Wyspiański, Stanisław 2014-09-15 1978 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Redakcję techniczną wykonała Paulina Choromańska, natomiast korektę utworu ze źródłem wikiskrybowie w ramach projektu Wikiźródła. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boleslaw-smialy/ pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Stanisław Wyspiański zm. 1907 Stanisław Wyspiański, Bolesław Śmiały, druk. Uniw. Jag., nakł. autora, Kraków 1902. http://pl.wikisource.org/wiki/Boles%C5%82aw_%C5%9Amia%C5%82y Tragedia Modernizm Dramat Bolesław Śmiały 0.3 text http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/boleslaw-smialy.pdf ISBN-978-83-288-1029-7 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/boleslaw-smialy.html ISBN-978-83-288-1990-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/boleslaw-smialy.txt ISBN-978-83-288-2945-9 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/boleslaw-smialy.epub ISBN-978-83-288-4025-6 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/boleslaw-smialy.mobi ISBN-978-83-288-5111-5 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7057.jpg Bolesław II Śmiały, Friedlein, Rudolf Fryderyk (1811-1873), nieznany, Friedlein, Daniel Edward (1802-1855), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7057 Dramat DDT 1DTP 3KLK Bolesław Śmiały, pierwszy król Polski, zabija biskupa Stanisława, jej patrona. Do dziś aktualny problem konfliktu pomiędzy państwem a kościołem w interpretacji Wyspiańskiego. Ten tekst trzeba czytać z podręcznikiem historii w ręku --- bez szczegółowej wiedzy o przebiegu konfliktu pomiędzy pierwszym królem Polski (dzisiaj zwanym Bolesławem II Szczodrym) a biskupem krakowskim Stanisławem ze Szczepanowa (późniejszym świętym) nie zrozumiemy nawet ćwierci aluzji i sądów Wyspiańskiego. Ten długi, wierszowany monolog opowiada całą historię z punktu widzenia króla Bolesława. Nie jest to jednak jedyny utwór Wyspiańskiego poświęcony tej tematyce: dramat Skałka opowiada tą samą historię, ale z punktu widzenia duchownego. Stanisław Wyspiański Bolesław Śmiały I Siedziałem --- gdy to okropne zjawisko, / przed którem wszyscy przysłonili oczy, / wchodziło, --- biskup, --- ludu zbiegowisko; --- / ciżba wylękła ich ku drzwiom się tłoczy, --- / ja patrzę, --- bo już miałem to przezwisko/ Śmiały, --- gdy cała ta procesya kroczy... / lecz pocóż niosą chorągiew Anioła... / jakby na walkę Piekła i Kościoła.... II Pochylały się chorągwie z łomotem/ u wrót, nim wstały na izbie przedemną/ a chyląc się, mierzały we mnie grotem/ krzyżów, --- iż trwogę uczułem tajemną, / gdy się Archanioł rozwijał ze złotem, / w perłach, z tą twarzą malowaną ciemno, / a skrzydła w pąsach i mieczysko kręte, / weń łyskawice gromowe zaklęte. III I zaciemniała się zwolna komora; / wnosiły mrok i noc te chusty boże, / po siwych ścianach pobielanych dwora/ szły cienie jakichś postaci potworze; / lud na kolana rzuciła pokora, / a w tym ponurym pomroków wieczorze/ zorze świec twarze roświecały mnisze, --- / nad niemi dymne smugi śpiew kołysze. IV Nikt nieśmiał oczu podnieść, wszyscy w lęku, / i ten korowód mnichów, co przyklęka/ z zapalonemi gromnicami w ręku/ i dzwony, śpiewem głuszone bez dźwięku/ i lud, któremu z żalu serce pęka; / a wszyscy klątwie rzekli: niech się stanie/ i potępiali moje królowanie. V Byłbym się zarwał i rozniósł na mieczach/ świece, ornaty, chorągwie, kropidła/ i rzeź bym sprawił im na martwych rzeczach/ bez ducha, gdy mam duchem silne skrzydła, / że nie na jeden dzień mam państwo w pieczach, --- / już ta z biskupem kłótnia mi obrzydła;.../ --- gdym się w tył żachnął i zawadził słupa, / korona moja spadła przed biskupa. VI Oni to mieli za znak, czy za czary/ i grozą zdjęci klękli przed widziadłem/ i że początek już znaczy się kary, / że, w tej koronie spadłej, ja upadłem, / że dla mnie z grobów wychodziły mary, / przed których trupim widokiem pobladłem, --- / tak w ich przesądnych oczach coś się stało, / co potępiło mnie i druzgotało. VII A oni, --- jakby w obłędzie, skazańce, / za biskupiej ręki skinieniem, / bo drżeli, jak wojenne liche brańce, / śpiewy żałosnem mieszając jęczeniem, / ciskali o podłogi ziem kagańce/ i przerażenie sami tem zdarzeniem, / obłędne mieli oczy, dech zaparty, --- / --- Biskupie! --- więc to Boży Sąd otwarty!? VIII Co miały znaczyć łamane gromnice, / nie wiem, --- lecz straszne było to rzucanie; / i wstręt mnie do nich brał i błyskawice/ gniewu, --- że ledwom nalazł hamowanie, / by nie cisnąć w biskupa twarz mej rękawice/ żelaznej --- za to księże wyklinanie; --- --- / poszli --- ostałem sam w tronowej sali; / wnątrz piersi mściwa złość wre, gorze, pali. IX Ostałem sam i patrzę, --- sala mroczna/ i te leżące na deskach okruchy/ wosku i duszność kadzideł powłoczna/ w smugach, --- że jakieś wijące się duchy; --- / ja sam, --- że tak mię opuścili da czna/ wszyscy. --- Za dworem świszczą zawieruchy, --- / brząkają w łuski rybie u okienic, / miecą gałęźmi drzew na płatwy ścienic. X A tam, pod stosem świec pogruchotanych, / których trzask, łomot, wciąż trwa i przeraża, / korona, --- na głos tych klątew śpiewanych... / korona! którą wziąłem u ołtarza! / w