Wyspiański, Stanisław Wesele Sekuła, Aleksandra Nowakowski, Jan Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Dramat Dramat poetycki Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wesele Stanisław Wyspiański, Wesele, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Kraków 1973 Domena publiczna - Stanisław Wyspiański zm. 1907 1978 xml text text 2008-12-16 L pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Teodor_Axentowicz_-_Ko%C5%82omyjka.jpg Kołomyjka (fragment), Teodor Axentowicz (1859–1938), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6309 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/wesele.pdf ISBN-978-83-288-1034-1 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wesele.html ISBN-978-83-288-1995-5 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/wesele.txt ISBN-978-83-288-2950-3 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/wesele.epub ISBN-978-83-288-4030-0 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/wesele.mobi ISBN-978-83-288-5116-0 ISBN application/x-mobipocket-ebook DDT 4CL FBC Wystawiony po raz pierwszy na krakowskiej scenie w 1901 r. dramat Stanisława Wyspiańskiego Wesele wywołał spore poruszenie, niemal skandal. Głównym powodem był fakt wprowadzenia na scenę autentycznych, rozpoznawalnych w środowisku postaci pod ich własnymi imionami oraz odwołanie do rzeczywistego wydarzenia, mianowicie wesela poety Lucjana Rydla z chłopką Jadwigą Mikołajczykówną, które miało miejsce zaledwie rok wcześniej. Jednakże w tekście dramatu znaleźć można więcej spraw niepokojących niż tylko pożywka do plotek towarzyskich. Wyspiański wybrał szczególne wesele, będące triumfem młodopolskiej chłopomanii i świętowaniem uroczystego zaślubienia elity społecznej z wsią w osobach państwa młodych. Potraktował to wesele jako okazję do konfrontacji różnych klas, grup społecznych, obyczajów i systemów wartości; okazuje się dzięki temu, co łączy księdza z arendarzem Żydem, a co dzieli, mimo pozorów zbratania, gospodarza weselnej chałupy, zanurzonego w inteligenckim świecie wyobrażeń, z jego chłopskimi sąsiadami. W trakcie zabawy, może wskutek spożycia znacznej ilości mocnych trunków, pojawiają się ni to duchy, ni to symboliczne uosobienia lęków i marzeń poszczególnych postaci. W efekcie uzyskany zostaje obraz przedstawiający słabość mitów narodowych, jednostronnych i niemających mocy jednoczącej; naród, który nie jest zdolny do walki o własne państwo; marazm społeczeństwa i uwiąd warstw tradycyjnie uznawanych za predestynowane do przywództwa. Uwspółcześniono pisownię imiesłowów przymiotnikowych: nie pożegnane > niepożegnane; nie ustający > nieustający. Przypisy redaktorskie do usunięcia: Nowakowski, Jan (1908-1991)tag osoba pojawia się nie tylko w didaskaliach, ale również w przypisach - do przejrzenia i popr.Stanisław Wyspiański Wesele Dramat w trzech aktach OSOBY:skan 62 - lista osób składa się z dwóch kolumn (bohaterowie tworzą pary: Gospodarz - Gospodyni; Pan Młody - Panna Młoda itd.), poszczególne osoby powinny być naprzemiennie w pierwszej i w drugiej kolumnie. 2.08.2018 Niekoniecznie; AS GOSPODARZ GOSPODYNI PAN MŁODY PANNA MŁODA MARYSIA WOJTEK OJCIEC DZIAD JASIEK KASPER POETA DZIENNIKARZ NOS KSIĄDZ MARYNA ZOSIA RADCZYNI HANECZKA CZEPIEC CZEPCOWA KLIMINA KASIA STASZEK KUBA ŻYD RACHEL MUZYKANT ISIA OSOBY DRAMATU: CHOCHOŁ WIDMO STAŃCZYK HETMAN RYCERZ CZARNY UPIÓR WERNYHORA DEKORACJA: Noc listopadowa; w chacie, w świetlicyświetlica --- jasna izba w chacie chłopskiej; także: reprezentacyjna, gdzie m.in. przyjmuje się gości.. Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem półbłękitu obejmująca i sprzęty, i ludzi, którzy się przez nią przesuną. Przez drzwi otwarte z boku, ku sieni, słychać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skrzypiec, niesforny klarnet, hukania chłopów i bab i przygłuszający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotających tancerzy, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wrzawie piosenki.... I cała uwaga osób, które przez tę izbę-scenę przejdą, zwrócona jest tam, ciągle tam; zasłuchani, zapatrzeni ustawicznie w ten tan, na polską nutę... wirujący dookoła, w półświetle kuchennej lampy, taniec kolorów, krasychkrasy (daw., gw.) --- kolorowy; piękny. wstążek, pawich piór, kierezyjkierezja a. karazja --- sukmana granatowa z czerwonymi wyłogami i szerokim kołnierzem, ozdobionym haftami i błyszczącymi blaszkami, opadającym nisko na plecy; kierezja i rogatywka czerwona, ,,krakuska", należały do szczególnie charakterystycznych składników chłopskiego stroju spod Krakowa., barwnych kaftanówkaftan --- noszony pod sukmaną (kierezją) żupanik z rękawami, granatowy na czerwonej podszewce, naszywany frędzlami i metalowymi guziczkami. i kabatówkabat --- wcięta w pasie kurtka czerwona albo jasnobłękitna, z dwiema fałdami z tyłu, niekiedy naszywana., nasza dzisiejsza wiejska Polska. A na ścianie głębnej: drzwi do alkierzykaalkierzyk --- izdebka przylegająca do większej izby, zwykle bez okien., gdzie łóżko gospodarstwa i kołyska, i pośpione na łóżkach dzieci, a górą zszeregowani Święci obrazkowi. Na drugiej bocznej ścianie izby: okienko przysłonioneprzysłonione --- dziś popr.: przysłonięte. białą muślinową firaneczką; nad oknem wieniec dożynkowy z kłosów; --- za oknem ciemno mrok --- za oknem sad, a na deszczu i słocie krzew otulony w słomękrzew otulony w słomę --- tzw. chochoł albo chachoł; motyw u Wyspiańskiego powtarzający się; występuje np. w obrazie (pastelu) Chochoły już w 1898 r., także w Nocy listopadowej (1904) mowa jest o ,,krzewach w słomianej uwięzi". Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, z 1900 r. objaśniał, podając formy oboczne: chochoł, chachoł etc.: ,,a) wierzch spiczasto okrągły, wierzchołek spiczasto wypukły (...); b) najwyższy snop w mendlu (...) (snop rozczapierzony i opuszczony w okap, niby daszek); c) snopek przykrywający ul (...); c) okrycie słomiane, używane przez pasterzy w polu" i inne. Znaczenie, w jakim wyrazu używa Wyspiański, było, jak się okazuje, opracowującym Słownik (przed Weselem) nieznane.przypis wieloakapitowy., w zimową ochronę okryty. Na środku izby stół okrągły, pod białym, sutym obrusem, gdzie przy jarzących brązowych świecznikach żydowskichświecznik żydowski --- menora; siedmioramienny świecznik przez swój charakterystyczny kształt nawiązujący do rajskiego Drzewa Życia, symbolizujący światło i życie; w tradycji judaistycznej zapala się go w piątkowy wieczór, na rozpoczęcie święta szabatu. Siedem ramion reprezentuje: zrozumienie, siłę, bojaźń Boga, boską obecność, wiedzę, radę i mądrość. Ponadto w tradycji judaistycznej używany jest również świecznik chanukowy (chanukija), dziewięcioramienny kandelabr zapalany na święto Chanuki (Święto Świateł), trwające osiem dni, każdego z kolejnych dni zapala się kolejną świecę, dziewiąte ramię świecznika nazywa się szamasz (,,sługa") i spełnia ważną rolę pomocniczą. suta zastawa, talerze poniechane tak, jak dopiero co od nich cała weselna drużba wstała, w nieładzie, gdzie nikt o sprzątaniu nie myśli. Około stołu proste drewniane stołki kuchenne z białego drzewa; przy tym na izbie biurko, zarzucone mnóstwem papierów; ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego WernyhoryMatejkowski ,,Wernyhora" --- obraz Jana Matejki z 1883 r.; według relacji świadków jego reprodukcja wisiała w domu Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach Małych. Wernyhora to legendarna (lub na pół legendarna) postać Kozaka-wróżbity, którego przepowiednie miały się spełnić w drugiej połowie XVIII i w początkach XIX wieku. Wróżby Wernyhory łączono z dalszymi losami Polski i Ukrainy, widząc w nim w szczególności proroka ,,zmartwychwstania" Polski i rzecznika pojednania między narodami obu krajów. Postać Wernyhory zyskała dużą popularność w literaturze romantycznej --- u S. Goszczyńskiego, L. Siemieńskiego, M. Czajkowskiego, J. Słowackiego. Sen srebrny Salomei z występującą w nim postacią Wernyhory grano właśnie w teatrze krakowskim w 1900 roku (premiera 24 marca). Sam Wyspiański pisał (nieukończony) rapsod Wernyhora począwszy od kwietnia 1900 r. i rysował jego postać (projekty witraża). i litograficzne odbicie Matejkowskich RacławicMatejkowskie ,,Racławice" --- obraz Jana Matejki Kościuszko pod Racławicami (dziś w Muzeum Narodowym w Krakowie), przedstawiający znany moment powitania ,,naczelnika w sukmanie" przez podkrakowskich kosynierów z Bartoszem Głowackim po zdobyciu przez nich rosyjskich armat. Motyw ten, popularny i nasycony treścią ideową w XIX w., był przedmiotem poematu Teofila Lenartowicza Bitwa racławicka (1858) i później sztuki Władysława Ludwika Anczyca Kościuszko pod Racławicami.. Przy ścianie w głębi sofa wyszarzana; ponad nią złożone w krzyż szable, flinty, pasy podróżne, torba skórzana. W innym kącie piec bielony, do maścido maści --- do koloru, w tym samym kolorze. z izbą; obok pieca stolik empireempire (fr.) --- styl cesarstwa; styl architektury, mebli itp., rozwinięty najpierw we Francji na początku XIX w., w okresie panowania cesarza Napoleona I, nawiązywał do form sztuki Rzymu cezarów. W meblarstwie charakterystyczne były formy proste, przejrzyste, ozdoby z brązu, motywy orientalne., zdobny świecącymi resztami brązów, na którym zegar stary, alabastrowymi kolumienkamialabastrowe kolumienki --- ,,klasyczne" kolumienki należały do znamiennych elementów konstrukcji zegarów w stylu cesarstwa; alabaster: marmur o barwie białej, prześwietlony, półprzejrzysty. dźwigający złocony krąg godzin; nad zegarem portret pięknej damy w stroju z lat 1840 w lekkim muślinowym zawoju przy twarzy młodej w lokach i na ciemnej sukni. U boku drzwi weselnych skrzynia ogromna wyprawna wiejska, malowanaskrzynia (...) malowana --- takie skrzynie były sprzętami znajdującymi się w niemal każdym podkrakowskim domu, należąc do wyprawy ślubnej; były barwne, malowane głównie w stylizowane kwiaty. w kwiatki pstre i pstre desenie; wytarta już i wyblakła. Pod oknem stary grat, fotel z wysokim oparciem. Nad drzwiami weselnymi ogromny obraz Matki Boskiej Ostrobramskiejobraz Matki Boskiej Ostrobramskiej --- kopia obrazu z Ostrej Bramy w Wilnie. z jej sukienką srebrną i złotym otokiem promieni na tle głębokiego szafiru; a nad drzwiami alkierza takiż ogromny obraz Matki Boskiej Częstochowskiejobraz Matki Boskiej Częstochowskiej --- kopia obrazu z Jasnej Góry w Częstochowie. Wyspiański sam namalował sobie szkic tego obrazu dla potrzeb scenografii Wesela (lecz na scenie zawieszono jego specjalnie przygotowaną kopię)., w utkanej wzorzystej szacie, w koralach i koronie polskiej Królowej, z Dzieciątkiem, które rączkę ku błogosławieniu wzniosło. Strop drewniany w długie belki proste z wypisanym na nich Słowem Bożym i rokiem pobudowania. RZECZ DZIEJE SIĘ W ROKU TYSIĄC DZIEWIĘĆSETNYM. AKT I SCENA I Czepiec, Dziennikarz Chłop, Literat, MieszczaninCZEPIECCzepiec --- jedna z postaci, mających (wraz z nazwiskiem) prawzór w rzeczywistości. Błażej Czepiec, wówczas pisarz gminny w Bronowicach, był starostą weselnym na weselu Lucjana Rydla. Oczywiście, jak i w innych wypadkach, postać w dramacie Wyspiańskiego nie jest odtworzeniem osoby rzeczywistej, lecz konstrukcją o określonej funkcji w kompozycji utworu. Cóz tam, panie, w polityce?/ Chińcyki trzymają się mocno!?Chińcyki trzymają się (...) --- jesienią 1899 r. wybuchło w Chinach tzw. powstanie bokserów, skierowane przeciw cudzoziemcom, a właściwie przeciw imperialistycznej dominacji mocarstw europejskich na obszarach ,,Cesarstwa Nieba". Interwencja wojskowa w 1901 r. tych państw (między nimi również monarchii Austro-Węgier) doprowadziła do stłumienia ruchu rewolucyjno-niepodległościowego i do zwiększenia zależności Chin od mocarstw. Z końcem 1900 roku (a w Weselu ,,rzecz dzieje się w roku tysiąc dziewięćsetnym") rząd chiński jeszcze opierał się ich naciskowi, kiedy spotkał się z żądaniem krwawych represji na powstańcach. Pytanie Czepca ma zatem treść najzupełniej aktualną. DZIENNIKARZ A, mój miły gospodarzu,/ mam przez cały dzień dosyć Chińczyków. CZEPIEC Pan polityk! DZIENNIKARZ Otóż właśnie polityków/ mam dość, po uszy, dzień cały. CZEPIEC Kiedy to ciekawe sprawy. DZIENNIKARZ A to czytaj, kto ciekawy;/ wiecie choć, gdzie Chiny leżą? CZEPIEC No, daleko, kajsikajsi (gw.) --- gdzieś. gdzieś daleko;/ a panowie to nijak nie wiedzą,/ że chłop chłopskim rozumem trafi,/ choćby było i daleko./ A i my tu cytomycytomy (gw.) --- czytamy. gazety/ i syćkosyćko (gw.) --- wszystko. wiemy. DZIENNIKARZ A po co --- ? CZEPIEC Sami się do światu garniemy. DZIENNIKARZ Ja myślę, że na waszej parafii/ świat dla was aż dosyć szeroki. CZEPIEC A tu ano i u nas bywają,/ co byli aże dwa roki/ w Japonii; jak była wojnaw Japonii; jak była wojna --- w latach 1894--1895 toczyła się wojna japońsko-chińska; państwa europejskie wysłały tam również swoje oddziały wojskowe dla zabezpieczenia własnych interesów.. Sielanka, WieśDZIENNIKARZ Ale tu wieś spokojna. ---/ Niech na całym świecie wojna,/ byle polska wieś zaciszna,/ byle polska wieś spokojnawieś zaciszna (...) wieś spokojna --- parafraza słów Panny XII z Pieśni świętojańskiej o Sobótce Jana Kochanowskiego: ,,Wsi spokojna, wsi wesoła, / Który głos twej chwale zdoła?"; w dialogu Czepca z Dziennikarzem nawiązanie to ma wydźwięk ironiczny: wyraża marzenie szlachty o wsi, z pominięciem istotnych potrzeb i pragnień jej mieszkańców.. CZEPIEC Ponpon (gw.) --- pan. się boją we wsi ruchu./ Pon nos obśmiwajom w duchu. ---/ A jak my, to my się rwiemy/ ino do jakiej bijacki./ Z takich, jak my, był GłowackiGłowacki, Wojciech (ok. 1758--1794) --- inaczej: Bartosz, Bartos, bohater kościuszkowskiego powstania, chłop z podkrakowskich Rzędowic. Zbrojny w kosę (osadzoną ,,na sztorc" na 5-łokciowym drągu) odznaczył się pod Racławicami zdobywając armatę i przyczyniając się do opanowania całej baterii artylerii rosyjskiej, za co od Kościuszki otrzymał stopień oficerski. Zmarł po bitwie pod Szczekocinami wskutek odniesionych w niej ran. W postaci chłopa-kosyniera pozostał Głowacki w tradycji symbolem udziału ludu w walce o niepodległość kraju. Pisali o nim poeci, jak Lenartowicz i Anczyc, przedstawiali go malarze, jak Matejko i Wojciech Kossak../ Siła, Czyn, Szlachcic, Pan, ChłopA, jak myślę, ze panowie/ duza by juz mogli mieć,/ ino oni nie chcom chcieć! SCENA II Dziennikarz, Zosia FlirtDZIENNIKARZ Pani to taki kozaczek;/ jak zesiądzie z konika, jest smutny. ZOSIA A pan zawsze bałamutny. DZIENNIKARZ To nie komplement, to czuję / i tego bynajmniej nie tłumię. ZOSIA Dobrze, że przynajmniej pan umie/ zmiarkować, kiedy uczucie,/ a kiedy salonowa zabawka ---/ ale w tym razie... DZIENNIKARZ To sprawka/ pani wdzięku, pani jest bardzo miła,/ pani tak główkę schyliła... ZOSIA Prawda? Tak jakbym się dziwiła,/ że mnie tyle honoru spotyka;/ pan redaktor dużego dziennika/ przypatruje się i oczy przymyka/ na mnie, jako na obrazek. DZIENNIKARZ A obrazek malowny, bez skazek,/ farby świeże, naturalne,/ rysunek ogromnie prawdziwy,/ wszystko aż do ram idealne. ZOSIA Widzę, znawca osobliwy. DZIENNIKARZ I czemuż pani się gniewa? ZOSIA Że pan jak LohengrinLohengrin --- bohater z kręgu legend o Graalu, syn Parsifala. Pospieszył z pomocą Elzie z Brabantu na łodzi, którą ciągnął po wodzie łabędź. Spopularyzowała tę postać opera (dramat muzyczny) Ryszarda Wagnera pt. Lohengrin; tam to śpiewa bohater tytułowy słynną (zwłaszcza na przełomie wieków) arię do łabędzia. śpiewa/ nade mną jak nad łabędziem,/ że my dla siebie nie będziem,/ i po cóż tyle śpiewności? DZIENNIKARZ Oto tak, tak z rozlewności/ towarzyskiej. SCENA III Radczyni, Haneczka, Zosia HANECZKA Ach, cioteczko, ciotusieńko! RADCZYNI Co, serdeńko? Chłop, Mieszczanin, Młodość, TaniecHANECZKA Tamci tańczą, my stoimy;/ chcemy tańczyć także i my. RADCZYNI Może który z panów zechce? ZOSIA Z nikim z panów tańczyć nie chcę. RADCZYNI Potańcujcie trochę same. ZOSIA My byśmy chciały z drużbami,/ z tymi, co pawimi piórami/ zamiatają pułap izbypawimi piórami --- pękami pawich piór przybierano czerwone rogatywki, ,,krakuski"; szczególnie zdobne w pawie pióra i długie, powiewające wstążki, białe i czerwone, były czapki drużbów weselnych.. RADCZYNI Poszłybyście tam do ciżby? HANECZKA To tak miło, miło w ścisku. RADCZYNI Oni się tam gniotą, tłoczą/ i ni stąd, ni zowąd naraz/ trzask, prask, biją się po pysku;/ to nie dla was. ZOSIA My wrócimy zaraz. RADCZYNI Cóżeś ty dziś tak wesoła?/ Odgarnij se włosy z czoła. ZOSIA Raz dokoła, raz dokoła! HANECZKA Ciotusieńka zła okropnie,/ zła okrutnie --- a przelotnie ---/ zaraz buzię pocałuję. RADCZYNI Hanka zawsze swego dopnie./ Niech się panna wytańcuje. SCENA IV Radczyni, Klimina KLIMINA Pochwalony, dobry wieczór państwuPochwalony --- zwyczajowy skrót tradycyjnego powitania ,,Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus", tu połączony charakterystycznie z ,,miejskim": dobry wieczór państwu.. RADCZYNI Pochwalony --- gospodyni... KLIMINA Tu wsioskowsiosko (gw.) --- wsiowa, wiejska, ze wsi; tu: pochodząca z tej wsi. od maleńkości, Klimina,/ po wójcie wdowa. RADCZYNI Radczyniradczyni --- żona radcy, radnego (m. Krakowa) albo posiadającego ceniony w monarchii austro-węgierskiej tytuł radcy (np. niem. Hofrat: ,,radca dworu")./ jestem z Krakowa. KLIMINA Macie syna. RADCZYNI Tańcuje tam. KLIMINA Niech się bawi;/ som ta dziwki, niech nie stoją. RADCZYNI Jakoś mu nie idzie sporo,/ bo się ino pogapuje. KLIMINA Panowie dziwek się boją;/ zaraz która co przyniesie,/ ino roz sie przetańcuje. RADCZYNI Wyście sobie, a my sobie./ Każden sobie rzepkę skrobie. Matka, StarośćKLIMINA Myślałam, pomówię z matusią,/ toby wnuczka kołysała --- ? RADCZYNI A toście wy skora, kumosiu;/ ledwo że wkoło spojrzała,/ już by mi synów swatała --- ? KLIMINA Hej, jo sie bawiła wprzódzi,/ teroz bym lo inszych chciała./ Coraz więcej potrza ludzi./ Żeniłabym, wydawała! SCENA V Zosia, Kasper TaniecZOSIA Drużba tańczy, proszę ze mną. KASPER Panienka obcesemobcesem --- obcesowo, gwałtownie. wpada. ZOSIA A w kółeczko... KASPER Dookoła./ Panienka se ta wesoła./ Ano Kaśka będzie rada,/ jak przestoi. ZOSIA Kaśka, jaka? KASPER Ano ta, co w kącie taka... ZOSIA Druhna? KASPER Juści, druhna pirsopirso (gw.) --- pierwsza.,/ co mi ją na żone rająraić --- radzić, doradzać; tu: swatać.. ZOSIA Raz dokoła, raz dokoła... KASPER Panienka się nie zgniwają,/ że ją lepiej gabnegabne (gw.) --- gabnę, ujmę. w pasie,/ ano Kaśka w sobie syrsosyrso (gw.) --- szersza.. ZOSIA Pewno drużba kocha Kasię --- ? KASPER Panienka se ta wesoła. ZOSIA Raz dokoła, raz dokoła... SCENA VI Haneczka, Jasiek HANECZKA Jakby Jasiek chciał tańcować,/ tobym z Jaśkiem tańcowała --- ? JASIEK A mogę sie ofiarować,/ by ino panienka chciała --- ? HANECZKA Proszę, proszę, chwilkę w koło,/ jak wesoło, to wesoło./ Jasiek dzisiaj pierwszy drużba. JASIEK Najmilso mi tako służba. SCENA VII Radczyni, Klimina Chłop, Kobieta, MieszczaninRADCZYNI Cóż ta, gosposiu, na roli?/ Czyście sobie już posiali?Czyście sobie już posiali? --- pytanie to Radczyni zadaje w listopadzie; na terenie Polski siew odbywa się dwa razy do roku: zboże jare w okresie od marca do kwietnia, a zboże ozime (tj. zimujące w glebie i wschodzące najwcześniej w nowym roku) od września do października. KLIMINA Tym ta casem sie nie siwoTym ta casem sie nie siwo --- w tym czasie się nie sieje.. RADCZYNI A mieliście dobre żniwo --- ? KLIMINA Dzięka Bogu, tak ta bywo. RADCZYNI Jak złe żniwo, to was boli,/ żeście się napracowali --- ? KLIMINA Zawszeć sie co przecie zgarnie. RADCZYNI Dobrze sobie wyglądacie. KLIMINA I pani ta tyztyz (gw.) --- też. nie marnie. RADCZYNI Jeszcze się widzicie młoda. KLIMINA Jak po Marcinie jagodaJak po Marcinie jagoda --- żartobliwie: po św. Marcinie (w listopadzie) jagody już powiędły.. RADCZYNI Może jeszcze się wydacie --- ? KLIMINA A cóz sie ta tak pytacie?! SCENA VIII Ksiądz, Panna Młoda, Pan Młody Chłop, Ksiądz, MieszczaninPAN MŁODY Ksiądz dobrodziej łaskaw bardzo./ Proszę nas nie zapominać. KSIĄDZ Są i tacy, co mną gardzą,/ żem jest ze wsi, bom jest z chłopa./ Patrzą koso --- zbędą prędko,/ a tu mi na sercu lentkolentko (gw.) --- lekko../ Sami swoi, polska szopa,/ i ja z chłopa, i wy z chłopa. PAN MŁODY Ksiądz dobrodziej już niebawem/ będzie nosić pelerynkępelerynka --- narzucona na sutannę, była oznaką kanonika, wyższej godności kościelnej. --- ? KSIĄDZ Może i należy mi się;/ lecz pewnego nic nie wi się./ Inni także robią ślinkęinni także robią ślinkę --- innym także cieknie ślina; inny też mają apetyt (ochotę).!