --- przygotowywać. Czyn/ spólnością, zgodą kurnych chat./ Goń szybką myśl --- myśl lotny puch,/ przegania wichrem świat./ O spiesz, o spiesz, myśl lotny puch,/ gnana w przestrzeniach wichrem burz./ Ockniesz się jutro w klątwie strat/ a wtedy pojmiesz głębie win:/ czym będzie jutro, czym jest dziś,/ gdy błyśnie szary świt.... LELEWEL zadumany Jak starożytny grecki mit,/ nieznany mężom życia bieg/ i niezgadniony kresny czas,/ gdy KlotoKloto (mit. gr.) --- jedna z trzech Mojr, przędąca nić ludzkiego żywota. dzierga krosien ścieg./ Dzisiajże starzec ciężko legł,/ gdy się obudza żądza mas/ i pędem rwie i naprzód rwie/ spólnością wszystkich klas./ Trzebaż, abym ja ognia strzegł/ a ręce moje załamane/ u wrót grobowca, który sypię/ ojcu --- mnież cieszyć się na stypie? Ojciec, ŚmierćOJCIEC O żegnaj, lice zadumane --- / żegnaj, w dalekie idę kraje,/ na elizejskie ciche gaje/ i wzrok się myli, oczy lsną/ i ledwie syna cię poznają,/ bądź zdrów --- o nie plam ty się krwią --- ! LELEWEL wstaje Czemuż to ręce załamane?/ Mój czyn --- tam --- znak --- ostatni kres,/ tam krew --- mój ojciec kona tam/ i ja w ustawnym żalu łez./ O precz --- o precz --- wyzwolin mnie,/ bo mnie ten ciężar łzawy gnie./ Ja nie chcę łez --- chcę krwi, chcę krwi! ---/ --- Ojcze! OJCIEC O nie plam ty się krwią --- LELEWEL Chcę krwi --- ach głos --- czyj szept, czyj cień --- ?/ Po szybach wicher brzękiem gra,/ na ulicach się huragan zrywa./ Tłum ludzi pędzi --- tam, to tu ---./ Zmęczonym tak --- o snu --- o snu --- / bezsennych nocy tyle/ a tam się obudzą za chwilę,/ tam wstają, gonią, rodzą myśl,/ budują państwo --- ognia żecżec --- zażec, zapalić.! ---/ O czemuż mnie nie wolno biec --- ? OJCIEC Odchodzę precz, odchodzę precz --- / próżno mnie twego serca strzec. LELEWEL Dzieła poczęli dziś część lwią. OJCIEC Synu, o nie plam ty się krwią. LELEWEL Wolność, dziś święto, dzisiaj czyn./ Myśl lotny puch --- ulata precz --- / tam Polska już poczęta rzecz. OJCIEC Byłeś mi wdzięczny syn... LELEWEL Precz łzy, precz smutku, precz, precz żal;/ już myśl poczęła wielką rzecz,/ myśl lotna, ścigła --- precz łzy, precz... OJCIEC We wieczność idę, w dal. LELEWEL Potęgę sił mi tęgich daj!/ Przemóc obawy, troski, znój,/ biec tam, gdzie ma się zacząć bój/ a Polska państwem letnich snów! OJCIEC oddala się ku drzwiom w głębi, za Hermesem W spokojów wiecznych idę gaj./ Bądź zdrów, bądź zdrów, bądź zdrów. przepada we drzwiach LELEWEL odwraca się spostrzega drzwi otwarte Ha! Co to --- !? Czy kto przyszedł znów/ mnie wzywać --- co to? --- Pusta sień. Z pokoiku z lewej wchodzi SIOSTRA LELEWELA znużona LELEWEL patrząc na nią Mój ojciec!!! --- w kierunku drzwi Ojca mego cień! SIOSTRA wskazując drzwi pokoiku niepewno cicho Śpi --- śpi --- --- LELEWEL cicho w myślach Wiem, wieczny to już sen. SIOSTRA Nie śmiałam dotknąć skroni, czoła. --- LELEWEL chce coś mówić SIOSTRA Ciszej. --- --- LELEWEL Głos zbudzić go nie zdoła./ Duch jego odszedł już daleko. wchodzą oboje do pokoiku ojca skąd tejże chwili Lelewel wraca SIOSTRA wraca i zatrzymuje się w progu pokoiku Patrz, łzy z przymkniętych powiek cieką... LELEWEL Ostatnie jego do nas słowa... SIOSTRA Był ktoś u ciebie --- wejść nie śmiałam,/ lecz uchyliłam drzwi na chwilę./ Odeszłam odeń tylko tyle,/ co was u drzwi słuchałam./ Prot właśnie nadejść miał w tej porze,/ więc chciałam z nim prześcielić łoże,/ bo sama nie byłabym w stanie... ---/ Skończyła się już nasza trwoga --- / gdy odszedł duch od Boga. Przez otwarte drzwi z korytarza wpada: PROT, BRAT LELEWELA przejęty radością gdy ma wybuchnąć potokiem słów z wieścią z miasta, słowa mu giną i martwieją na widok brata i siostry stojących bez ruchu NIKE SPOD CHERONEI wbiega tuż za nim i przesłaniając go ręką w gwałtownym ruchu mówi za niego: Radość wam wróżę!/ Umarli biorą róże!!/ Mrą wasi wrogowie/ i waszych świętości stróże/ walczą! Idą w honorze!/ Więzy zerwane!/ Śmierć kosi! Przez ten dom dąży!/ Zbudź się ludom chorąży!/ Śmierć tobie wzięła trud/ i ciężar, co ciąży./ Zbrój się w męczarni ducha!/ Tam krew i zawierucha!! --- --- ---/ Czyż wy zdeptać miłości niezdolni?! ---/ Wy dziś już --- wolni!! bębny wojsk przechodzących daleko w ulicach W ULICY Wąska uliczka wiodąca od głębi ku przodowi; tyły domów, mury ogrodów. Dwie ulice wiodą w bok, jedna z prawej, druga z lewej. Na rozstaju ulic latarnia. W głębi widok się otwiera na szeroką ulicę: Krakowskiego Przedmieścia. PALLAS stoi w uliczce wąskiej patrząca ku głębi WOJSKO przechodzi oddziałami w głębi z prawej ku lewej, wciąż w jednym kierunku bębny biją PALLAS skrada się ku wylotowi uliczki nawołuje udając komendę W lewo zwrot! PORUCZNIK CZECHOWSKICzechowski, Leon (1797--1888) --- żołnierz, kawaler orderu Virtuti Militari za bitwę pod Olszynką Grochowską. idący główną ulicą wśród oddziałów Naprzód marsz! zwraca w ulicę wąską ODDZIAŁ CZECHOWSKIEGO odłącza się od głównej kolumny wkracza w uliczkę wąską za dowódcą PALLAS kroczy przed nimi CZECHOWSKI Gdzie wiedziesz? PALLAS Do Arsenału!/ Za tobą mnogie pójdą roty./ Uderzę ogniami szału./ Na loty, na loty, na loty! CZECHOWSKI Za tobą, Boża dziewico,/ o Pallas! PALLAS Ja za przyłbicą/ duch nieśmiertelnej siły./ Chodź ty, mój miły./ Jakież twe imię? Niech słyszę: CZECHOWSKI Czechowski. PALLAS Twe imię Sława ukołysze./ Twój dzień jedyny, ta noc jedyna./ Ojczyźnie twej zyskałam syna!/ W drogę! CZECHOWSKI Naprzód marsz! Wiara?/ Skończone królestwo Cara!/ Do Arsenału! przechodzą w uliczkę z prawej bębny PALLAS zwraca się ku głębi bo spostrzega, że WOJSKO przechodzi znów główną ulicą w dawnym kierunku PALLAS Hej! Stójcie --- tam kto są? Gonią?/ Hej! --- Przesłoniły drogę skrzydłami./ Stójcie, ja z wami!/ Gdzie dążycie?/ Tu idzie o wasze życie./ Prowadzą was na zdradę!/ A wy gonicie raderade --- zadowolone.. ARES wśród wojska, w głównej ulicy Do Belwederu! GENERAŁ ŻYMIRSKI na koniu, wśród wojska, w głównej ulicy Do Belwederu! ARES Trupami zaścielę pole!/ Zwycięstwo biorę nad tłumem! PALLAS Rozłączasz się z rozumem./ Szaleństwem oszołomiony! ARES Grajcie trąby! ŻYMIRSKI Hej! Bęben, sygnały! NIKI lecą na skrzydłach ponad głowami żołnierzy w kierunku przechodzącego wojska PALLAS Oszalały! oszalały! cofa się ku przodowi WYSOCKI wbiega z uliczki, z lewej spostrzega Pallas Ha, ty moja! PALLAS Ha, ty mój!/ Jużeś pierwsze zwycięstwo wziął! WYSOCKI Żołnierz, Bogini, Krew, WampirO patrz, jako mnie kirasjer ciął;/ a tu na licu, patrzaj --- PALLAS Rana!