której zakułem pierścień ziem wyrwanych/ memu dziadowi, ojcu! --- do cmentarza/ lecąca, w jakimś rozpędzie, fatalna, / pod stopy Ducha, co klnie, --- --- Królo-zwalna!! XI Zabić! --- Jak, kiedy? Gdziekolwiek! Sam skłóję! / Dworaków wezmę rycernych i wpadnę, --- / a którzy nas okrzykną: mnnicho-zbóje, / pościnam łby niechętnych i owładnę; / niech wiedzą o mnie, żem król, że panuję; --- / tej chwili moich przybocznych zagadnę, --- / Po co?! --- Rozkażę! Muszą! Krew! Krwi wołam! / Księże! Nad moim mieczem świece połam! XII Przeciw zamczyska, przez Wiślane wody, / na ostrowiu skalistej opoce/ kościół pośrodku drewnianej zagrody; / w koło szum wiklin i wicher łopoce, / tłukąc wierzbami o mosty i wzwody, / jakby się dawne w nich żalące Moce; / węgły gontyny spróchniałe przez wieki; / jezioro święte obok i pasieki XIII święcone; w tych gwarzyły Lele boże/ w drzewach lipowych, wieczystych; stuwieczna/ Moc; co ramiony objęła przestworze/ nieba i Słońcu się śmiała słoneczna; --- / w nich skryte niegdyś prastare wielmoże: / Krasy-lud i ich ślubna Żywia śleczna; / stały u wstęgu gaju, nieprzytomne/ a chwast je w koło przerastał, niesromne. XIV Przypomnę to uroczysko stare, / pełne wężów, plamistych jaszczurów, / co starodawną tam szeleszczą wiarę, / z nor ześlizgnięte podskalnych do murów, / na białe płyty wpełzły ciche, szare/ za pozwijane w kłębki u kosturów, / we świętą wodę sadzawki wślepione, / jak wężownice wróżebne, pośpione. XV Kto je tam śpiące obaczy, nie spłoszy/ i wzrok nasyci rojeniem z tej wody, --- / bo się wciąż szkliwo mieni w tej pustoszy, / coraz to inne ukazując spody/ a dna zasnute złotem, --- ten dla duszy/ pojmie tajemną siłę i urody/ obleją jemu twarz; --- tam te zaskrońce/ mają studzienny skarb: zmartwiałe Słońce, XVI i króla-węża, któren wiecznie czuwa/ na dnie, a węzeł święty ma u czoła, / złocistą obręcz, --- zeń jad wody struwa; / z wierzchu się wielkie zakreślają koła/ płynne, znów widmo się nagle zasnuwa. / --- Kto węża ujrzy, --- tego Niebo woła, --- / Raj duszy; --- ręką niech zaczerpa wody/ a pijąc zajdzie w tamten-świat, na Gody! XVII Tutaj gromady się wędrowne garną, / z lirnymi, którzy znają moc strumieni; / przystają zadumani na toń czarną, / czy z za porostów i listów kiścieni, / Szczęście uśmiechnie się twarzą figlarną. / I wody czerpią strutej do garścieni, / a męty te chowają, jak lektwarze/ z Lalników przyniesione przez pieśniarze. XVIII Dziś w zaniedbaniu leżały studniska; / wody zerdzałą zadziergane rząsą; / tylko, jak dawniej; bujne wężowiska/ w skałach i sady, które bielmo trząsą/ kwietne, gałęźmi ponad te mokrzyska/ zwisłe; gontyna i te, co tam z nią są/ w ruinach, spadłe bogi, światowitne, / co stopą wryte w ziem, ponad dach szczytne XIX łbami, we wionach jabłonek, grusz, śliwek/ źrałych, dzierżący w grabach wielkie kroje, / patrzały ślepiem oczu z pod pokrywek/ mosiążnych.... na Sobótne ludne roje, / na skoki rześkie chłopców, pląsy dziwek, / co szły częstować stare Bogi swoje. --- / Dziś mchów spowite pleśnią i rdzą zjadłe, / króle, we wielkiej walce duchów padłe. XX Tam Chrystusową dżwignięto mogiłę, / ze skalistego wykutą wyłomu; / wryto korzenie w skałę dziewięćsiłe/ i krzyż zatknięto męczeński na domu. / A Włade, w hańbach leżą w pół-przegniłe; / tylko je gędźce uczczą pokryjomu, / tylko nikt nie śmie zasypać jeziora. / Święta dziś niemoc ich, piorunna wczora. XXI Na skale Kościół-katedra, biskupia; / kamień do różnych przyciosany garbów/ biały; --- --- a w światłach nocy twarz się trupia/ patrzała z okien wązkich i wyszczarbów; / jak gdy się włos i ubiór zeskorupia/ prastary, jakby Sezam klętych skarbów: / Wid-truchło, --- tak jawiła się twarz sroga/ w kamieniach, które miały rysy Boga.... XXII Choćby i starość twoja i włos siwy, / żeś ty kościelne obrzędy przesądził, / żeś ty przez jakichś potęg czar straszliwy/ wobec mnie i wobec Boga pobłądził, / żem ja potruchlał na potworne dziwy/ a potruchlał, żem fałszywie sądził, --- / aż się przed oczy moje stawił zmarły, / iż się przez ciebie podziemia rozwarły, XXIII I zatrwożyły mnie króla-człowieka, / duchem mnie poraziwszy i mieczem, / gdy się rozpadał grób i wstały wieka/ trumny, z przegniłem widziadłem człowieczem, / że choć rzecz była w pół-śnie i daleka, --- / z ciałem przez ziemne gliny pół kaleczem, / co na świadectwo przyszło, gdy sąd ważem, / dech na mnie trupi wiał.... byłeś grabarzem! XXIV To Bóg mnie dzisiaj dłoń daje karzącą/ na cię, --- a tobie Bóg myśli zamyla, / że ty ze zdradą przeciw mnie knującą/ dziś, gdy się państwo waży i przesila, / ty mnie chcesz zwłóczyć twoją ręką klnącą/ i nie dość, żeś już zmiażdżył mnie do tyla, / dajesz me berło w ręce zdrajcy-brata, / że ja purpurę zmieniam w czerwień kata. XXV Mszę sprawiał, --- gdy rozwarłem drzwi kościoła; / lud klęczy, --- wszyscy modłami zajęci, / na ołtarz patrzą, do bożego stoła/ przystępujący; --- u wrót my przeklęci/ z mieczami; oni nas nie widzą zgoła, / tylko z ołtarza na mnie patrzą święci. / I właśnie biskup podnosił opłatek/ maleńki.............................. XXVI I zaślepiło mnie, --- stałem wpatrzony/ w ten ołtarz, w modły, we świece płonące, / które zagasły