/ Może sprawię pelerynkę --- PAN MŁODY Może z konsystorzakonsystorz --- urząd podległy biskupowi, kancelaria diecezjalna. przecie/ popatrzą okiem łaskawem;/ życzę bardzo. PANNA MŁODA Choć co dadzą;/ ino te ciarachyciarach (gw.) --- pogardliwe przezwanie ludowe szlachcica lub mieszczanina. tworde,/ trza by stoć i walić w morde. PAN MŁODY Moja duszko, tu sie mówi/ o kościelnej dostojności,/ którą mają przyznać Jegomości. PANNA MŁODA Jo myślała, że co inne. KSIĄDZ Naiwne to i niewinne. SCENA IX Pan Młody, Panna Młoda Mąż, Miłość, ŻonaPANNA MŁODA Cięgiemcięgiem (gw.) --- ciągle. inoino (gw.) --- tylko. rad byś godać,/ jakie to kochanie będzie. PAN MŁODY A ty wolisz całowanie ---/ będziesz kochać, a powiédzże --- ? PANNA MŁODA Przeciem ci już wygodaławygodała (gw.) --- wygadała; powiedziała../ Przecież ci mnie nikt nie wydrze. WeselePAN MŁODY Serce do kochania radsze./ Toś już moja! Radość, szczęście!/ Nie myślałem, że tak wiele. PANNA MŁODA Ano chciałeś, masz wesele. PAN MŁODY Ach, nie patrzę, jak całuję;/ nie całuję, kiedy patrzę,/ a lica masz coraz gładsze. PANNA MŁODA A krew sie tak zesumujekrew sie (...) zesumuje (gw.) --- [por.] sumować się a. szumować się: burzyć się.. PAN MŁODY Pocałujże, jeszcze, jeszcze,/ niechże tobą się napieszczę:/ usta, oczy, czoło, wieniec... PANNA MŁODA Takiś ta nienasyceniec. PAN MŁODY Nigdy syty, nigdy zadość;/ taka to już dla mnie radość;/ całowałbym cię bez końca. PANNA MŁODA A to męcącomęcąco (gw.) --- męcząca. robota;/ nie dziwota, nie dziwota,/ żeś tak zbladnoł, taki wrzący. PAN MŁODY Nie chwalący, nie chwalący,/ spokoju mi nie dawały. PANNA MŁODA A bo chciałeś. PAN MŁODY Same chciały. PANNA MŁODA Cóz ta za śkaradne śtukiśkaradne śtuki (gw.) --- szkaradne sztuki (tj. kobiety).? PAN MŁODY Myśmy takie samouki;/ kochałem się po różnemu,/ a ciebie chcę po swojemu,/ po naszemu. PANNA MŁODA A no z duszy;/ jak ci dobrze, niech ta będzie. WeselePAN MŁODY Teraz ci mnie nic nie zwiedzie./ Takem pragnął, zboża, słońca... PANNA MŁODA Mosmos (gw.) --- masz. wesele! --- Pódźpódź (gw.) --- pójdź. do tońca! SCENA X Poeta, Maryna Flirt, Kobieta, Kochanek, Miłość, Małżeństwo, PoetaPOETA Żeby mi tak rzekła która,/ sercem już dysponująca,/ tak po prostu: ,,no, chcę ciebie",/ jak jaka wiejska dziewczyna... MARYNA To niby ja ta dziewczyna,/ ja oświadczyć się mająca?/ Skądże taka pewna mina? POETA Wcale insze miałem plany/ jeźlim plany miał w ogóle ---/ chciałem coś powiedzieć czule,/ chciałem zapukać w serduszko,/ coś usłyszeć, coś podsłuchać:/ jak się to tam musi ruchaćruchać się (daw., gw.) --- ruszać się.,/ jak się to tam musi palić --- ?! MARYNA Muszę panu się pożalić,/ w serduszku nienapalone;/ jak kto weźmie mnie za żonę./ będzie sobie ciepło chwalić;/ muszę panu się pożalić:/ choć zimno, można się sparzyć. POETA Amor mógłby gospodarzyć. MARYNA Amor ślepy, może zdradzić. POETA Amor: duch skrzydlaty, gończy. MARYNA Pretensji do skrzydeł wiele. POETA Więc się na pretensjach kończy. MARYNA A nie kończy się w kościele. POETA Byłby to już Amor w klatce. MARYNA Lis w pułapce. POETA Motyl w siatce. MARYNA Paź królowejPaź królowej --- motyl wielkiej piękności, spotykany w Polsce; tu, oczywiście, żartobliwa gra słów (por. wiersz poprzedni, na tle całego błyskotliwego dialogu).na usługach. POETA Ślub po zapłaconych długach./ Miłość nęci rozmaita. MARYNA A, to z nami kwita. POETA Kwita ---/ nie myślałem, że coś świta,/ pani prawie obrażona --- ? MARYNA Czegóż to pan jeszcze szuka? POETA Że nie poszła w las nauka. MARYNA Któż się uczył? POETA Tak wzajemnie/ Ja od pani, pani ze mnie. MARYNA A na cóż mnie tej nauki? POETA Na nic. MARYNA Więc? POETA Sztuka dla sztuki. MARYNA Zawrót głowy, wielka chwała;/ niech pan sztuki płata różne,/ bylebym ja spokój miała. POETA Rozmowa z panienką młodą,/ jak ją zwykle młodzi wiodą/ w takim stylu skrzydełkowym;/ rozmowa z panną upartą:/ o miłości, o Amorze,/ o kochaniu, co w tym, owym/ z nagła się przejawić może; ---/ szepty z panną czarującą,/ przez pół serio, przez pół drwiąco ---/ zawsze jeszcze studium warto. MARYNA Przez pół drwiąco, przez pół serio/ bawi się pan galanteriągalanteria (z fr.) --- tu: dworność, elegancja względem pań.. POETA Ale gdzie ta, ale gdzie ta. MARYNA Pan poeta, pan poeta./ Coś, jak liryzm, struna brzękła:/ ja o pana się przelękła,/ że ta strzała niespodziana/ może trafić, ale pana. KobietaPOETA Bawię panią galanterią/ przez pół drwiąco, przez pół serio;/ stąd się styl osobny stwarza:/ nikt nikogo nie dosięga,/ nikt nikogo nie obraża ---/ na łokcie różowa wstęga ---/ nie prowadzi do ołtarza. ---/ Tajemnicą jest kobieta. MARYNA Słucham, co to za wymowa! POETA Słowa, słowa, słowa, słowaSłowa, słowa, słowa, słowa --- cytat z kwestii tytułowego bohatera w Hamlecie Shakespeare'a.. MARYNA Ale gdzie ta, ale gdzie ta! POETA Jakaż znów refleksja nowa? MARYNA Pan poeta, pan poeta. SCENA XI Ksiądz, Pan Młody, Panna Młoda Ksiądz, Małżeństwo, Mąż, Miłość, ŻonaKSIĄDZ Zwracam się do panny młodej,/ pijąc do pana młodego... PANNA MŁODA Cóz takiego, cóz takiego? KSIĄDZ Może, hm, po pewnym czasie,/ bo to człowiek jest człowiekiem,/ ot, przykładem tylu ludzi ---/ bo to człowiek jest człowiekiem,/ usiada się tylko z wiekiem... PANNA MŁODA Niby jak to kwaśne mliko. KSIĄDZ Wyście młodzi, wyście młodzi,/ choć się dzisiaj wszystko godzi,/ przyjdzie czas, co was ochłodzi. PAN MŁODY Dzięki, niech się ksiądz nie trudzi,/ niech nie trudzi się dobrodziéj,/ wdał się Pan Bóg już w tę sprawę/ i ten wszystko załagodzi;/ byliśmy rano w kościele,/ braliśmy ślub u ołtarza. KSIĄDZ No, ale to tak się zdarza;/ ogromnie przypadków wiele,/ i przypomnieć pożytecznie. PAN MŁODY Podziękujże za obawę. PANNA MŁODA Zdarłabym jej łeb, jak krosna! PAN MŁODY A kocha, bo jest zazdrosna. KSIĄDZ Ach, kolorowa bajeczniekolorowa bajecznie --- żartobliwie ironiczny (ze strony autora) wyraz zachwytu estetycznego ,,barwnością" ludu, niemal przytoczenie tytułu powieści Sewera Bajecznie kolorowa, której wątku użyczyło małżeństwo Włodzimierza Tetmajera z Anną Mikołajczykówną.! SCENA XII Pan Młody, Panna Młoda Chłop, Mąż, Mieszczanin, Miłość, ŻonaPAN MŁODY Kochasz ty mnie? PANNA MŁODA Moze, moze ---/ cięgiem ino godos o temcięgiem ino godos o tem (gw.) --- ciągle tylko mówisz o tym.. PAN MŁODY Bo mi serce wali młotem,/ bo mi w głowie huczy, szumi.../ moja JaguśJaguś --- forma spieszczona imienia Jadwiga; takie było imię młodej z Mikołajczyków Rydlowej., toś ty moja?! PANNA MŁODA Twoja, jak trza, juścijuści (gw.) --- pewnie, oczywiście. twoja;/ bo cóż cie ta znów tak dumi?/ Cięgiem ino godos o tem. Kobieta, Literat, MężczyznaPAN MŁODY A ty z twoim sercem złotem/ nie zgadniesz, dziewczyno-żono,/ jak mi serce wali młotem,/ jak cię widzę z tą koronąz tą koroną --- chodzi tu o wieniec ślubny panny młodej: ,,jakby jakaś mitra wysoka, upleciona z trzęsideł złocistych i z błyskotek, z kolorowych paciorków i wstążek" (z listu L. Rydla do Vondračka).,/ z tą koroną świecidełek,/ w tym rozmaitym gorsecie,/ jak lalkę dobytą z pudełek/ w Sukiennicach, w gabilotcew Sukiennicach, w gabilotce --- w gablotce kramu w hali krakowskich Sukiennic.:/ zapaseczkazapaseczka --- zapaska, w stroju chłopek była zarazem fartuchem i pelerynką, zależnie od uwiązania., gors, spódnica,/ warkocze we wstążek splotce;/ że to moje, że to własne,/ że tak światłem gorą lica! PANNA MŁODA Buciki mommom (gw.) --- mam. trochę ciasne. PAN MŁODY A to zezujzezuć a. zzuć --- zdjąć (buty)., moja złota. PANNA MŁODA Ze sewcemze sewcem (gw.) --- z szewcem. tako robota. PAN MŁODY Tańcuj boso. PANNA MŁODA Panna młodo?!/ Cóz ta znowu?! To ni mozno. PAN MŁODY Co się męczyć? W jakim celu? PANNA MŁODA Trza być w butach na weselu. SCENA XIII Ksiądz, Pan Młody KsiądzPAN MŁODY Któż komu czego zabroni? KSIĄDZ Zależy, za czym kto goni. PAN MŁODY Tak cudzego pilnujecie --- ? KSIĄDZ Nie każdy ma jedno na świecie,/ a każdy ma swoje osobne,/ co go trzyma --- a te drobne/ rzeczki, małe, niepozorne/ składają się na jedną wielką rzecz. PAN MŁODY Ksiądz sobie, jako chcesz, przecz. ---/ Szczęście każdy ma przed nosem,/ a jak ma, to trzeba brać ---/ trzeba iść za serdecznym głosem/ i nie pozwolić się kpaćkpać --- wykpić, oszukać.. KSIĄDZ No, mój panie,/ nie każdemu jednakie wołanie./ A jak kto ręką sięgnie po co, a nie dostanie? SCENA XIV Radczyni, Maryna Chłop, Kobieta, Mieszczanin, TaniecRADCZYNI A panny już bez pamięci,/ widzę, hulają. MARYNA Do smaku./ Jak mnie Czepiec chwycił wpół,/ jak zawinął i obleciał w kółko,/ tom w oczach zobaczyła gwiazdy,/ jakby jakieś napowietrzne jazdy,/ kręcące się zawrotem kół. RADCZYNI Pot oblewa całe czółko;/ możesz się zaziębić wnet. MARYNA A tak --- teraz to sobie myślę:/ co insze złoto, a co insze miedź. RADCZYNI Nie pleć, spocznij, cicho siedź. MARYNA A myśl moja het, het, het... SCENA XV Maryna, Poeta Flirt, Miłość, PoetaPOETA Elektryczność z oczu bije. MARYNA Zgrzałam się przy tańcowaniu. POETA Pani marzy o kochaniu ---/ co tam pani serce czyje. MARYNA Może pańskie serce zatem --- ---? POETA Umie pani strzelać batem --- ---? MARYNA Jak to, co to --- tak przez kogo? POETA Tak w powietrze, a szeroko. MARYNA Co tam panu serce czyje; ---/ a umie pan kopnąć nogą --- --- ? POETA Tak przez kogo --- ? MARYNA Nie tak srogo ---/ tak w powietrze, a wysoko. POETA Na co, po co? MARYNA Dla niczego. POETA To nic złego. MARYNA I nic z tego. POETA To zagadka? MARYNA SfinksSfinks (mit. gr.) --- istota o ciele lwa i ludzkiej głowie; według mitu greckiego Sfinks stawiał pytania, od których zależał los człowieka: kto nie umiał odpowiedzieć, ginął. Przenośnie: oznacza osobę zagadkową.. POETA MeduzaMeduza (mit. gr.) --- jedna z trzech sióstr Gorgon, miała na głowie węże zamiast włosów, a jej wzrok mógł przemienić w kamień tego, kto na nią spojrzał. Przenośnie: osoba wzbudzająca lęk (tu: żartobliwie).. MARYNA Może z tego pan odgadnie/ nowoczesny styl harbuzaharbuz (daw., gw.) --- arbuz, przenośnie: odmowa, rekuza, odrzucenie starającego się [o rękę panny; red. WL].;/ tak jak ja odgadłam snadniesnadnie (daw.) --- łatwo.:/ próżność na wysokiej skale,/ w swojej własnej śpiącą chwale. POETA Zeus i Pan Bóg mieszka w niebie,/ przedsięprzedsię (daw.) --- przecież; a jednak. obaj są u siebie./ PsychePsyche (mit. gr.) --- ukochana Erosa, boga miłości, wyobrażana w postaci dziewczyny o skrzydłach motyla, oznaczała też duszę ludzką. to najczulej pieści. ---/ O tym, gdzie kto śpi wysoko,/ pani wie coś z głuchych wieści;/ nie dosięgło jeszcze oko. MARYNA Rozumiem coś z wielką biedą;/ nie dosięgło jeszcze oko,/ nie zawlokłam się na turnie;/ tak tam dumnie, szumnie, chmurnie./ Bałamuctwa w wielkim stylu,/ które już przeżyło tylu,/ różni więksi, mniejsi, niscy;/ wszystko bardzo wyjątkowe,/ bardzo dziwne, bardzo nowe,/ tylko że tak robią wszyscy. POETA Słucham, co to za wymowa --- ? MARYNA Słowa, słowa, słowa, słowa. POETA To uczucia tak się garną;/ szkoda, żeby szły na marno. MARYNA Ale gdzie ta, ale gdzie ta./ Pan myśli, że ja zajęta? POETA Widzę, że pani pamięta,/ jaka komu etykietaetykieta --- kartka z napisem o charakterze stałego zaklasyfikowania do odpowiedniej grupy przedmiotów./ przylepiona i przypięta. MARYNA Szkoda, żeby szły na marno/ te uczucia, co się garną:/ Pan poeta, pan poeta. POETA Otóż to, to etykieta. Cierpienie, Kobieta, Miłość, MłodośćSCENA XVI Zosia, Haneczka ZOSIA Chciałabym kochać, ale bardzo,/ ale tak bardzo, bardzo, mocno. HANECZKA To ta muzyka gra tak skoczno/ i pewno serce tobie skacze./ Jeszcze się dosyć, dość napłacze,/ nim go kochanie ułagodzi./ Pociesz się, serce, pociesz, miła,/ jeszcze niejedna łza, mogiła,/ od tej miłości ciebie grodzi. ZOSIA Że to tak losy szczęściem gardzą,/ że tak nie sypią szczęściem w oczy,/ tylko tak zaraz błyski gasną,/ ledwo się w oczach świt roztoczy? HANECZKA Musisz przejść wprzódy cierpień koło;/ przejść musisz wprzódy nędzę, bole,/ a potem kiedyś będzie wesoło,/ jak ci ból serce dość nakole. ZOSIA Ja, gdybym była losów panią,/ na przykład taką, wiesz: FortunąFortuna (mit. rzym.) --- bogini losu i szczęścia../ tobym odarła złote runozłote runo --- w mitol. gr. złote runo owcze, po które do Kolchidy wyprawił się Jazon (wyprawa Argonautów); tu przenośnie: szczęście i dostatek.,/ żeby dać wszystko ludziom tanio;/ żeby się tak nie umęczali,/ w takiem gonieniu ciężkiem, długiem:/ każden, jak więzień, za swym pługiem;/ żeby się syto nakochali,/ żeby się wszystko im kręciło:/ jakby się złote nitki wiło. HANECZKA A tu są takie Parki stareParki (mit. rzym.) --- trzy prządki snujące nić ludzkiego życia; jedna z nich, najstarsza, przecinała ją ostatecznie.,/ co nożycami tną przędziwo... ZOSIA A chyba to za jaką karę/ Miłość jest taką nieszczęśliwą./ Za czyjąż winę, czyjąż karę/ rwać chcą przędziwo Parki stare...?/ Ach, tak bym chciała kochać bardzo! HANECZKA Musisz się wprzódy dość naszlochać,/ napłakać, zbeczeć, razy wiele,/ aże postawią cię w kościele,/ a potem sobie możesz kochać. ZOSIA Ach, tym uczucia moje gardzą ---/ nie to, nie jeszcze miałam w myśli:/ chciałabym, żeby się kto zjawił,/ kto by mi nagle się spodobał,/ żebym się jemu też udała/ i byśmy równo na to przyślibyśmy równo na to przyśli --- byśmy równocześnie do tego doszli../ Widzisz, takiego bym kochała,/ i to tak bardzo, bardzo, bardzo. HANECZKA Ach, tym uczucia moje gardzą;/ przecie trza wprzódy wypróbować,/ trza coś przecierpieć, coś przeboleć,/ żeby móc miłość uszanować. ZOSIA Już ja tam swoje będę woleć. Szlachcic, ŻydSCENA XVII Pan Młody, Żyd Przyjaźń, WeselePAN MŁODY Przyszedł Mosiek na wesele... ŻYD Nu, ja tu przyszedł nieśmiele. PAN MŁODY No, jesteśmy przyjaciele. ŻYD No, tylko że my jesteśmy/ tacy przyjaciele, co się nie lubią. PAN MŁODY A tak, jak są tacy, co skubią,/ to i są tacy, co się boczą. ŻYD Niech się boczą, a jak oni potrzebują,/ to ich u mnie jest bardzo wiele. PAN MŁODY W zastawie. ŻYD No, to tak, jak w kieszeni; ---/ pan dzisiaj w kolorach się mieniw kolorach się mieni --- ubrany jest bardzo barwnie.;/ pan to przecie jutro zruci --- ? PAN MŁODY Narodowy chłopski strój. ŻYD No, pan się narodowo bałamuci,/ panu wolno --- a to ładny krój ---/ to już byłoto już było --- chodzi o chłopomanię charakterystyczną dla okresu romantyzmu, a następnie Młodej Polski, połączoną z hasłami demokratycznymi i narodowymi; fiaska kolejnych powstań osłabiły zapały w tym kierunku.. PAN MŁODY No, to jeszcze wróci. ŻYD Jak będzie każdy patrzeć przed nos swój,/ może co z tego będzie na inkszyinkszy (gw.) --- inny. raz. PAN MŁODY Oto właśnie teraz taki czas. ŻYD No, ja to gram na skrzypce, a pan na basgram na skrzypce, a pan na bas --- tzn. każdy inaczej; obydwaj co innego mają na myśli.. PAN MŁODY Przyszedł Mosiek na wesele, to mu basuję. Córka, Kobieta, OjciecŻYD No, już ja wiem od mojej córki,/ że pan młody muzykę czuje. WeselePAN MŁODY Pragnąłem widzieć pannę Rachelę. ŻYD Ona przyjdzie sama tu;/ mówiła, że zamiast snu/ woli widok panów i wesele ---/ wykształcona. PAN MŁODY Nawet wierzę. ŻYD Mówi, że ją muzyka bierze,/ za mąż jej nie biorą jeszcze;/ może ją przy poczcie umieszczę;/ moja córka, to kobita,/ a jest panna modernmodern --- nowoczesna, modna (por. ,,modernizm")., całkiem/ jak gwiazda. PAN MŁODY Więc satelita? ŻYD Jakie tylko książki są, to czyta,/ a i ciasto gniecie wałkiem,/ była w Wiedniu na operze,/ w domu sama sobie pierze ---/ no, zna cały Przybyszewskizna cały Przybyszewski --- tzn. wszystkie utwory Przybyszewskiego; ostatnie lata przed Weselem były w Krakowie pod urokiem ,,przybyszewszczyzny": stąd dowód na ,,nowoczesność" panny Racheli.,/ a włosy nosi w półkole,/ jak włoscy w obrazach anieli/ ala... PAN MŁODY A la Botticelliwłosy (...) a la Botticelli --- fryzura wówczas modna, wzorowana na uczesaniu postaci kobiecych z obrazów włoskiego malarza wczesnorenesansowego, Alessandra (Sandra) Botticellego (1444--1510); włosy były rozdzielone przedziałem na środku głowy, gładkie, spięte z tyłu nisko w węzeł.. ŻYD Żeby pan był przecie kiedy/ chciał z nią gadać --- ? PAN MŁODY Chciałem, chciałem./ Raz byłem, to nie zastałem. ŻYD Ona lubi te poety;/ ona nawet chłopy lubi;/ ona chłopom kredyt daje,/ to mi się aż serce kraje,/ bo to rzecz drażniąca wielce/ i nieraz jestem w rozterce:/ tu interes --- a tu serce. ---/ Po co się pan z chłopką żeni?/ Są panny inteligentne. PAN MŁODY One mnie się wydają przeciętne./ Kocham te z Botticellego,/ lecz nie chcę zapychać niemi/ każdej piędzi naszej ziemi. SCENA XVIII Pan Młody, Żyd, Rachel Kobieta, Poezja, ŻydRACHEL Ach, bon soirbon soir (fr.) --- dobry wieczór.. ŻYD Moja córka. RACHEL Jedna mnie tu zwiodła chmurka,/ jedna mgła, opary nocy;/ ta chałupa rozświecona,/ z daleka, jak arka w powodziarka w powodzi --- biblijna arka Noego; statek, na którym podczas potopu uratował on wraz z sobą rodzinę i przedstawicieli wszystkich gatunków zwierząt.,/ błoto naokoło, potopy,/ hukają pijane chłopy;/ ta chałupa rozświecona,/ grająca muzyką w noc ciemną,/ wydała mi się arcyprzyjemną,/ jako arka, na kształt czarów łodzi,/ i przyszłam --- --- tate pozwoli...? ŻYD No, niech sobie Rachel poswywoli./ Córka, OjciecNo, pan się mną Żydem brzydzi,/ a ją to pan musi uszanować;/ ona się ojca nie wstydzi. PAN MŁODY Przyszła pani z nami potańcować;/ jeśli pani szuka parki,/ przygarniemy ją w noc ciemną./ Tam są tańce --- tam są grajki,/ a tu zastaw gospodarski. SCENA XIX Pan Młody, Rachel Poeta, Poetka, Poezja, WieśRACHEL Ensembleensemble (fr.) --- grupa; zespół. jak z feeriifeeria (z fr.) --- widowisko fantastyczne, teatralne lub skomponowane na sposób teatralny., z bajki,/ ach, ta chata rozśpiewana,/ jakby w niej słowiki dźwięczą,/ i te stroje ukąpane tęczą. PAN MŁODY Ma pani słuszność, ćmy brzęczą/ najwięcej wokoło świec:/ gdzie błyska, muszą się zbiec. RACHEL Zlatują się w dobrej wierze,/ na oślep, serdecznie, szczerze;/ nie domyślają się wcale,/ że ich tam czeka ogarek,/ co im będzie skrzydła piec. PAN MŁODY Na skrzydłach pani tu przyszła --- ? RACHEL Na skrzydłach myśl moja zwisła;/ szłam, przez błoto po kolana,/ od karczmy aż tu do dworu; ---/ ach, ta chata rozśpiewana,/ ta roztańczona gromada,/ zobaczy pan, proszę pana,/ że się do poezji nada,/ jak pan trochę zmieni, doda. PAN MŁODY Tak to czuję, tak to słyszę:/ i ten spokój, i tę ciszę,/ sady, strzechy, łąki, gaje,/ orki, żniwa, słoty, maje./ Żyłem dotąd w takiej cieśni,/ pośród murów szarej pleśni:/ wszystko było szare, stare,/ a tu naraz wszystko młode,/ znalazłem żywą urodę,/ więc wdecham to życie młode;/ teraz patrzę się i patrzę/ w ten lud krasykrasy --- piękny., kolorowy,/ taki rześki, taki zdrowy ---/ choćby szorstki, choć surowy./ Wszystko dawne coraz bladsze,/ ja to czuję, ja to słyszę,/ kiedyś wszystko to napiszę;/ teraz tak w powietrzu wiszę/ w tej urodzie, w tym weselu;/ lecę, jak mnie konie niosą ---/ Strójod miesiąca chodzę boso,/ od razu się czuję zdrowo,/ chadzam boso, z gołą głową;/ pod spód więcej nic nie wdziewam/ od razu się lepiej miewam. SCENA XX Pan Młody, Rachel, Poeta POETA Panna młoda jakieś słówko/ ma do ciebie. PAN MŁODY Rzucam damę,/ muszę służyć mojej pani. RACHEL Może słóweczko z wymówką,/ bo coś na mnie kiwa główką. POETA Takie tam drobnostki same. Flirt, Kobieta, Miłość, PoetaSCENA XXI Rachel, Poeta RACHEL A pan mi zostawia siebie. POETA Pani mnie interesuje. RACHEL Ja się patrzę i miarkujęmiarkować --- rozumieć.. POETA Tak od pierwszego spojrzenia? RACHEL Ach, myśli pan, tak z niechcenia? POETA Trzask gromu. RACHEL Spudłować można. POETA Otóż, panienko wielmożna:/ miłość, Amor, strzała złota. RACHEL Amor, Amor, bóg, bożyszcze,/ rzuca się na pastwęna pastwę --- na ofiarę (podczas polowania a. obrzędów na cześć bóstw). oślep/ i woła:/ i zapalę, i zniszczę. POETA BellerofonBellerofon (mit. gr.) --- heros, który dosiadłszy skrzydlatego konia, Pegaza, walczył z Chimerą, a także dokonał zemsty na Antei, zrzucając ją z konia do morza; kiedy próbował wzlecieć na Olimp, Zeus strącił go jednak z Pegaza. leci oklep./ Pani poezją przesiąkła;/ ledwo słówek parę brząkła/ Muza pani --- a już błyski --- ? RACHEL Pan sądzi, że koniec bliski;/ że mnie porwie Amor-bożek? POETA Oto od stóp głowy do nożek:/ GalateaGalatea (mit. gr.) --- boginka morska, córka Nereusa (Nereida). Słynny obraz Rafaela przedstawia Triumf Galatei.! UrzędnikRACHEL Co, ja nimfa?