/ Krew świeża, pozwól wyssać, pić./ Ty Sławą będziesz żyć! PODCHORĄŻOWIE wkraczają z uliczki, z lewej zatrzymują się PALLAS Oto słuchaj, tam oni,/ kolumny mnogie rycerzy,/ w zaślepieniu idą na Belweder./ Ares, Ares szalony je goni./ A córy moje skrzydlate/ we chmurze nad ich głowami,/ nad wojska zwartą kolumną./ Jeden tylko głosu słucha mego/ z jedynego tego jestem dumną./ Ten głos mój posłyszał tajemny/ i z nocy korzysta ciemnej/ i w boczną wiedzie ulicę/ swój huf. WYSOCKI Gdzie szedł? PALLAS Ten poszedł do Arsenału./ Co tchu tam lećcie, a tłumom/ rozdajcie bronie! Rwać bramy!/ Słyszycie mnie!? PODCHORĄŻOWIE Słuchamy!! GOSZCZYŃSKI wchodzi z uliczki, z lewej BELWEDERCZYCY wchodzą za nim ZwycięstwoPALLAS A zasię teraz ja sama,/ działająca świadomie,/ zezwolę, by Ares uwierzył,/ że zwyciężył. Tak z wami jedynie/ dobędę Arsenału/ i zamknę dla Księcia miasto./ Ares będzie mym więźniem w domiew domie --- dziś popr. forma Msc.lp: w domu.,/ w królewskim pustym pałacu,/ gdzie się będzie cieszył niewiastą./ Wtedy pójdę doń i Słowem zbudzę. STANISŁAW POTOCKI w głębi wchodzi z ulicy głównej zbliża się GOSZCZYŃSKI Ktoś idzie --- ? PALLAS Ktoś dostojny. WYSOCKI Stój! POTOCKI z daleka Ty stój!! WSZYSCY przystanęli POTOCKI zbliża się poznał Podchorążych Dokąd to, dzieci?! PALLAS Gwiazda na czołach nam świeci,/ gwiazda Bożej dumy. WYSOCKI Pójdź z nami, panie Potocki!/ Gdy orzeł wzleciał nad nami! POTOCKI Milcz!! Każę! WYSOCKI Generale, nie żartuj z honorem! POTOCKI Nie ty stróżem mojego honoru! WYSOCKI Nie ujmuję Waszmości waloru./ Chcę, byś ty nam był wzorem./ Byś był pierwszy pośród bohaterów. POTOCKI Awanturnik. NABIELAK W łeb kulką! WYSOCKI O, panie Potocki./ Na kolanach cię prosimy. klęka PODCHORĄŻOWIE i BELWEDERCZYCY stoją nieporuszeni POTOCKI się uśmiecha WYSOCKI Błagam./ Pójdź z nami. --- --- POTOCKI milczy WYSOCKI Milczysz --- ? PODCHORĄŻOWIE Pójdź z nami. klękają POTOCKI odwraca się WYSOCKI Milczysz --- ? PODCHORĄŻOWIE powstają WYSOCKI Więc sami! nawołuje Dzieci, hej bracia, laury do podziału!/ Do Arsenału! Do Arsenału!! wychodzi wyprowadzając oddział Podchorążych oraz Belwederczyków w uliczkę małą, z prawej POTOCKI pozostał zadumany PALLAS staje przed Potockim Ktoś ty jest? --- że oni ciebie żądają./ Czyliś ty znaczny i możny?/ Jakążeś ty znaczony potęgą,/ że stajesz wprzek moich dróg?/ Z czyich żeś ty sług?Z czyich żeś ty sług? --- z czyich jesteś sług; komu służysz. POTOCKI marszczy brew PALLAS Czyliczyli --- czy z partykułą pytajną -li. ty chcesz, by twoi przelewali krew/ marnie?/ I ty sądzisz, że ciebie nie ogarnie/ ten lot orłów,/ którychemktórychem ja pobudziła --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: których ja pobudziłam. ja pobudziła./ A wieszże ty, jaka jest siła,/ co się dzisiaj w nocy przesila? POTOCKI opuszcza głowę, zasępiony PALLAS włócznią uderza go po głowie Zapamiętaj się w twoim rozumie. ZALIWSKI na czele oddziału żołnierzy wchodzi z małej uliczki, z lewej To noc, niech kule biją. komenderuje Formuj front! --- W lewo zwrot!/ Marsz!! PALLAS Gdzie?! ZALIWSKI Do Arsenału! PALLAS wskazując Potockiego Patrz! ZALIWSKI Kto tu jest?! Hasło! Stój! POTOCKI nieporuszony Kto? --- --- --- --- --- --- --- Swój. ZALIWSKI poznaje salutuje komenderuje Prezentuj broń! POTOCKI dobywa szpady komenderuje Uchwyć za broń! --- Baczność! --- W prawo zwrot! ZALIWSKI Idziemy do Arsenału! ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO usłuchał komendy Potockiego i stoi odwrócony POTOCKI Naprzód marsz! ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO poczyna iść w uliczkę ku głębi ZALIWSKI staje przed oddziałem swoim Gdzie?!! POTOCKI Milcz!! ZALIWSKI Tam droga do Belwederu! --- Zdrada!! POTOCKI odsuwa Zaliwskiego szpadą Ot służę --- to moja szpada. GŁOS Moskale! Patrol żandarmów! ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO cofa się ku przodowi PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH pojawia się w głównej ulicy ZALIWSKI do swoich Formuj front! --- Zejmij broń! W rękę broń! POTOCKI Stój! ZALIWSKI Zmierz się! Cel! POTOCKI Stój! ZALIWSKI Cel! Pal! ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO strzela w głąb PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH wkracza w uliczkę wąską OFICER ŻANDARMÓW Hurra! Cel! --- Hurra! Pal! ZALIWSKI do swoich Na ziemię! ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO przypada do ziemi PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH strzela ku przodowi POTOCKI który stoi nieporuszony ugodzony pada. ZALIWSKI Podnieść się! --- Bajonet! ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO nakłada bajonety Naprzód marsz!/ Naprzód leć! PALLAS Naprzód! ZALIWSKI Wiara! Tnij! OFICER ŻANDARMÓW Cel! Pal! padają strzały wielu z oddziału Zaliwskiego upada ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO z bajonetami wchodzi ku głębi w uliczkę PALLAS biegnie ku głębi Krwi! krwi! PATROL ŻANDARMÓW ROSYJSKICH cofa się wyparty w głąb ODDZIAŁ ZALIWSKIEGO znika w ulicy głównej. POSPÓLSTWO z uliczki, z lewej wlecze po ziemi Makrota CHÓR SzpiegSzpieg! Szpieg! Powiesić, rozedrzeć, mordować! MAKROT Zmiłujcie się! Zmiłujcie się! CHÓR Szpieg! Szpieg! Powiesić, rozedrzeć, mordować! MAKROT Zmiłujcie się! Zmiłujcie się! MŁODY GENDRE w mundurze oficera rosyjskiego wbiega z uliczki, z prawej Stójcie! Stójcie! TŁUM zatrzymuje się MAKROT O ty miłosierny! czepia się nóg wybawcy wpatruje się w pochylonego nad sobą nagle: A wiecie, kto to jest?! To syn obwiesia,/ najpodlejszego łotra syn. Przy Wielkim Księciu/ jest jego ojciec przybocznym na służbie;/ Zabijcie go! rzuca się na młodego Gendra Ty psie! Ty psie! Ty psie! MŁODY GENDRE dobywa pałasza TŁUM odbiera mu pałasz i łamie MŁODY GENDRE Ojcze! --- A!!! upada Ojcze --- --- --- MAKROT stoi nad trupem ogłupiały GŁOS Teraz kolej na cię! MAKROT nasłuchuje Stójcie! --- Ktoś jedzie? --- --- --- TŁUM słucha oczekują MAKROT Kareta po bruku! wjeżdża kareta MAKROT rzuca się ku karecie Kto jedzie!? WOŹNICA Jenerał NowickiNowicki, Józef (1766--1830) --- generał Wojska Polskiego, omyłkowo zabity w czasie Nocy Listopadowej.! MAKROT He? Kto, mówisz, jedzie? TŁUM otacza karetę MAKROT Patrzajcie! Chrestychrest (daw.) --- krzyż. na piersiach na przedzie!/ Zdrajca! Ty zdrajca LewickiLewicki (1761--1841) --- generał rosyjski, dowódca Warszawy.! Znam ja cię!