dla mnie, --- jak uśpiony/ w mych władzach wszystkich, --- a serce bijące/ młotem pod zbroją, --- że byłem zdradzony/ przez duchy, dotąd mię potęgujące, / opuszczon, marny, jakby moja siła/ w niego, tam przed ołtarzem przechodziła. XXVII Naraz się biskup odwrócił do ludu, / by podniesioną krzyż kreślić prawicą, / błogosławiący, --- --- o stój chwilo cudu! / może nad moją skreśli go przyłbicą, / przeżegna mnie, że zbędę klątwy brudu; / gdy byłbym klęknął, --- już goreje lico..../ Naraz On! --- poznał, --- o wiekowa męko! --- / stał z podniesioną wciąż do krzyża ręką, XXVIII ale nie kreślił znaku, --- stał w milczeniu, / z oczyma w jakąś straszną dal pozamną, / jakbym w tem Jego nie istniał widzeniu, / przepaść otwierał straszliwą, rozłamną/ pośrodku nas obydwu, --- w rozdwojeniu/ tem głębiąc moją duszę jako kłamną..../ --- że już leciałem na oślep przed siebie, / we krwawym wszystko nurzając pogrzebie. XXIX Zabiłem. --- a rycerze moi go wywlekli/ po za drewniane ganki na podwórze/ i ciało tam odarłszy z szat posiekli/ przy studni, której zrąb kowan w marmurze; / potem nad wodą stali i krwią ciekli/ z mieczów i zbroi; czekając aż stróże, / przysłani z zamku, nadejdą z ptakami, / bom kazał sprzątnąć kawalce orłami. XXX Na moim zamku, na tyłach, w ogrodzie, / miałem zwierzyńce, --- w nich chowałem ptaki: / orły; orłowie są mem godłem w rodzie, / więc się chowały, a na łbach czapraki/ pąsowe, żeby nie były ku szkodzie; / ciskało im się zwierz mały wszelaki; / więc, jako kaci w kapturach krwi chciwi, / chadzali w moich zwierzyńcach straszliwi. XXXI Kazałem ptaki puścić, by pożarły/ a potem siec rózgami i rozgonić; --- / a tu mnie mówią, --- że się lekko wsparły/ na trupie, --- i że jakby chciały bronić/ przystępu; że wszérz skrzydła rozpostarły/ strzegąc, by żadnej części nie uronić; / że ich nie śmiano tłuc: --- już gniew mnie budzi; / bardziej mi było ptaków wstyd niż ludzi. XXXII I jużem tam nie poszedł, choć mię ciągło/ i wstyd, --- nie lęk; lecz myślę, gdy spostrzegą..../ Nieznane mi uczucie już się lągło; / ich wzroków chciałem uniknąć; --- niech strzegą. / Nie wiem co moje mściwości przemogło... / Więc orły niechże teraz będą Jego. / Podobno nocą nad ciałem się palą/ światła, a ludy trupa śpiewem chwalą. XXXIII Po nocach widywałem te brzaski/ z okien zamku ku stronie wiślany, / że tam cudy na znak bożej łaski, / że już biskup ze czcią pochowany, / że nad trumną są widzialne blaski, / że się zapach rozchodzi różany, / że on święty.... że u jego ciała/ tłumy kalek.... że Bóg przezeń działa. XXXIV Urosła między ludem wieść, że mnie koronę/ Archanioł z głowy zdarł i o ziem rzucił; --- / Czy ja w tej chwili pamiętnej zjawione/ widziałem jakie dziwo z nieba... Ktoś zakłócił/ jasność myślenia wprzódy, aż zburzone/ pogody moje Czar kirem posmucił; --- / nad moją głową miecz jakiś lecący/ boży, --- czy własny mój się zwidujący. XXXV Walczyć z powieścią ludu nieuchwytną... / Chciałem zmódz, zdusić, stłumić Słowo. / Każę, a sługi moje w pień het wytną/ bajarzy, dziadów lirowych z obmową. --- / A tu, jak kwiaty coraz nowe kwitną, / ocieśniające mą górę zamkową: / wieści, już w pieśni zmienione skrzydlate/ .. .. .. .. .. .. XXXVI Znienawidziłem kwiecie i dźwięk pieśni; / wygnałem śpiewców, wypaliłem darnie/ a Echa do mnie biegły, wciąż boleśniej/ szarpać mą duszę i nowe męczarnie/ rosły i potężniały, --- czułem pleśni/ w sercu, że serce się do dźwięku garnie; / żyłem w rozłamie zatrwożonej duszy, / nasłuchujący tych Ech w wielkiej głuszy. XXXVII Przelałem jeszcze potem krew niejedną, / bo mi już ziemscy oporem stawali: / jak ujrzą topór katowski, pobledną/ i jak poczują sine ostrze stali/ na karkach; --- i już coraz odtąd rzedną/ rodowi, co się dawniej tłumem pchali; / jedni mi tylko ostali rycerni, / zaprzysiężeni zabójstwem, więc wierni. XXXVIII Prawie zaczęła się wojna domowa, / bo już ktoś wici rozseła po dworach, / bezemnie, com jest tu królewska głowa: / Samotny, --- jeno przy tych lęku zmorach, / których dziś pełna komnata zamkowa; / że psy, trzymane na moich komorach, / choć nikt nie wchodzi i śpią moje chłopy, / jakby kto wchodził, wyją, lgnąc do stopy. XXXIX Wszędzie w mych oczach to widmo skrwawione, / gdzie pojrzę: --- lecz już z kawalców zrośnięte, / z ręką na klątwę wieczną zamierzone, / straszliwe, jako Świętość okrzyknięte, --- --- / Jakąś północnych rozdarłem zasłonę/ tajemnic.... że już wstają trupy ścięte, / w mem państwie straszne szerząc trupie rządy, / żem jest wyklęty król przez Boże-Sądy. XL Miałem opuszczać kraj, z pocztem i zbrojno; / zebrać pomocnych i wrócić co rychło; / zapalić wszystkie ziemie nową wojną! / Możeby w ogniach o zbrodni przycichło! / We krwi wykąpać się kąpielą hojną. / Być królem znowu.................../ .. .. .. .. .. .. / .. .. .. .. .. .. XLI A teraz pożegnać/ Zamczysko, Wisłę, skarby, --- Na jak długo? --- / Powrócę! --- Podjechałem ku wodzie; / słucham, jak szemrze; patrzę, jak się smugą/ w błękitach wije przy grodzie/ i słyszę, jakby głosy dźwięczne długo/ ze dna, czy śpiewy gdzieś w wodnym narodzie/ rusalnym dla mnie i jakby żegnanie/ i skarga w tych pluskotach, czy igranie... 