/ To samo mi właśnie powtarza/ pewien koncypient jurystakoncypient jurysta (z łac.) --- praktykant adwokacki.. POETA Więc go pani zaniedbuje,/ że to człowiek pracy --- ? RACHEL Limfalimfa --- tj. człowiek limfatyczny, ,,bezkrwisty"; tu w znaczeniu szczególniejszym: ,,nie indywidualista".:/ to jest taki, jak się zdarza/ zbyt często, co tylko powtarza,/ co kto drugi gdzie umieści/ w poezji albo w powieści;/ nie indywidualista. POETA Pani żąda z pierwszej ręki --- ? RACHEL Jak od kwiatów, od jabłoni,/ od chmur, słońca, żabek, gadu,/ jak od kwitnącego sadu; ---/ cała ta poezja, co goni/ w powietrzu, którą wichr miata,/ która co dnia świeża wzlata,/ z wszystkiego fosforyzuje --- ---/ pan to pisze, ja to czuję,/ więc... POETA I czegóż pani życzy? RACHEL Miodu, rozkoszy, słodyczy/ miłości, roznamiętnienia/ i szczęścia. POETA A miłość wolnamiłość wolna --- swobodny związek, wolny od ,,przesądów", poza przyjętymi w społeczeństwie ,,uświęconymi" normami; hasło ,,wolnej miłości" było bardzo modne na przełomie wieków XIX i XX.?... RACHEL Ach, marzyłam o tym zawsze! POETA A gdyby tak szczęście łaskawsze/ pożaliło się jej biedy? RACHEL Przestałabym marzyć wtedy. SCENA XXII Radczyni, Pan Młody Małżeństwo, Muzyka, Poeta, WieśPAN MŁODY Jak się żenić, to się żenić! RADCZYNI Komu dzwonią lat południe,/ niech się spieszy użyć wczasu. PAN MŁODY Tak się pić chce przy źródełku;/ ożenić się w tym pragnieniu,/ to tak jakby w uniesieniu... RADCZYNI W równe nogi wskoczyć w studnię. PAN MŁODY Nie utonę, nie utonę! WeseleRADCZYNI Topi się, kto bierze żonę. PAN MŁODY Niech się stopi, niech się spali,/ byle ładnie grajcy grali,/ byle grali na wesele./ Jak się tak muzyka miele,/ jak na żarnachżarna --- urządzenie do mielenia ziarna, składające się z dwu okrągłych płaskich kamieni. Te skojarzenia byłyby znamienne dla Lucjana Rydla jako autora Zaczarowanego koła, gdzie motyw młyna odgrywa znaczną rolę., hula, dzwończy,/ niech se huka, stuka, puka,/ pląsa, bije, przybasuje,/ piska skrzypiec struną cienką,/ tak podskocznie, tak mileńko;/ niech się miele jak młyn wodny/ w noc miesięczną, w czas pogodny;/ szumiejąca, niech się snuje,/ a niech w dźwiękach się nie kończy,/ choćby usnąć w tańcowaniu/ przy mieleniu, przy hukaniu,/ w zapomnieniu, w kołysaniu;/ światy czarów --- czar za światem! ---/ jestem wtedy wszystkim bratem/ i wszystko jest moim swatem/ w tym weselu, w tej radości:/ Bóg mi gości pozazdrości./ Życie snemGranie miłe, spanie miłe,/ życie było zbyt zawiłe,/ miło snami uciec z życia,/ sen, muzyka, granie, bajka ---/ zakupiłbym sobie grajka ---/ spać, bo życie zbyt zawiłe,/ trza by mieć ogromną siłę,/ siłę jakąś tytaniczną,/ żeby być czymś na tej wadze,/ gdzie się wszystko niańczy w bladze ---/ to już tak po uszy sięga,/ Los: fatyga, czas: mitręga./ Spać, muzyka, granie, bajka,/ zakupiłbym sobie grajka,/ to mi się do duszy nada... RADCZYNI Ach, pan gada, gada, gada. SCENA XXIII Pan Młody, Poeta Literat, Poeta, SztukaPAN MŁODY Jakże ci tu na weselu? POETA Zdaje mi się, żem pan młody. PAN MŁODY A mnie się widzi, że patrzę/ na piękno i szczęście cudze,/ że nie moje to, co moje. POETA To są takie niepokoje ---/ a co mnie tam szczęście moje/ czy nie moje, a bierz licho! PAN MŁODY Tylko cicho, tylko cicho,/ bo jak najdziesz twoje,/ to tak jakbyś nalazł nutę. POETA Wiersze? PAN MŁODY Wrażenia, wrażenia najszczersze,/ śpiewnik serdeczny, kantyczkikantyczki --- zbiór polskich pieśni nabożnych, katolickich, śpiewanych na Boże Narodzenie (ale bywają i na inne okresy roku kościelnego).,/ całość w książce, komplet serca,/ i te wszystkie spotkania najpierwsze,/ i te wszystkie rozmowy u pola,/ i w ogródku, i we dworze,/ w sieni, na przysionku, w komorze,/ aż do ślubu, aże do kobierca:/ komplet serca. POETA To ciekawe,/ że, co my rozumiemy przez prozę,/ przetapia się na dźwięk, rymy/ i że potem z tego idą dymy/ po całej literaturze. PAN MŁODY Zupełnie tak, jak w naturze:/ kwiat w swoim zapachu się lotni/ i przychodzą różni markotni/ te same wąchać róże. POETA A gdyby tak ustroić się w róże/ i wejść na ogromny stos/ drzewa,/ i pokazać: jak śpiewa/ człowiek, co w różach na czole/ umiera --- --- ? PAN MŁODY Trzeba by lutni Homera! POETA A Los, a Atmosfera,/ a ogień, a płomieni góra,/ a czarna obłoków chmura,/ co by się ze stosu wzbiła?!! PAN MŁODY Śmierć!? POETA A to byłaby Siła! SCENA XXIV Poeta, Gospodarz Chłop, Literat, Naród, Ojczyzna, Poeta, Sztuka, Upadek, WizjaPOETA Taki mi się snuje dramat/ groźny, szumny, posuwisty/ jak polonez; gdzieś z kazamatkazamaty --- forteczne lochy, więzienie./ jęk i zgrzyt, i wichrów świsty. ---/ Marzę przy tym wichrów graniu/ o jakimś wielkim kochaniu./ Bohater w zbrojejbohater w zbrojej --- bohater w zbroi, rycerz; w postaci Zawiszy Czarnego objawi się Poecie w akcie II. Kazimierz Przerwa-Tetmajer pisał w 1900 r. poemat dramatyczny Zawisza Czarny, który teatr krakowski wystawił w lutym 1901 r., skalisty,/ ktoś, jakoby złom granitu,/ rycerz z czoła, ktoś ze szczytu/ w grze uczucia, chłop ,,qui amat"qui amat (łac.) --- który kocha; w IV Serii Poezyj K. Tetmajera (1900 r.) znajdował się cykl wierszy pt. Qui amant.,/ przy tym historia wesoła,/ a ogromnie przez to smutna. GOSPODARZ To tak w każdym z nas coś woła:/ jakaś historia wesoła,/ a ogromnie przez to smutna. POETA A wszystko bajka wierutna./ Wyraźnie się w oczy wciska,/ zbroją świeci, zbroją łyska/ postać dawna, coraz bliska,/ dawny rycerz w pełnej zbroi,/ co niczego się nie lęka,/ chyba widma zbrodni swojej,/ a serce mu z bólów pęka,/ a on, z takim sercem w zbroi,/ zaklęty, u źródła stoizaklęty, u źródła stoi (...) --- zarysowany tu obraz poetycki odpowiada obrazowi pędzla Jacka Malczewskiego Rycerz u studni. Zwrócił na to uwagę już sam Wyspiański, który przesłał Malczewskiemu egzemplarz Wesela z zakreślonym tym właśnie fragmentem. Motyw ,,zatrutej studni" występuje często u tego znakomitego malarza, współczesnego Wyspiańskiemu, w funkcji symbolicznej. Cykl reprodukcji obrazów z tym motywem, pt. Zatruta studnia, ukaże się w r. 1906 z poetyckim komentarzem L. Rydla./ i do mętów studni patrzy,/ i przegląda się we studni./ A gdy wody czerpnie ręką,/ to mu woda się zabrudni./ A pragnienie zdroju męką,/ więc mętów czerpa ze studni;/ u źródła, jakby zaklęty:/ taki jakiś polski święty. GOSPODARZ Dramatyczne, bardzo pięknie ---/ u nas wszystko dramatyczne,/ w wielkiej skali, niebotyczne ---/ a jak taki heros jęknie,/ to po całej Polsce jęczy,/ to po wszystkich borach szumi,/ to po wszystkich górach brzęczy,/ ale kto tam to zrozumi. POETA Dramatyczny, rycerz błędny,/ ale pan, pan pierwszorzędny:/ w zamczysku sam, osmętniały,/ a zamek opustoszały,/ i ten lud nasz, taki prosty,/ u stóp zamku, u stóp dworu,/ i ten pan, pełen poloru,/ i ten lud prosty, rubaszny,/ i ten hart rycerski, śmiały,/ i gniew boski gromki, straszny. GOSPODARZ Tak się w każdym z nas coś burzy,/ na taką się burzę zbiera,/ tak w nas ciska piorunami,/ dziwnymi wre postaciami:/ dawnym strojem, dawnym krojem,/ a ze sercem zawsze swojem;/ to dawność tak z nami walczy./ Coraz pamięć się zaciera --- --- ---/ tak się w każdym z nas coś zbiera. POETA Duch się w każdym poniewiera,/ że czasami dech zapiera;/ tak by gdzieś het gnało, gnało,/ tak by się nam serce śmiało/ do ogromnych, wielkich rzeczy,/ a tu pospolitość skrzeczy,/ a tu pospolitość tłoczy,/ włazi w usta, uszy, oczy;/ duch się w każdym poniewiera/ i chciałby się wydrzeć, skoczyć,/ ręce po pas w krwi ubroczyć,/ ramię rozpostrzeć szeroko,/ wielkie skrzydła porozwijać,/ lecieć, a nie dać się mijać;/ a tu pospolitość niska/ włazi w usta, ucho, oko; --- ---/ daleko, co było z bliska ---/ serce zaryte głęboko,/ gdzieś pod czwartą głębną skibą,/ że swego serca nie dostać. GOSPODARZ Tak się orze, tak się zwala/ rok w rok, w każdym pokoleniu;/ raz wraz dusza się odsłania,/ raz wraz wielkość się wyłania/ i raz wraz grąży się w cieniu./ Raz wraz wstaje wielka postać,/ że ino jej skrzydeł dostać,/ rok w rok w każdym pokoleniu/ i raz wraz przepada, gaśnie,/ jakby czas jej przepaść właśnie. ---/ Każden ogień swój zapala,/ każden swoją świętość święci... POETA My jesteśmy jak przeklęci,/ że nas mara, dziwo nęci,/ wytwór tęsknej wyobraźni/ serce bierze, zmysły drażni;/ że nam oczy zaszły mgłami;/ pieścimy się jeno snami,/ a to, co tu nas otacza,/ zdolność nasza przeinacza:/ w oczach naszych chłop urasta/ do potęgi króla Piastakróla Piasta --- Wyspiański pisał w latach 1900--1902 nieukończony rapsod (poemat) Piast. Do podania o Piaście nawiązywali już romantycy, wiążący tak odległą przeszłość, jak i przyszłość Polski z mitem ludu-narodu, z rolą chłopów w historii. Rzecz charakterystyczna, jedno ze stronnictw ludowych w I poł. XX w. przyjmie właśnie nazwę ,,Piast".! GOSPODARZ A bo chłop i ma coś z Piasta,/ coś z tych królów Piastów --- wiele!/ --- Już lat dziesięć pośród siedzę,/ sąsiadujemy o miedzę./ Kiedy sieje, orze, miele,/ taka godność, takie wzięcie;/ co czyni, to czyni święcie;/ godność, rozwaga, pojęcie./ A jak modli się w kościele,/ taka godność, to przejęcie;/ bardzo wiele, wiele z Piasta;/ Chłopchłop potęgą jest i basta. SCENA XXV Poeta, Gospodarz, Czepiec, Ojciec Chłop, Mieszczanin, SzlachcicCZEPIEC Szczęść wam Boże! OJCIEC Pochwalony. GOSPODARZ Pochwalony, ojcze, kumie ---/ tyle gości od Krakowa! OJCIEC A bo lolo (gw.) --- dla. nich to rzecz nowa,/ co jest lo nos rzeczą starą,/ inszominszom (gw.) --- inną. sie ta rzondzom wiarą,/ przypatrujom sie jak czarom. GOSPODARZ A to dla nich nowe rzeczy,/ to ich z ospałości leczy. CZEPIEC Pan brat --- z miasta --- do nas znowu./ Jak się panu na wsi widzi? POETA Jak u siebie za pazuchą. CZEPIEC Tu ta ładniej, tam to brzydzij;/ Chłop, Obywatel, Patriota, Szlachcicz miastowymi to dziś krucho;/ inoino (gw.) --- tylko. na wsi jescejesce (gw.) --- jeszcze. dusadusa (gw.) --- dusza.,/ co się z fantazyją rusa. GOSPODARZ Gdyby wam tak... CZEPIEC Nie powtórzyć; ---/ jakby kiedy co do czegojakby kiedy co do czego --- pierwsza wyraźna aluzja do gotowości chłopów do walki (,,kosy wissom nad boiskiem") z nawiązaniem do tradycji ,,kosynierów spod Racławic". Zaraz dalsze fragmenty przynoszą prozaiczną wersję osadzającą tradycję i mit w codziennych realiach (,,było, jak go huknę w pysk"...).,/ myśmy --- wi siewi sie (gw.) --- wie się; rozumie się., nie od tegonie od tego --- być chętnym.; ---/ ino kto by nos chcioł użyć ---/ kosy wissom nad boiskiemboisko (gw.) --- stodoła, szopa.. OJCIEC Toście zawdy mocny pyskiem. CZEPIEC Inoino (gw.) --- tylko. sie napatrzcie pięści,/ niech no ino kaj-gdzie świsnę,/ to słychać, jak w ziobrach chrzęści. GOSPODARZ Jak z tym Żydem...! CZEPIEC Tego Zyda,/ było, jak go huknę w pysk ---/ juzem myślołjuzem myśloł (gw.) --- już myślałem., że sie stocył,/ on sie tylko krwiom zamrocył,/ a nie upod, bo był ścisk./ A to było przy wyborzebyło przy wyborze --- podczas wyborów do parlamentu Austro-Węgier w 1900 r., poprzedzonych agitacją i ostrą walką wyborczą. Jednym z kandydatów w okręgu krakowskim (w tzw. V kurii, obejmującej m.in. chłopów) był działacz chłopski Franciszek Ptak z Bieńczyc, który jednak w tych wyborach przegrał z Ignacym Daszyńskim, słynnym potem ,,trybunem robotniczym" (z PPS), ale wszedł do sejmu krajowego (we Lwowie), chociaż dopiero w 1909 r.,/ w sali w tym sokolskim dworzesokolski dwór --- budynek towarzystwa gimnastycznego ,,Sokół", zresztą o szerszych ambicjach i osiągnięciach polityczno-wychowawczych; w Krakowie przy drodze w stronę Woli Justowskiej (dziś ul. J. Piłsudskiego).,/ po co sie bestyjo darła,/ a to tak z całygo garła; ---/ było, jak go huknę w pysk,/ myślołem juz, że sie stocył,/ on sie ino krwiom zamrocył,/ a nie upod, bo był ścisk. PtakGOSPODARZ Toście Ptaka wybierali? CZEPIEC A kiedy ptak, niechta leci. POETA Macie ta skrzydlate ptaki? CZEPIEC Pozycja społecznaPtok ptakowi nie jednaki,/ człek człekowi nie dorówna,/ dusa dusy zajrzy w oczy,/ nie polezie orzeł w gówna ---/ pon jest taki, a ja taki;/ jakby przyszło co do czego,/ wisz ponwisz pon (gw.) --- wiesz pan; wie pan., to my tu gotowi,/ my som swoi, my som zdrowi. POETA Pokłońcie się byle komu,/ poszukajcie króla Piasta. CZEPIEC Pon mi razy dwa nie powi,/ bo jo orze grunt i basta./ Znom, co kruk, a co pędraki,/ bo jo orze grunt i basta. Chłop, Ojczyzna, Poeta, SzlachcicGOSPODARZ Brat mój wiele podróżuje... CZEPIEC Szkoda, że pon nie lubuje,/ u nas wschodzi pikne żyto,/ pon pszenice odlazuje;/ pojonby siepojonby sie (gw.) --- pojąłby się, tzn. ożeniłby się. pon z kobitą,/ swoja rola, swoja wola,/ swoje trocha, dobre i to. POETA Mnie to tak coś gna po świecie. CZEPIEC Kajkaj (gw.) --- gdzie; kaj ta: gdzież to. ta znów... OJCIEC Nie rozumiecie;/ panu trza powietrza dużo. POETA Jestem sobie pan, żurawiecżurawiec --- neol. od: żuraw, ptak czujny, lecz wędrowny (,,zlatam, jak się ma na lato"); w tu użytym sensie metaforycznym: bywający gościem w ojczyźnie (jak Tetmajer i wielu naówczas artystów odbywających częste podróże, zwłaszcza na zachód i południe Europy).;/ zlatam, jak się ma na lato;/ buduję se gniazdo z róż,/ ciułam słomę z waszych strzech,/ przysiadam na kalenicekalenica --- zwieńczenie strzechy, umocnione drewnianymi kozłami; do niedawna często znajdowały się tam gniazda bocianie (stąd obraz w metaforze Poety).,/ rozpatruję okolice:/ daleko czy blisko burz? ---/ Grób, PoezjaRośnie wtedy wszystko u mnie,/ jak na próchnie, jak na trumnie;/ pełno wszelakiego ziela,/ które słońca żar aż spopiela ---/ przy tym ta ogromna skala:/ jak w cmentarzu Ruisdalajak w cmentarzu Ruisdala --- na obrazie Jakuba van Ruisdaela z XVII w., znakomitego pejzażysty holenderskiego (wspomina o nim Hrabia w Panu Tadeuszu), pt. Cmentarz żydowski, krzewi się bujna roślinność pośród rozburzonych grobowców i ruin budowli w tle../ Cierpienie, PoezjaA jak mnie kto w serce rani,/ ostrz się tępy w biedrze złomi,/ tego ani leczyć, ani/ ustrzec się i zażyć hartu;/ człowiek się na ból łakomi,/ że ból swój, że to są swoi --- --- ---/ ucieka wtedy za morze./ Jak tak sercem co zatarga,/ to ostanie w sercu skarga;/ chce mieć wtedy szumne łoże/ fal, gdzie szuka snu w głębinie,/ snu w topieli, gnać w przestworze!/ Taki grot się ze mną włóczy;/ myślę, że ten ból jest siłą. CZEPIEC ŻonaWeź pan sobie żonę z prosta:/ duza scęścia, małe kostaduza scęścia, małe kosta (gw.) --- dużo szczęścia, małe koszty.. GOSPODARZ Cie cie cie, panie starosta!/ Wy byście inoino (gw.) --- tylko. swatali! CZEPIEC Jo chce, by sie ludzie brali,/ zeby sie jako garnęli,/ zeby sie tak w kupę wzięli,/ toby sie przecie nie dali. GOSPODARZ A to sie wam chwali, chwali... OJCIEC Ptak, Życie jako wędrówkaCzegóż wy tak prosto z mosta/ na panaście nastawali --- ?/ Pon pedzielipon pedzieli (gw.) --- pan powiedzieli (grzecznościowa forma lm. czasownika); pan powiedział., że żurawiec. POETA Ptak powrotny. CZEPIEC Pon latawieclatawiec --- ptak bez gniazda, według baśni: wieczny tułacz.! SCENA XXVI Ojciec, Dziad Chłop, Konflikt, SzlachcicDZIAD Patrzcie, kumie, patrzcie, kumie,/ jak sie wam to przydarzyło. OJCIEC Pan Bóg daje, Pan Bóg bierze;/ ani mi sie o tym śniło. DZIAD Piękne pany, szumne pany,/ i cóż wy na to mówicie,/ że to niby różne stany --- ? OJCIEC Co tam po kim szukać stanu./ Ot, spodobała się panu./ Jednakowo wszyscy ludzie./ Ot, pany się nudzą sami,/ to się pięknie bawiom z nami. DZIAD Bawiom, bawiom, moiściewy,/ Grzech, Krew, Szatana toć były dawniej gniewy!/ Nawet była krew, rzezańcekrew, rzezańce --- pierwsze przypomnienie tzw. ,,rzezi tarnowskiej" (,,rabacji") z 1846 roku, kiedy chłopi niektórych rejonów Galicji (Tarnowskie, Jasielskie) dokonali samosądu na szlacheckich mieszkańcach dworów. Niechęć o podłożu klasowym została celowo rozniecona przez administrację austriacką dla stłumienia przygotowywanego właśnie powstania narodowego. Jedną z pośrednich ofiar wielkiej prowokacji stał się radykalny ludoman i patriota, Edward Dembowski (1822--1846)./ i splamiła krew sukmany. OJCIEC Byli ta tacy pohańcepohańce --- etym.: poganie, tu jako określenie pejoratywne; Ojciec nie chce pamiętać o krwawej rozprawie sprzed ponad półwiecza..czy w przypisach również tag "osoba"?/ Jo nic nie wiem, jestem czysty./ To tam pewnie swoje robi/ Czart i ogień wiekuisty./ Nie wódź nas na pokuszenie,/ Panie Jezusie najsłodszy.../ Wyście znali. DZIAD Choroba, Krew, Śmierć, ZbrodniaByłeś młodszy,/ a ja bywał blisko, bywał,/ widziałem, patrzały oczy,/ jak topniał śnieg i krew spłukiwał,/ a potem Widziadło kroczyWidziadło --- uosobienie ,,pomoru", tyfusu głodowego i cholery, który pochłonął ogromne ilości ofiar w Galicji w latach następujących po rabacji galicyjskiej, 1847--1849. Dopatrywano się w tym ,,kary bożej", zesłanej na lud. Na tle tych wydarzeń osnuł swą powieść Pomór Władysław Orkan../ wielką czarną chustą wieje/ i Śmierć sieje... OJCIEC Strasnostrasno (gw.) --- straszna. podobno cholera... DZIAD Tylo sta luda zabiera. ---/ Padali, jak bąki rażone,/ byle kabyle ka (gw.) --- byle gdzie., pod płot, na gnoju. OJCIEC Wieczyste odpocznienie... DZIAD Hańhań (gw.) --- tam. kreślicie krzyż daremno!/ Na czołach, jakby znaczone,/ plamy czarne i plamy czerwone./ Dopust Boski --- i rzeź dopust./ Odbywało się w czas zapustw czas zapust --- podczas karnawału; krwawa akcja chłopska rozpoczęła się w połowie lutego (z 20 na 21), więc w czas ,,zapust"; stąd też jej popularna nazwa: ,,krwawe zapusty".. OJCIEC PtakOt wy, dziadu, jakby kruk,/ włóczycie się przy weselu. DZIAD Hej hej, stary przyjacielu,/ będzie pan twój wnukbędzie pan twój wnuk --- mój wnuk będzie panem (,,z panów").. SCENA XXVII Dziad, Żyd DZIAD Tu tańcują, tam hulają... Sługa, ŻydŻYD W karczmie trza podmiatać izbę,/ kręcicie się tu po weselu. DZIAD Lepiej się im tańczy w błocie,/ tu wcale nie zamiatają ---/ akurat Żyd o nich dbodbo (gw.) --- dba.. ŻYD Co godocie, co godocie,/ córka wam robotę do,/ nie kręćcie się tu, tam służba. DZIAD Mosiek ta tyztyz (gw.) --- też. tu nie drużba. ŻYD Ja tom tu po interesie. DZIAD Ciągnąć do swojego szynkwasu. Chłop, Mieszczanin, SzlachcicŻYD Z weselem tyle hałasu,/ że wszystko się gniecie tu. DZIAD On z miasta pan, ona chłopka,/ z miasta het poprzyjezdzali,/ z chłopami się przywitali/ jak się patrzy. ŻYD Taka szopka,/ bo to nie kosztuje nic/ potańcować sobie raz:/ jeden Sas, a drugi w lasjeden Sas, a drugi w las --- parafraza zdania przysłowiowego (z XVIII w.) ,,Jeden do Sasa, drugi do Lasa" (Leszczyńskiego): każdy w inną stronę potem pociągnie.. SCENA XXVIII Żyd, Ksiądz Chłop, Ksiądz, ŻydKSIĄDZ Ano, panie arendarzuarendarz --- dzierżawca, w szczególności dzierżawca karczmy, z reguły był nim w XIX w. Żyd. Tu jednak drastyczne i paradoksalne są interesy łączące arendarza z księdzem.,/ jutro! ŻYD Termin, ja to wim. KSIĄDZ A Mosiek jest akuratny,/ to dlatego trzymam z nim. ŻYD Co do czego Żyd jest nieprzydatny,/ to do takich rzeczy z groszem/ zawsze się przyda. KSIĄDZ Po chłopach jednaka bieda;/ nic nie sprzedam z pustym koszem. ŻYD Bierę, płacę. KSIĄDZ Daję, bierę. ŻYD Moje, twoje. KSIĄDZ Twoje, moje./ Chłopską biedą nie obstoję. ŻYD Patrz dobrodzij, co się dzieje,/ przy stołach się chłopy biją!