/ Ha, ha, ha, przedajniku! Będziesz wisiał, bracie! pada kilka strzałów MAKROT Och --- trup! --- trup! 1. GŁOS Wyciągnąć trupa! POSPÓLSTWO wywleka trupa z karety 2. GŁOS Zobaczcie kto to?! WOŹNICA Nowicki generał! zeskakuje z kozła 2. GŁOS Za Lewickiego zabitzabit --- daw. forma skrócona od: zabity.! --- Nieszczęście! Szlachetny/ poległ za zdrajcę! WOŹNICA wyprowadza konia w boczną uliczkę 1. GŁOS Kto rzekł, że to zdrajca!?/ Kto nazwiska pomylił? 2. GŁOS Wieszać! TŁUM wskazując Makrota To on!! 2. GŁOS Rajca!/ We krwi mu wytrzeć pysk! TŁUM rzucają się na Makrota przewracają na ziemię i wleką TrupNiech wisi w górze!/ Naścinaści (reg.) --- masz. pij! Na latarnię! Krew, krew, krew na murze! porzucają trupa w ulicy oddalając się w ulicę główną. Popod murami skradają się: KERYKery (mit. gr.) --- boginie zemsty i gwałtownej śmierci, przedstawiane w postaci drapieżnych ptaków. przypadają ku trupom leżącym pochylają się nad trupami ssające ich krew. CHÓR Ssaj z piersi wszystko złe,/ jad wszelki wypij z ran. KERA pochylona nad trupem Makrota Ten mój. KERA pochylona nad trupem Potockiego Ten mój. KERA pochylona nad trupem młodego Gendra Ten mój. KERA przypadła nad trupem Makrota ssąca krew To szpieg. KERA przypadła nad trupem Potockiego To wielki pan. KERA przypadła nad trupem młodego Gendra To nędzarz. KERA nad trupem Makrota Wyssaj ból/ i tul i pieść i tul. KERA nad trupem Potockiego Gdy zejmieszzjąć (daw.) --- dziś: zdjąć. duszy jarzmo,/ gdy wyżresz z duszy grzech,/ poniesiem je na ostrówostrów (daw.) --- wyspa.,/ na śmiech. KERA nad trupem młodego Gendra Na śmiech. KERA nad trupem Makrota Na śmiech. W uliczce, w murze ogrodowym słychać u furty przekręcanie klucza furta się otwiera wchodzi: KSIĄŻĘ ADAM CZARTORYSKICzartoryski, Adam Jerzy (1770--1861) --- polski polityk, prezes Rządu Narodowego Królestwa Polskiego w 1831, później znacząca postać Wielkiej Emigracji. zatulony w wielki płaszcz rozgląda się pozostaje w cieniu pod murem ogrodu KERA nad trupem Potockiego Ktoś idzie.... KERA nad trupem młodego Gendra Człowiek żywy. KERA nad trupem Potockiego Pod murem wstąpił w cień. KSIĄŻĘ ADAM CZARTORYSKI postąpił kilka kroków we światło nasłuchuje bada zamyślony KERA nad trupem Potockiego Wystąpił. KERA nad trupem młodego Gendra Mówi. KERA nad trupem Potockiego Myśl swą waży. KS. CZARTORYSKI Korona --- --- --- --- KERA nad trupem Potockiego O koronie marzy. KS. CZARTORYSKI zadumany Gdzie pójść --- ? KERA nad trupem Potockiego Myśl swoją miej na straży. TrupKS. CZARTORYSKI rozgląda się By w głąb mej duszy się nie wdarli,/ uniknę --- --- --- chce iść w kierunku ulicy KERA nad trupem Potockiego wznosi głowę Słyszą. --- --- KS. CZARTORYSKI zatrzymał się pochylił się, by zbadać, by dostrzec Kto!? KERA nad trupem Potockiego podnosi się z ust jej ciecze krew Umarli! W PAŁACU ŁAZIENKOWSKIM Przedsionek pałacu z kolumnadą. Zwiędłe krzewy i cyprysy. BOGINIE ZWYCIĘSTWA prowadzą Aresa jako Tryumfatora CHÓR BOGINEK Zwyciężyłeś zwycięstwem Boga. ARES Przygiąłem opornych do stóp. CHÓR BOGINEK O piersi dumy ich uderza twoja ręka,/ na karku pychy ich spoczęła twoja noga./ Pobrałeś rycerski łup. ARES Oto zbroja od upałów pęka./ Pot z liców ocieka kroplami./ Podajcie pić. CHÓR BOGINEK Zwyciężyłeś nad mnogimi ludami./ Po tej kąpieli krwawej/ odrodzą się i poczną żyć. ARES Zdejmijcie zbroję, co krwawi./ Zdejmijcie z oczu kask./ Rozpłomienić domostwo ogniami./ Dziękczynne zapalić kadzidła/ Zewsowi za wielość łask. BOGINIE podają mu pić ARES Nie wprzódy pucharu nachylę,/ aż ojca obiatąobiata --- pogańska ofiara ze zwierząt lub płodów rolnych. zasilę. przyjmuje puchar wylewa część napoju na ziemię BOGINIE zapalają ognie na trójnogach pałac się rozświetla ARES Czyjaż to ta siedziba pusta? CHÓR BOGINEK Polski ostatniego Augustaostatni August --- Stanisław August Poniatowski (1732--1798), ostatni król Polski./ dom, stawion Hellenów sztuką. ARES Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego. serca nie stało wnukom/ tu mieszkać --- ? CHÓR BOGINEK Puste pokoje. ARES Rozewrzeć na ścież podwoje! BOGINIE otwierają drzwi główne pałacu w głębi ukazuje się: EROS stojący w drugiej sali, okrągłej CHÓR BOGINEK Jakiż to chłopiec młody?/ Rumieńcem kraśne jagody./ Łuk dłonią ujął złoty/ i złotą strzałę waży./ Onże stoiOnże stoi --- konstrukcja z partykułą -że w funkcji wzmacniającej i pytającej; znaczenie: czy on stoi. na straży/ w opustoszałym domie./ Kto jesteś piękny młody?/ Czy CyprydaCypryda (mit. gr.) --- przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. ciebie urodziła,/ żećżeć (...) przydała --- że ci przydała; że ci ofiarowała. tyle przydała urody/ i lice dziwem okrasiła? EROS zmierza się łukiem godząc w pierś Aresa BOGINIE wchodzą w głąb pałacu Z głębi pałacu wiodą ku Aresowi JOANNĘ ubraną w wielki welon biały i suknię białą w gwiazdy. CHÓR BOGINEK Wiedziem do cię miłośnicę,/ bierz miłośny dar./ Patrz, lubieżna AfroditeAfrodite (mit. gr.) --- Afrodyta, bogini miłości./ wstaje ze śmiertelnych mar. ARES patrzy na Joannę To blednie, to się płoni. JOANNA Eros mnie k'tobie goni./ Eros, Eros mnie ściga. ARES CyprysCyprys (mit. gr.) --- przydomek Afrodyty, bogini miłości, urodzonej z piany morskiej w pobliżu Cypru. mnie w tobie obdarza,/ rumieńców licom przydaje. JOANNA Miłość rumieńców przymnaża./ Któż to mnie z nędzy dźwiga? CHÓR BOGINEK Cyprys, wszechwładna Afrodite,/ przydałaćprzydałać --- skrót od: przydała ci. godną świtę/ i przykazuje kochanka. JOANNA Ja słusznej woli poddanka,/ Erosa moc poznałam/ i uwiedziona wojny znakiem,/ na mieczów igrzysko wstałam/ i jestem oto tu z orszakiem. ARES Pójdź, jakoś dla mnie przeznaczona. JOANNA Miłością k' tobiek' tobie --- ku tobie, do ciebie. pałam. ARES Cyprys cię zsyła niezwyciężona. JOANNA Przez wstyd mój i hańby pożyte/ ty pomścisz mej niemocy. ARES Rycerze mnogie zabite/ do twego rydwanu zaprzęgnę/ i wszystkie zlękłe dosięgnę./ Patrz, oto wieńce zdobyte./ Pobrałem wszystkie tej nocy. JOANNA Złotem te wieńce uwite,/ nie mego to kraju listowie. ARES Zdobyłem potęgą mocy:/ teć biorą bohaterowie. JOANNA Ciebie ja to pragnęłam,/ ciebie kocham./ W nędzy i lęku się gięłam,/ że w nocach bezsennych szlocham/ a teraz jużem wesoła. ARES Rozpogódź dziewo czoła. JOANNA A teraz jużem dumna./ Dotknęłam twego kolana,/ chcę ciebie uznawać pana./ Poza mną, poza mną