1. Błąkasz się królu krwawy/ i ku mnie wiedziesz konia, --- / cóż ku mnie wodzisz konia, / gdy jemu pachną błonia/ a ty się rwiesz do Sławy? 2. We Słońcu stoisz złoty/ i ku mnie kłonisz twarzy, --- / cóż w niej się ogień żarzy, / ze smutku-że, tęsknoty --- / we słońcu zgaszasz złoty... 3. Za tobą twoje grody/ łyskają wież dziobami, --- / cóż się u piasków wody/ wodzisz nad pustkowiami... 4. Źleć w domu, małeć serce; / czy chcesz na Czerwone-miasta, / jak cię pana witają i własta/ i ścielą mostem kobierce... 5. Źleć w domu, małać dusza; / czy chcesz na Pomorzany, --- / oto, gdy śnieg zaprusza, / lodem się zetną piany, / poimasz Pomorzany. 6. Czy chcesz za czeskie góry, / czy na węgierskie szlaki, / żeś zładził mnogie znaki/ i rycerzy skrzydlatych las konny. 7. Cóż, gdyś już zgotowiony, / w zamkowe patrzysz mury/ i zapuszczone brony/ i kłonisz twarz ponury.... 8. Cóż w niej się ogień żarzy, --- / ze smutku-że, tęsknoty/ we Słońcu zgaszasz złoty,/ czy stos się tobie marzy/ pozgonny... 9. Królu wypogódź czoło/ ..................... XLII A ja stoję, żegnam, com polubił..../ ,,Królu wypogódź czoła...."/ w pluskaniu szemrze zgoła..../ Powrócę! --- Podjechałem ku wodzie/ i długom stał u brzegu, ducha gubił, / wpatrzony w gród, w podegrodzie, / w stołpy drewniane, warowne wieżyce, / w rzekę.... jak na niej wiatr fale hołubił... / .. .. .. .. .. .. / i przypomniałem Gniezno i Lednicę. XLIII Jeżeli wrócę, --- --- to tam! / .. .. .. .. .. .. / .. .. .. .. .. .. / XLIV Na Ostrowie zasadzą królewską stolicę, / wskrzeszając dawne zwaliska ułomne; / opaszę się w ogniste błyskawice/ i warownie pobuduję niezłomne/ i będę mieczem zakreślał granice/ i waszym trwogom Popiela przypomnę! / .. .. .. .. .. .. / .. .. .. .. .. .. XLV I naraz orły moje widzę w dali, / jak nad Skałką polatują i krążą, / jak im się w pąsach słońca pierś korali/ i widzę, oto ku mnie, ku mnie dążą; / to się aż gubią w chmurach dziwnie mali, / to się ciskają nagle w dół i ciążą/ skrzydłami ponademną, dziwe-ptaki, / Jego-stróże, we wróżbne rozwinięte znaki. XLVI Bo z nich na niebie był krzyż napowietrzny, / co się nadamną chwiał na chmurach czarny, / żem poznał miecz ów mściwy, obosieczny/ i wiew poczułem cmentarny; / że może Znak ten Śmierci dla mnie wieczny, / żem się skończył ja królewski i cezarny. / Odtąd patrzyłem na Słońca zachody, / jak na idące w Sen krwawe narody. XLVII Jakoweś walki obłoków przedzgonne/ i wielkie wojsk koczowiska, / mieniące w łunach, piechotne i konne, / to w dal płynące, to z bliska, / to k'sobie, jakby łanem kopij skłonne, / to w rozległe rozwite koliska, / to potężniały, to gasły dla oka, / aż je wieczorna stłumiła pomroka. XLVIII Z zadumy się zrywam, szarpnąłem wędzidła/ i koniam wspiął ostrogą; / za mną rycerni, rozwici we skrzydła, / wśród trąb dących złowrogo, --- / a ponademną te chmurne straszydła/ orłów nad moją drogą. / --- O jakaż mnie Dola! O jakaż mnie droga! / Ja w walce tknięty od Boga!! XLIX Lecę a ze mną rycerni, upalni, / jak wichry i wicher górą; / w pędach, w polotach tententem kowalni, / w kurzawie, za pyłu chmurą; / od złotych podkowów rumotem nawalni, / krzesząc krzemionów iskrami rzutnemi; / już hen, już zdala od rzeki do grodu, / widmami ścigany orlemi. L I dalej i dalej przeganiam za krańce/ ogrodzia, powiśla, podgórza; / przemijam, przelatam, zjawiska, błyskańce, / z pod ziemi jak tłum się wynurza: / to widma drzew nagłe, jak biorą się w tańce/ za ręce gałęzie, jak krąg się wydłuża..../ Minęły, już giną, już pola, już zbladły, / już nikną, już lasy, już rzedną, przepadły. LI Czyjś głos, --- ktoś mię woła, --- czy Echo, czy złuda, / czy serce się we mnie zarywa..../ Czyjś głos, --- ktoś mię woła, --- z mojego ktoś luda, / bo moim się hasłem odzywa..../ Czy jaka podwoda, --- czy pogoń, --- czy cuda... / cóż serce się moje zarywa --- ---? / Czyjś głos, --- czyjś znajomy, --- głos syna, głos syna... / Syn za mną! w pogoni! przyzywa, zaklina: LII «Ach ojciec, mój ojciec, słuchajcie, postójcie, / cóżeście nas tak porzucili; / my strasznie spłakani, o stary zmiłujcie, --- / z okieńców za wami patrzyli. / Ach ojciec, ja naraz okrutnie zrozumiał: / wyście się nas wyrzekali! / Ach ojciec, mój ojciec, słuchajcie, darujcie, / ja z wami, chcę z wami, tej chwili». / I wołał a tentent wołanie zatłumiał, / aż moi mnie konia wstrzymali. LIII Koń stanął, --- ja patrzę: --- o grozo, w kurzawie/ mój syn się z siodła osuwa/ i zlata a oni wciąż krzyczą we wrzawie; / pył gęstwą wszystko zasnuwa. / Skoczyłem i jego w pół-pierś chwytam prawie; / o dziecko, krwią się zapluwa! / Bez tchu, --- w moim ręku, przewisły, omdlały/ a usta mu jeszcze od wołań tych drgały: / «chcę z wami»! --- i czuję, że łzami się dławię. LIV I synam do piersi przytulił przy zbroje/ i zerwę się duchem w gęstwiny/ i tulę i niosę przez sośnie nad zdroje, / zali żyw, --- patrzy, a obie ręczyny/ na szyję, za głowę zakłada mi moję, --- / i oczy! --- a w ustach krwi czarne maliny. / I biorę go nanoś i składam na wrzosy. --- / Usypia.... I dłonią muskając mu włosy: «To żem ja was tak porzucił,/ wy się o to smęcicie kochani; / straciliście to wiarę, żebym wrócił. Żeśmy krwią tą rzeźną pokalani,/ że się we mnie duch zaląkł, posmucił;/ że mnie czarni opadli szatani. Bóg odemnie oblicze odwrócił» «Żem ja zabył żony, syna, macie --- / żem ócz waszych unikał we trwodze, / żem w rodzonym ujrzał wroga bracie; żem jest rzucon na rozstajnej drodze/ a wy za mną spłakani szukacie; / żem się w nieszczęść ogromnej szrężodze zapamiętał, --- że teraz po leśnym ugorze/ krzyk jeno słychać mój i rozpacz gorze». LV Dobiegłem aż do nadmorskich wybrzeży, / po onych skalnych tułając się skłonach, / dróg upatrując, jak ptak, gdy odbieży/ ku słońcu, --- aż tu słońce gaśnie w skonach/ ponad tą ziemią, którą skrzydły zmierzy. / Potkaliśmy się tam obaj w koronach, / w łachmanach zbroic, w samotnem pustkowiu/ na bój śmiertelny stając w pogotowiu. LVI Rozpacz i mściwość zaryła się w lica: / Wydawał mi się, jakoby brat bólu. / Wołał: --- «Spalenizn gruz moja stolica! / Imię przyżenie pieśń o nieszczęść królu; / królestwem olśni miecza błyskawica»! / Już biegł, --- już mieczem o brzeszczot uderzę, / i siekłem; --- ciepła krew już z ręki ciecze, --- / już słabnę, --- chcę się mścić, --- a ony rzecze: LVII «Król Salmon jestem, zabij, jestem klęty; / królestwa mego głośna pusta chwała, / jak głos ten ptasi nad wodne odmęty/ na skrzydłach przekleństw wołanych leciała; / byłem w więzieniach podziemnych ujęty/ i wiem lat ile Śmierć u wrót drzwi stała; / słyszałem wieczność całą brzęk łańcucha, / rzucam zwycięzcom mym pogardę ducha» LVIII Mówił, --- mnie twarz się przyoblekła łuną/ i w oczy jego patrzyłem przywarte, / jak gasły; --- a mnie w ślepiach wstydu runo/ zapłonie: --- wszakci jemu królestwo wydarte/ za moją sprawą --- i król z białą kuną/ na hełmie przeto był sięgnął korony, / żem ja Salmona zwalił, --- sam zdradzony. LIX Wody podałem mu pić... --- Brzeg ten morza/ dalekim zrysem biegł wśród kamienisków/ a była cichość słoneczna przestworza/ i gorąc parny od skalnych urwisków. / «Ułożym je tu w sen w kamienne łoża, / w sen dumy, --- losu ofiary igrzysków. / W grób złożym godła obłędu człowiecze: / korony królów dwie, dwa królów miecze» LX Tu cichość, --- ledwo ptak o gruzy trzepnie, / poledwo woda wchluśnie na kamienie; / co szybsza fala, poły-ruchu krzepnie/ i powolniejsza, zabywszy bieżenie, / jeszcze po żwirach i piachach kęs szepnie, / zanikająca w powrotne strumienie; / dokoła wielkich głazów żwirem grabi, / jako w pół-pędy zaskrzepłych korabi. LXI Tęsknota kiedyś pożenie te dusze, / które raz pycha i chwalba ujęła, / że, pustą wszędy odnajdując głuszę, / niszczyć w przekleństwach będą własne dzieła/ i targać serca w pokutniczej skrusze, / ażeby śmierć wieczna, jak lodem, je ścięła; / czyniąc, jakoby zastęp skamieniały, / jakby pół-drogi las-hufiec skrzepł cały. LXII Przez gąszcz ścigają mię zwierzęta-ludzie..../ Uciekam, po za sobą śmiechy słyszę, --- / to cichną, --- zbieram się w największym trudzie/ biedz dalej, --- ledwo chwast się gdzie kołysze, / wiatr zmilkł, --- zwaliło mnie na drzew wykroty/ a ja już z trwogą zasłuchany w ciszę, / łowiec pogłosów, co, chyższe niż groty, / gasły za wichrem, --- --- ..................... LXIII A już wieść chyża, żem przez psy rozwleczon, / zaginął w boru ostępach szalony; / żem był oszalał, przez wróże urzeczon, / rozpalon jedną tą żądzą korony; / żem był przez moich koniuchów zasieczon/ z litości, --- jako jadem zarażony; / żem ja w obłędzie, upojony winem, / w oczach dworaków znęcał się nad synem. LXIV Synu, jakież to rozstanie nasze, / my jak owe pątniki proszalne/ i to ciche ustronne poddasze/ i te losy nam nieprzebłagalne; / twe się serce trzepoce, jak ptasze, / gdy je groty dosięgną fatalne; --- / czy sądzisz, że duch we mnie kona/ i że Doli waga domierzona. LXV Patrzysz w oczu moich tajemnice/ jasnym wzrokiem troskliwej pogody, --- --- / i ta bladość, co przesłania lice, / twoja lubość i to, że ty młody, / ty się śpieszysz na polskie granice/ między one zdradne wojewody..../ Gdyby ojca przed tobą czerniono, / gdyby ciebie, żeś ty syn mój hańbiono... LXVI Tych tajemnic do grobu poniosę, / w mem je sercu zaryto zdradami, / ażby tobie straszne, przetowłose, / do ócz trzęsły zaplotów wężami. / .. .. .. .. .. .. LXVII Któż się zadziwia, że ojciec odgadnie/ śmierć syna i mękę syna; / że siła czucia, która światem władnie, / oznajmia, że bije godzina, / że ma uderzyć cios, pod którym padnie/ ponęta i miłość jedyna; / takem ja przeczuł i widział przed sobą/ śmierć, co mię długą więziła żałobą. LXVIII I teraz drżący się stałem, jak drzewa/ osicze, którym w liściach szept nie zmilka/ i dawno znikły wiatr echami wiewa; / drżą wiek, --- gdy jedna je przejęła chwilka/ trwogi; --- tak myśli moje, jako plewa/ na wietrze, --- jako rydwan, gdy rumaków kilka/ wlecze i nagle rumaki spłoszone.... --- / jak łany lecie gradem gdzie zmierzwione, LXIX myśli straciły ciąg, cal, swoje miano/ i hasła mego przepomniałem Słowo; / na pastwę żernej trwodze mnie wydano/ i ta mnie toczy zjawą purpurową: / widzę krew mego dziecięcia rozlaną, / krew w ustach! strugą, --- pada o ziem głową. / Mojego syna śmiercią mnie trwożono/ i tylko serce w piersi ostawiono. LXX «Będziesz kochał», --- więc serce tęskniące kochało/ i trwożne