/ Czepiec Maćka gruchnoł w łeb. KSIĄDZ Maciek ta ma mocną głowe. ŻYD Może mu i nic nie zrobił,/ może rozbił na połowe. Pieniądz, PijaństwoKSIĄDZ A niech się ta chłopy biją./ To Mosiek w nich wódkę leje,/ Żyd, chłop, wódka, stare dzieje. ŻYD A sprzedaję, bo mam sklep; ---/ Czepiec jutro ma mnie płacić,/ to dziś wkoło bije w pysk. KSIĄDZ Na chłopach się chcesz bogacić,/ drzesz podwójny zysk. ŻYD Chce dobrodzij na nich stracić,/ karczmę oddam. KSIĄDZ Jeszcze czas. ŻYD Czas to pieniądz. KSIĄDZ Dług rzecz święta:/ jutro termin. ŻYD Żyd pamięta. KSIĄDZ Pomów z Czepcem. ŻYDPijaństwo Chamy piją./ Kto by zadarł z tą bestyją? SCENA XXIX Żyd, Ksiądz, Czepiec CZEPIEC O mnie mowa --- jestem ci jo. KSIĄDZ Panie Czepiec, znów coś było! CZEPIEC Obmył sie juz, nic nie będzie,/ szyćkoszyćko (gw.) --- wszystko. przeńdzieprzeńdzie (gw.) --- przejdzie., wylicy-siewylicy-sie --- wyleczy się.. PrzemocKSIĄDZ A wam to cosi patrzy-sie/ za te bitki, zwady, kłótnie. CZEPIEC Zawzięty jestem okrutnie,/ po co mi sie pies sprzeciwio. ŻYD Panie Czepiec, wyście winni,/ wyście zapłacić powinni/ za mój koniczkonicz --- koniczyna.. CZEPIEC Ty psie ścirwo,/ konic twój? Łżesz! Z nas się żywią,/ ssają naszą krew --- grosz łudzą,/ nasze szyćko świństwem brudzą. KSIĄDZ Panie Czepiec, macie dług. CZEPIEC Nawet konic nie był wart;/ te trzy kopki raił czart;/ nie dam nic. KSIĄDZ do Żyda Pozwijcie sądem. CZEPIEC do Księdza Ciewy, ciewy, z kiepskim rządem!/ Toć to z waszej łaski ino/ Mosiek w karczmie sie rozpiro. KSIĄDZ A bo wy nie chcecie płacić. CZEPIEC Bo drzecie skórę aż miło. ŻYD Prawda jest, za duży czynsz!/ Spuści z czynszu ksiądz dobrodzij. CZEPIEC wskazując Żyda A, bo trzeba drzyć takiego. KSIĄDZ Jaka taksa słuszna, muszę. ŻYD wskazując Czepca Nie dam księdzu, aż zapłaci/ swój dług. KSIĄDZ do Czepca Płaćcie dług!! CZEPIEC Cy kaci?!/ To któż moich groszy złodzij,/ czy Żyd jucha, cy dobrodzij!? KSIĄDZ Wódka --- ŻYD Weź, skąd chcesz! CZEPIEC Psie dusze!!/ Niech jegomość sie nie gniewa,/ ale takim w gorącości,/ żebym, psiakrew, potłukł kości/ nawet rodzonemu bratu. SCENA XXX Pan Młody, Gospodarz Chłop, Konflikt, Szlachcic, ZbrodniaPAN MŁODY Jak się kłócą, jak się łają! GOSPODARZ Ha! temperamenta grają!/ Temperament gra, zwycięża:/ tylko im przystawić oręża,/ zapalni jak sucha słoma;/ tylko im zabłysnąć nożem,/ a zapomną o imieniu Bożem ---/ taki rok czterdziesty szóstyrok czterdziesty szósty --- rok 1846, ,,rabacja". ---/ przecież to chłop polski także. PAN MŁODY A jakże to okropne, jakże... GOSPODARZ Do dziś chwalą sobie te zapusty. PAN MŁODY Znam to tylko z opowiadań,/ ale strzegę się tych badań,/ bo mi trują myśl o polskiej wsi:/ to byli jacyś psi,/ co wody oddechem zatruli,/ a krew im przyrosła do koszuli./ Patrzę się na chłopów dziś... GOSPODARZ To, co było, może przyjś --- PAN MŁODY Myśmy wszystko zapomnieli;/ mego dziadka piłą rżnęlimego dziadka piłą rżnęli --- aluzja do losu m.in. osób z rodzin Rydlów i Tetmajerów, które poniosły śmierć lub ciężko ucierpiały podczas ,,krwawych zapust" z lutego 1846 r. Należy zaznaczyć, że zgodnie z intrygą prowokatorów (rzeczników administracji austriackiej) w szczególnie wysokim stopniu wydarzenia te dotknęły patriotyczny i demokratyczny odłam szlachty, gromadzącej się po niektórych dworach dla potrzeb konspiracji politycznej (szykowano powstanie, wybuchło ono i chwilowo zwyciężyło w Krakowie)..../ Myśmy wszystko zapomnieli. GOSPODARZ Mego ojca gdzieś zadźgali,/ gdzieś zatłukli, spopychali:/ kijakami, motykami/ krwawiącego przez lód gnali.../ Myśmy wszystko zapomnieli. PAN MŁODY Jak się to zmieniają ludzie,/ jak się wszystko dziwnie plecie;/ myśmy wszystko zapomnieli:/ o tych mękach, nędzach, brudzie;/ stroimy sie w pawie pióra. GOSPODARZ At, odmienia nas natura;/ wiara, co jest jeszcze w ludzie,/ że coś z tego przecie będzie;/ rok w rok idziem po kolędzie/ i szukamy, i patrzymy,/ czy co kiedy z tego będzie --- ?/ Ot, odmienia nas natura:/ wicher, co nad łanem wionie;/ drżenie, gdzieś aż w ziemi łonie; ---/ par, który się wsiąka, wdycha,/ że się tak w tych zbożach tonie;/ chocia gleba może licha,/ nie trza ustępować z drogi:/ były bogi, będą bogi;/ wiara jeszcze jakaś w ludzie. PAN MŁODY Jak się wszystko dziwnie plecieJak się wszystko dziwnie plecie --- por. Jan Kochanowski, Pieśń IX, Księgi pierwsze (,,Chcemy sobie być radzi?"): ,,Wszystko sie dziwnie plecie Na tym tu biednym świecie; A kto by chciał rozumem wszystkiego dochodzić, I zginie, a nie będzie umiał w to ugodzić."... GOSPODARZ Jak się wszystko plecie dziwno. SCENA XXXI Gospodarz, Ksiądz GOSPODARZ Ksiądz dobrodziej chce się spieszyć/ chce odjechać, zaraz konie... KSIĄDZ Bardzo mile czas tu schodzi;/ tak sie w swoim gruncie brodzi;/ ciekawi ci państwo młodzi. GOSPODARZ Ciekawe, wszystko ciekawe./ Strzemiennego!Strzemiennego! --- toast pożegnalny (stp. przy wsiadaniu na koń). KSIĄDZ Strzemiennego! GOSPODARZ Kurdeszkurdesz --- jedna z nazw (pochodzenia tureckiego) popularnej w Polsce w XVIII w. pieśni biesiadnej. Franciszek Bohomolec napisał tekst z refrenem ,,Kurdesz, kurdesz nad kurdeszami". Według Boy'a, miała to być ulubiona piosenka Włodzimierza Tetmajera.!!! KSIĄDZ Coś staropolskiego --- --- GOSPODARZ Kurdesz nad kurdeszami!!! SCENA XXXII Haneczka, Jasiek HANECZKA A, dziękuję, Jaśku. JASIEK Dobrze? FlirtHANECZKA Dobrze, dobrze --- później jeszcze. JASIEK Ja bo się panienką pieszczę/ jak jakim świętym obrazkiem,/ jak pisanką, malowanką. HANECZKA Jeszcze będę tańczyć z Jaśkiem. SCENA XXXIII Kasper, Jasiek KASPER Jasiek, drużba, słuchaj, bratku,/ co ci powiem na ostatku,/ zgadnij, co --- ? JASIEK Nie wiem, co. KASPER Że te panny to nos chcomnos chcom (gw.) --- nas chcą.. JASIEK Moze --- jo tak myśle somjo (...) som (gw.) --- ja sam../ Kasper, drużba, słuchaj, bratku:/ co ci powiem na ostatku;/ zgadnij, co --- ? KASPER Nie wiem, no? JASIEK Że tak one inoino (gw.) --- tylko. kpiom. KASPER Co ta o to, druhny som,/ jesceśmy nie lada jacy. JASIEK, KASPER Albośmy to jacy, tacyAlbośmy to jacy, tacy --- początek znanego ,,krakowiaka"; Jasiek z Kasprem zapewne intonują tę piosenkę../ . . . . . . . . . . . . . . . . . .powinno być: zastępnik_wersu SCENA XXXIV Jasiek JASIEK Zdobyłem se pawich piórZdobyłem se pawich piór --- popularne odtąd słowa z Wesela do dawnej piosenki ludowej, niegdyś pieśni żołnierskiej: ,,Pod Krakowem czarny las, / Pytała się Kasia / O swojego Jasia, / Czy powróci z wojny wraz (...)". Melodię tę wskazał Wyspiański dołączając do wydania zapis nutowy jako ,,Motyw muzyki wiejskiej, kończący akt III".,/ nastroiłem pawich piór:/ pawie pióra ładne,/ pawie pióra kradnę:/ postawie se pański dwór! Zdobędę se pański dwór,/ wywlekę se złoty wór:/ złoty wór wysypie/ ludziskom przed ślipieślipie --- oczy.:/ nakupie se pawich piór! w źródle powyższe strofy są numerowane:I, II SCENA XXXV Pan Młody, Radczyni Małżeństwo, Miasto, WieśPAN MŁODY Jaki taki niech se szczeka./ Czy dziwota, czy dziwota:/ zamiast wody, że chcę mleka;/ że nie gonię, kto ucieka;/ na konkury lat nie trwonię,/ jak ci, co lat kwarantannękwarantanna --- tu przenośnie: długi okres czekania./ czekają, nim zgarną pannę. RADCZYNI Mego zdania to nie zmienia. PAN MŁODY Punkt widzenia, kąt widzenia/ O ten kredens, o tę szafę/ rozbiją się, jak o rafę,/ i najbardziej zakochani; ---/ znałem takich, proszę pani,/ pięć lat byli zaręczeni ---/ naraz kredens wszystko zmieni. RADCZYNI Mego zdania to nie zmienia. SCENA XXXVI Poeta, Rachel Flirt, Poetka, PoezjaPOETA Pani się kiedy zakocha/ w chłopie... RACHEL Pan może wywróży./ Natura, Kobieta, MężczyznaMam do chłopców pociąg duży,/ lecz być musi ładny chłopiec./ Powrót, powrót do natury. POETA Nie tak trudno tego dociec:/ nie trafia się inszy który;/ skarżył się już pani ociec/ na ten literacki ton. RACHEL Na wszystko dla mnie pozwala;/ nawet sobie mnie zachwala./ Interesujące, co?/ Wyzysk, handel, ja i on --- ? POETA Wszystko się w poezji topi/ u pani, ojciec i chłopi. RACHEL Ogromnie dużo wierszy czytałam. POETA Pisała pani kiedy? RACHEL Nie chciałam./ Gust ten właśnie wielki miałam,/ żeby nie pisać --- lichą formą się brzydzę;/ ale za to, kędy spojrzę, to widzę/ poezję żywą zaklętą,/ tę świętą,/ i tym jestem szczęśliwa:/ że święta i dla mnie żywa. POETA Ze świętymi pani przestaje;/ za pan brat z różami w ogrodzie;/ za pan brat z obłokami,/ a ku swojej wygodzie/ chce pani za pan brat z poetami. RACHEL Ach, pan ciągle mnie łaje ---/ cała ta przyroda tajemna/ przestała mi być ciemna. MiłośćPOETA Choć oko wykol, noc na dworze ---/ to pannie serce żądzą gorze/ i wolałaby gdzie w komorze/ nie sama...? RACHEL Przyszłam na chwilę,/ gdzie ta chata rozśpiewana,/ przybiegłam jak ćmy, jak motyle,/ co biegą --- gdzie zapalona/ lampa --- ale odejdę w pokorze/ do dom/ i będę sobie wyobrażać pana/ z daleka,/ a jak będę zakochana,/ przyszlę panu list i klucz. POETA A włócz się, poezjo, włócz,/ od komory do komory,/ od ogrodu róż/ do sadu tych śpiących drzew:/ widać je tu z okienka;/ więc jak pójdzie panienka,/ a muśnie jej szal który krzew,/ to jej tęsknota i żal/ udzieli się przyciętej słomie,/ a z krzaka smutek i cień/ udzieli się nieświadomie/ panience... RACHEL A tak, a tak... POETA A jak się drużba przydarzy,/ serduszko się drużbą pocieszy/ i zgrzeszy. RACHEL A tak, a tak:/ przez ogród pójdę, przez sad,/ a pan niech tu w oknie stoi. POETA Ujrzę panią rad,/ błądzącą przez mroczny sad,/ niby zakochaną i błędną,/ pół dziewicą, pół aniołem,/ pochyloną nad chochołem,/ jakby z obrazu Bern-Dżonsaz obrazu Bern-Dżonsa --- popularność znaczną zdobyły z końcem XIX wieku obrazy angielskiego malarza Edwarda Burne-Jonesa (1833--1898), współtwórcy stylu nawiązującego do włoskiego malarstwa wczesnorenesansowego (stąd nazwa prerafaelici). Znamienne dla jego obrazów były idealizowane postacie kobiece, wiotkie i eteryczne, częste motywy kwiatowe, nastrój melancholijny, kompozycja o cechach dekoracyjnych. ---/ gdy ja będę w cieple stać. RACHEL Kwiaty, Rośliny, Zima, WiosnaNo, nie trza się o mnie bać;/ nie przeziębi najgorszy mróz,/ jeźli kto ma zapach róż;/ owiną go w słomę zbóż,/ a na wiosnę go odwiążą/ i sam odkwitnie. POETA To szczytnie; ---/ ach, pani się trochę dąsa --- ? RACHEL Patrz pan różę na ogrodzie/ owitą w chochoł ze słomy;/ przed tą pałubąpałuba --- jak chochoł, słomiana osłona krzewu, może być również upleciona z trzciny. słomianą/ poskarżę się mej poezji;/ wyznam, jakich się herezji/ nasłuchałam;/ jak się jęto kąsać, gryźć/ mnie, com przyszła zakochana! ---/ Zmówię chochoł, każę przyść/ do izb, na wesele, tu ---/ może uwierzycie mu,/ że prawda, co mówi Rachela. POETA Pani na imię Rachela --- RACHEL Czy to postać rzeczy zmienia? POETA Ach, pani się zarumienia; ---/ cieszę się pani imieniem ---/ sproś pani, jakich chcesz, gości ---/ imię pani tak liryczne... Wesele, Poezja, PoetkaRACHEL Prawda, śliczne ---/ a teraz proszę Miłości/ wysłuchać. ---/ Chcę poetyczności/ dla was i chcę ją rozdmuchać;/ zaproście tu na Wesele/ wszystkie dziwy, kwiaty, krzewy,/ pioruny, brzęczenia, śpiewy... POETA I chochoła! RACHEL Już pan wierzy?!/ Już to pana zajęło:/ słoma, zwiędła róża, noc,/ ta nadprzyrodzona Moc. POETA Może być weselna feta/ na wielką skalę! RACHEL A! teraz pana pochwalę./ Adieadie (fr. adieu) --- żegnaj, pożegnanie. --- ta jedyna chwilka ---/ pan mnie zajął, pan teraz poeta. POETA Otula się panna w szal ---/ więc już adie?! RACHEL Nie dorosłam do wielkich skal;/ bawię się/ pour passer le tempspour passer le temps (fr.) --- dla zabicia czasu. Kazimierz Tetmajer napisał oktawą poemat Pour passer le temps (Poezje, Seria III, 1898 r.). tylko. SCENA XXXVII Poeta, Panna Młoda POETA Panno młoda, myślę sobie,/ że co zechcesz, to się stanie:/ miłość płonie z lic. PANNA MŁODA Jako, jo nie umiem nic;/ niby na moje zawołanie? POETA Na prośbę i rozkaz twój:/ żeś to dzisiaj panna młoda,/ jak jaśminy, jak jagoda... PANNA MŁODA I o cóz się to rozchodzi,/ że pon tylo się spodziwo/ po mnie? POETA Wesele, Panna młoda, Gość, Poezja, DuchTy dzisiaj jesteś szczęśliwą,/ panno młoda --- zaproś gości/ tych, którym gdzie złe wciórnościwciórności (gw.) --- diabli (właściwie: wciornostki od: wciornostek: diabeł), użyte jako przekleństwo (bodaj to wciórności!: bodaj to diabli!), tu: zło, zły los./ dopiekają --- którym źle ---/ których bieda, Piekło dręczy,/ których duch się strachem męczy,/ a do wyzwoleństwa się rwie. PANNA MŁODA I po cóż te z Piekła duchy? POETA Niechaj przyjdą na podsłuchy,/ na Wesele, gdzie muzyka... PANNA MŁODA A to mi pon zabił ćwikazabił ćwika --- wprawił w zakłopotanie, sprawił kłopot.;/ kazkaz (gw.) --- gdzież. się tylo ludatylo luda (gw.) --- tyle ludzi. zmieści? POETA Muzyka ich chwilę popieści;/ duch taki chwilę przystanie,/ a potem, jako dym znika. PANNA MŁODA Pon cosi trzy po trzy bająpon cosi trzy po trzy bają (gw.) --- pan coś mówi trzy po trzy (tj. bez sensu). ;/ może się inksiinksi (gw.) --- inni. poznają,/ o co chodzi --- ot, mój mąż. SCENA XXXVIII Poeta, Panna Młoda, Pan Młody POETA Ach! pan młody! --- ty pan młody!/ Słuchaj, przecie ty poeta/ i ty dzisiaj sprawiasz Godygody (daw., gw.) --- święto; wesele.! GośćPAN MŁODY Ja szczęśliwy, do gospody/ sprosiłbym tu cały świat:/ takim rad, takim rad. POETA Zaprośżezaprośże --- konstrukcja z partykułą -że wzmacniającą wymowę czasownika; znaczenie: zaproś koniecznie itp. tego chochoła;/ tam za oknem skrył się w sad. Wesele, Gospodarz, Poeta, Gospodyni, Gość, ŻartPAN MŁODY Cha cha cha --- cha cha cha,/ przyjdź, chochole,/ na Wesele,/ zapraszam cię ja, pan młody,/ wraz na gody/ do gospody! PANNA MŁODA Jest na tyle jeść i pić,/ mozes sobie z nami kpić! PAN MŁODY Dla nas samych dość za wiele;/ przyjdź, chochole,/ na Wesele! PANNA MŁODA Przyjdze, przyjdzeprzyjdze (gw.) --- przyjdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą)., jak mos wolejak mos wole (gw.) --- jeśli masz wolę; jeśli chcesz.! POETA Cha cha cha... PANNA MŁODA Cha, cha, cha!/ Skoro północ zacznie bić,/ do nas tu na izbę przydźprzydź (gw.) --- przyjdź.. PAN MŁODY Cha cha cha! POETA Cha cha cha... PANNA MŁODA Cy on nos tyz posłucha,/ bo to głucho psiajuchaCy on nos tyz posłucha, bo to głucho psiajucha (gw.) --- czy też on nas posłucha, bo to głucha psiajucha; psiajucha (psiakrew): gw. przekleństwo, przezwisko. . PAN MŁODY Sprowadź jeszcze, kogo chcesz,/ ciesz się z nami,/ ciesz Godami! PANNA MŁODA Ciesz się, ciesz! PAN MŁODY Cha cha cha,/ czy on nas też posłucha --- ? AKT II Świeczniki pogaszone; na stole mała lampka kuchenna SCENA I Gospodyni, IsiaIsia --- Jadwisia (Jadwiga, rzeczywiste imię córki Tetmajerów). GOSPODYNI DzieckoTrza rozbirać dzieci spać,/ już północno godzina. ISIA Mnie sie nie chce spać,/ pokilpokil a. pokiel (gw.) --- póki, jak długo. bedom grać,/ a tamte dziecka śpiom,/ niech se lezomniech se lezom (gw.) --- niech sobie leżą., tak jak som. GOSPODYNI Chodź tu zaraz. ISIA Matusiu,/ jesce ino w kółko raz;/ przyjrzę im sie z komina. GOSPODYNI Nie bedzies kciećkcieć (gw.) --- chcieć. jutro wstać;/ z łóżka trzeba wyganiać,/ a do łóżka trzeba gnać. ISIA ObyczajeNie, nie pódepóde (gw.) --- pójdę., matusiu,/ zaroz bedomzaroz bedom (gw.) --- zaraz będą. cepinycepiny (gw.) --- czepiny, oczepiny: główna część obrzędu weselnego, polegająca na zdjęciu pannie młodej wieńca, a nałożeniu czepca, oznaki mężatki. Odbywały się około północy, towarzyszyły im obrzędowe pieśni, potem weselnicy ze świecami obchodzili ,,młodą" dokoła (por.: ,,to pódzies w kółecko").,/ muse widzieć cepiny,/ matusieńku, matusiu,/ ino dziś, ino dziś. GOSPODYNI Ocyocy (gw.) --- oczy. ci sie przymykają,/ ślipki ci sie mruzomślipki ci sie mruzom (gw.) --- ślipki (oczki) ci się mrużą.. ISIA Chciałabym być duzomduzom (gw.) --- dużą.:/ jak cepiny przypinają,/ jak druhny słuzom. GOSPODYNI A przynieś tu lampę hawhaw (gw.) --- tu.,/ pozakołysz dziecko,/ dobrze mi sie spraw,/ to pódziespódzies (gw.) --- pójdziesz. w kółecko. SCENA II Gospodyni, Isia, Klimina KLIMINA w drugiej izbie Juz cepiny, juz cepiny,/ podciezpodciez (gw.) --- pójdźcie (właśc. pójdźcież: konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż). tam, podciez juz,/ na mężatki szyćkieszyćkie (gw.) --- wszystkie. mus. Obiedwie zaświecają małe łojówki i z płonącymi świeczkami w rękach idą ku Weselu, gdzie się odbywają oczepiny. Po ich odejściu chwilę Isia sama bawi się rozkręcaniem i przykręcaniem lampki i patrzy we światło. Północ bije na zegarze w izbie. SCENA III Isia, Chochoł Czary, Sen, WizjaCHOCHOŁ Kto mnie wołał,/ czego chciał ---/ zebrałem się,/ w com ta miał:/ jestem, jestem/ na Wesele,/ przyjedzie tu/ gości wiele,/ żeby ino wicher wiał. Co się w duszy komu gra,/ co kto w swoich widzi snach:/ czy to grzech,/ czy to śmiech,/ czy to kapcankapcan (gw.) --- tu: biedak, ktoś bez znaczenia., czy to pan,/ na Wesele przyjdzie w tan. Jak wyżej, w piosence o pawich piórach, tak i tu usunięno numerację strof: I, II. ISIA Aj, aj, aj --- aj, aj, aj,/ a cóz to za śmieć?! CHOCHOŁ Tatusiowi powiadaj,/ że tu gości będzie miał,/ jako chciał, jako chciał. ISIA A ty mi się przepadaj,/ śmieciu jakiś, chochole,/ huś ha, na pole! CHOCHOŁ Tatusiowi powiadaj... ISIA Huś ha, na pole,/ głupi śmieciu, chochole! CHOCHOŁ Szepnij w ucho mamusie... ISIA Wynocha, paralusie!Wynocha, paralusie! --- przekleństwo lud.; zwykle: ,,do paralusa" (lub ,,do palarusa"): do diabła. Właściwie: paralus: paraliż (,,Bodaj cie paralus naruszył"). CHOCHOŁ Kto mnie wołał,/ czego chciał... ISIA A, słomiany nygusie,/ wynocha, paralusie! CHOCHOŁ Ubrałem sie, w com ta miał,/ sam twój tatuś na mnie wdział,/ bo się bał, bo się bał,/ jak jesienny wicher dął,/ zaś bym zwiądł, róży krzak,/ a tak, tak, a tak, tak,/ skądże bym ja sam to wziął... ISIA Idź precz, idź precz, na pole,/ huś ha, hulaj, chochole! CHOCHOŁ Kto mnie wołał,/ czego chciał,/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . powinno być zastepnik wersu SCENA IV Marysia, Wojtek MARYSIA Odpocnijzeodpocnijze (gw.) --- odpocznijże. hawhaw (gw.) --- tu., Wojtecku,/ bo i jo tańcem zmęcona. WOJTEK O mojaś ty, serce, zona,/ moja duszo, tak mi smutno/ o ciebie --- idź ta ku muzyce,/ hulaj... MARYSIA Tak se ta znów nie zyce,/ żebym wystoć nie mogła/ przy tobie. WOJTEK Nagle mi się zawróciło w głowie,/ jakby twoje to wesele było,/ nuci ,,ale nie nase, Marysiu,/ ale nie naseale nie nase, Marysiu --- podobnie jak dalsza: ,,Pilnuj, parobku, koni", piosenki ludowe, dziś nieznane i o niezidentyfikowanej melodii; trzecia: ,,Pójdze, Maryś, po niewoli" rzeczywista piosenka ludowa spod Krakowa...." MARYSIA Podźpodź (gw.) --- pójdź. hańhań (gw.) --- tam., przy dzieciach se siądź,/ pośpij, zaśpisz bolenie. WOJTEK W głowie mi sie zamrocyło,/ inom ku muzyce wszedinom (...) wszed (gw.) --- (jak) tylko wszedłem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). ,/ Wizjai tak mi sie uwidziło,/ ze łazom koło nos cienie... MARYSIA Czarno figura po ścienie/ ze światła --- o, patrzajże sie,/ widzis, jak po wszyćkim goni --- ? WOJTEK nuci ,,Pilnuj, parobku, koni,/ pon ci dziewuchę zgoni..."/ Przystaw gęby, żonisiu. MARYSIA Smęcisz czego --- ? WOJTEK Marysiu! Gdy oboje idą do alkierza w głębi, Marysia zabiera lampkę ze stołu. Izba pozostaje ciemna --- tylko alkierz oświetlony i od weselnych drzwi smuga światła. SCENA V Gotycyzm, Kochanek, Kochanek romantyczny, Miłość silniejsza niż śmierć, Upiór, Wizja, ŚmierćMarysia, Widmo WIDMO Miałem ci być poślubiony,/ moja ślubna ty. MARYSIA Bywałeś mój narzeczony,/ przyrzekałeś mi. WIDMO Byłaś dla mnie słońce złote,/ w moim domku zimno mnie. MARYSIA Mróz jakisi od wos wionie,/ zimnem ubiór dmie. WIDMO Ogniem, żarem lico płonie,/ zaś krew w tobie wre. MARYSIA Miałam ci być poślubiona/ i mój ślubny ty. WIDMO Maryś, Maryś, narzeczona,/ długie moje sny. MARYSIA Kaka a. kaj (gw.) --- gdzie. ty mieszkasz, kaś ty jestkaś ty jest (gw.) --- gdzie ty jesteś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika).?/ Jechałeś do obcych miest,/ czekałam cie długo, długo/ i nie doczekałam sie./ Kaś ty jest, kajś ty jest,/ gdzie ty mieszkasz, gdzie? Grób, TrupWIDMO Goniłem do różnych miest,/ rozhulaniec, pędziwiatr,/ ażem gdziesi w ziemię wpad,/ gdzie mnie toczy gad. MARYSIA O mój Boże, Boże mój,/ to juz ciebie tocy gad. WIDMO Zwabiło mnie echo z Tatr,/ otom jest, otom jest,/ zwabiły mnie głosy z chat,/ do myśli mi przyszedł gest/ przypomnieć się z dawnych lat;/ Ciało, Duch, Kondycja ludzkadomek mój, podobnoś grób,/ nie jestem wymagający,/ przeszedłem niejedną z prób,/ ale żebym ja był trup,/ nie wierz, Maryś, bo to kłam;/ żywie Duch, żywie Duch,/ wytężyłem cały słuch,/ zwabiły mnie głosy z chat. MARYSIA Ka twój grób, ka twój grób?