trumna,/ poza mną Śmierć i lęk./ Weselny słyszę zgiełk i szum. ARES Uderzać mieczmimieczmi --- dziś popr.: mieczami. o tarcze./ Chcę słuchać zwycięskich dum. w salach pałacu odzywa się muzyka JOANNA Twojej miłości wystarczę,/ miłośnym chętna upałom. ARES Powaliłem rycerzy zastępy,/ z pęt wyzwoliłem ducha;/ rozkoszy śmierci zaznali,/ ty zaznasz rozkoszy ciała. JOANNA Twoja je rozkosz ocali/ z mąk ducha i ducha bolu./ O ty, któryś je porwał ogniem,/ bierz rozkosz... CHÓR BOGINEK Powstaniem za jego głosem/ i mnogie zapory pogniem./ On władywłady --- władający; władny. wojennym losem. ARES Zwycięstwo zyskałem w polu,/ zwycięstwo zdobyłem krwi,/ narody zbudziłem do życia. JOANNA Miłość zdobyłeś tajemną./ Byłam bolesną i ciemną,/ serce pojmałeś z ukrycia. ARES Jakież cię nędze trapią,/ jakież niepokoje cię łamią,/ ty piękna, jeśliżem rzekł,/ żem pobił i zwyciężył bojem --- ? JOANNA To serce drży niespokojem./ Pobiłeś rycerze w boju,/ lecz ja się troskam w niepokoju,/ bo walczył wzajem mąż i brat/ a nie wiem, jaki walki bieg/ i nie znam jeszcze krwawych strat,/ czyli mam płakać męża/ a cieszyć się brata zdrowiem,/ czy bratowego zgonu/ płakać, a męża kląć zabójcę --- ? ARES Zapomnij, zapomnij niewiasto./ W pożarach wzdęło się miasto/ krzykiem i wojny wrzaskiem./ Otoczęćotoczęć --- skrócone od: otoczę cię. łun złotych blaskiem,/ nacieszę widokiem plonu. JOANNA Zwycięski wchodzisz w te progi,/ gdzie latmilatmi --- skrócone od: latami. zerdzałe wrzeciądzewrzeciądze --- urządzenie do zamykania bramy./ i czas upłynął mnogi,/ jak nie wszedł nikt godny. ARES Wnoszę zwycięską moc./ Pobrałem zastępy tłumne/ i podeptałem dumne. JOANNA Wzeszedłeś na jedną noc. ARES Na jedną noc ty moja. powtórzone skany stron 162-163 JOANNA Daj patrzeć --- twoja to zbroja --- ?/ W bojach już razy tyle, wskazuje leżącą opodal zbroję Aresa Szczęsno spominać te boje,/ wspominać zwycięstwa chwile/ na smutku dzisiejszej żałobie. ARES W zwycięstwie myślę o tobie,/ o tobie, miłośna pani/ i dar twój biorę w ofierze. JOANNA Jesteś ten, któremu ja w dani/ miłość moją przynoszę,/ i ten, w którego wierzę. ARES wiedzie ją ku drzwiom pałacu JOANNA we wrotach zatrzymuje się patrzy na Boginie BOGINIE ZWYCIĘSTWA stulają skrzydła JOANNA Co one robią? ARES Skrzydła kładą. JOANNA Nie będą walczyć --- ? ARES Więcej nie. ---/ Cóż twarz twą w lęku chylisz bladą? JOANNA To źle. --- --- --- BOGINIE ZWYCIĘSTWA kładą się do snu w przysionku pałacu JOANNA Co one czynią? ARES Sen je ściele./ Spełnione dzieło. --- Patrzaj, wieńce/ kładą pod czoła, snu spragnione. ---/ Cóż lice chowasz wylęknione? JOANNA Nie zbudzą się do walk? JOANNA Już nie./ Cóż drżysz i szlochasz w męce? JOANNA To źle. --- --- --- ARES wiedzie ją w podwoje pałacu muzyka coraz cichnie KORA jako królowa pojawia się w salonach pałacu JOANNA Kto jest ta, która przechodzi/ przez jasność sal, jako pani?/ Wszyscy, jak jej poddani --- ?/ Jakaś cichość za jej każdym gestem --- / jeno drzewa z ogrodu szelestem/ drżą --- --- --- KORA wchodzi do przedsionka pałacu Oto pani jestem. JOANNA Powiedz piękna --- zdajesz się władnąca,/ czyliś nocy królowa tajemna?/ Miłość nas wiedzie/ a światła przed nami gasną/ i droga staje się ciemna --- ?/ Oto miłośna w pałacu tym błądzę./ Ktoś jest --- ? KORA Ja tutaj rządzę. JOANNA Oczy twe płomieniące,/ dziw w oczach twych i głębie,/ przetom zlękła, jako gołębie/ i nogi pode mną drżące. KORA Zaszłaś w kraje tajemne./ Z PlutusemPlutus --- właśc. Pluton, rzymski odpowiednik Hadesa, boga podziemnej krainy umarłych. święcę gody/ a oto teraz idę zwiedzać spichrze./ Oto część mej urody/ straciłam na jesiennym wichrze/ i na jesiennym chłodzie;/ fala niesie po wodzie/ moje złote kosztowne listowie./ Grób, Ziarno, Historia, BoginiLecz cyt... --- cicho --- --- tam groby,/ tam pod ziemią śpichlerze,/ tam idę. zwraca się do orszaku Podajcie złote klucze. przyjmuje klucze Zamykam nimi serca,/ zamykam nimi dusze./ Oto wieki ożywię idące./ Wieki i lata, co przyjdą,/ żyć będą ziaren tych treścią./ Ziemia rodzić będzie,/ kędy siew padnie zdrowy./ Ludzi zbudzę, roześlę orędzie/ na żywot --- żywot nowy!/ Pokoleniom ostawię czyny,/ po ojcach wielkich --- wielkie wskrzeszę syny --- / kiedyś --- --- będziecie wolni!/ Co złego w was i co marne,/ to jako plewy i ziele złe zgarnę;/ co chwastu na waszej roli/ i co szkodzi wam i co was boli,/ to ukoję --- czasu przebiegiem./ Przejdziecie jeszcze niejedną nędzę/ i niejedną przebolicie próbę./ A jeżeli lichego serca ludzie/ w was samych gotują wam zgubę --- / ja ich powołam --- i jak plewo zmiotę!/ I w ziarnach tu --- na dnie --- przechowam cnotę!/ Odrodzenie, Krew, ZiemiaZa czas znów wrócę --- i jeszcze razy wiele/ przyjdę --- Wiosna, z gwiazdą na czele/ i żywot dam --- tlejący w zgliszcz popiele! ---/ A dzisiaj --- kres. --- Krwi przelanej nie zmarnię./ Krwią pola a role użyźnię/ i synów z krwi tej dam --- kiedyś --- Ojczyźnie./ Dzisiaj kres. --- --- --- JOANNA Co ona mówi --- ! KORA To wola!/ Słyszysz skargi Eola --- ? --- --- ---/ Rządzę tu gospodarnie./ I zapęd, i siłę skryję,/ przechowam lata długie/ i kiedyś ich --- --- --- --- użyję!! rozkłada ręce W sen, w sen, w sen bogowie,/ w sen ludzie, strudzone dusze!/ Zaklinaniem was muszęmusić (daw.) --- zmuszać.!/ Wolę mam w Słowie!! gestem każe przejść Aresowi i Joannie ARES i JOANNA idą do wnętrza pałacu światła za nimi gasną KORA staje wśród śpiących Bogiń Hej wy boginie --- w śnie --- ?!/ Hej, wy moi goście skrzydlaci./ Kiedyś przyjdzie znowu ten czas,/ gdy Pallas wezwie was/ i zwycięski dług wam zapłaci./ Zapamiętajcie słowa. zamyka drzwi pałacu kluczem DZIECI EOLA w szumie drzew Królowa --- królowa --- królowa --- --- --- KORA zapada się TEATRUM STANISŁAWA AUGUSTA W Stanisławowskim parku, na ostrowie/ jest teatrum Króla Jegomości./ Ponad wodą na podium jest scena,/ przeciw sceny półkrągle dla gości./ Przeciw sceny na kamiennem otoczu/ siedli w tronach wielcy tragikowie./ Co się kiedy na scenie tej dzieje,/ patrzą oni, co dzieła tworzyli./ I tej nocy, gdy jesień się sili,/ zeszedł księżyc w drzew suchych przeźroczu/ i w tym dziwnym odblasku księżyca/ sterczą rujny i w gruzach świątynie./ O północy, o dwunastej godzinie/ przyszli ci, co w wojennym czynie/ polegli, przyszli gromadą/ i na stopniach na podium przysiedli,/ oczekujący. GENERAŁ GENDRE Czas mnie, hej Boże, czas/ na tamten lepszy świat./ Słowianin ja, wasz brat,/ ja był z wami niezgodny,/ podłości spętany kajdanem,/ tak ja dziś stanął za majdanem,/ dziś do mnie złość nie ma przystępu,/ ani zawiść, ani małość podła;/ Boża mnie to ręka wywiodła./ Bracie w męce, podajże ty dłoń. STANISŁAW POTOCKI Precz! --- Dusza się moja wzdryga./ Co ty za duch --- ty mój wróg;/ nie ten ci mój --- co tobie Bóg./ Jakoż podam dłoń? GENDRE Ja widzę, iż ciebie pali skroń./ Tyś powalony mieczem padł --- ? POTOCKI Własny zabijał mnie brat/ i własny syn złorzeczył./ Przekleństwem mnie Bóg strącił, Kat./ Jemużem dziś władztwa przeczył;/ jakoż mnie pchnął los w ten bój,/ gdym chciał boju powstrzymać i ognie;/ czylim wiedział, że zapęd mnie pognie/ i połamie, jak zbroję skruszałą/ a serce się ozwało/ za późno. --- O syny, o ojczyzno, o bracia!