wielką miłością, struchlałe, / w rycerskiej niegdy piersi zapłakało, / jak dziecko, jako dziecię, kwili małe; / całe się trwogą nietajoną stało, / że Śmiały, byłem jak twory nieśmiałe, / jako ptaszęta, jak gołębie białe; / słuchem sięgałem hen do moich krajów/ i przystawałem tam u wstępu gajów LXXI słuchać, czy szepcą co o moim synu, / czy gwarem czego mi nie wyśpiewają, / czy nie przyniosą w szeptach baśni gminu/ o królewicu, którego kochają, / po którym płaczą, jeśli...... Woń jaśminu/ mię zaleciała od łąk, --- hen już grają: / kapela świrczków, dzwoniąca w ugorze/ skrzypka i fletnie żab w wielkiem jeziorze. LXXII Jasna Lednica, --- znów patrzę w jezioro, / wielkie, pół-senne, spowijane mgłami, / które się nad niem kołyszą, jak skoro/ dzwony gnieźnieńskie uderzą dźwiękami/ a wtedy zerwą się i kształty biorą, / jak duchy, w lot się splatają rękami/ i z tą melodyą dzwonów kołyszące, / AVE MARIA szeptają niknące --- LXXIII Oto tu ojciec mój na tym Ostrowie/ przed bitwą walną uklękał wśród chwastów; / w wielkiej gorętwie serca, co mu powie/ głos Boga, --- miał-li być z nieprawych włastów, / więc raczej paść, --- a z mieczem stać przy Słowie/ a samozwańczych zgnębić poryw Piastów: / Zaś miecz na czas modlitwy wbił do roli/ po krzyż, --- że walkę podejmował z woli. LXXIV «Boże, na tej to ziemi chwast się pleni/ i mnie uklęknąć wśród ostów kolących; / paliłeś chaty w krwawej łun czerwieni, / ty ten miecz oto dasz w ręce karzących, / byśmy twą siłę i prawość pojeni/ naszą, --- wysłuchaj ty nas dziś klęczących; / jako te osty, bodjaki, kąkole/ siekę, --- tak zaściel mnie trupami pole, LXXV niechaj zwyciężę................./ .. .. .. .. .. .. / .. .. .. .. .. .. LXXVI To, że ty ze mną razem, dziecię drogie, / to jest uciecha i radość jedyna: / ty młody, jak urosłeś. / Więc choć nieszczęsne dni, a jeszcze błogie, / bo mię ta jedna myśl życiem zaklina: / ty młody, jak urosłeś. / O czemuż przyszła okrutna godzina/ rozstania i te ręce na cię wrogie, / wciąż zamierzone stają przed oczyma. / Padasz w mych oczach! widzę --- --- --- LXXVII Cóż to za mary, zjawiska, złudzenia/ natrętną jawą przedemną się tłoczą/ i tańce i widowiska --- ---? / I ty z młodziuchną dziewczyną uroczą/ idziesz przed ołtarz, --- do błogosławienia, / którem cię biskup znaczy, --- --- / i tuż przy tobie już morderce kroczą/ i zamieniają podstępne spojrzenia/ najętych siepaczy... / i ja niemocny, --- a patrzą się oczy, / jak tobie dziecię śmierć bliska. LXXVIII Pobłogosławić ja tobie niezdolny, / nikt zaklęć moich nie słucha; / ja pogrążony w klątwie, ja niewolny, / skazany w okrótną śmierć ducha; --- / jak zażegnięty spalam się słup smolny/ ogniem, co z piersi wciąż nowy wybucha; / w krępach daremno silę trud mozolny, / niesilen zerwać łańcucha; / a oczy moje widzę: śmierć dla ciebie..... / O dziecię! --- dla cię zapomniałem siebie! LXXIX Na jedną chwilę dla ciebie, --- wyrzekłem: / dla ciebie, --- bo ty młody, szczęście, kwiecie, / dziecię-synu, --- a żyją z tobą strasznem piekłem, / że cię tak zżęli, jako kłosy lecie, / ci sami, --- których zdradzie ja uległem, / a ciebie miażdży zbój, --- mordem cię miecie. / O ptaszę! --- jako kłos się chylisz spadły..... / O dziecię --- w ustach krew! --- oczęta zbladły! --- LXXX Podają mu truciznę, --- --- --- mój brat, co wie o tem/ a twarz śmiejącą zwraca bez rumieńca, / bo się dwór cały raduje powrotem/ i szczęściem oblubieńca; / i żona jego, z tym włosów zaplotem/ weselnym --- cała w złotych liściach wieńca/ i wszyscy, którzy krzyczą zweseleni; / on jeden --- tak się nagle sino mieni..... --- LXXXI I pada --- trup; --- weselni oniemieli/ w grozie, --- i dziewczę to nad nim zakrzykło/ mdlące; --- już ku niej drużbowie przyśpieli/ .. .. .. .. .. .. Na krakowskim zamku wesele./ 1. Królów-brat i król młody/ biorą żony w kościele/ i święcą krzyżem Gody. / Hej królewicu młody,/ zaliś ty nie zdradzony, / królów-brat chce korony; / Śmierć legowisko ściele: / na krakowskim zamku wesele. 2. Paniątko, żonka miła/ krasami się spłoniła; / Hej królewicu młody/ nasycisz się urody,/ jak będzie z tobą żyła. / Ty w dziewczynę wpatrzony, / nie widzisz, żeś zdradzony;/ królów-brat chce korony,/ Śmierć legowisko ściele,/ na krakowskim zamku wesele. 3. Nie pij ty z tego kruża,/ złego miałeś cześnika, / królów-brat czoło schmurza/ po tobie dziwno patrzy,/ rumiany raz, to bladszy;/ gdzież twoi są drużbowie,/ że nie śpiewają w kole ---?/ Rękę waży przy czole, --- / Czyli znak umówiony, --- / Gwar czynią dworzanowie;...../ Ty w dziewczynę wpatrzony,/ chcesz, by ona wprzód piła; / nie wiesz, jakoś zdradzony; / królów-brat chce korony, / Śmierć puchary pełniła,/ Śmierć legowisko ściele. / Strzeż się synu orlika,/ na krakowskim zamku wesele. 4. ,,Pij słodki miód, ty miła,/ byś ze mną długo żyła; / milszaś mi nad korony, / Miłość puchar pełniła, / już legowisko ściele, / pamiętasz, jakoś śniła,/ na krakowskim zamku wesele. 5. Cóżto, jak lektwarze/ męty były w pucharze, / i dreszcz mię słodki bierze --- ---? / Daj usta moja miła,/ cóżeś się pochyliła,/ cóż bladość na twej twarze --- ---?