/ Pono gdziesi zadaleko,/ nie dobiegnie, nie doleci. Ona przesłania oczy ręką, on zaś jej, nagły, dłoń odrywa. WIDMO Łzy mnie palą, łzy mnie pieką,/ licho bierz grób mój;/ otom jest, otom twój;/ czy pamiętasz jeszcze dzień,/ jak nas gruszy cienił cień,/ tu w tym sadzie, na zieleni,/ śród połednia, śród promieni,/ przy mnie stałaś: w dłoni dłoń --- ? MARYSIA Dawno, dawno, tyle lat. WIDMO Skłońże ku mnie główkę, skłoń. MARYSIA Hańśmy stolihańśmy stoli (gw.) --- tam staliśmy (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). w dłoni dłoń ---/ szedł od ciebie swatszedł od ciebie swat --- swat był przyjacielem przyszłego pana młodego, który w jego imieniu przychodził do rodziców panny poprosić o jej rękę.. MarzenieWIDMO Dawno, dawno, tyle lat. MARYSIA Miałabym tylo wesele,/ co jak dziś, jak to dziś. WIDMO Potańcujmy raz dokoła,/ potem zaś znów mus mnie iść. MARYSIA Som tu twoi przyjaciele,/ ostań chwile. WIDMO Raz dokoła,/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---powinno być: zastępnik_wersu/ potem to już mus mnie iść:/ mus mnie woła, mus mnie woła. MARYSIA Ano dziś nasze wesele;/ raz dokoła, raz dokoła. Grób, TrupWIDMO Taki smutek idzie z czoła... MARYSIA Takie zimno wieje z ust... WIDMO Przytul mnie do twoich chust,/ przytul mnie do piersi, rąk... MARYSIA Nie chytaj sie moich wstąg,/ taki wieje trupi ciąg. WIDMO Kochaj...! MARYSIA Precz, nie sięgaj lic. WIDMO Nie broń mi się --- nic to, nic... MARYSIA Zimnem dołu wieje strój,/ ty nie mój, ty nie mój! WIDMO Mus mnie woła, mus mnie woła,/ raz dokoła... MARYSIA Stój, ach, stój! SCENA VI Marysia, Wojtek WOJTEK Maryś --- jakoześ ty bladojakoześ ty blado (gw.) --- jaka żeś ty blada; jak jesteś blada. --- ? MARYSIA To światła sie takie kładą/ po twarzy... WOJTEK Trzęsiesz się cała. MARYSIA Uchyliłam drzwi i stamtąd powiała/ jakaś zawieja --- to nic --- WOJTEK A to znów czerwoność do lic/ przyszła --- MARYSIA Z twojego patrzenia;/ Bieda, Małżeństwoprzytul mnie, Wojtecku, do siebie,/ wole ciebie, wole ciebie. WOJTEK nuci ,,Pójdze, Maryś, po niewoli/ na mój jeden zagon roli". SCENA VII StańczykStańczyk --- nadworny błazen (trefniś) trzech ostatnich Jagiellonów, wcześnie już wsławiony ostrym i trafnym dowcipem w tradycji rósł w znaczenie jako bystry a odważny mędrzec zatroskany o los Polski. Postać jego malował kilka razy Matejko, m.in. na obrazie Hołd pruski, wcześniej: Stańczyk (na dworze królowej Bony). Tu chodzi zapewne o ten obraz. Podobno reprodukcja Stańczyka Matejki wisiała nad biurkiem Starzewskiego w redakcji ,,Czasu". Postacią Stańczyka dla własnych celów politycznych posłużyli się twórcy obozu konserwatystów krakowskich: J. Szujski, S. Tarnowski, S. Koźmian, L. Wodzicki, pisząc Tekę Stańczyka, opublikowany w 1869 r. pamflet na dążności niepodległościowe, powstańcze i demokratyczne, w duchu zachowawczym. Stąd nazywano konserwatystów galicyjskich ,,stańczykami"; ,,Czas" był ich organem., Dziennikarz STAŃCZYK idąc Ktoś się za mną włóczy wciąż. DZIENNIKARZ Ktoś przede mną ciągle stąpa. Błazen, Ojczyzna, UpadekSTAŃCZYK już był usiadłjuż był usiadł [Stańczyk] --- tak siedzi Stańczyk przedstawiony na obrazach Matejki: Stańczyk (na dworze królowej Bony) z 1862, Dzwon Zygmuntowski, Zygmunt I słuchający dzwonu ,,Zygmunta", Hołd pruski (1882), jak również na nieukończonych zachowanych szkicach. Aktor Kamiński, grając tę rolę na pierwszych przedstawieniach Wesela w Krakowie, ucharakteryzował się i przyjął pozę gorzko zadumanego Stańczyka z pierwszego z wymienionych obrazów. Domek mały, chata skąpa:/ Polska, swoi, własne łzy,/ własne trwogi, zbrodnie, sny,/ własne brudy, podłość, kłam;/ znam, zanadto dobrze znam. DZIENNIKARZ Zacz kto? --- STAŃCZYK Błazen. DZIENNIKARZ poznając Wielki mąż! STAŃCZYK Wielki, bo w błazeńskiej szacie;/ wielki, bo wam z oczu zszedł,/ błaznów coraz więcej macie,/ nieomal błazeńskie wiece;/ Salve, bracie!salve (łac.) --- witaj; Salve, bracie!: powitanie na sposób staroszlachecki. DZIENNIKARZ Ojcze, Salve!/ Szereg dobrych błaznów zrzedł,/ przywdziewamy szarą barwę;/ koncept narodowy gaśnie;/ gasną coraz te pochodnie,/ które do hajduków ręku/ przywiązane żarem płoną./ Skąpały, zżarły się świece,/ a że do rąk przytroczone,/ więc jeszcze palą się ręce,/ w tę samą zaklęte stronę. ---/ Trzeba by do służby narodu/ błaznów całego zastępu;/ palą się hajdukihajduk (węg.) --- w wojsku polskim XVI i XVII w. szeregowiec piechoty węgierskiej, z czasem służba nadworna ubrana z węgierska; tu: w znaczeniu przenośnym. w męce,/ z własnego bólu się śmieją;/ gasną świece narodowe,/ okropne rzeczy się dzieją,/ śmiechem i szyderstwem biegu/ obudzić, ośmielić zdolne/ serce spodlone, niewolne,/ które naszą krew zaprawia. Sen, UpadekSTAŃCZYK A wolicie spać --- DZIENNIKARZ To jedno!/ Usypiam duszę mą biednąUsypiam duszę mą biedną (...) --- Typ polskiej spuścizny romantycznej, w który jest wymierzona krytyka zawarta w scenie dialogu Dziennikarza ze Stańczykiem, to przede wszystkim ta odmiana romantyzmu, której patronuje Zygmunt Krasiński. Wymieniając najważniejsze piętnowane tu cechy, zbieżne z postawą ideową Krasińskiego, należy zwrócić uwagę na: jego konserwatywną politykę powstrzymywania Polaków od działań, które potencjalnie mogłyby przekształcić się w rozruchy godzące w niesprawiedliwą strukturę społeczną w kraju, podnoszące antagonizm interesów szlachty i chłopstwa (,,usypiam brata mego", ubolewanie nad rozbratem ,,duszy z ciałem"), naznaczone bezsilnością odwoływanie się do idei Woli i Czynu, przy jednoczesnym kierowaniu uczuć patriotycznych ku obrzędowości pogrzebowo-żałobnej (motyw śmierci ojczyzny-Matki; tradycja mszy patriotycznych), a wreszcie tony melancholijne (Dziennikarz mówi: ,,wolałbym już stokroć razy / policzone dni / niż ten bieg"; por. M. Bieńczyk, Czarny człowiek. Krasiński wobec śmierci, Gdańsk 2001), postawy katastroficzne (pragnienie kresu, nieszczęścia) i dekadenckie (charakterystyczne dla Krasińskiego poczucie postawienia nad otchłanią) znajduje tu oddźwięk w słowach Dziennikarza: ,,Nad przepaścią stoję" itd., a jednocześnie łączy romantyka z postawami twórców żyjących na przełomie XIX i XX wieku; por.Jarosław Włodarczyk, Z rozłamów wielkiego ducha. O młodopolskiej recepcji Krasińskiego, Kraków 2002)./ i usypiam brata mego;/ wszystko jedno, wszystko jedno,/ tyle złego, co dobrego,/ okropne rzeczy się dzieją./ MarzeniePatrzeć na przebiegi zdarzeń ---/ dalekie, dalekie od marzeń,/ tak odległe od wszystkiego,/ co było wielkie w kraju;/ że wszystko, co było, przepadło,/ bezpowrotnie w mroku zbladło:/ to bajki o Trzecim Maju!/ Grób, Klęska, Matka, Niewola, Ojczyzna, ŚmierćMatkę do trumny się kładło,/ siostry i rodzinę całą;/ ksiądz pokropił i poświęcił,/ grabarze gruz przywalili;/ Patriota, Pogrzeb, Polak, Żałobaepigonówepigoni (z gr.) --- pogrobowcy, potomkowie daremnie naśladujący wielkich poprzedników. co zostało,/ na stypiestypa --- uczta po pogrzebie. się weselili/ wesołością, co przeklina;/ w pijaństwie duszę zabili,/ a nie mogli zabić serca./ Zostało serce, co woła,/ spłakane u bram kościoła,/ skrwawione u wrót świątyni/ i jeszcze w męce okrutnej,/ w czułej litości rozrzutnej/ samo siebie wini. STAŃCZYK Asanasan, acan (starop.) --- forma grzecznościowa nieco poufała, jak Waćpan (skrót od: Wasza Miłość Pan). jako spowiedź czyni,/ spowiedź, widzę, cudzych grzechów;/ Grzech, Kłamstwo, Łzy, Wyrzuty sumieniaAcan się zalewa łzami,/ duszę krwawi, serce krwawi;/ ale znać z Acana mowy,/ że jest --- tak --- przeciętnie zdrowy;/ jutro humor się naprawi. ---/ Gotów mi płakać najrzewniej,/ rozczulać się cudzych grzechów,/ u bliskiego widzieć tramytram (starop.) --- belka; tu: przetworzenie zwrotu z Biblii (Nowego Testamentu): ,,Widzisz trzaskę w oku brata swego, tramu w oku swoim nie obaczysz" (w przekł. ks. Wujka).,/ zbrodnie, brudy, grzechy, plamy/ i za swojego bliskiego/ uczynić publiczną spowiedź. ---/ A! doprawdy! warte śmiechów ---/ Może jeszcze rozgrzeszenie/ wziąć kapłańskie z cudzych zbrodni --- DZIENNIKARZ Ojciec, Ojczyzna, Syn, ZdradaWina ojca idzie w synaWina ojca idzie w syna (...) --- można tu dostrzec motyw, który z pism Krasińskiego zaczerpnął Szujski, współtwórca krytycznej szkoły historycznej krakowskiej. Szujski opublikował pełen patriotycznej goryczy list Krasińskiego do ojca pisany z Florencji 26 stycznia 1836 r., w którym padają m.in. słowa: ,,Strasznymi bywają zapisy czynione przez przodków: zdrowie, choroba --- materialnie, radość, smutek --- moralnie, i jeszcze kara lub chwała. My w testamencie dostali tylko wypłatę długów".;/ niegodnych synowie niegodni;/ ten przeklina, ów przeklina ---/ ród pamięta, brat pamięta,/ kto te pozakładał pęta/ i że ręka, co przeklęta,/ była swojaręka, co przeklęta, była swoja --- chodzi tu o zdrajców sprawy narodu w okresie rozbiorów, o sprzedawczyków na żołdzie mocarstw rozbiorowych, zwłaszcza Rosji.. --- Rozbrat wieczny/ duszy z ciałemRozbrat wieczny duszy z ciałem (...) --- jest to dość wyraźna aluzja do słów z Psalmu miłości Zygmunta Krasińskiego (z powodów politycznych promowanego na najważniejszego z polskich wieszczów romantycznych przez St. Tarnowskiego, jednej z ważnych postaci wśród krakowskich stańczyków): ,,Z szlachtą polską polski Lud. / Dusza żywa z żywem ciałem / Zespojone świętym szałem; / Z tego ślubu jeden Duch, / Wielki naród polski sam, / Jedna wola, jeden ruch (...)". Konserwatywny projekt ,,zbawienia" ojczyzny oceniony został w dramacie Wyspiańskiego jako niemożliwy do zrealizowania z powodu duchowej niemocy cechującej szlachtę, klasę, na którą Krasiński wskazywał jednoznacznie jako na jedyną predystynowaną do roli przywódczej w Polsce., ciała z duszą;/ w nim się słabi kruszą ---/ miecz do walki obosieczny ---/ myśmy słabi. --- Wielkość gniecie,/ przekleństwo nosi na grzbiecie:/ zbrodnie nosi, czarne kiry,/ szatę krwawą Dejaniryszata krwawa Dejaniry --- Dejanira, żona Heraklesa, dowiedziawszy się o jego zdradzie, przesłała mu szatę przesyconą krwią centaura Nessosa, która wżarła się w ciało Heraklesa, sprawiając straszne bóle. Dejanira, zrozpaczona tym, popełniła samobójstwo. Stała się symbolem cierpienia bez nadziei ratunku. Słowacki zwracał się w Grobie Agamemnona do Polski: ,,Zrzuć do ostatka te płachty ohydne, / Tę Dejaniry palącą koszulę"./ Wielkość: Zbrodnia; Małość: podła ---/ Jakaż nasza dzisiaj Wola?!/ CzaryCzarodziejska dłoń ogrodłaogrodła --- ogrodziła./ nasze pola. STAŃCZYK Łzy ze źródła!/ Tyle żalów o nieswoje!?/ A cóż tobie niepokoje/ tych, co w grobach leżą?/ Myślisz --- że się trupy odświeżą/ strojem i nową odzieżą ---/ a ty z trupami pod rękę/ będziesz szedł na Ucztę-mękę/ i jako potrawy żuł,/ czym się tylko kiejśkiejś --- kiedyś. kto truł;/ wsączał w siebie i pił,/ czym tylko kto gdzie gnił;/ czy to ma być twoja krew?! DZIENNIKARZ Morze, PtakMoja krew, moja krew ---/ czy ja wiem --- okrzyk mew,/ gdy gonią ponad skały,/ okrzyk mew osmętniały,/ żałośliwy, straszny,/ gdy od brzegu odbiegły daleko./ Morze ciche, strop się chmurzy,/ ale burza i orkan daleko./ Tylko głuchość i pustka bezmierna ---/ a tu skrzydła rozchwiane do lotu,/ nie pragną, nie pragną powrotu/ i wiedzą, że tam, gdzie dążą,/ wylądu szukać daremno;/ Los, Śmierćprzekleństwu swojemu wierne,/ lecą --- i nie śmieją ustać,/ aż krew do ust pocznie chlustać/ ze znużenia --- wtedy padną,/ łzą niepożegnane żadną,/ bo śmierć ulga, ulga zgon. STAŃCZYK Zaśpiewałeś kruczy ton;/ tobież tylko dzwoni w głuszy/ pogrzebowych jęków dzwon?/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ A słyszałżeś kiedy, z wieży/ jak dźwięczy i śpiewa On? DZIENNIKARZ Zygmunt, ZygmuntZygmunt, Zygmunt --- dzwon ,,Zygmunt" zawieszono na wieży katedry wawelskiej za Zygmunta Starego. Narracja Stańczyka odtwarza sytuacje, które Matejko odmalował w swych obrazach: zrazu Dzwon Zygmuntowski, potem Zygmunt I słuchający dzwonu Zygmunta.... STAŃCZYK Dzwon królewski: ---/ Siedziałem u królewskich stóp,/ królewski za mną dwór:/ synaczek i kilka cór,/ WłoszkaWłoszka --- tu: królowa Bona, żona Zygmunta I, z rodu włoskich Sforzów. --- a wielki chór/ kleru zawodził hymny; ---/ a dzwon wschodził./ Patrzali wszyscy w górę,/ a dzwon wschodził ---/ zawisnął u szczytów/ i z wyżyn się rozdzwonił:/ głos leciał, polatał,/ kołysał się górnie,/ wysoko, podchmurnie ---/ a tłum się wielki pokłonił./ Pojrzałem na króla,/ a król się zapłonił.../ Dzwon dzwonił/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu DZIENNIKARZ A toć on nam tętni dziś,/ jak grzebiemyon nam tętni dziś, jak grzebiemy, kto nam drogi --- majestatyczny dźwięk dzwonu ,,Zygmunta" rozbrzmiewał podczas większych uroczystości, także pogrzebów, z których Kraków już wówczas słynął. W końcu XIX wieku chowano uroczyście Kraszewskiego, Mickiewicza, Lenartowicza, Matejkę, Asnyka (na Wawelu lub na Skałce). Głosiciel triumfów w XVI w., stał się wówczas głównie dzwonem żałoby., kto nam drogi;/ zwołuje nas, każąc iść/ posłuchać kościelnych szumów,/ w wielkim zamęcie rozumów,/ w wielkim modlitew rozjęku,/ On pan, ten dzwon królewski,/ nieustający w brzęku,/ o pękniętym sercu:/ nasz tondzwon (...) o pękniętym sercu: nasz ton --- jest to jednocześnie ton patriotyzmu szczególnie uwznioślany przez Zygmunta Krasińskiego: celebrujący powagę żałoby narodowej, narodowego nieszczęścia spowodowanego przez zabory.. --- Nad przepaścią stoję/ i nie znam, gdzie drogi moje. STAŃCZYK Byś serce moje rozkroiłByś serce moje rozkroił (...) --- parafraza słów Stanisława Orzechowskiego z XVI w.: ,,Byś serce moje rozkroił, nie nalazłbyś w nim nic innego, jedno to słowo: zginiemy" (Quincunx).,/ nic w nim nie najdziesz inszego,/ jako te niepokoje:/ sromota, sromota, wstyd,/ palący wstyd;/ jakoweś Fatafata --- losy, przeznaczenie (lp. Fatum). nas pędząFata nas pędzą --- Łukasz Górnicki (XVI w.) pisał: ,,Sądy Boże pędzą nas, jako wiatry na morzu okręt, a co wiedzieć, jeśli ku portowi czy ku zginieniu" (Rozmowa o elekcji). Słowa Stańczyka są stylizowane na wzór wypowiedzi współczesnych autentycznemu ,,błaznowi" ostatnich Jagiellonów./ w przepaść --- DZIENNIKARZ Ty Wid! STAŃCZYK Ja Wstyd!!/ Piekło wiem gorsze niż DantePiekło wiem gorsze niż Dante --- aluzja do Piekła (Inferno), części Boskiej komedii Dantego Alighieri (1265--1321).,/ piekło żywe. DZIENNIKARZ Żyję w PiekleŻyję w Piekle --- to stwierdzenie również można odnieść do twórczości i ideologii Zygmunta Krasińskiego jako autora Nie-Boskiej komedii. Rzeczywistość ziemską, szczególnie zaś polityczną uważał on za piekielną.! STAŃCZYK Społem w przepaść! DZIENNIKARZ Społeczeństwo!/ Oto tortury najsroższe,/ śmiech, błazeństwo ---/ to my duchy najuboższe. ---/ ,,Społem" to jest malowanka,/ ,,społem" to duma panka,/ ,,społem" to jest chłopskie ,,w pysk",/ ,,społem" to papuzia kochanka,/ próżność, nadczłowieczeństwo ---/ i przy tym to maleństwo:/ serce pęknione, co krwawi. STAŃCZYK Asan prawi ---/ jako najwalniejsi gębacze,/ odrośl od tych samych pni/ z moich dni. DZIENNIKARZ Wolałbym już stokroć razy/ policzone dni/ niż ten bieg, bieg, pęd, gonitwa/ ku przepaści, otchłani, zawrotom!/ Ach, kresu, ach, kresu lotom!/ Stacza się sercowa bitwa,/ opadam coraz na głazy,/ mrze na ustach modlitwa,/ ach, kresu, ach, kresu lotom! ---/ Niechby się raz wszystko spaliNiechby się raz wszystko spali --- niechby się spaliło. Tu: oryginalna składnia; por. również dalsze wiersze (np. ,,niechajby się raz wszystko spali").,/ zetrze się, na proch się zsypie,/ jak kolumny, na gruz się rozwali,/ byśmy padli potruci/ jadami w pogrzebowej stypie;/ niechajby się raz wszystko spali,/ i te nasze polskie posty/ dusz do polskich świętychpolskie posty dusz do polskich świętych --- nie chodzi tu o autentycznych świętych, lecz raczej o rozpowszechniony wówczas kult ,,wieszczów", stosowane wobec nich (w szczególności A. Mickiewicza) ,,brązownictwo", z podkreślaniem i rozwijaniem elementów mistycznych (towianizm). Być może jest tu aluzja do działalności Wincentego Lutosławskiego, który nawiązywał do mesjanizmu romantycznego i głosił odrodzenie duchowe poprzez rodzaj ascezy i kult ,,wieszczów".,/ i te nasze tęczowe mosty/ czułości nad pustką rozpiętychtęczowe mosty czułości nad pustką --- można odnieść to zdanie do postaci Irydiona, którego imię pochodzi od Iris (mit. gr.): tęcza; posłanka bogów. Irydion (tytułowy bohater dramatu Zygmunta Krasińskiego) miał być uosobieniem myśli, że miłość ojczyzny przynosi zbawienie. Również następna wzmianka o ,,malowankach częstochowskich" nawiązuje do stylu poezji patriotycznej Krasińskiego, mianowicie Psalmów przyszłości.,/ malowanki Częstochowskiemalowanki Częstochowskie --- banalne, odpustowe reprodukcje ,,obrazów świętych"; por. określenie ,,rymy częstochowskie", wiersze prymitywne./ w koronach --- i wszystkie Wiary!/ Nieszczęścia wołam!! STAŃCZYK PuszczykuPuszczyku --- głos puszczyków, ptaków nocnych, był uważany za zapowiedź nieszczęścia.... DZIENNIKARZ Może by Nieszczęście nareście/ dobyło nam z piersi krzyku,/ krzyku, co by był nasz,/ z tego pokolenia. ---/ Ach, Sumienia, Sumienia!/ Już było tych prawd bez liku/ dla nas --- Prawdy czy Fraszki??/ Stoimy u polskich granic,/ a mamy obecnośćobecność (daw.) --- teraźniejszość; to, co jest obecnie. za nic,/ od talentów zawisłe igraszki. STAŃCZYK Puszczyku!/ Zgrałeś się przy zielonym stolikuZgrałeś się przy zielonym stoliku --- tj. w karty lub w ruletkę./ czy z kobietami w gorączce/ opętałeś duszę mdłością/ i w tej momentu palączce/ oślep gnasz we własne próchno./ A gdy na nie wichry dmuchną,/ rozleci się zgasłe próchno,/ zamurują się otchłanie/ i krzyk i jęk, i wołanie/ zda ci się błazeństwem duszy,/ które nikogo nie skruszy,/ które zeżre siebie samo,/ a trzewia mu gniciem cuchną. ---/ Serce, SprawiedliwośćZnam ja, co jest serce targać/ gwoźdźmi, co się w serce wbiły,/ biczem własne smagać ciało,/ plwać na zbrodnie, lżyć złej woli,/ ale Świętości nie szargać,/ bo trza, żeby święte były,/ ale Świętości nie szargać:/ to boli. DZIENNIKARZ Tragediante... STAŃCZYK CommedianteTragediante... Commediante (wł.) --- aktor tragiczny, komediant; ta błyskawiczna wymiana epitetów powtarza ,,dialog" pomiędzy cesarzem Napoleonem I a uwięzionym przez niego papieżem Piusem VII.,/ dla ciebie błazeńska laskabłazeńska laska --- godło błazna, zazwyczaj z dzwoneczkami. Komentatorzy zwracają uwagę, że Matejko w obrazie Stańczyk (na dworze królowej Bony) dał mu laseczkę z główką w kapturze z oślimi uszami i z dzwoneczkami, takim, jaki on sam miał na głowie.. DZIENNIKARZ Piastujesz ją, piastun stary;/ znasz tylko: status quo antestatus quo ante (łac.) --- poprzedni stan rzeczy.;/ błazeństwo z tobą się zrosło. STAŃCZYK Oto naścinaści (daw., gw.) --- masz, trzymaj, weź. twoje wiosło:/ błądzący w odmętów powodzi,/ masz tu kaduceuskaduceus (z łac.; mit. gr.) --- laska Hermesa, przewodnika dusz zmarłych w ich drodze do Hadesu, także jako herolda i posła Zeusa, również boga handlu. Laseczka Hermesa, w oplocie dwóch wężów, była skrzydlata. Tu ironicznie: jako symbol przewodnictwa ideowego, politycznego. Komentatorzy zwracają uwagę na później powstały portret R. Starzewskiego pędzla Jacka Malczewskiego, z kaduceuszem uwieńczonym główką Stanisława Koźmiana, jednego z przywódców krakowskich ,,stańczyków". polski,/ mąć nim wodę, mąć. DZIENNIKARZ Fatum nas w obłędy wodzi:/ u rozstajnych dróg zły Duch!/ Tu moje rozstajne drogi;/ ty mój Duch-zły --- demon, Szatan;/ błazeństwem ja z tobą zbratan,/ byłem ci duszą poswatan,/ nim dusza stała się trup; ---/ a teraz mi pachnie grób,/ czuję trąd. STAŃCZYK Naści; rządź!