/ Daleko wy ode mnie, daleko./ Już mnie głosy wieczyste wezwały,/ już tylko wołań mych echo/ jękliwe w parku się błąka;/ też mi czekać, bym rychło powiezion/ był w miejsce spokoju, gdzie łąka/ wiecznie kwitnąca; --- ---/ a dusza jeszcze tęskniąca --- / a serce, czego nie przebolało/ żywe,/ teraz się upomniało tęskliwe. GENDRE Wot tobie, duszo, upały/ a sercu mojemu mroźno,/ czyli mój syn ostał się cały?/ Syn jedynak --- dziecina miłości --- / czy mi jego też BohBoh (ros.) --- Bóg. pozazdrości?/ Czyli on też będzie ojcu towarzyszem/ i w uścisk obejmie szyję/ i pocałowaniem zmyje/ z mych ust słowa trwogi i lęki/ wyżeniewyżenie --- wygoni. precz i wypije --- ?/ O dziecię, o synu jedyny! POTOCKI Jakież były moje ciężkie przewiny?/ Giną z oczu, zanikają z myśli. ---/ Otośmy tu duchy przyśliprzyśli --- dziś: przyszli.,/ rozkazem nieśmiertelnych wołani. CHÓR POLEGŁYCH Popłyniem polegli ku otchłani. POTOCKI Śmierć, SprawiedliwośćPatrzę jeszcze w świat ten, jak zanika/ i wraz tracę z myśli, co się stało;/ coraz giną moje czyny i błędy,/ jeno spokojność dziwna wszędy./ Jakież były moje przewiny?/ Za broń wzięły ojce i syny/ i na się wzajem godziły/ w zapamiętaniu, w obłędzie. ---/ O jakożem stawał za sędzię/ tym, co sprawiedliwie walczyli?/ Zalizali (daw.) --- czy. sprawiedliwość i sąd/ śmiertelnym nie największy błąd? GENDRE wśród oczekujących poznał syna przygarnia go ku sobie O syn mój, poznaję cię, synu!/ Tyżeś to koło mnie, dziecino?/ Sięgałeś ręką wawrzynu,/ aż Śmierć zadzwoniła godziną/ wskazane dla ciebie piętno./ Będzie twa dola pamiętną./ Lecz któż tę pamięć zapłacze,/ twoją dumę i wolę junacką?/ Zapłakałby i sam Car, kozacze,/ że ty wmieszał się w tę bójkę lackąlacką --- polską./ i padł pierwszy, jako podcięty kłos żyta;/ jako jabłoń, gdy w płatkach okwita/ i ostrzejsze powieją nań zwieje,/ tak ty spadł, jak ten okwit, co mdleje./ I z ojcem, przy ojcowej piersi,/ razem na tamten raj idziem najpierwsi./ Cóż nas czeka? Pójdziem ku otchłani,/ przez piekielne pustynie gnani?/ O gdzieżeś, pokoju wieczysty?/ Kraj mamy przegonić ognisty --- --- --- ? SYN GENDRE Ach ojcze, łzy cudze palą./ Łzy cudze na twarz mą upadły/ i przez to lica syna twojego pobladły,/ bo trwogą zjęty i strachem,/ że te łzy zaciążą przed Bogiem,/ bo ja zabójca był w tej wojnie z Lachem. GENDRE Synu, zabijałeś w obronie! SYN GENDRE Jakoż nie mieli walczyć,/ gdy okręt i łódź ich tonie;/ widnowidno --- tu: widocznie, najwyraźniej. ognie i żar wrzał w ich łonie./ A ja byłem pośród nich przeklęty/ i miecz mój i moja dola/ i szedłem z tą klątwą do pola/ i padłem, jako kłos zżęty./ Snaćsnać a. snadź (daw.) --- widocznie, najwyraźniej. Boża była ta wola./ Pójdziem, ojcze jedyny, w kąt święty,/ kędy Cary będą nasi ojce,/ gdzie wszyscy równi i bliscy/ i ci górni i wyniośli i niscy,/ kędy będziem rówieśni mołojcemołojec --- młody żołnierz kozacki, przen.: zuch.,/ śród kwiecia, pośród uroków./ Rzucamy ten kraj mętów i mroków/ i dusze oczyścim winni/ i będziem za łaską Bożą,/ jako są czyści i niewinni,/ gdy przeminie czas piekieł niewoli./ Ach ojcze --- --- --- ! GENDRE Coć jest duszo-synu? SYN GENDRE Serce boli,/ żem nie kochał --- skorom był tam żywy/ a mogłem być kochaniem szczęśliwy./ Żem był ojcze dla wielu ohydą/ i iż nienawidzili mnie./ Więc, jak widzę ich, że teraz idą/ razem ze mną i z nami, kędy przeznaczenie,/ to mnie ściska ból serce i duszę,/ i dumę moją dawną/ i dawną pychę marną kruszę/ i chciałbym uzyskać przebaczenie. GENDRE Śpij, uśnij dziecino-synu./ Śpij w wieńcu złotym wawrzynu;/ położyćpołożyć --- tu skrócone od: położy ci. go dłoń Boska w dań./ Upadłeś, jako pierwsza brań. SYN GENDRE Tak tęsknię ojcze do świtu,/ do jasnego, czystego błękitu;/ bodaj zeszła ta trwóg pełna noc. ---/ Któż to może? --- Kto to jest ten Bóg,/ co posiada nieśmiertelną moc,/ przegonić precz ciemnie i mgły/ i sprowadzić pogodą kwietne sny/ i powieść nas w jasność i światłość dróg? GENDRE O synu, przeklął nas Bóg./ O synu, nie pytaj starego,/ ileć ręce zdziałały złego,/ ilekroć ciebie pchnęły ku czemu,/ i duszę skalały młodą./ Teraz nas wichry powiodą/ w noc jeszcze większą i groźną./ O czujesz, jak wieją mroźno? SYN GENDRE O nic to, ojcze, te mrozy,/ jeno łzy te bratnie i siostrzane;/ tych straszną, palącą ranę/ czuję --- / ta rana wskroś duszę dojmuje/ i jakby ukaźneukaźny (z ros.) --- wykonany według rozkazu; tu: służący do wykonania kary (chłosty). łozyłoza --- witka; cienka, długa i sprężysta gałązka (tu: jako narzędzie wykonywania kary chłosty).,/ zabija, męczy, katuje./ Te łzy, które oni płaczą ---/ o patrzaj --- na nich --- przeklęli. --- --- --- POTOCKI Odwrócili się ode mnie Anieli./ O kędyż jasne słońce?/ Kędyż skrzydeł ich przedsłanne gońce?