/ Miłość puchar pełniła, / Miłość łoże nam ściele,/ takaś rumienna była,/ jak nam grały organy w kościele. / 6. Cóż dreszcz mię dziwny bierze,/ męty były w pucharze..... / Daj usta moja miła, / już nie widzę twej twarze,/ biel oczy przesłoniła; / daj usta moja miła,/ złego miałem cześnika, / męty były w pucharze, / Śmierć puchary pełniła, / Śmierć legowisko ściele; / bądź zdrowa moja miła,/ oto padam zdradzony, --- --- / królów-brat chce korony, --- --- / korona dla mnie była. / Śmierć trucizną poiła, / na krakowskim zamku wesele.... LXXXII A że proch mój złożono w Ossyaku, / gdzie w kamieniu kuł snycerz grobowiec, / na nim konia, że na tym rumaku/ ja powrócę, tułaczy wędrowiec, / znów na czele rycernych orszaku; / gdym na błędny zstąpił manowiec, / kiedyś wrócę, duchem wyzwolony, / praw się mojej dopomnieć korony. LXXXIII Tak w wieściach lirnych byłem zawieszony/ w śpiewie, na ustach wszystkich król tajemny; / słuchałem coraz, jakie nowe tony/ uderzy lira, aż zabłysnę ciemny, / ja w śnie narodu przeklętym, uśpiony/ i miecz zerdzały mój, wieki daremny; / żem chciał zatracić był pamięć doczesną/ i w rzeczach wiecznych żyć Sławą bolesną. LXXXIV Byłem miłością i strachem oszalał, / iżem się widział zewsząd osaczony; / samotny w ciemni drżał, na świetle malał, / przez pychę moją własną pogardzony; / że się w mych oczach żar błękitny spalał, / co niegdy łyskał w kamieniach korony; / widywano je nad czołem, jak świce; / jużem był oczy miał: dwie błyskawice. LXXXV Opowiadali to za moich czasów, / że gdzieś w Karpatach Król Chrobry zaśnięty/ w grotach, u wstępu do podziemnych lasów, / jego rycerstwo i on jak zaklęty, --- / przy koniach, zbrojni; --- że do tych tarasów/ dostąpić nie śmie nikt, bo, czartem wzięty, / może skamienieć; więc że lud się boi/ i że skrzydlaty ktoś we wrotach stoi. LXXXVI Upodobałem tę powieść szeptaną/ na wieczornicach, o mroku, tajemną, / z nabożną wiarą w jej moc powołaną, / która rozdziera prawd zasłonę ciemną. --- / Gdy się odemnie króla odwracano/ i teraz gdym już wiedział, co nademną, --- / Tam! do nich! do tych grot mego pradziada! / tam wejść i krzyknąć: wstań! korona pada!! LXXXVII Ja, który byłem żywym prawd wcieleniem/ o tych rycerzach, niezwrotny, konieczny; / com zatrząsł królów całem pokoleniem, / com stał w mej Sławy blaskach, jak słoneczny; / dziś słucham baśni.... dziwnem zamyśleniem/ oplótł mą duszę czar, --- staję się wieczny/ i myśl i zapęd mój dzisiejszej chwili/ wieczyste, --- --- że się duch do lotu sili. LXXXVIII I znów te orły moje, znów zbiegnięte/ w chmurę, szeleszczą zawieszone nademną/ a drogi pośród łomów strome, kręte/ i ja tę Sławę rojący podziemną, / gdy śmiałem wierzyć w ludu Słowo święte, / dla baśni trudy podjąłem daremno; / wszędy przepaście; skaliste pustynie, / pół-dnia w odrzutach pogłos wśród skał płynie. LXXXIX Więc za tą orłów wodziłem się chmurą, / wsłuchany tylko w szum skrzydeł nad głową, / w tentent, odbity muzyką ponurą/ od skał, --- co wracał burzą piorunową; / choćby zamęczyć pośpiechu torturą/ konie i jeźdźców! --- wyrzekłem był Słowo, / że śpiących najdę....................... XC Byłem na górach, wdechałem szeroko/ do pełnych piersi powietrze to halne; / tu zapomniałem był, żem krwi posoką/ obryzgał ołtarz tam i sługi mszalne; / tutaj widnokrąg daleką roztoką/ wierchów, --- te na nich wichry borealne, --- / leczył, --- --- tu nawet śmierć mojego syna..... / Już jakby przepadł był głos, co przeklina. XCI Więc przebiegałem wszerz skalne wierzchnice, / a za mną ostry wiatr ten halny, dując; / groty przetrząsłem górskie, grot piwnice, / różne domysły z onej klechdy snując; / na wszystkie Tatrów wdarłem się turnice, / rycerzy onych śpiących upatrując. --- / Jako jest długi w łańcuchu skał szaniec, / nigdzie i nigdzie od krańca po kraniec. XCII Czyli ich niema? --- Granitowe stepy! / Skąd ten ów w myślach czar, skąd ja w zadumie? / Czy zapadnięci w jakieś skał zasklepy/ a nikt słów hasła odgadnąć nie umie? / Możem chwycony na tych legend lepy, / których istotnej treści nie rozumię --- ---? / Kogoż to szukam, --- po czyjeż to godło, / li opętanie mnie tutaj zawiodło? XCIII Duch opętany, widziałem się w zbrojej, / wielkość spomniawszy pradziada i ojca/ i wciąż ta wraca myśl o klątwie mojej, / że płonie twarz we krwawych łzach ogrojca; / bom lico szarpał, że krwią włos się poi, / że pod koroną hełmu moja głowa/ stała się bólem straszna Laukonowa. XCIV Ból przeinaczał kształty wkrąg widziane/ i czynił żywe dziwo śpiące w duszy; / stawiał śród złomów zjawiska wołane/ w martwych kamieniach tej pustynnej głuszy; / że się zdawało nieraz: skała ruszy, / mająca twarze, jak ludzie pospane. / Naraz ujrzałem wojsko, jak w błękitach/ słońcem czerwonem oblane po szczytach. XCV Konni, w rynsztunkach ciężkich, jak w skorupach, / jak był daleki widok skalnych złomów, / w tych zorzach wszyscy, jak na zwalisk kupach, / na górach, niby rujnach zamków, domów..... / Olbrzymy, --- cale nie duchy wklęte w trupach; / dziw, co dał powód do baśni i pomów; / jakby po skałach w słonecznej czerwieni/ żywa płynęła krew siecią strumieni. XCVI W ciężarach tarcz i zbroic mchów zielonych, / dzierżący miecze szczerbione i rdzawe, / przed się godzili w ruchach zamierzonych, / goniący