/ Masz tu kaduceus polski,/ mąć nim wodę, mąć. DZIENNIKARZ Nie chcę żadnych więcej prób./ Serce miałem kiedyś młode,/ porwałeś mi serce młode,/ wlałeś jad goryczny w krewwlałeś jad goryczny (...) --- Dziennikarz, na którego gorzki sąd o przeszłości i o przyszłości narodu wpłynęli ,,stańczycy", teraz oskarża o to ich rzekomego patrona../ BłądzenieNie widzę, nie widzę dróg,/ zaćmił mi się Bóg... STAŃCZYK Fata pędzą, pędzą Fata ---/ Wielkość --- Nicość --- pusty dzwon,/ serce strute ---/ uderzyłeś błazna ton:/ moją nutęuderzyłeś błazna ton (...) --- jest to wyjątkowo dotkliwa krytyka; Zygmunt Krasiński, zanim porzucił wszelką krytykę szlacheckiej przeszłości, pisał o Polskiej historii i winach Polaków: ,,U nas było ogromne nic. Ni cnota, ni niegodziwość, ale mezzo termino: błazeństwo. Ni sroga tragedia, ni idylla niewinna, ale mezzo termino: farsa. I tak leżąc na kożuchu, pijąc małmazję i piwo, trefnując dziwnie krotofilnie --- zeszliśmy do grobu. (...) O, ze śmiechu, który niegdyś rozlegał się po Polszcze całej, została nam tylko za wczesna starość. Polska lat pięćset się śmiała gardłem całym i komiczną była --- przez kompensacją my dziś płaczem i czujem nieco tragiczniej!" (list do ojca z 26 I 1836). Skazą na kulturze polskiej, która dręczyła Krasińskiego był brak przejęcia się jakąkolwiek ideą, brak wzniosłości, pozostawiający ziejącą nicością pustkę, którą zasłania się błazenadą, cyrkiem, klownadą, operetką, kabaretem. ,,Uhonorowanie" Dziennikarza, który jest spadkobiercą tej rzewnej tradycji, laską błazeńską jest jednoznaczne ze stwierdzeniem, że samo ubolewanie oraz płacz nad utraconą wielkością i wzniosłością nie wystarczy, zaś w dalszych konsekwencjach prowadzi do samoośmieszenia../ Kłam sercu, nikt nie zrozumie,/ hasaj w tłumie!/ Masz tu kaduceus, chwyć!/ Rządź!/ Mąć nim wodę, mąć!/ Na Wesele! Na Wesele!/ Idź!/ Mąć tę narodową kadź,/ serce truj, głowę trać!/ Na Wesele! Na Wesele!/ Staj na czele!!! SCENA VIII Dziennikarz, Poeta DZIENNIKARZ Może z mętów się dobędzie człowieka;/ może minie palączka i głód;/ ot, kaleka ja, ot, ja kaleka:/ każdy dzień piekielny trud./ Młodość, PrzemijanieMłodości! wyrwi mię z cieśniMłodości! wyrwi mię --- odległa i jakby odwrócona parafraza apostrofy z Ody do młodości Mickiewicza.,/ oplatają mnie grzyby i pleśni;/ o Młodości, jakożeś daleko,/ a to jeszcze wczora, prawie wczora... POETA Cóżeś tak się rozżalił, rozpalił,/ czy cię jakie przemieniły cuda? DZIENNIKARZ A przeszedł tu koło mnie cień,/ cień goryczy pełen wielkoluda/ i ostawił mi laseczkę kaducząlaseczka kaducza --- tu: kaduceusz.. POETA Nie przeczę, że rozmyślania uczą,/ ale cóż tak sobie żalisz serce? DZIENNIKARZ Och, w okropnej jestem poniewierce;/ po torturach mię duchowych włóczą,/ więżą mnie konwenansowe szpangikonwenansowe szpangi --- kajdany, więzy konwenansu, utartej i przyjętej formy bycia w sensie towarzyskim lub obyczajowo-moralnym.:/ oto droga utarta do rangi,/ a ja gardzę, ja gardzę, ja plwam/ na to wszystko, ze serca szczerego ---/ i nie zdołam rozerwać obroży,/ a wstrętów coraz się mnoży/ i cokolwiek słyszę, to mnie drażni./ Przyjaźń farsą, Litość: kłam,/ a słyszę, że gadają o przyjaźni./ Miłość farsą ---/ słyszę wkoło półszepty miłości./ Kłamstwo Szczerość, a widzę tu gości/ i muzyki słyszę swoje, polskie, nasze,/ i po ścianach złożone pałaszepo ścianach złożone pałasze (...) --- w opisie dekoracji wskazał autor: ponad sofą ,,złożone w krzyż szable", ,,ponad biurkiem fotografia Matejkowskiego Wernyhory i litograficzne odbicie Matejkowskich Racławic".,/ obrazeczki, sceny narodowe./ To mnie drażni i męczy, i boli:/ Czy my mamy prawo do czego?!!/ Czy my mamy jakie prawo żyć...?/ My motyle i świerszcze w niewoli,/ puchnąć poczniemy i tyć/ z trucizny, którą nas leczą./ I tę naszą dolę kaleczą,/ widzieć i trupem gnić... POETA Rozżaliłeś się, działa muzyka,/ to się koło widzeń zamyka/ i działa na nerwy. DZIENNIKARZ Na nerwy!?/ Na nerwy działa te, na te sieci,/ które mają duszę w uwięzi,/ że gdy tak mi grają bez przerwy,/ zdało mi się, że moja dusza/ ze mnie wyszła i koło mnie świeci. POETA Zdawało ci się --- sam mówisz przez to,/ że o jedno złudzenie więcej. DZIENNIKARZ PoezjaPoezjo! --- tyś to jest spokojną sjestąsjesta (z hiszp.) --- spoczynek, drzemka w spokoju (np. poobiednia).;/ chcesz mnie uśpić, znieczulić, zniewolić,/ byle słówka nie wyrzec goręcej./ Ach, nie ukrywaj --- nie udawaj,/ ty sameś w ogniu --- to maska/ ten pozorny spokój --- to kłam./ A! ta muzyka tak brzęczy,/ jak z ula dzwonienie pszczół ---/ a my jak szerszenie:/ to mi się rzuca do garła/ ta duża wesołość narodowa,/ to mi się rozszerza głowa/ szumem, gwarnością, zawrotem/ i nawet mi jest wstrętny ból. POETA Daj rękę. DZIENNIKARZ Ech, daj mi pokój ---/ wyjdę za próg --- jak wieje od pól.../ Powietrza, powietrza!... POETA Daj dłoń... DZIENNIKARZ Daj mi spokój! SCENA IX Poeta, RycerzRycerz --- dalszy tekst ujawnia cechy, kojarzące go z historycznym Zawiszą Czarnym z Garbowa, który m.in. walczył pod Grunwaldem (,,Grunwald, miecze, król Jagiełło"), pozostał w tradycji jako symbol ,,rycerza niezłomnego". Kazimierz Tetmajer był autorem ,,fantazji dramatycznej" Zawisza Czarny, którą wystawiono w teatrze krakowskim sześć tygodni przed premierą Wesela. POETA Polska, Poeta, Niewola, ŚmierćOtwarła się toń!/ Upomina się o swoje Umarła./ Szumem, gwarnością, zawrotem/ idzie ku nam z powrotem;/ jakaś Przemoc wrotom grobu się wydarła,/ oto, słyszę, woła: RYCERZ Daj dłoń!! POETA Puszczaj! RYCERZ Ty mój! POETA Puszczaj! RYCERZ Ty mój!! POETA Żelazem owita ręka,/ żelazem zakryta skroń. RYCERZ Zbieraj się, skrzydlaty ptaku,/ nędzarzu, na koń, na koń,/ przepadnie przekleństwo, męka! POETA Co mówisz, okropne widziadło,/ na koń? --- gdzie? --- jak?/ Żelazna twoja dzwoni szczęka,/ żelazna więzi mnie ręka. RYCERZ Na koń, zbudź się, ty żak,/ ty lecieć masz jak ptak!/ Bioręć w pętle. POETA Na arkan mnie wiąże! RYCERZ Poznasz, ktom jest, gdy zaciążę ---/ Siła, Rycerz, Historiaty więzień mój, mnie służ;/ biorę przemocą, Ja Moc:/ za mną, przede mną/ ognia kurz;/ po drogach, po których lecę,/ drzewa się palą jak świece,/ ciskają się błyskawice,/ jak lecę, Duch:/ wytężaj, wytężaj słuch! POETA Puszczaj, przepadaj w Noc ---/ o, ręce, ręce martwieją... RYCERZ Ty mój! POETA Precz. --- RYCERZ Słysz grom... POETA Zatrzasnął się cały dom... RYCERZ Sen, Los, Poeta, ProrokA czy wiesz, czym ty masz być,/ o czym tobie marzyć, śnić? POETA Sen, marzenie, mara, wid. RYCERZ Jutro dzień! przede dniem świt!/ Wiesz ty, czym ty mogłeś być? POETA Słowo, Widmo gończe! RYCERZ Zwiastun!! POETA Marzenie, RycerzGłos jak marzeń moich piastun;/ Rycerz, Widmo, urojenie/ przyoblekło szatę żywą. RYCERZ Krew, WalkaKrwi, krwi pragnę, krwawe żniwo!/ Wracam do dom w noc szczęśliwą,/ w noc ponurych wichrów łkań./ Niosę dań, orężną dań. POETA Wracasz do dom ze snów, z dali... RYCERZ Z dali, hen z zaświatów, z prochów. ---/ Przeszedłem ogień, co pali,/ przeszedłem zapadyzapady --- rozpadliny, zapadnie. lochów./ Ścigam, gonię, moc roztrwonię./ Niosę dań, orężną dań. POETA W noc ponurych wichrów łkań/ wstajesz z lochów, z prochów, skał... Historia, Obowiązek, Ojczyzna, RycerzRYCERZ Na głos mój ty będziesz drżał:/ Grunwald, miecze, król Jagiełło!/ Hajnohajno --- żmudnie, z trudem. się po zbrojach cięło,/ a wichr wył i dął, i wiał;/ stosy trupów, stosy ciał,/ a krew rzeką płynie, rzeką!/ Tam to jest!! Olbrzymów dzieło;/ Witołd, Zawisza, Jagiełło,/ tam to jest!! --- Z pobojowiska/ zbroica się w skibach przebłyska,/ żelezce, połamane groty,/ drzewce powbijane do ciał,/ z trupów zapora, z trupów wał,/ rycerski zgotowiony stos:/ Ofiarnica ---/ tam leć --- tam chodź, tam leć!!!/ brać z tej zbrojowni zbroje./ kopije, miecz i szczytszczyt (starop.) --- tarcza./ i stać tam wśród krwi,/ aż na ogromny głos/ bladością się powlecze świt,/ a ciała wstaną,/ a zbroje wzejdą/ i pochwycą kopije, i przejdą!!!/ Spiesz, tam leżą stosy ciał;/ przeparłem trumniska wieko,/ czas, bym wstał, czas, bym wstał. ŁzyPOETA Łzy mnie pieką, łzy mnie pieką,/ czymże bym ja tam być miał. RYCERZ Niosę dań, orężny szał. Gotycyzm, GróbPOETA Dech twój zimny, dech grobowy... RYCERZ Patrzaj w twarz, patrz mi w twarz,/ ślubuj duszę, duszę dasz. POETA Za przyłbicą pustość, proch;/ w oczach twoich czarny loch,/ za przyłbicą Noc;/ zbroja głuchym jękiem brzękła. RYCERZ Miecz, miecz, siła nieulękła;/ patrzaj w twarz, patrzaj w twarz;/ ty mnie znasz. Rycerz, Śmierć, Upiór, WizjaPOETA Ktoś jest? RYCERZ Moc. POETA --- --- Przyłbicę wznieś! RYCERZ Rękę daj. POETA Duszę weź. RYCERZ Patrz!! POETA Śmierć --- --- --- Noc! SCENA X Poeta, Pan Młody POETA Potęga, wieczysta Potęga,/ Moc nieprzeparta!! PAN MŁODY O czym mówisz --- ? POETA Niedołęga/ byłem --- a dzieła to mitręga/ próżna --- mgła nic niewarta./ Teraz naraz się koło mnie zapaliło/ i gore --- i piersi się palą;/ zdaje mi się, że słyszę gdzieś górą,/ jak skały się padają/ i w otchłań z łoskotem się walą. PAN MŁODY Będziesz sonet pisać czy oktawę? Ojczyzna, Poeta, WizjaPOETA Nie --- przewiduję inszą zabawę;/ poczułem na szyi arkanarkan --- sznur, lina. ---/ Polska to jest wielka rzecz:/ podłość odrzucić precz,/ wypisać świętą sprawę/ na tarczy, jako ideę, godło,/ i orle skrzydła przyprawić,/ husarskie skrzydlate szelki/ założyć,/ a już wstanie któryś wielki,/ już wstanie jakiś polski święty. PAN MŁODY Zajmujące. POETA Ty tematem zajęty. PAN MŁODY Myślałżeśmyślałżeś --- konstrukcja z partykułą -że-; znaczenie: czy myślałeś. ty co więcej/ niż poemat? POETA Może ja to myślę goręcej/ i w tej chwili to jeszcze się pali ---/ jeszcze --- a jutro się zawali/ w gruz ten pożarny gmach./ A! chciałbym wstąpić w to Piekło/ Ach! PAN MŁODY Rozpalony. POETA Piekło żywe/ w tej chacie, w zaklętym dworze:/ Piekło gorze! PAN MŁODY A to coże?! SCENA XI Pan Młody, Hetman, Chór Pieniądz, Szlachcic, ZdradaCHÓR Hej, panie, panie Braneckipanie Branecki --- Branicki lub Branecki Franciszek Ksawery (ok. 1730--1819), hetman wielki koronny, współtwórca konfederacji targowickiej wraz z Sewerynem Rzewuskim i Szczęsnym Potockim; podczas powstania kościuszkowskiego zaocznie skazany na śmierć jako sprzedawczyk i zdrajca narodu.,/ nie żałuj grosika, nie żałujnie żałuj grosika, nie żałuj --- wers z ludowej pieśni dożynkowej.,/ pocałuj się z nami, pocałuj,/ nie żałuj dukacika, nie żałuj,/ dajżedajże --- konstrukcja z partykułą -że, tu: wzmacniającą wymowę czasownika. go nam z tej kieski! HETMAN Ha, szatańce, sztab moskieskisztab moskieski --- Hetman wykupuje się diabłom pieniędzmi, jakie sam brał od carycy Katarzyny II. ,,Chór" występuje w roli diabłów-oficerów rosyjskich (tak też ucharakteryzowani byli grający te role aktorzy w przedstawieniu krakowskim). Obraz cały wystylizowany na wzór Widma (Doktora) z Dziadów cz. III (z epilogu).,/ znajcie pana, bierzcie złoto,/ nie stoję ja pan o złoto;/ piekielna mnie dziś gospoda:/ hulaj dusza, z wami zgoda. CHÓR Hulaj dusza, z nami w zgodzie,/ potańcujemy w gospodzie;/ pocałuj się z nami, pocałuj,/ nie żałujtażałujta (gw.) --- forma 2 os. lm: żałujcie., hetmanie, kieski,/ braliśtabraliśta (gw.) --- forma 2 os. lm: braliście. pieniążek moskieski,/ hej, hetmanie, hetmanie Branecki!! HETMAN Bierzcie złoto, pali złoto. CHÓR Pali pieniążek moskieski? HETMAN Cierpienie, Kara, Szatan, ZaświatyPiekielna mnie dziś gospoda:/ diabły moją piją krew;/ szarpają mi pierś, plecyska,/ psy zjawiska, łby ogniska;/ szarpają, sięgają trzew! PAN MŁODY Wojewoda! WojewodaWojewoda --- w baśni dramatycznej L. Rydla Zaczarowane koło Wojewoda, jedna z głównych postaci, zapisawszy duszę diabłu dla zdobycia buławy hetmańskiej, na koniec musi mu ją oddać. Stąd analogia między Hetmanem a Wojewodą.! HETMAN Puszczajcie, litości! PAN MŁODY Jezu!! SCENA XII Pan Młody, Hetman Upiór, Pan, Szlachcic, Kara, Piekło, PieniądzHETMAN Ha, przepadli kędyś diabli,/ ktoś się doli ulitował;/ rana jeno straszna boli --- ---/ puste żale, mnie nie szkoda,/ bo ja pan, piekielny pan,/ drwię z serdecznych ran./ Setkę lat przez puszczę gnam,/ przez bór gonię, gęsty las,/ przez ugory, łąki, błoń ---/ upałami bije skroń,/ młotami serce wali,/ ogień wnętrzności pali --- --- ---/ Każ muzyce dla mnie grać,/ mnie na Piekło stać./ Ja pan, ćwierć kraju mam w ręku,/ a jak kto po cichuteńku/ powie ,,Jezus" --- ja wolny na chwilę,/ powietrzem się zasilę:/ odetchnąłem piersią całą;/ bierz ty, ile złota zostało,/ patrz, oto nieckiniecka --- miska.,/ diabli mi to kazali nieść;/ co noc tak świeżych nasypią,/ a sztabowi, czerńcy przeklęci,/ krzyczą za mną: panie Branecki,/ nie żałuj; --- krew moją chlipią --- ---/ Masz! PAN MŁODY Hetmaniłeś ty, hetmanie,/ chocia byłeś łotr,/ i sam król był tobie kmotrkmotr --- kumoter, kum, druh; Franciszka Ksawerego Branickiego łączyła w latach młodości przyjaźń ze Stanisławem Augustem. Później stał się jednak przeciwnikiem króla.;/ przewodziłeś, przewodziłeś,/ a my dzisiaj w psiej niewoli:/ nie hetmany, strzęp, łachmany, gruz;/ duszę ziębi mróz;/ ciebie ogień, ogień pali ---/ przecz już nic nas nie ocali,/ ani król, ani ból,/ ani żale, ni płakanie,/ hej, hetmanie, hej, hetmanie/ Pan, Chłop, Pozycja społeczna, Polska, Lud, Szlachcicdzisiaj to mój dzień miłości... HETMAN Czepiłeś się chamskiej dziewki?!/ Polska to wszystko hołota,/ tylko im złota;/ trza było do bękartów Carycydo bękartów Carycy iść --- Branicki ożenił się z Aleksandrą Engelhardtówną, naturalną córką carycy Katarzyny II./ iść smalić cholewkismalić cholewki (daw.) --- zalecać się.:/ byłać ta we mnie cnota./ Asan mi tu Polski nie żałuj,/ jesteś szlachcic, to się z nami pocałuj,/ jesteś wolny! PAN MŁODY Bierz cię diabli. HETMAN Gębuj, widzęś nie przy szabliwidzęś nie przy szabli --- widzę, że nie masz przy sobie szabli.. SCENA XIII Pan Młody, Hetman, Chór HETMAN Ścigają psy, kąsają psy. CHÓR Przeklęty ty, przeklęty ty. HETMAN Sursum cordasursum corda (łac.) --- w górę serca., serce żreją ---/ serce mi wyjmują z trzew. CHÓR Zaprzedałeś kraj, ty lew;/ złotem pysk ci zaleją!/ Złoty pan, weselny pan,/ pójdźże w tan, pójdźże w tan! HETMAN Złoto pali, złoto war;/ sursum corda, wiwat Car! CHÓR Lejcie mu do pyska żar,/ sięgajcie mu dłońmi trzew. HETMAN Piją krew, żłopają krew,/ cielsko drą po kawale! CHÓR Złoty pan, weselny pan,/ Pójdźże w tan, dalej w tan:/ na Weselu hula Śmierć,/ garniec pereł, złota ćwierć,/ zaprzedałeś Czortu kraj. Polak, RosjaninHETMAN Żłopią krew Czarty Moskale,/ sursum corda, wiwat Car! CHÓR Huś ha, huś --- haj go, hajHuś ha, huś --- tradycyjny okrzyk przy szczuciu psów na łowach.!/ Pójdźże w tan, dalej w tan!/ Złoty pan! weselny pan! SCENA XIV Pan Młody, Dziad PAN MŁODY Tyle się przewlekło mar/ z okropnym śmiechem Piekła... DZIAD Cóż wam to? cóż wam to?/ Czy was panna młoda urzekła? PAN MŁODY Oj, tu Diabły, ze samego Piekła,/ włóczyły przede mną człowieka,/ ach, powietrza, tchu... DZIAD Cóż ponpon (gw.) --- pan. ucieka? SCENA XV Dziad, UpiórUpiór --- to zjawa Jakuba Szeli; ukazuje się ona Dziadowi, który niedawno uparcie wracał do myśli o ,,krwawych zapustach", drażniąc ojca panny młodej, co wydał córki za ,,panów" z miasta. Jakub Szela (1737--1866), chłop ze Smarzowej niedaleko Tarnowa, stanął 20 lutego 1846 r. w Tarnowskicm Jasielskiem na czele żywiołowego ,,poruszenia chłopskiego" przeciw szlachcie, sprowokowanego przez administrację austriacką w Galicji dla rozbicia przygotowań do powstania narodowego. Później władze austriackie stłumiły chłopski sprzeciw wobec powrotu do pańszczyzny, a sam Szela musiał przenieść się z Galicji (w 1848 r.) na Bukowinę, gdzie otrzymał 30-morgową posiadłość od rządu cesarskiego, ale pozostawał pod nadzorem policyjnym. DZIAD za Panem Młodym Miałem rzec, cosi miałem rzec:/ Szczęść Boże przy weselu. UPIÓR Przyjacielu, przyjacielu... DZIAD Krew, Woda, Upiór, Piętno, Chłop, MorderstwoKto! ty we krwi! precz, piekielny! UPIÓR Ja weselny, ja weselny,/ dajcie, bracie, kubeł wody:/ ręce myć, gębe myć,/ chce mi się tu na Weselu/ żyć, hulać, pić. DZIAD Precz, przeklęty, precz, przeklęty. UPIÓR Dajcie, bracie, kubeł wody:/ gębe myć, ręce myć... DZIAD Krew na sukniach, krew na włosach... UPIÓR Nie pyskuj, nie powtarzaj. ---/ Już, już wiedzą o tym w niebiosach. nuci ,,A stało się to w Zapusty". DZIAD Precz, przeklęty, precz, przeklęty. UPIÓR Jeno ty nie przeklinaj ustyusty (daw. forma N.lm) --- dziś: ustami.,/ boś brat --- drżyj! ja Szela!!/ Przyszedłem tu do Wesela,/ bo byłem ich ojcom kat,/ a dzisiaj ja jestem swat!!/ Umyje się, wystroje się./ Dajcie, bracie, kubeł wody:/ ręce myć, gębe myć,/ suknie prać --- nie będzie znać;/ chce mi się tu na Weselu/ żyć, hulać, pić ---/ jeno ta plama na czole... DZIAD Cholera! UPIÓR Zaraza, grób. DZIAD Precz, precz, ty trup! UPIÓR Widzisz, w orderach chodzęw orderach chodzę --- po pacyfikacji wsi, przeprowadzonej przez administrację cesarską latem 1846 r., władze rozdały nagrody gromadom chłopskim zasłużonym w rozgromieniu szlachty gotującej się do powstania; oprócz nagród pieniężnych administracja rozdała również medale (,,ordery"). Legenda przyznała szczególny medal honorowy Szeli właśnie, choć nie odpowiadało to rzeczywistości: chłopski prowodyr nadawał się do usunięcia z okolicy, w której był działał, więc i przeniesiono go na wschód, na wówczas austriacką Bukowinę.. DZIAD O! plamy na podłodze od nóg. UPIÓR To krew, obmyję próg,/ dajcie ino, bracie, wody,/ kubeł wody --- gębe myć,/ suknie prać --- nie będzie znać. DZIAD Przeklęty! Maryjo, strać! UPIÓR Gadu, gadu, stary dziadu,/ trza się do roboty brać;/ kubeł wody, gębe myć,/ nie bede próżno stać,/ na Wesele, na Wesele,/ podźpodź (gw.) --- pójdź, chodź. tańcować, bośmabośma (gw.) --- bo jesteśmy. brać./ . . . . . . . . . . . . . . . . . .jw. SCENA XVI Kasper, Kasia, Jasiek JASIEK Kasiu --- KASPER Kasiu --- KASIA Cóz ta, Jasiu? JASIEK Bo to widzis, Kasiu, że to ---/ tak mnie ciągnie bez półbez pół (gw.) --- przez pół, w połowie; w pasie.. KASPER Pódź, Kasicko, ku mnie, cosi/ mom ci sepnonćmom ci sepnonć (gw.) --- mam ci szepnąć.. KASIA Co, że co --- ? KASPER Radź, co z nami --- ? KASIA Kiej na ogrodzie rosi. KASPER Kiejbyśmykiejbyśmy --- gdybyśmy. byli sami!... JASIEK Kasper --- idzeidze (gw.) --- idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, wymowa gw.: -ze). pod stodołę. KASIA Po co? --- Idze ty. KASPER Wiswis (gw.) --- wiesz., bracie,/ idź ty pirwypirwy (gw.) --- pierwszy. --- namość słomę. KASIA Przyjdziewaprzyjdziewa (gw.) --- przyjdziemy.. JASIEK Cóz sie trzymacie,/ lgnieslgnies (gw.) --- lgniesz. do niego --- ? KASPER To sie zeńto sie zeń (gw.) --- to się żeń.. JASIEK Do zeniackizeniacka (gw.) --- żeniaczka; zawarcie ślubu, małżeństwa. pirsypirsy (gw.) --- pierwszy. leń,/ a wpół chyci, zwyobraco. KASPER Jest ta Kasie chycićchycić (gw.) --- chwycić. za co. JASIEK Juz bym do wos nic nie cuł ---/ ino ciągnie mnie bez pół. KASIA Przynieś wódki. KASPER Naści grosz. JASIEK Zaroszaros (gw.) --- zaraz., juści racje mos,/ lece! SCENA XVII Kasper, Kasia Chłop, Flirt, Kobieta, MężczyznaKASIA Powiedziałam tak na hece. KASPER Kasiu, dyćdyć (gw.) --- przecież. to k'sobiek'sobie (gw.) --- ku sobie; do siebie. miło,/ byśwabyśwa (gw.) --- byśmy. poszli spolniespolnie (gw.) --- wspólnie; razem. kaka (gw.) --- gdzie; gdzieś.. KASIA Na ogrodzie sie zrosiło ---/ Pocałunekjak kceskces (gw.) --- chcesz. gęby, nana (gw.) --- masz. --- KASPER Ino by najmilej było/ k'sobie, Kasiu, byle ka. KASIA Juścijuści --- pewnie, na pewno, oczywiście., miło, Kaspruś --- co?