/ Ostała przy nas noc i pustość strachu. PALLAS wchodzi Kto tu się skarży? CHÓR POLEGŁYCH To my. PALLAS Kto wy? CHÓR POLEGŁYCH Spętane lwy. PALLAS Czyją wy ujęci ręką? CHÓR POLEGŁYCH Męką. PALLAS Kto was tu zaprzągł? CHÓR POLEGŁYCH Śmierć. PALLAS Wy padli, pierwszy łup. --- ---/ A ty co za jeden? --- Hej? GENDRE Trup. PALLAS A ty kto? POTOCKI Marny cień. PALLAS Wytniemy wszystkich w pień,/ nim zejdzie dzień./ Przybędą towarzysze./ O patrzajcie, tam w oddali, w pałacu,/ poprzez wodne spojrzyjcie kryształy:/ oto dom z kolumnami./ Tam Ares w okowach miłości./ Za chwilę Ares będzie z nami/ i wszystko ponurzy we krwi. GENDRE Potrząsaj ty daremno twą żerdź;/ przecz nie wiesz, że Zews z ciebie drwi/ i zapęd twój lwi/ za czas się skończy? PALLAS Heu? GENDRE Przybył tu poseł gończy/ i wężownicą potrząsał/ i cały świat, co się dąsał,/ ujął w spokój --- i skon zapowiedział/ a tyś, duchu wspaniały, nie wiedział,/ że my spokoju czekamy/ i że do łodzi zejść mamy/ i płynąć na święte wody,/ w wieczystą noc. PALLAS A ten młody? GENDRE Mój syn --- nie budź --- niech śpi./ Spokojność jemu oczy zawarła./ Calemcalem bluźnił --- inaczej: cale bluźniłem; bluźniłem zupełnie. bluźnił, że śmierć niezbłagana/ żywot jemu w kras pełni wydarła,/ aż oto szczęściem niezwodnym/ ja ojciec sercem niegodnym/ u łona go tulę na skon. PALLAS Kto idzie? CHÓR POLEGŁYCH Oto zwiastun --- to on! HERMES wchodzi Zbłąkane duchy --- precz! PALLAS Zabieraj swoją właśćwłaść (daw.) --- to, czym się włada../ Co mieli pierwsi paść/ w ofiarnicy mężów,/ tych masz --- oto pozbawieni orężów./ Bierz ich, jak swoją brań. HERMES Ty sama masz się oddalić./ Przynoszęćprzynoszęć --- skrócone od: przynoszę ci. rozkazanie. PALLAS A czyjeż to przynosisz wołanie? HERMES Tyś ludy biegła rozpalić./ Oto ogniem spłonęło miasto./ Ares odebrał swą dań./ Wracaj niewiasto! PALLAS Jako Ares wziął swoje wiano?/ Zwycięstwa mu nie dano. HERMES A oto Ares we chwale/ zwycięstwem cieszy się calecale --- w pełni, całkowicie.. PALLAS To złuda --- to podstęp mój,/ bym go miała dla mnie po niewoli. HERMES Jego już Zews nie zwoli. --- PALLAS Podstęp!!! HERMES To twoja broń./ Zwołaj twoje duchy i zgoń./ Kres twemu władztwu kładę. PALLAS Śmieszżeśmieszże --- znaczenie: czy śmiesz. ty mnie niweczyć przez zdradę?! HERMES Powstanie, Walka, Upadek«Pójdziesz i zniweczysz Palladę»/ Twój rodzic wyrzekł sam./ Zwołaj twe duchy i zgoń/ i pilnuj do olimpijskich bram,/ skądeśskądeś je zwołała --- skąd je zwołałaś. je zwołała. PALLAS Cóż pozostanie ludziom? HERMES Próżna chwała./ Będą walczyć, jako wydolą sami/ a ty wracaj z Egidą i duchami,/ z tarczą twoją, bijącą płomieniami/ i dzidą, co wybija hasło. WładzaPALLAS Tam duchów tysiąc zawrzasło,/ tam gore całe miasto./ Poczęli dzieło krwawe!/ Mamże im odebrać Sławę?! HERMES Wracaj niewiasto! ---/ Wężowy chylę splot. nachylił laski wężowej PALLAS schyla głowę Uznajęćuznajęć --- skrócone od: uznaję cię., synu Mai. HERMES W lot! PALLAS nawołuje Hej Zewsowe orły, które pioruny niosą,/ niechajże się w ciszę oddalą!/ Niechajże polecą ku szczytom,/ ku górnym HymetuHymet --- pasmo górskie na płd.-wsch. od Aten. śniegom,/ ku sinym nad Hymetem błękitom!/ Hej, Zewsowe dziewy, siostry płomienolice,/ przybiegajcie powrotne z lotów./ Oto czas się dopełnił obrotów/ i Zews groźny wasze wyrzekł granice./ Ku mnie wy z dalekosiężnymi skrzydły./ Ku mnie wy, co dzierżycie Sławę./ Bojową poczynaliśmy wrzawę,/ zapalone narodów ołtarze/ i oto porzucić Sprawę/ Zews nam każe!/ Hej do mnie, powrotne siostrzyce!/ Hej do mnie, do mnie orlice!! CHÓR POLEGŁYCH patrzą ku stronie pałacu Patrzaj, skrzydlate tam się chwieją,/ w przedsionku nagły ruch./ Onećoneć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą ci, skróconą do -ć; one ci. słyszą i wracać nie śmieją./ Ku wodzie przygiął je słuch. PALLAS nawołuje ku stronie pałacu Hej siostry, siostry orlice,/ rzucajcie płonący dom!/ Hej do mnie, do mnie sam!/ Zwycięstwo wasze kłam!/ Biegajcie, nim padnie grom. CHÓR BOGINEK przylatuje od strony pałacu Wzywałaś, wzywasz --- ? PALLAS Tak. ---/ Przysłany straszny znak,/ wężowy splot./ Musimy siostry w lot/ wracać. --- CHÓR BOGINEK Kto każe nam --- ? PALLAS Zews sam. CHÓR BOGINEK Rzucić wojenny miot --- ? PALLAS Wracać. CHÓR BOGINEK Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego, z jakiego powodu (przez co). Aresowa moc/ połamie czar!? PALLAS Zwycięstwo wasze kłam! CHÓR BOGINEK Z naszej ręki Ares wziął dar/ rozkazem twoim i wolą. PALLAS Wieńce Aresa niewolą./ Syt Sławy, zwycięstwa syt,/ w gnuśności legł./ Zbudzi go straszny świt./ Pokąd go duch wasz strzegł,/ Amorów wiązało pęto;/ gdy ocknie się ze sennych larw,/ gdy pojmie zdradę przeklętą,/ gdy posłyszy jęk tych dziwnych harf/ i trwogą zadrży niepojętą --- --- --- ? CHÓR BOGINEK przejęte trwogą Siostry --- --- --- w lot, w noc!/ Gaśnie już nasza moc,/ już niedaleki świt. PALLAS Rozwińcie skrzydła, w drogę!/ Widzicie tam szerzogęszerzoga (daw.) --- tu: mgła. --- ? CHÓR BOGINEK Mgły sine idą od pól,/ wiatr ustał --- drży po fali/ kobierzec złotolistych szmat. W oddali na wodzie ukazuje się: ŁÓDŹ CHARONOWA płynąca powoli CHÓR BOGINEK Ktożektoże (daw.) --- dłuższa forma konstrukcji z partykułą wzmacniającą od: któż. to płynie z dali? PALLAS Ha! --- Oto płynie łódź. CHÓR BOGINEK poznając Człowiek podeszłych lat;/ ogniem mu oko płonie./ Oto zwodzizwodzić --- tu: prowadzić, sterować. łódź wielką przez tonie. PALLAS Dopełnion śmiertelny ból./ Oto Charon wiedzie im łódź/ nieśmiertelną... CHÓR POLEGŁYCH O bródź Charonie, starcze bródź/ przez fale, przez wody męt./ Wyzwolin nam przybliżasz czas./ O lituj nas, o lituj nas/ w ohydzie ziemskich pęt. POTOCKI Czegom nie zaznał w ziemskiej doli,/ pojmany w ognie pychy,/ pojmany w ognie gniewu,/ za tym stęsknione serce boli,/ że wielki a byłem lichy./ Więc płaczę żal,/ gdy mam się brać/ przez noce płynąć fal/ na tamten świat. CHÓR POLEGŁYCH Słuchajcie, skarży się nasz brat/ Wtóruje jemu szept tych drzew/ do żałosnego duszy śpiewu./ Snaćżesnaćże --- widocznie też. litują jego doli,/ za czym stęsknione serce boli./ Był wielki pychą, lichy sercem/ a tymże samym jemu spłynąć/ wód złotolistym kobiercem. POTOCKI Dałeś mi Panie wszystkie statki/ i mnogie, mnogie włości/ i w rzędzie pierwszych przed narodem/ stawiłeś;/ jednośjedno nie wszczepił (daw.) --- tylko nie wszczepiłeś. nie wszczepił w pierś litości,/ żem się nie poczuł syn tej matki,/ której pozgonne widzę dziatki,/ jak ze mną idą bratnim chodem/ w tę samą noc i toń i mrok./ BłądzenieCzemużeś Panie zaćmił wzrok,/ żem nie mógł zaznać szczęsnej chwili/ i być z tych, którzy mnie zabili/ i sławę szczytną wzięli?/ Onychżeonychże --- tamtych to. męka zbrodni pali,/ na mnie się winy ciężar wali,/ żem szedł ich czynom wprzekwprzek --- w poprzek, wbrew../ O Panie, losów pęd tajemny;/ przeznaczeń nieodmienny bieg./ Terazże mam w okrutnej skardze/ zestąpić w czółno przewoźnika/ na drogę do niezwrotnych rzek --- / człowiek występny, człowiek ciemny --- ?/ Corazże pamięć już zanika. --- ---/ O Panie, nie szczędź mi promyka,/ daj słyszeć jeden śpiew litosny,/ daj jeszcze słyszeć szept tych drzew./ Czy szemrzą --- ? Jakaż cisza głucha --- --- ?