złudną w wichrach lotną Sławę, / że kiedym patrzył zdumiały po onych/ rycerzach, --- jako łzy im ciekły krwawe/ z lic, w złotem słońcu tem, co ciska zorze, / uczułem jako gnają gdzieś w przestworze..... XCVII już niewidzący granic dla swych pędów, / że już ich oczy sięgły w przepaść ducha, / kędy dojrzały własnych dzieł-obłędów, / nierozerwalny ciąg widząc łańcucha, / którym przykuci do siodeł i rzędów/ jeźdźce, --- rozpędni, gdy już duch nie słucha/ ręki, --- że ręka pół-ruchu zmartwiała..... / Tak ich na wieczny sen pojęna skała. XCVIII A ponad nimi, nad igłami/ ogniste ptaki w zorzach płyną/ wielkimi skrzydeł zawrotami/ nad tą olbrzymów zbieraniną, --- / znów moje orły, --- przelotami/ krążąc nad hełmy, skrzydła zwiną/ i przysiadają im na głowach, / jakby z tym skalnym ludem w zmowach. XCIX I oczym wodził po tych widowiskach, / a myśl za nimi puszczona szalała, / jak, zawieszone w pęd, stały w urwiskach, / że zda się zdolna do wyskoku skała, / aż zrozumiałem.... jaka w tych zjawiskach/ wielka myśl oczom się postaciowała: / ci są rycerze śpiący, co w pół ruchu, / w polocie jeszcze cielskiem, spali w duchu. C Śpiący rycerze, to ci, co bezczynni/ ci, co gnuśnieją za domem, czy doma; / ci, co jakiemiś już dziełami słynni, / już syci Sławy i już ich oskoma/ nie unosi, --- ci po wszystkie czasy winni, / leniwe duchy, których śmiałość chroma, / których przeklęły losy, dawszy wieńce/ i którzy są we wiechach-więzach jeńce. CI Uciekać! w pędy! gonić! to śmierć Ducha! / To Ducha śmierć, te wieńce, chwalba miła. / Uciekać! Pędzą, --- puszcza złomów głucha/ skalne ścienice zaporą stawiła; / gruz sypie, --- w przepaść, --- ucho za nim słucha, / jak pogłos długi czas skala odbiła. --- / Dalej! W pęd dalej! --- podkowy wraz prysną, / raz wraz wykrotem jałowcu odcisną. CII Lecimy, pędzą, --- ja błądzę, --- granity/ stanęły poprzek drogi wielką ścianą, / a kryte mgłą wieczoru, aż dziryty/ iskrzyły się o ścianę zrysowaną..... / Bliska noc, --- padół cały w mgły spowity, / chłód, --- czekać tu aż błyśnie rano, / do kamieni tych zimnych przyparci/ rycerze błędni, szaleńcy czy czarci. CIII O moich ludzi mało co troskliwy, / z myślami w ciągłej niezgodzie, szaleniec, / przespałem noc na siodle niecierpliwy/ świtania, które chmur rozedrze wieniec/ i przełęcz jaką odkryje, --- a dziwy/ naszły imię w moim śnie: żem jest odmieniec, / że odsuwają się skalne wierzeje/ i że mój orszak w tym śnie kamienieje. CIV I śniłem, że jest świt, lecz we mgłach biały/ a może to już nie był sen, lecz jawa; / na zbrojach perły rosy szklące drżały; / a nie ruchoma orszaku postawa, --- / mój, więc na niewczas był i ból wytrwały, / bo nie od dziś nam Dola niełaskawa. / Był dzień, lecz cały dzień deszcze ulewne/ po skałach i po naszych zbrojach grały rzewne. CV A ponad nami z tych szczytnych krzesanic, / niby wodnica jakaś włosy czesząc, / wodospad, --- w przepaść! czy bezdno! --- bez granic! / grzmiał w dół, okrutną siłą spiesząc/ i milkł.... tylko szum słyszę urwanic, / gdy lecą mimo, --- więc przepaść podemną! / więc mię tu więzi ktoś mocą tajemną! CVI «Sam tu! Giermak! Haj»! --- --- ci dalej bez ruchu --- / «Sam tu»! --- a tylko deszcz po stali pluszcze..../ Spowici w siniejącym mgły podmuchu, / gdzie siklawa rozbija o kuszcze/ kosych drzew, --- --- «Sam tu co duchu»!! --- --- / a tylko głos odlata w puszcze; / małe się w gęstwie mgły rozchyla okno, / przez nie gdzieś w dole las, --- ludziska mokną. CVII Kto nas tu zagnał?! jakeśmy się wspięli?!/ po tych krzesanych ścianach w takie turnie! / Czarci nas nieśli, czy w skrzydłach anieli, / aż gęstwą przesłonili świat pochmurnie, / nas porzuciwszy w potoków topieli, / które się przez nas w przepaść lały górnie. / --- Co raz już --- pierzchły z pod mych stóp opary, / deszcz cichł, --- a oni wciąż milczące mary. CVIII Szedł zmierzch, zapadła nas Noc w tym pół-szczycie/ wiszących, --- coraz się widzę samotny, --- / a oni dla mnie ścielą się w błękicie, / jak widma: padół pod nimi zawrotny, / nieruchomi, jak głazy, jakby w nich już życie..../ --- Czar! --- może jaki nas spętał sromotny: / czuję już, że i mój koń wrasta w ziemię/ i że mi senność klei oczy --- gnie mię. CIX Przecież się zrywam, potrząsam i żywo/ dobyć mieczyska, zamierzony ręką, / tej chwili w łęku zastygłe ogniwo/ czuję, przyłbica spada na twarz szczęką/ żelazną, --- żem więziony niemocą straszliwą, / jak głaz, --- a tem okrutną męką, / że tak w pół-ruchu, miecz poły-wyjęty, / chwycony w kleszcze i w larwę zaklęty. CX I już wschodzące Słońce po tej nocy/ ujrzało mnie kamieniem, głazem, skałą/ --- --- a jeszcze mi ostała myśl niemocy..../ --- i widzę jak promienie ku mnie słało.. --- / że prawdę gwarzą ludowi prorocy, / to z przeznaczenia mię losów spotkało, / ten zapęd mój w posążnym głazie zmrożon/ i archanielski Sąd nademną grożon: CXI «Ty będziesz wieczność całą w tym zapędzie/ zawieszon, z mieczem gotowym do cięcia, / ty Śmiały, coś mordował boskie sędzie, / gdy cię kościelne druzgotały klęcia; / Sądu i miecza wstrzymane orędzie, / aż cię powoła róg do wniebowzięcia: / na Sąd twój biskup dla cię zmógł cmentarze, / Jemuż Sąd Boga przeżegnać cię każe».