/ k'sobie --- KASPER Ano --- KASIA Juści... KASPER Zaś. KASIA Splezła mi sięsplezła się (gw.) --- spadła, obsunęła się. wstązka kaśkaś (gw.) --- gdzieś. --- KASPER Wstązka od gorseta? KASIA Nie ta,/ przewiązka spodnicki. KASPER Kabyśwakabyśwa (gw.) --- gdzie byśmy (ka: gdzie, śwa: -śmy, końcówka tzw. liczby podwójnej). pośli, Kasicko,/ mojeś ty palące policki. nuci ,,Ino mi się nie broń dziś,/ jutro mozes sobie iść"Ino mi się nie broń --- piosenka w Krakowskiem raczej nieznana.. SCENA XVIII Kasper, Kasia, Nos NOS z flaszką i kieliszkiem W twoje ręce. KASPER Podziękować. PocałunekNOS A dej Kasię pocałować. KASPER W twoje ręce! KASIA Podziękować! NOS A teraz pocałuj z woli. KASIA Ej ta, cóz to --- ? NOS Nie zaboli ---/ Kasiu, dziwcze, co za dąs,/ i on, i ja gołowąsgołowąs --- młodzik.;/ chcesz go, to ci go nie bronię;/ niedobrze ci w tej koronie. KASIA Pódzies pon, patrzcie go,/ ledwo przysed, juz by kciołkcioł (gw.) --- chciał.. NOS Adie, druhna, jak nie, to nie. KASPER Cało flaszkę bestia schloł. SCENA XIX Panna Młoda, Pan Młody PANNA MŁODA Och, mójeśty, juz nie mogę tańcować,/ a tańce, nie chciałabym żałować/ jutro, że dzisiaj nie dosyć,/ jak dzisiaj, że nie dość wczora,/ ażem osłabła, aż prawie chora,/ ino, że mi nie trza doktora,/ ino tańca --- PAN MŁODY Jak paciorki różańca,/ taniec jeden, jak drugi/ jednaki,/ a łańcuch taneczny długi,/ do rana, a od rana do nocy. PANNA MŁODA Pokielpokiel (gw.) --- pokąd, dokąd; dopóki. starcy piecywa i kołocykołocy (gw.) --- kołaczy, ciasta.,/ hulać, hulać w kółecko, tańcować... PAN MŁODY A pocałuj, bo będziesz żałować. PANNA MŁODA Tak ci mnie to granie tkliwi --- PAN MŁODY Poczekaj, będziemy szczęśliwi --- PANNA MŁODA Mój ty Boże --- ! PAN MŁODY W jakim dworze;/ postawimy se dwór modrzewiowy,/ brzózek przed oknami posadzę. PANNA MŁODA Brzoza straśnie sybko pusco,/ het ściany we trzy roki ocieni. PAN MŁODY Będziemy se siedzieć w zieleni,/ będziemy se siedzieć w majuw maju --- w zieleni.,/ we kwitnącym sadzie. PANNA MŁODA W paradzie. PAN MŁODY nuci ,,A jak będzie słońce i pogoda,/ słońce i pogoda..."A jak będzie słońce i pogoda --- piosenka ludowa, popularna w kręgach ówczesnych krakowskich artystów. Pierwsza strofka w całości: ,,A jak będzie słońce i pogoda, słońce i pogoda, / Pójdziemy se razem do ogroda. / Będziemy se fijołecki smykać, fijołecki smykać. / Będziemy se ku sobie pomykać". PANNA MŁODA nuci ,,Pójdziemy se razem do ogroda ---/ będziemy se fijołecki smykać..." SCENA XX Dziennikarz, Zosia ZOSIA Ach! DZIENNIKARZ Aa! --- ZOSIA Bardzo ciemno. DZIENNIKARZ Nie widno. ZOSIA Zmęczonam, wciąż w kółko, w kółko... DZIENNIKARZ I cóż? chłopy pani nie brzydną? ZOSIA Nie wiem --- nie; --- patrzę na ludzi/ jak na przeróżnych ludzi. DZIENNIKARZ A tak się serduszko budzi. ZOSIA Patrzę i usypiam serce;/ to ładne --- to bardzo górne,/ ale z tego co? --- ja czuję,/ muru głową nie przewiercę,/ a jak widzę w lichej poniewierce/ rzeczy górne i piękne, i czułe,/ to mnie boli. DZIENNIKARZ A ten ból przechodzi. ZOSIA A pan ma swoją bibułębibuła --- tu: papier, pisanie (dziennikarstwo).,/ żeby ból każdy przeszedł. DZIENNIKARZ Epidemia. ZOSIA Pan nie wierzy, co nieprzewidziane?/ OjczyznaA wie pan, ojczyzna to chemia;/ serce, jak się czego uczepi,/ to dynamit. DZIENNIKARZ Coraz lepiéj,/ jeszcze jeden taniec w kółko,/ a edukacja skończona. ZOSIA Nie byłabym ja chłopu żona;/ nikt mnie w śluby nie poprosi ---/ ale myślę, panie redaktorze,/ że tam w tej wiejskiej komorze,/ w półblasku kuchennej lampy,/ że tam mój taniec coś znaczy. DZIENNIKARZ Gdy sama to pani uznać raczy... --- FlirtZOSIA Pan skąd się tu bierze? DZIENNIKARZ Ja się patrzę, lubię i nie wierzę,/ za to wierzę w panią. ZOSIA Za co? DZIENNIKARZ Za tę minkę, oczy, gest. ZOSIA Podobam się? DZIENNIKARZ W tym coś jest. SCENA XXI Poeta, Rachel POETA To pani, o, proszę wejść. PoezjaRACHEL Idę za panem jak cień;/ pan się może śmiać,/ ale mnie się wymarzyło,/ że się tu zaczyna coś dziać --- ? POETA Może --- a w tej chwili na dworze/ pani mi się z dala pokazała,/ jak płomieniste widziadło. RACHEL Byłam w ten szal owita cała/ i w świetle ode drzwi, ot tak. POETA Noc nasze przeinacza widzenia. RACHEL Ja prawie że jestem w trwodze ---/ a wie pan, że się zwróciłam w drodze,/ bo mi w poprzek ścieżki przeszła/ jakaś osoba... POETA To są ludowe baśnie. RACHEL Chodzą hałaśnie/ w huczącym wichrze; pan widzi,/ jaki się huragan zrywa,/ jak świszczy i drzewa szamoce --- POETA Zatrząsł szybami; --- Rośliny, Jesień, Strójpatrz pani,/ czego nie dostrzegam w ogrodzie... RACHEL Tak bardzo ciemno... POETA Ktoś wyrwał krzew różany. RACHEL Czy ten, co był w słomę odziany? POETA No ten chochoł. RACHEL Ktoś połamał? ---/ a myśmy, cośmy to chcieli/ z nim --- ? POETA Walka, Duch, Miłość, Ojczyzna, Polak, Obyczaje, PoezjaMyśmy lecieli/ na lep poezji --- i teraz/ dwór się od poezji trzęsie;/ odbywa się wielkie darcie/ piór wszelijakiego drobiu:/ grunwaldzkie duchowe starcie,/ lecą pióra orle, pawie, gęsie,/ wnet ujrzymy husarię i króla;/ zatrzęsło się tu ze wszech jak do ula. RACHEL W powietrzu atmosferyczna zmiana:/ chata stała się rozkochana/ w polskości --- właściwa skala:/ żar, co się duchem udziela,/ co się na powietrzu spala/ jak garść lnuco się na powietrzu spala jak garść lnu --- por. Dziadów część II Adama Mickiewicza; spalona przez Guślarza prowadzącego obrzęd Dziadów garść kądzieli (przędzy lnianej) staje się znakiem przywołującym duchy nieobciążone grzechami, lecz niemogące trafić do nieba: ,,Podajcie mi garść kądzieli / Zapalam ją [...] Niech się na powietrzu spali".. POETA Sen, Noc, WieczórDawno nie miałem snu,/ jak ten wieczór, jak ta noc. RACHEL Przedziwna, przedziwna Moc,/ te potęgi walczące, ten wiatr,/ jakieś prastare siły. POETA Hen z Tatr/ przylatują ku mnie przypomnienia!/ Skrzydeł! --- nad ten las z kamienia/ lecieć --- w górę --- RACHEL Na szczyty! POETA WalküraWalküra a. Walkiria (mit. germ.) --- jedna z dziewic kierujących z woli boga Odyna losami bitew; miały odprowadzać cienie poległych do Walhalli i podawać pierwsze czasze niebiańskiego napoju. Przebywały na szczytach gór, pędziły w chmurach na rumakach. Spopularyzowała je opera Wagnera Die Walküre; Walkirie pędzą w niej na szczyty górskie (słynny ,,galop Walkirii").! RACHEL SenDzisiejsze sny,/ po tej nocy nieprzespanej,/ będą cudne --- bo oczy patrzące/ stały się figurami ludne,/ które się niełatwo zatrzeć dadzą. POETA Chodźmy patrzeć! SCENA XXII Gospodarz, Kuba KUBA Jakiś pon, jakiś pon/ zsiadają z siwka w podwórzu;/ koń ogromniecogromniec --- ogromny, olbrzym.... GOSPODARZ Weźcie konia/ razem ze Staszkiem ku szopie;/ podrzućcie co żryć. KUBA A pon musi wielgi być:/ ubiory na nim czerwone,/ siwa broda a lira u siodła,/ jak te dziady z Kalwaryjedziady z Kalwaryje --- Kalwaria Zebrzydowska, na południe od Krakowa, była słynnym miejscem odpustowym (15 sierpnia), gdzie też schodzili się liczni żebracy, dziadowie-lirnicy, korzystający z ogromnego nagromadzenia wiernych, nawet z odległych stron./ co nosą lirę u pasa./ Niech pon wyjdą w sień. GOSPODARZ Bania się z gośćmi rozbiła/ w ten weselny dzień;/ kogóż ta ciekawość przywiodła?/ Latarkę zaświeć! --- KUBA Jak żyje,/ jeszczem takiego Polaka/ nie ujzołujzoł (gw.) --- ujrzał. --- GOSPODARZ Bo żyjesz mało;/ jeszcze dużaduża (daw.) --- tu: dużo. takich Polaków ostało,/ co są piękni. KUBA A kazkaz (gw.) --- gdzież. się to wszyćkowszyćko (gw.) --- wszystko. kryje? ---/ O, zarozzaroz (gw.) --- zaraz. będzie latarka,/ ino sie przypiece siarkaino sie przypiece siarka --- tzn. jak tylko zapalą się (wówczas siarkowe) zapałki.. SCENA XXIII Gospodarz, Gospodyni, Kuba GOSPODARZ Słyszysz, ponoś ktoś w gościnę,/ jakiś jakby wielki gość... GOSPODYNI Tu drzwi zawrzeszawrzes (gw.) --- zawrzesz; zamkniesz. --- tam se gwarzciese gwarzcie (gw.) --- rozmawiajcie sobie.,/ jojo (gw.) --- ja. już mommom (gw.) --- mam. tych tańców dość;/ a cóż ty mosmos (gw.) --- masz. za tęgomtęgom (gw.) --- tęgą; mocną. minę,/ coś ty jakisikjakisik (gw.) --- jakiś. niepewny --- ? GOSPODARZ Ino, matuś, zaś nie swarzcieswarzyć --- kłócić się. ---/ ja tak dziś przy Weselu rzewny;/ jakiś gość nie lada jaki... GOSPODYNI Tu drzwi zawrzes, tam se gwarzcie. GOSPODARZ Kto to taki, kto to taki --- --- ? SCENA XXIV Gospodarz, WernyhoraWernyhora --- por. objaśnienie ,,Dekoracji" na pocz. aktu I. Charakterystyczne jest tu pojawienie się Wernyhory jako ,,Polaka", więc w stroju ,,polskim", zapewne szlacheckim, wita wszakże Gospodarza na sposób ukraiński: sława. WERNYHORA Sława, panie Włodzimierzu,/ zjechałem tu gość. GOSPODARZ Spocznij, Wasza Mość;/ żona stroi się w alkierzu... WERNYHORA Ostań, panie Włodzimierzu. GOSPODARZ Żona stroi się w alkierzu;/ niespodziany gość,/ właśnie była przy pacierzu,/ bo się dzieckadziecka (gw.) --- dzieci. kładło spać. WERNYHORA Niechajże żona w alkierzuNiechajże żona... --- tzn. niechaj żona w alkierzu sobie zostanie.... GOSPODARZ Bo się dziecka kładło spać,/ a ci nie przestają grać:/ jak wesele, to wesele,/ to nie będą w miejscu stać;/ ot, tu żona jest w alkierzu. WERNYHORA Niechajżeniechajże --- poniechaj; zostaw (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że) żony w alkierzu,/ niechże tańcuje Wesele./ Siądźże, panie Włodzimierzu,/ mam Asaństwuasaństwu (daw.) --- (wielmożnym) państwu. nowin wiele:/ Pomówimy o Przymierzu. GOSPODARZ Ano proszę, bardzo proszę. WERNYHORA Siadaj. GOSPODARZ Siadam --- zacny gość ---/ bardzo proszę, bardzo proszę;/ ceremonii dość. WERNYHORA Ja z daleka --- hen od kresówhen od kresów --- zgodnie z legendą: z Ukrainy, ,,kresów Rzeczypospolitej".,/ konia zgnałem. GOSPODARZ Podły czas./ A do wszystkich spadłych biesów,/ toście tu są pierwszy raz;/ któż was zwabił w taki czas?/ A do wszystkich spadłych biesów,/ żeście tak niespodziewanie/ w noc i na to weselisko/ zechcieli tu, Ichmość Panie? WERNYHORA Z daleka, a miałem blisko/ Weselei wybrałem Weselisko,/ boście som tu jakoś wrazwraz --- razem.,/ i wybrałem Ichmość Mości/ dom, gdzie ludzie sercem prości. GOSPODARZ Wasza Mość mieliście blisko,/ serceście zobligowaliserceście zobligowali --- zobowiązaliście, podbiliście serce. ---/ myśmy sobie prości --- mali. WERNYHORA Z daleka, a miałem blisko;/ ledwom wymienił nazwisko,/ a zaraz mi pokazali/ tacy chłopcy, rześcy, mali. GOSPODARZ Co to u nich serce z miskąserce z miską --- raczej: ,,serce jak na misce", tzn. otwarte (por. ,,serce jak na dłoni").;/ przybieżali, powiadali,/ czego nie zjęzykowalizjęzykowali (neol.) --- naopowiadali.:/ że pan stary, że Dziad stary,/ że Dziad z lirą, brodą siwą... WERNYHORA Ot, dziadzisko z siwą brodą./ Dawnoż było w duszy młodo;/ żeście sobie prości, mali,/ toście wielkich krzywd nie znali. ---/ Chudobęchudoba --- mienie, gospodarstwo. macie szczęśliwą. GOSPODARZ A ot, takie złote żniwo,/ złote pola --- pokoszone ---/ wszystko błotowszystko błoto --- całe błoto. --- zadyszczone; ---/ sady ciche --- kwitną, rodzą,/ jedne z drugich same wschodzą:/ złote żniwo, serce z miską;/ nie trzeba szukać daleko,/ kiedy było jakoś blisko./ Pokażę waćpanu żonę. WERNYHORA Złote żniwo, serce złote:/ jeszcze u was w duszy młodo,/ żeście sobie prości, mali,/ toście wielkich krzywd nie znali. ---/ Może żona ma robotę --- ? GOSPODARZ Żona stroi się w alkierzu,/ chce się wydać urodziwa,/ że to gość niespodziewany,/ każe zaraz podać piwa. WERNYHORA Zostaw, panie Włodzimierzu,/ że to chwila osobliwa... GOSPODARZ Lepiej gwarzy się przy szklenie,/ że to z drogi, tyletyle (gw.) --- takie, tak wielkie. błoto;/ lepiej gada się przy wenieprzy wenie --- w dobrym nastroju.. WERNYHORA Kiejkiej (gw.) --- kiedy; tu: przecież. się nie rozchodzi o to;/ że to chwila osobliwa,/ możemy na osobności/ porozmawiać. GOSPODARZ Słucham Mości;/ a to chwila osobliwa./ Wolnoćwolnoć --- czy wolno (konstrukcja z partykułą -ci, skróconą do -ć). spytać o nazwisko... --- ? WERNYHORA Nie poznałeś --- ? GOSPODARZ Ktoś mi znany,/ ktoś serdeczny, ktoś kochany,/ ktoś, co groźny --- dawny, stary,/ jak wiek cały... WERNYHORA Dawnej wiary. GOSPODARZ Ktoś mi znany, niespodziany... WERNYHORA Bunt, Chłop, Naród, Polska, Historia, KrewPrzypominasz krwawe łunyPrzypominasz krwawe łuny --- aluzja do tzw. ,,koliszczyzny", krwawego buntu chłopów ukraińskich przeciw polskiej szlachcie w 1763 r. Postać Wernyhory zjawia się na tle tych właśnie historycznych wydarzeń; na takim też tle ukazuje go Słowacki w Śnie srebrnym Salomei. Tam poeta każe mu opowiadać, iż porwie go ,,piekielny, biały rumak" z ,,lirą grającą u siodła", ale że wróci, kiedy Polska będzie trupem; na dźwięk liry trup Polski powstanie. Przed Weselem, a nawet przed weselem Rydla, pisał Wyspiański rapsod pt. Wernyhora./ i jęk dzwonów, i pioruny,/ i rzeź krwawą, krwawe rzeki? GOSPODARZ A sen, sen jakiś daleki,/ jeszcze w uszach mam te dzwony ---/ mieszają weselne grajki:/ jakieś stare dumy, bajki. WERNYHORA Jeszcze w uszach mam te dzwony/ ponad ich weselne grajki:/ jęk posępny, jęk męczony,/ tyle krwi rzezanych ciał;/ ja tam był, przy trupach stał;/ jeszcze w uszach mam te dzwony./ Patrzyłem się na lud święty,/ jako upadał przeklęty,/ przekleństwami potępiony:/ kiedy ojce klną na synów,/ kiedy syny przeklną ojce,/ takie jęczące ogrojce/ łez krwawiących, łez serdecznych/ słyszałem w tych głosach wiecznych:/ w głosach dzwonów jęk szalony ---/ jeszcze w uszach mam te dzwony. GOSPODARZ Dawne czasy --- dawne wieki,/ a sen, sen jakiś daleki,/ jęki przygłuszają grajki;/ jakieś stare dumy, bajki. WERNYHORA Ja stałem w pożarnej łunie/ na siwym, na siwym rumaku,/ czekając Bożego znaku./ Za mną piorun po piorunie/ bije z chmur, przez niebo łyska. GOSPODARZ Rzecz daleka --- taka bliska,/ ktoś mi znany, niespodziany;/ ktoś, o którym jeszcze wczora/ tylko we śnie, tylko w marze:/ Pan-Dziad z lirąPan-Dziad z lirą --- tak właśnie zjawia się Wernyhora w Śnie srebrnym Salomei, z lirą, w płaszczu dziadowskim (tu jest jednak w typowym ,,stroju polskim"). Księżniczka mówi u Słowackiego: ,,Ten koń, z lirą grającą u siodła, / I z dumkarzem zapomnianym (...)". Wernyhora zaś zapowiada: ,,Aż kiedyś --- gdy na godzinie / Stanie miesiąc o północy, / To koń znowu z siodła skinie / Mego ducha na kurhany, / Taj znów zagra dziad z powagą (...)".... WERNYHORA Wernyhora. GOSPODARZ Pan-Dziad z lirą --- Wernyhora!/ Wy mnie znany --- spodziewany,/ Wy, o którym jeszcze wczora/ tylko we śnie, tylko w marze:/ jak owi dawni mocarze,/ Wy na koniu, siwym koniu,/ poprzed dom mój, z wieścią. WERNYHORA Słowem! GOSPODARZ Wy ze Słowem --- Wy ze Słowem! WERNYHORA Ja z Rozkazem. GOSPODARZ Rozkaz-Słowo!/ Dawno serce już gotowogotowo (daw., gw.) --- tu: gotowe./ tem wezwaniem piorunowem. WERNYHORA Słowo-Rozkaz, Rozkaz-Słowo;/ dla serca serce gotowo./ Słuchaj, panie Włodzimierzu:/ oto chwila osobliwa,/ pomówimy o Przymierzu. GOSPODARZ To jak ze snu prawda żywa,/ chwila dziwnie osobliwa./ Jakiż rozkaz? WERNYHORA Trzy zlecenia. GOSPODARZ Chwila dziwnie osobliwa:/ żem niejako jest wezwany. WERNYHORA Roześlesz wici przed świtemRoześlesz wici przed świtem (...) --- za pomocą wici przekazywano w dawnej Polsce rozporządzenia królewskie, w szczególności zaś zwoływano tak pospolite ruszenie na wojnę (na wici, długim kiju, umieszczano ,,listy", tj. zarządzenia, i przekazywano coraz dalej, jakby sztafetą).,/ powołasz gromadzkie stany. GOSPODARZ To jak ze snu prawda żywa;/ prawie że są wszyscy społem/ u mnie przez to weselisko. WERNYHORA Ma być jawne, co jest krytem;/ co dalekie było --- blisko./ Dziś u Waści weselisko;/ prawie że są wszyscy społem;/ roześlesz wici przed świtem;/ niech jadą we cztery strony. GOSPODARZ Porozsełamporozsełam --- porozsyłam. konno gońce,/ roześlę wici przed świtem;/ Mąż, Żonazaraz się poradzę żony ---/ ona swoim chłopskim sprytem. WERNYHORA Niech jadą we cztery strony!/ Bądź gotów, nim wstanie słońce./ Skoro porozsełasz gońce,/ zgromadzisz lud przed kościołem,/ jak są zdrowi, prości, mali;/ ażeby godność poznali,/ Bogiem powitasz ich kołem,/ a wtedy przykaż im cisząprzykaż im ciszą --- nakaż im milczenie.,/ niech żaden brzeszczotbrzeszczot --- klinga, ostrze szabli. nie szczęknie,/ Przywódca, Powstaniea skoro rzesza uklęknie,/ niech wszyscy natężą słuch:/ czy tętentu nie posłyszą/ od Krakowskiego gościńca --- ? GOSPODARZ Wytężam, wytężam słuch. WERNYHORA Ja wiem, żeś jest Asan zuch/ Od Krakowskiego gościńca/ czy tętentu nie posłyszą,/ czy już jadę z ArchaniołemArchanioł --- Wernyhora przybywa z Ukrainy, której godłem był św. Michał Archanioł. --- ? GOSPODARZ Wytężam, wytężam słuch ---/ choćby i największy zuch,/ jak to, co to, rozpoczęcie --- ---? WERNYHORA Słuchać ślepo, wierzyć święcie;/ ja wiem, żeś jest Asan zuch. GOSPODARZ Ja mam stanąć przed kościołem?/ to jak we śnie prawda żywa./ Któż mnie darzy tym zaszczytem;/ któż śle ku mnie dawne gońce:/ chwila dziwnodziwno --- dziwnie. osobliwa. WERNYHORA Bądź gotów, nim wstanie Słońce. GOSPODARZ Wstaną kosy w słońca świcie;/ będę gotów! WERNYHORA Przysiąż Słowo. GOSPODARZ Rzekłem. WERNYHORA Przysiąż. GOSPODARZ Rośnie życie./ Czyli marą Wy widmową,/ czyliś Waść jest upiór grobów,/ czy ty próchno, czy ty czarem,/ żeś ze słowem przyszedł starem,/ żeś na mnie użył sposobów/ i co we mnie tajemnicą,/ ty mówisz jak rzecz prawdziwą;/ jako żywo, jako żywo --- ! WERNYHORA Mówię Słowo --- rzecz prawdziwą;/ chwila, chwila osobliwa:/ wybrałem dziś weselisko,/ twój dworek, dróżkę, zagrodę. ---/ Słyszysz, jaki wicher wyje!/ Słyszysz, wielki deszcz się pluszcze!/ Słyszysz, chrzęszczą wielkie drzewa/ i jako trzaskają kuszczekuszcz (z ukr.) --- krzew, krzak.:/ to tam moja drużbadrużba --- tu w znaczeniu zbiorowym: drużyna, poczet. śpiéwa,/ tysiąc koni grudy bije/ ze złotymi podkowami! GOSPODARZ Jezus, zmiłuj się nad nami --- --- ! WERNYHORA Leć kto pierwszy do Warszawy/ z chorągwią i hufcem sprawy,/ z ryngrafemryngraf --- wypukła, srebrna lub złota blaszka, zwykle z wyrytym lub malowanym wizerunkiem Matki Boskiej. Niegdyś, zawieszona na szyi, z wyobrażeniem orła polskiego, oznaczała oficera będącego na służbie. Bogarodzicy;/ kto zwoła sejmowe stany,/ kto na sejmie się pojawi/ Sam w stolicy --- ten nas zbawi! GOSPODARZ Jako żywo, jako żywo;/ Waść mi takie dziwa prawi,/ i to jako rzecz prawdziwą. WERNYHORA Wszystko święte, wszystko żywo:/ z daleka, a miałem blisko;/ wybrałem twój dom, zagrodę/ i wybrałem Weselisko./ Dźwięk, Czary, LosWaszmość rękę miej szczęśliwą:/ Daję Waści złoty róg. GOSPODARZ Złoty róg. WERNYHORA Możesz nim powołać chór. GOSPODARZ Bratni zbór. WERNYHORA Na jego rycerny głos/ spotężni się Duch,/ podejmie Los./ Daję w twoje ręce róg. GOSPODARZ Dziękuj Bóg. WERNYHORA Waść masz porozsełać wici,/ lud zgromadzić przed kaplicą. GOSPODARZ Jutro? --- skoro się zgromadzą?/ mają radzić? --- co uradzą? WERNYHORA Jutro: wielką tajemnicą,/ jutro skoro się zgromadzą,/ niech nie radzą, nic nie radzą,/ jednośjednoś --- tylko. niechaj w ciszy staną./ Jutro wielką tajemnicą./ A ty wstawszy bardzo rano,/ skoro zejdzie pierwsze słońce./ ku drogom natężaj słuch. GOSPODARZ Jutro?! WERNYHORA Jutro!!! GOSPODARZ Wszelki duch!!! SCENA XXV Gospodarz, Gospodyni GOSPODARZ Żono, słuchaj no, żonisia,/ pódź no, Hanuś! GOSPODYNI Cóz takiego?! GOSPODARZ Osobliwy ten dzień dzisia,/ tyle naraz wiem nowego. GOSPODYNI A złego co, cy dobrego? GOSPODARZ A wiesz, mama, tyle tego,/ że mi w głowie huczy, szumi;/ kto zrozumi, kto zrozumi? GOSPODYNI Cóz takiego, cóz takiego?/ możeś chory, któż ten stary? GOSPODARZ Kto ten stary: --- Wernyhora;/ jeno nie mów to nikomu,/ to ci mówię po kryjomu,/ i on był tu w tajemnicy. GOSPODYNI Kaka (gw.) --- gdzie. już posedposed (gw.) --- poszedł. --- --- ? GOSPODARZ Precz odjechał,/ bardzo ważne mówił rzeczy:/ trza się zbierać. GOSPODYNI A co tobie? GOSPODARZ Trza się zbierać, pasy, torby,/ moja flinta, pistolety/ i te szable wezmę obie --- --- ! GOSPODYNI O Jezusie, jakieś borbyborba (z ukr.) --- walka, bójka./ po nocy, gdzież to, cóż znowu --- --- ? GOSPODARZ Mam być gotów. GOSPODYNI Gwałtu, rety!/ Ledwo stoisz, jesteś chory. GOSPODARZ Zaraz konno jechać muszę. GOSPODYNI Jeszcze spadniesz kaka (gw.) --- gdzie, gdzieś. do rowu... GOSPODARZ Poprzysiągłem się na duszę;/ konno muszę --- --- ! GOSPODYNI Carycary (gw.) --- czary., zmory,/ jakaś siła?! GOSPODARZ Od tej pory/ żyć zaczniemy --- coś wielkiego! GOSPODYNI Chowaj Boże czego złego. GOSPODARZ Polska, Naród, Patriota, Powstanie, Przywódca, Przysięga, Wizja, PijaństwoZ daleka jechał, miał blisko;/ goniec, zwiastun, Wernyhora!/ Tam! już jakaś wielka Zgoda./ Z daleka jechał, miał blisko ---/ koniec i początek Sprawy./ Kazał. --- Słowo. Słuchać muszę,/ zaprzysiągłem się na duszę./ Jego siła mnie urzekła:/ Duch narodu! GOSPODYNI Widmo z Piekła!/ gwałtu, rety, jesteś chory,/ cosi, gdziesi, kajsi, ktosi --/ piłeś duzaduza (gw.) --- dużo.. GOSPODARZ Duch ponosi! SCENA XXVI Gospodarz, Jasiek GOSPODARZ Jasiek!! JASIEK Pon co!? GOSPODARZ Sam tu!Sam tu! (starop.) --- wezwanie: przyjdź tu, chodź tu. JASIEK Juści! GOSPODARZ Siodłać konia, dosiądź szkapy,/ pojedziesz zwoływać chłopy! JASIEK Jechać, teraz, trzeba --- --- ? GOSPODARZ Musi! JASIEK Zagubię się w tej celuści,/ wszędy straszne błotne chlapy. GOSPODARZ Aleś Jasiek, co przeleci! JASIEK Konia se odwiąze z szopy! GOSPODARZ Musi! Ważne rzeczy. JASIEK Naszanasza --- tj. zapewne: nasza sprawa.? GOSPODARZ Przeleć, przeleć w cztery strony;/ pukaj w okna, zakrzycz ,,musi";/ niech tu staną przede świtem,/ niech tu staną przed kaplicą/ chłopy z ostrzem rozmaitem. JASIEK Chłopy z kosą --- dobra nasza! GOSPODARZ Dobędzie się i pałasza. JASIEK Że pon wojak --- dobra nasza! GOSPODARZ Dobra nasza! JASIEK Lecę duchemduchem --- szybko, co tchu.! GOSPODARZ Tajemnica! JASIEK Chłopy z kosą!