/ Ktoże to płynie mętem wód?/ Ludżeludże (...) słucha --- inaczej: czy lud słucha. tych dusz za wiosłem słucha?/ To bracia moi? --- dusz ten lud?/ We wodny zapatrzeni bród. ŁÓDŹ CHARONOWA pojawia się bliżej płynąca CHÓR POLEGŁYCH O bródź Charonie, starcze bródź/ przez fale, przez wodny męt/ nieśmiertelności cichą łódź./ Wyzwolin nam przybliżasz czas./ O lituj nas, o lituj nas/ w ohydzie ziemskich pęt. POTOCKI rozgląda się wśród ruin sceny Ojczyznaże to moja w złomie?/ Na moimżena moimże to skazy domie --- inaczej: czy to na moim domu skazy. to skazy domie?/ Pałac się sypie w gruz.../ Dla mnie to już przekleństwo wieczne/ i miecze bratnie obosieczne w innych wydaniach nia ma wciecia, a cała kwestia to jedna strofa i łódź: śmiertelny mus --- ?/ Przebaczcie mi, przebaczcie mi,/ rozpaczą żywieżywie (daw. forma) --- żyje. duch./ Oto się mój obłędny duch/ tych czepia drzew,/ gdzie szumiał śpiew/ niedawny na mój skonniedawny na mój skon --- szyk przestawny; inaczej: na mój niedawny skon../ Gruzy koło mnie, spadły złom;/ rozstąpił się ojczysty dom/ i krew spłynęła z łon. ŁÓDŹ CHARONOWA podpływa przed scenę Teatrum CHÓR POLEGŁYCH O bródź Charonie, starcze bródź,/ wyzwolin nam przybliżaj czas,/ nieśmiertelności cichą łódź./ O lituj nas, o lituj nas/ w ohydzie ziemskich złud. HERMES Skończony wasz i wczaswczas (daw.) --- odpoczynek. i trud,/ pora zejść w AcheronuAcheron (mit. gr.) --- rzeka w Hadesie, krainie umarłych. bród,/ zapomnień na was zejdzie moc./ Do łodzi precz, precz w noc!/ Powiodę was przez ciemnie dróg,/ goniec stygijskich wód. wznosi wężownicę i zatacza nad głowami poległych Tym oto berłem tnę przestrzenie,/ pod berłem drży podziemny świat/ i moce zlękłe wszystkiej ziemi./ Spełnioneć wasze przeznaczenie,/ żal próżen ziemskich strat./ Rzucajcie świat --- / kędy was berła gest pożeniepożenąć (daw.) --- pognać./ wężami splecionemi!/ Powiodę was przez ciemnie dróg,/ w Acheronowy wwiodę bród,/ jako wam losy znaczył Bóg./ Oto łódź czeka --- zstąpcie w próg,/ za świat --- za świat --- za świat!! POLEGLI zstępują do łodzi HERMES wstępuje w łódź ŁÓDŹ CHARONOWA odpływa PALLAS Igraszką byłam w ręku Boga/ ja gwiazda, którą Bóg zapala./ Oto mnie Jego głos powala,/ że odejść muszę. CHÓR BOGINEK Cóż będzie z narodem? PALLAS Bez pomocy mej ostanie sam./ Zapaliłam w narodzie dusze,/ skąpałam męże we krwi. CHÓR BOGINEK Ostawisz ich z ich krwawym głodem?! PALLAS Naród będzie walczył z narodem./ Dałam im szczęścia błysk przez chwilę./ Nieszczęść dopełnią sami,/ gdy krokiem pójdą wstecz!/ Siostry w lot! --- Wy ze skrzydłami precz!! BOGINIE na rozwiniętych skrzydłach ulatują ŁÓDŹ CHARONOWA przepływa w oddali W ALEJACH UJAZDOWSKICH Drzewa wielkim schyliły się skłonem/ bezlistnych, sczerniałych gałęzi./ Cała droga liściem uścielona,/ które wiatr rozgania drgające./ Noc jeszcze. Widać w oddali,/ jak wojska stanęły szwadronem,/ w pogotowiu. W. KSIĄŻĘ sam w mundurze, otulony w płaszcz przechadza się wśród zeschłych liści KURUTA wchodzi zbliża się powoli Przybył generał... W. KSIĄŻĘ Małczat! KURUTA Właśnie przybył W. KSIĄŻĘ Małczat! KURUTA Jazdy pułki cztery/ czekają. W. KSIĄŻĘ Niech czekają. KURUTA Co Książę rozkaże?/ Wasza Cesarska Mość niech rozkaz wyda. W. KSIĄŻĘ Nie wydam. KURUTA Wydać trzeba. W. KSIĄŻĘ Na cóż to się przyda? KURUTA odchodzi W. KSIĄŻĘ Kuruta! KURUTA nadbiega Wasza Cesarska Mość każe --- --- ? W. KSIĄŻĘ daje znak, by się zbliżył Słyszysz ty ten szum liści i w liści pogwarze/ szepty --- ? KURUTA Wot znaczy? --- --- Podal stoją straże/ i czekają rozkazów. W. KSIĄŻĘ Niechaj dzień nie wschodzi./ Kto to przybył --- ? KURUTA Krasiński generał. W. KSIĄŻĘ Niech czeka. KURUTA I czemuż Książę rozkazy odwleka? W. KSIĄŻĘ To ty rozkazuj. KURUTA Nie wiem. --- Ja nie umiem. W. KSIĄŻĘ Wyjdź przed front i klnij głośno. KURUTA Książę --- nie rozumiem? W. KSIĄŻĘ Nie rozumiesz --- ? Czy słyszysz, co te liście gwarzą? kopie nogą liście Szit, szit --- szit, szit... szit, te liście marzą./ O czym? --- O Wielkim Księciu...? Hej... KURUTA wzrusza ramionami Wszak ciwszak ci tu --- inaczej: wszakże tu. tu Wasza Miłość na czele wojsk stoi. ---/ Tak gotowi powiedzieć --- że Książę się --- boi. W. KSIĄŻĘ Boi się Wielki Książę nie ludzi, lecz Boga./ Jak dla mnie znajdzie drogę Bóg --- tak minie trwoga. KURUTA odchodzi W. KSIĄŻĘ sam KURUTA wraca zbliża się do W. Księcia W. KSIĄŻĘ w zaufaniu Tak te drzewa na wiosnę --- pędy puszczą nowe./ Tak teraz jest listopad, niebezpieczna pora./ Zaczęło się to wczoraj --- tak wczoraj z wieczora/ Od czego się zaczęło --- i co to się stało?/ Liście spadły, tak drogę zaścieliły całą./ Liście suche, szit, szit... KURUTA wzrusza ramionami odchodzi W. KSIĄŻĘ sam KURUTA po chwili wraca zbliża się do W. Księcia Przebudziła się właśnie. W. KSIĄŻĘ Cóż? KURUTA Plecie od rzeczy. W. KSIĄŻĘ Cóż plecie --- ? KURUTA wzrusza ramionami W. KSIĄŻĘ A niech plecie. KURUTA wzrusza ramionami W. KSIĄŻĘ Niech lekarz ją leczy. KURUTA milczy W. KSIĄŻĘ Nieprzytomna? KURUTA To właśnie --- choć patrzy na oczy,/ ręce ku czemuś wznosi i jak we śnie kroczy. W. KSIĄŻĘ Wynoś się! KURUTA Książę panie? W. KSIĄŻĘ Do drogi się zbierać! KURUTA Lecz właśnie Księżna pani nie da się ubierać/ i zrzuca z siebie stroje. W. KSIĄŻĘ patrzy wielkimi oczyma A! A! A! Wenera! KURUTA Wasza Miłość --- ? W. KSIĄŻĘ spostrzegł Joannę Ot moja pani. JOANNA we futrze, półubrana wchodzi PANNY biegną za nią W. KSIĄŻĘ gestem zatrzymuje orszak JOANNA nuci «Mówił ojciec do swej Basi:/ biją w tarabany...»./ Nie, to nie tak --- --- tak. --- Mars mnie zabiera/ na swoje łoże --- w miłość. W. KSIĄŻĘ otula ją JOANNA O czemuś ty się przebudził?! Uciekasz?! ---/ Stój! --- Stój kochanku! --- --- wskazuje orszak panien stojący opodal Patrzaj --- to są moje/ boginie uskrzydlone. --- One swoje stroje/ zwinęły; --- czyli skrzydła rozchylą nad głowy?/ Czyli znowu ulecą? --- jakby powtarzała za kim Bądź zdrowa. --- jakby mówiła do kogoś Bądź zdrowy. ---/ Gdzie ty biegniesz? --- Tyś w twoje zwycięstwo uwierzył!/ Patrzaj --- tyś oszukany!!! --- Pożar się rozszerzył!!/ Ratuj mnie!! --- Miłość moja wiąże cię w niemocy?!/ Pusty pałac --- ? Jak czarne okropne otchłanie. ---/ Noc i straszliwa głuchość. --- Ulituj się panie!/ Sen, MiłośćOn odpycha mnie! Pęta miłości mej zrywa!/ Ja byłam z tobą --- w śnie moim szczęśliwa --- --- przytomnieje szeptem To sen był --- --- taki był mój sen --- tej nocy. W. KSIĄŻĘ prowadzi ją ku głębi sanie zajeżdżają w głębi JOANNA usiada w saniach obok niej usiada jedna z panien W. KSIĄŻĘ odszedł od żony przesyła jej z daleka całusa Adieu --- adieu Żaneto. krzyczy Konia! Żołnierze wprowadzają w głębi konia GENERAŁ WINCENTY KRASIŃSKI wchodzi Sanie z W. Księżną odjeżdżają W. KSIĄŻĘ zapatrzony za odjeżdżającą W. Księżną nagle zwraca się spostrzega Krasińskiego usiłuje sobie przypomnieć PrawdaliPrawdali to --- Czy to prawda? to? --- Jest prawda? --- Tak. --- Pardon. C'est vraiPardon. C'est vrai (fr.) --- Przepraszam. To prawda../ Lecz mnie uwierzyć trudno. --- Tak już widzę. Chcę./ Ja was każę powiązać! wpatruje się w Krasińskiego Nie --- to jest udanie./ Ja was każę powiązać! KRASIŃSKI obojętnie Wiąż. W. KSIĄŻĘ O polski panie!/ Wiązać Was? --- --- wpatruje się w Krasińskiego Nie. Ja tak was ostawić nie mogę./ Wy buntowni. --- Wy, jakoż nie? Tak wy Polacy./ I jakoż wy, wy polscy, wy byliby tacy,/ żeby rzucić swą Sprawę --- swoją Polskę rzucić/ i stać po stronie Cara? --- Wy potężni./ Jak ja patrzę się na was tak --- że wy orężni,/ tak ja blednę. --- Wybaczcie przyjacielu, bracie,/ ale wy moje wrogi mnie --- wy się nie znacie./ Tak wy zdrajce! KRASIŃSKI w gniewie Zamilcz! --- --- ochłonął głosem stłumionym Wybacz książę./ Wasza Cesarska Mość w obłędzie gada/ i nie zważa na cios, gdy ostre słowo pada,/ słowo błędu. W. KSIĄŻĘ Polska, RosjaJa jasno widzę. Ja upadłem./ Upadłem już. --- Już w ogniach, hej, pobladłem./ Ja już skończyłem się. A teraz wy gwiazdami./ Tak na was czas --- wy nie będziecie z nami./ Nie łudzę się. Nie, nie chcę. Zostaniem wrogowie./ Tak ja was upokorzyć chcę --- wy, wy panowie!/ Dlaczego jeszcze tu? --- Tam miasto się gotuje./ Tam pożar wre. Powstanie? Szał. Wszyscy orężni./ Błyskawice wstrzymali w pędzie --- i potężni!/ A wy --- czemu wy tu? --- Tak ja się o was boję./ Wy trupy --- --- --- jeśli ze mną związani w przymierze./ Wy nie wierzycie w Polskę --- ? Co? --- A ja w nią wierzę! wpatruje się w Krasińskiego KRASIŃSKI Powstanie, Polityka, PaństwoNie widzi Car, co polską wziął koronę,/ że my tam trupów naszych ścielem mosty./ Nie widzi Wielki Książę brat, żeśmy wbrew woli/ narodu, co nas woła tam --- u jego boku/ stanęli, jako mur, co brata chroni/ i dzisiaj, gdy nam Bóg na Wolność dzwoni,/ my nie o sobie myślim w takiej chwili,/ lecz by tej szczędzić krwi, co tam się leje,/ gdyście jej tyle w kaźniach roztrwonili,/ krwi naszej spodleni złodzieje./ Zginął Potocki, Blumer, Nowicki generał/ a przy Potockim byłem ja, kiedy umierał,/ gdy śród poległych trupa wyszukano./ Zginął Trębicki, Siemiątkowski zginął./ Ja, Wielki Książę, jeżelim ocalał,/ to nie na to, bym honor mój w podłości kalał,/ by mnie pod pręgierz bezwstydu stawiano./ Nie macie prawa pytać, Książę, w co ja wierzę./ Pewna, że mnie z podłością nie wiąże przymierze. oddaje szpadę W. KSIĄŻĘ Zostaw ty to! --- I waruj tu, jak pies, u moich nóg;/ Ha, ha! --- Gdy polskie ozwało się serce,/ tak ja pokażę wam, kto wasi zdzierce./ Sumienia obrachunek zrobię. Spłacę dług./ Tam, pod pokojami Belwederu, tam w lochu/ człowiek jest, od lat kilku zamkniony./ Tak to perła. --- Tak ty nie czujesz się zarumieniony/ przede mną?!/ Tak ty mówisz, że masz serce i czujesz?!/ Ty spojrzyj jemu w twarz --- nawołuje Hej! Straż! KURUTA wbiega W. KSIĄŻĘ szepce mu do ucha KURUTA staje zdumiały W. KSIĄŻĘ przynagla gestem KURUTA odchodzi W. KSIĄŻĘ Skończył się Wielki Książę --- zrywa z piersi gwiazdę i ordery depce nogami Precz, precz --- depcę, gardzę./ To nic --- to wszystko dał mi Car. --- Nie chcę --- nie. nasłuchuje Ojciec, MorderstwoSłyszycie --- tam --- ? Ta noc, jak wicher hula --- dmie/ W noc taką skonał ojciec mój. --- --- nagle trwoży się Ja nie był jego kat! krzyczy zasłaniając oczy to brat --- to brat, to brat, to brat, to brat!! KRASIŃSKI stoi nieporuszony w głębi armaty przeciągane przejeżdżają ku prawej stronie W. KSIĄŻĘ idzie ku generałowi Krasińskiemu chwyta go za guz munduru na piersi śmieje się wskazuje w głąb KRASIŃSKI patrzy we wskazanym kierunku W. KSIĄŻĘ Tak ja tu klejnot mam! --- Ja ci pokażę./ PrometeuszPrometeusz (mit gr.) --- bohater, który stworzył człowieka, lepiąc go z gliny zmieszanej ze łzami, a następnie, wbrew woli bogów, obawiających się buntu ludzi podobnego do wcześniejszego buntu Tytanów, podarował ludziom ogień. Za karę został przykuty do skał Kaukazu, gdzie sęp wyjadał mu codziennie odrastającą wątrobę. wasz polski. wskazuje Ot, wiodą go straże. WALERIAN ŁUKASIŃSKI ślepy w łachmanach, w kajdanach na nogach i rękach wchodzi prowadzony przez straż STRAŻ wiąże Łukasińskiego do armaty zdejmują mu kajdany z nóg. Słychać dzwony z Warszawy W. KSIĄŻĘ idzie ku głębi dosiada konia STRAŻ oddala się od Łukasińskiego ŁUKASIŃSKI poczuł, że straż już się odeń oddaliła. I poczuł, że chwila wolności nadeszła,/ ta chwila, w której go wiodą;/ choć skuty w kajdany,/ do działa związany,/ to jednak ci jego wrogowie,/ jak tchórze tej chwili/ zadrżeli, zwątpili --- / powietrze czuć swobodą. I poczuł, że bracia/ wzlecieli orłowie,/ wzlecieli tam w Warszawie;/ że dzwony, co biją,/ wieść niosą gloryją,/ że wstali bohaterowie. «Wytrwania! Wytrwania,/ o dajże im Boże,/ niech siły ich się nie zmarnią./ Bądź srogie więzienie/ wieczyste me łoże/ i żywot jedyną męczarnią./ Niech wloką, niech wloką,/ niech w lochy zakują,/ niech sępy żreją me ciało,/ by ino tym braciom,/ co dzwonią w Warszawie,/ zwycięstwo się walki dostało.» I dłonie przed siebie wyciąga i słucha,/ wiew każdy powietrza czuje/ i twarz mu się mieni,/ w zachwycie jest ducha,/ spełnione dzieło zgaduje. Uklęka --- łzy cieką,/ pierś łkaniem się wstrząsa,/ radością płonie oblicze/ i szepce, a trudno mu słowa się wleką,/ modlitwy łka tajemnicze: «O pójdziesz ty kiedyś/ mój duchu na gody/ za kaźń twą, żywota gorycze./ W tych dzwonach z Warszawy/ do ciebie to gońce:...» Witaj --- Jutrzenko --- swo---bo---dy --- --- ,/ za to---bą --- zba---wie---nia --- Słoń---ceWitaj, Jutrzenko swobody, za tobą zbawienia Słońce --- cytat (z nieco zmienionym szykiem i pisownią) z Ody do młodości Adama Mickiewicza, jej końcowe wersy. Transparent z tymi słowami został umieszczony na warszawskim ratuszu 30 listopada 1830 r., w drugim dniu powstania listopadowego. . powstaje KRASIŃSKI przesłania twarz dłońmi W. KSIĄŻĘ rusza z miejsca Rozpoczyna się pochód.