/ Same wichry mnie poniosą! GOSPODARZ Niech przed świtem staną. JASIEK Musi!! GOSPODARZ A nie słuchaj, choć czart kusi,/ jeno prosto. JASIEK Swego nosa. GOSPODARZ Nim na wrzosy padnie rosa,/ zanim ptaki zaświergocą... JASIEK Lecę duchem. GOSPODARZ A leć z mocą! JASIEK Hej! GOSPODARZ wręcza Jaśkowi złoty róg, który otrzymał był od Wernyhory Masz w łapę, to jest dar. JASIEK Szczyre złoto, cóż to? GOSPODARZ Czar!/ Owiń se o szyję sznur/ i dzierż mocno cięgiemcięgiem (gw.) --- ciągle, nieustannie. róg./ Bacujbacuj --- bacz, miej się na baczności. u rozstajnych drógu rozstajnych dróg --- miejsce, gdzie mitologia ludowa lokuje ,,złe": diabły, upiory, strachy.,/ by cię jaki czart nie zmógzmóg --- zmógł; pokonał../ Nie chylaj się nigdzie po nic,/ ino leć. JASIEK Do samych granic! GOSPODARZ Wróć, nim trzeci pieje kurkur --- kogut; nocne pianie koguta miewało w mitologii ludowej (nie jedynie zresztą) znaczenie magiczne, w szczególności trzecie, nad ranem.;/ wrócisz, to se staniesz tu;/ wtedy zadmij tęgo w róg,/ to się taki wzmoże Duch,/ jaki nie był od lat stu ---/ bo wszyscy wytężą słuch./ Dźwięk, Czary, PowstanieInoino (gw.) --- tylko. nie zgub, bo róg złoty,/ bo go zsełazseła --- zsyła. Jasny Bóg. JASIEK Wolę goreć w Piekle poty. GOSPODARZ Bez tego złotego dźwięku/ wniwecz pójdzie cały ruch. JASIEK Opasę sie. GOSPODARZ Nie szarp w ręku! JASIEK Hajże --- ! GOSPODARZ Leć, krakowski zuch! JASIEK który był wybiegł, wraca, chylając się za czapką porzuconą na podłodze Moja copkacopka (gw.) --- czapka. z pawim piórem. GOSPODARZ Stawaj tu przed trzecim kurem. SCENA XXVII Gospodarz, Staszek STASZEK Cy pon słyszą, co sie dzioło:/ teraz sie tak wicher wzdonwzdon (gw.) --- wzdął; wezbrał (na sile).,/ jak odjechał stary pon. GOSPODARZ Toś ty przywodził starego,/ tego pana w deliidelia --- należący do starop. stroju szlachty wierzchni ubiór męski, narzucany na żupan, podbity futrem i z futrzanym kołnierzem, przeważnie barwny., w pąsach? STASZEK Kielakiela (gw.) --- ile. tego, telatela (gw.) --- tyle. tego,/ złote iskry miał na wąsach,/ a ta delijo pąsowa,/ to jak ogień, jak płomieniec,/ Końa koń diabeł, czart, odmieniecodmieniec --- istota ,,nieczysta" (por. lud. ,,z piekła odmieniec").. GOSPODARZ Koń siwy, czaprakiem kryty,/ czaprak tkany, rozmaity. STASZEK U siodła pistolców dwoje. GOSPODARZ I lira przez siodło zwisła. STASZEK Wszystko jakbyście widzieli... GOSPODARZ Gdziesi, kiedyś coś widziałem... STASZEK Przy samiuśkim koniu stałem;/ szkapa jak ogonem świsła ---/ skąd ta u niej tako siła ---/ to pysk Kubie osmaliła. GOSPODARZ Kuba strzymał? STASZEK A, psiawiara,/ nijak strzymać się nie dała,/ ino het ogonem prała,/ żeśmy oba sie chycili/ uzdek --- aż i dosiadł Stary. GOSPODARZ Siadł, pojechał --- STASZEK A cy cary,/ koń --- jak onyony (gw.) --- on. nań sie zwalił,/ jakby wągle w nim rozpalił:/ ogniem piernółpiernół (gw.) --- pierdnął., ogniem łysnąłłysnął (gw.) --- błysnął.,/ jak się naroznaroz (gw.) --- naraz, nagle. bez płot cisnął,/ mnie i Kubie pysk osmalił. GOSPODARZ A wszelki duch Pana Boga:/ na zegarze po północku. STASZEK Została zguba u proga... GOSPODARZ Zguba!? STASZEK podaje Gospodarzowi złotą podkowę Na! SzczęścieGOSPODARZ Złota podkowa --- STASZEK Błyskotała sie na błockubłocko --- błoto.. GOSPODARZ Wymowniejsze niźli słowa:/ znak widoczny, oczywisty,/ że zawitał gość ognisty/ na stepowym siwym koniu,/ z lirą dzwoniącą u siodła:/ orły, kosy, szable, godła! SCENA XXVIII Gospodarz, Gospodyni, Staszek GOSPODARZ Patrzaj, Hanuś! GOSPODYNI Scęście w ręku! GOSPODARZ Szczęście, szczęście znalezione. GOSPODYNI Kaka (gw.) --- gdzie.? GOSPODARZ Pod progiem na przysieniuna przysieniu --- u progu sieni domu.;/ szczęście w ręku. GOSPODYNI Cała złota,/ o mistyrna tyz robota./ Któż to zgubił? --- Schować trzeba. GOSPODARZ Zwołać ludzi --- spadło z nieba;/ trza pokazać zgromadzeniu. SCENA XXIX Gospodarz, Gospodyni GOSPODYNI Ni ma cego --- Scęście w ręku;/ tego z ręki się nie zbywa,/ w tajemnicy się ukrywa,/ światom się nie przekazuje:/ Scęście swoje sie szanuje! GOSPODARZ Złota! GOSPODYNI Prawda. GOSPODARZ Rzuć do skrzyni!/ Prawdziwieś do ręki wzięła;/ szczęście swoje się szanuje,/ czyli Piekła dar, czy z Nieba ---/ alećaleć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. jenszejensze (gw.) --- inne. szczęście moje. Kobieta, MężczyznaGOSPODYNI Cóz ty godosgodos (gw.) --- gadasz, mówisz., ja sie boje. GOSPODARZ Czyn, Patriota, Polak, Pijaństwo, SzaleństwoA boś jeszcze nie pojęła:/ skończyć nędzę --- zacząć dzieła. GOSPODYNI Jakie dzieła, co za dzieła?/ cóżem to ja nie pojęła? GOSPODARZ Orły, kosy, szable, godła,/ pany, chłopy, chłopy, pany:/ cały świat zaczarowany,/ wszystko była maska podła:/ chłopy, pany, pany, chłopy,/ szable, godła, herby, kosy,/ aż na głowie wstają włosy,/ wszystko była podła maska/ farbiona --- jak do obrazka:/ cały świat zaczarowany. GOSPODYNI A cóż tobie, cy gorącka? GOSPODARZ Snuło się to jak gorączka,/ jak gorączka na wulkanie,/ jak szumienie na organie:/ takie figury w koronie,/ tacy pyszni szlachta w herbie,/ pałace, zamczyska, wille,/ tabunami gnane konie,/ sześciu paradników w tyle:/ hulaj dusza bez kontusza/ z animuszem, hulaj dusza!!/ ani zbili pan w koronie,/ że stoimy gdzieś na szczerbiena szczerbie --- na wyłomie (muru obronnego).,/ ani zbilizbili (gw.) --- od: zbilić, zbylić: pamiętać, pomyśleć o czymś, tu: ani zbili: w jakimś innym sensie, dziś mętnym (jak cała przemowa Gospodarza); może: niewątpliwie lub tp?. szlachta w herbie,/ ani zbili chłop przy roli,/ czy tam kogo gdzie co boli:/ wół przy roli, świnia w ganku ---/ hulajże, panie kochanku. GOSPODYNI Połóżże sie, boś pijany. GOSPODARZ Świat pijany, świat pijany,/ cały świat zaczarowany/ puść mnie, ja mam jechać, muszę,/ poprzysiągłem się na duszę. GOSPODYNI Gwałtu, rety!!! SCENA XXX Gospodarz, Gospodyni, Goście z miastaGoście --- w I wydaniu dokładniej: Goście z miasta, do nich to zwraca się Gospodarz ,,Wy się wynudzicie w mieście..."). WSZYSCY Co się dzieje??/ Co się stało? GOSPODYNI Ot, szaleje! GOSPODARZ Maska, Nuda, Pozory, MiastoWy a wy --- co wy jesteście:/ wy się wynudzicie w mieście,/ to sie wam do wsi zachciało:/ tam wam mało, tu wam mało,/ a ot, co z nas pozostało:/ lalki, szopka, podłe maski,/ farbowany fałsz, obrazki;/ Szlachcicniegdyś, gdzieś tam, tęgie pyski/ i do szabli, i do miski;/ kiedyś, gdzieś tam, tęgie dusze,/ półwariackie animusze:/ kogoś zbawiać, kogoś siekać;/ dzisiaj nie ma na co czekać./ Nastrój? macie ot nastrojeNastrój?... --- słowa zwrócone przeciw poszukiwaniu ,,nastrojów", znamiennych dla sztuki modernistycznej (Stimmung), ale tu raczej dla modnej wówczas postawy, podporządkowującej zachowanie się zmiennym, lecz przeważnie posępnym lub marzycielskim nastrojom, odpowiadającym pesymizmowi w poglądzie na świat.:/ w pysk wam mówię litość moje. pluje AKT III SCENA I Gospodarz Chodzi tam i sam; zatrzaskując zamyka to jedne, to drugie drzwi, które ktoś od zewnątrz otworzy; wreszcie znużony położył się na zestawionych krzesłach, drzemiący. Pokój jest ciemny. Wszystko już odtąd mówione półgłosem. SCENA II Gospodarz, Poeta, Nos, Pan Młody, Gospodyni, Panna Młoda POETA Spił sie, no! GOSPODARZ Zwyczajna rzecz:/ Polakpowinien mieć polski łeb/ i do szabli, i do szklanki/ --- a tymczasem usnął kiep. NOS Do szklanki i do kochanki ---/ --- chociaż nie --- chociaż nie; ---/ rzecz mi się inaczej widzi,/ coś mnie tak pod sercem rwie,/ może z tego będzie co; ---/ wino, wódka --- to nie to,/ czynnik główny: ...miecz. GOSPODARZ BrońMiecz --- miecz, czynnik główny miecz. POETA Dziwna rzecz --- dziwna rzecz;/ połóżcie go spać. PAN MŁODY Szarpie sie. NOS Widzi mi się, jestem w lesie;/ uciekają drzewa precz.... PAN MŁODY Czy cię nudziczy cię nudzi --- tzn. czy odczuwasz nudności, mdłości.? NOS NudaWszystko nudzi,/ wszystko mi się przykrzy już;/ koło serca mi się studzi,/ odleciał mnie Anioł stróż;/ inoino (gw.) --- tylko. mi się widzi las/ i te drzewa lecą precz:/ wszystko hula: has, has, has. PANNA MŁODA To sie spił. POETA Ciekawa rzecz. GOSPODARZ Wszystko zawsze jest ciekawe,/ wszystko interesujące. PAN MŁODY Własny ton, muzyka duszy;/ ton, przez który dusza krzyczy. POETA Ciszej --- czegoś sobie życzy. NOS Kapkę wina, w gardle suszy. POETA Masz --- Artysta, Poeta, SztukaNOS do Poety Znam, znam: evviva l'arteevviva l'arte (wł.) --- niech żyje sztuka. Przybliżony cytat z wiersza Kazimierza Tetmajera Evviva l'arte z Poezyj, Serii II (1894): ,,i chociaż życie nasze nic niewarte: / evviva l'arte!". Wiersz ten, głosząc hasło ,,sztuki dla sztuki", stał się bez mała programową deklaracją polskich modernistów.,/ życie nasze nic niewarte:/ kult Bachusa i Astartekult Bachusa i Astarte --- Bachus w mit. rzym.: bóg wina; Astarte: babilońska i fenicka bogini miłości (także: wojny, księżyca, niebios)../ Ha! trza znosić Fata, Los,/ konsekwentnie próżny trzostrzos --- sakiewka; torebka na pieniądze.;/ o Wielkościach darmo śnić,/ trzeba żyć, trzeba żyć. ---/ Bonaparte, ten miał nos. GOSPODARZ ze swego miejsca PijaństwoGdzieżeś ty się tak uwinoł,/ ledwo drugi dzień wesela,/ jużeś powalony z nóg. Chłop, Pozycja społeczna, SzlachcicNOS Chciałem, żebym w tłumie zginął,/ żeby się tak zniwelowaćzniwelować się --- zrównać się, zejść.,/ zanurzyć się po szczyt głowy/ w ten świat zdrowy;/ indywidualność zdusić,/ do prostoty się przymusić,/ ale cóż, kiedy natura/ rozśpiewała moją duszę;/ mimo żem chciał się pogłębić,/ Choroba, Melancholia, Pijaństwo, Próżnośćna plan pierwszy wstąpić muszę ---/ czuję! psiakrew, serce czuję... POETA Nie żarty, choroba serca;/ po cóż pijesz? PAN MŁODY Niebezpieczno,/ ach, to już prawie szaleństwo. GOSPODARZ mrucząc ...A jednak i to... męczeństwo:/ żyć z tą pustką w duszy wieczną. NOS Piję, piję, bo ja muszę,/ bo jak piję, to mnie kłuje;/ wtedy w piersi serce czuję,/ strasznie wiele odgaduję:/ tak po polsku coś miarkuję/ szumi las, huczy las:/ has, has, has./ Chopin gdyby jeszcze żyłChopin gdyby jeszcze żył (...) --- w bełkotliwych wynurzeniach pijanego Nosa komentatorzy dosłuchiwali się echa deklaracyj Stanisława Przybyszewskiego, jego fascynacji muzyką Chopina (którego kompozycje grywał podczas pijatyk w gronie cyganerii). W samej postaci Nosa odnajdywano uosobienie ,,przybyszewszczyzny" krakowskiej. Owo zagadkowe ,,ram-tam-tam-tam-tam", które w ustach Nosa zastanawiało może czasem którego z czytelników Wesela, to niewątpliwie nic innego, tylko fraza z Preludium A-dur Chopina, które Przybyszewski godzinami potrafił grywać w chwili największego napięcia, waląc coraz wścieklej, coraz rozpaczliwiej w klawiaturę. I więcej znalazłoby się cech przybyszewszczyzny w Nosie; pewne aktorstwo desperacji, owo ,,na plan pierwszy wstąpić muszę", i echa Nadczłowieka: ,,Bonaparte, ten miał nos" etc. W ten sposób, tą jedną figurą, Wyspiański otwiera (dla wtajemniczonych) okno na cały dwuletni bujny okres krakowskiego i polskiego życia artystycznego. Nos, ten maruder przybyszewszczyzny, odcina się od tego całego środowiska tragicznie groteskową plamą (por. Tadeusz Żeleński-Boy, Plotka o Weselu).,/ toby pił ---/ has, has, has,/ szumi las, huczy las. POETA Połóżże się na kanapie,/ jak się wyśpisz, pójdziesz w tan. NOS Chłop, Szlachcic, TaniecTańcowałem z Morawianką,/ nikt jej nie chciał w taniec brać,/ przecie mnie na litość stać:/ ona chłopka, a ja pan,/ jak się prześpię, niech poczeka. GOSPODARZ majacząc Sen --- sen: --- niech poczeka tam;.../ długa droga i daleka,/ jedzie drogą wielki pan... POETA do brata Coś się marzy --- --- ? GOSPODARZ I ja śpiący. GOSPODYNI do męża Podź na łóżko, zgotowionezgotowione (gw.) --- przygotowane.. GOSPODARZ Nie --- zostanę tu w fotelu. ku Nosowi PrzyjaźńHe, dobranoc, przyjacielu,/ tych prawdziwych już niewielu. Pijaństwo, PocałunekNOS układa się na sofie; do Pana Młodego Całowałem MorawiankęCałowałem Morawiankę --- zapewne cząstkowa parafraza jakiejś piosenki, może żołnierskiej (Galicja i Czechy z Morawami wchodziły w skład Austrii, łączyła ich mieszkańców często wspólna służba wojskowa).,/ a trzymałem flaszkę w łapie;/ flaszka mi się przechyliła/ i czuję, że wino kapie;/ szkoda wina; --- w tym przyczyna,/ że trzymałem flaszkę w łapie;/ chciałem wyjąć korek, a tu/ korek coraz na spód idzie;/ myślę sobie, daj go katu,/ wyciągnę korek za włos,/ za włos długi Morawianki,/ a ona poszła po szklanki;/ no, ale się jakoś stało,/ że wypiłem flaszkę całą/ i... musiałem wypić włos!/ i to mnie tak rozmarzyło,/ żem się kochać począł naraz ---/ chcę całować drugi raz/ i tutaj nowy ambaras,/ bom runął jak, jak --- jak głaz. PAN MŁODY Pamiętaj na drugi raz:/ wprzód całować, potem pić. POETA Wprzódy zmarnieć, potem żyć. GOSPODYNI A podźcie juz, niechże śpiom. NOS Tom te rom tom, tom, tom, tom... PANNA MŁODA Ostawcie ich, podźcie już. Kondycja ludzkaPOETA Ciekawy stan takich dusz. PAN MŁODY My jeno znamy połowę/ o sobie --- któż resztę wie --- --- ? POETA SenGdzie to człowiek chadza w śnie:/ straszno tam, tutaj źle;/ prawie co dzień myślę o tem:/ jak to długo może trwać --- ? NOS Na ten temat myślę co dzień;/ jak się wyśpię, powiem mowę ---/ chce mi się okrutnie spać,/ najlepiej na ten temat śpię. PAN MŁODY Całe ciało zlane potem. POETA Trza mu suknie inszeinsze (gw.) --- inne. wdziać. NOS Czas, Przemijanie, WinoWieczność --- czy tak rozumiecie --- ?/ Nieskończoność --- hej, gdzieś, hej ---/ ty mi, panno, wina lej;/ spłyniem, inni po nas przyjdą. GOSPODARZ Czy oni już raz stąd wyjdą!/ Nie tłuczcie się --- ruszaj tam,/ chcę mieć spokój, chcę być sam. NOS Czas, Kondycja ludzka, PrzemijanieSpłyniem, inni po nas przyjdą;/ uciekajcie, kysz, a kysz ---/ après nous le délugeaprès nous le déluge (fr.) --- dosłownie: ,,po nas [choćby] potop", ,,po mojej śmierci niech się dzieje, co chce", maksyma przypisywana Ludwikowi XV (a raczej powiedziała doń tak pani de Pompadour, chcąc go pocieszyć po klęsce poniesionej pod Rossbach).. Nos zasypia na sofie, Gospodarz na fotelu i krzesłach i tak już śpiący obaj pozostają. SCENA III Chłop, Muzyka, WeseleCzepiec, Muzykant we drzwiach wejściowych CZEPIEC Durny gajdusiegajdus (gw.) --- tej formy nie ma w Słowniku gwar polskich J. Karłowicza; gajda: nicpoń, głupiec; gajdziasty: niezgrabny, ociężały.,/ piniądze tobyś chcioł braćpiniądze tobyś chcioł brać --- na zabawie chłopskiej po rzuceniu pieniędzy grajkom można sobie zatańczyć wedle własnej woli (np. na żądaną nutę).?! MUZYKANT Nie gawędźcie, gospodorzu,/ połóżcie się spać;/ niech se potańcują inni. CZEPIEC Psiekwie --- mieście grać powinnimieście grać powinni (gw.) --- mnie powinniście grać (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika).;/ to mnie kazujeciekazujecie (gw.) --- każecie; przykazujecie. leżeć,/ jagem wom zesypołjagem wom zesypoł (gw.) --- jak wam zasypałem (nasypałem). piniądze. ---/ Patrzyć! --- jak wom pyski spierespiere (gw.) --- spiorę../ Będziecie czy nie będziecie grać --- ? MUZYKANT Nie gawędźciegawędzić --- tu: w znaczeniu gwarowym (podkrakowskim): przeszkadzać, zawadzać., gospodorzu,/ połóżcie się spać;/ niech se potańcują inni. CZEPIEC Psiekwie --- mieście grać powinnimieście grać powinni --- tzn. mnie grać powinniście.. MUZYKANT Szóstkeście daliszóstka --- potoczna nazwa monety dwudziestohalerzowej (równowartości sześciu krajcarów, które były w obiegu w Galicji do 1857 r.), ok. 1900 r. wartość nabywcza takiej sumy odpowiadała cenie litra mleka lub kilograma chleba; szóstkeście dali (gw.): konstrukcja z przestawną końcówką czasownika, inaczej: daliście szóstkę. Tadeusz Boy-Żeleński, świadek epoki, twierdzi, że autentyczny Czepiec miał za złe Wyspiańskiemu, iż kazał mu się targować o tak małą kwotę, jakiej by porządny gospodarz nie dawał muzykantom (por. Plotka o Weselu).,/ juześmy wom przegrali;/ niech se potańcują inni. CZEPIEC Psiekwie --- mieście grać powinni. SCENA IV Czepiec, Czepcowa CZEPCOWA Dejzedejze (gw.) --- dajże. pokój ---/ cóz ci ta o głupie granie;/ zastępujesz ta komu. CZEPIEC Następnastęp (gw.) --- cofnij się. --- jo im sprawie lanie. CZEPCOWA Pojdzepojdze (gw.) --- pójdźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). do dom, boś ochlany. CZEPIEC Caf sięcaf się (gw.) --- cofnij się., babo --- jo pijany?/ Szurujszuruj (gw.) --- idź, wynoś się. do domu!/ Skrzypkowie, jo mom rękę silno,/ moze wiciewicie (gw.) --- wiecie. --- po dobroci. CZEPCOWA O cóz to ci --- o cóz to ci? CZEPIEC Następ, ja im sprawie lanie. CZEPCOWA Dejze pokój. CZEPIEC Psie gazdoniegazdoń (gw.) --- wyraz obelżywy.,/ pokilpokil (gw.) --- póki, dopóki. mówię po dobroci. SCENA V Czepcowa, Gospodyni CZEPCOWA Waswas (gw.) --- wasz (mąż). ta śpi. GOSPODYNI Mój ta śpi. Młodość, WeseleCZEPCOWA Telo z tym Weselem zachodu. GOSPODYNI Niech sie ta pocieszom z młodu. CZEPCOWA Młodość, StarośćJuścijuści (gw.) --- pewnie, oczywiście., ino tyleckatylecka (gw.) --- tyle. człowieka,/ co sie nawesołuje z młodu;/ późnipóźni (gw.) --- później. ino cięgiemcięgiem (gw.) --- ciągle. narzeka:/ tego szkoda, tego szkoda... GOSPODYNI Tak ta, jak ta, jak sie co da. CZEPCOWA Ale pikniepiknie (gw.) --- pięknie. sie odbywo./ Chłop, MieszczaninInoino (gw.) --- tylko. to miastowe państwo/ patrzy sie, patrzy, a poziwopoziwo (gw.) --- poziewa.;/ widać to niewyspane cycy (gw.) --- czy. jakie;/ poziwo, a nie odydzieodydzie (gw.) --- odejdzie, odjedzie.;/ widać im sie szyćkoszyćko (gw.) --- wszystko. udałoudać się komuś (dwa., gw. --- spodobać się komuś.; ---/ a naprzyjezdzało niemało. GOSPODYNI Tylo ozrywki w cały bidziew cały bidzie (gw.) --- w całej biedzie.. SCENA VI Rachel, Poeta Flirt, Kobieta, Literat, Poeta, Poezja, SztukaRACHEL Ach, panie, jak to piękna dla pana/ chwila --- ja panu oddana;/ a że to tak przemija/ i ani się pan coraz zbliża,/ ani ja, bo ja wciąż nieśmiała. POETA Pani by tam stała i stała/ na tym wichrze... RACHEL A, ten pęd; a potem te głosy coraz cichsze ---/ coraz dalsze --- i ta muzyka bliska,/ i te wszystkie na sadzie zjawiska,/ którem ja widziała ---/ a że to tak przemija;/ że my się rozejdziemy/ że się wzajem zapomniemy,/ to jest, pan mnie zapomni,/ i jak się Rachel oprzytomni,/ to będzie marzyć/ i może będzie smutna. POETA To będzie pani kontentakontent (daw.) --- zadowolony.,/ że myśl tak upornieupornie --- uporczywie. zajęta/ smutkiem --- a Smutek to Piękno. RACHEL A jak struny sie jakie rozpękną/ i zacznie grać ten żal. POETA Wtedy pani weźmie szal/ i przystanie jak Polymnia w ogrodziePolymnia a. Polihymnia --- Muza poezji lirycznej i muzyki, wynalazczyni liry. Przedstawiano ją w pozie pełnej zadumy, często okrytą welonem. Jest rysunek Wyspiańskiego tak właśnie przedstawiający Polihymnię (z 1897 r.).,/ i pomyśli --- --- jaki krój jest w modzie,/ jak się ubrać, mając pójść na bal/ lub do koncertowych sal,/ a tam --- to się spotkamy. RACHEL No a cóż ten serdeczny żal/ i ta na moim czole chmura --- ? POETA A od czegóż jest literatura ?/ to wejdzie w sztukę;/ w jakiejkolwiek formie, ale wejdzie:/ czy jako sonet, czy liryka,/ czy feleton powieścifeleton powieści --- felieton, tu: powieść drukowana w odcinkach w gazecie (fr.: roman feuilleton).. RACHEL A moja muzyka/ serca --- prawie miłość do pana/ najszczersza --- --- ? POETA Ta będzie najszczerzej oddana,/ co do wierszawiersz --- tu: wers.. SCENA VII Haneczka, Pan Młody Chłop, Kłamstwo, Kobieta, Poeta, SzlachcicHANECZKA Dziękuję ci, panie bratku,/ tak mi dobrze było tańcować. PAN MŁODY Dobrze, kwiatku? HANECZKA Jakem sie zaczęła kręcić/ tak w kółeczko, tak w kółeczko,/ takem i chciała pocałować/ drużbę. PAN MŁODY Dziecko?! HANECZKA Pocałunek, PoetaNo a wy, to sie całujecie/ nie jak dzieci. PAN MŁODY My jako poeci,/ to nam, to niby uchodzi,/ to się inaczej rozumie. HANECZKA A ja to w sobie zatłumię?/ PocałunekNiechże przecie sie wyszumię/ w czułości dla tych Krakusów. PAN MŁODY Wszystko dobrze, prócz całusów HANECZKA Całus nie jest żadną stratą. PAN MŁODY Drużbowie za głupi na to. HANECZKA To tak mówisz na ostatku! PAN MŁODY Nie trza, kwiatku! SCENA VIII Poeta, Maryna Poeta, PoezjaPOETA Coraz piękniej --- pani sama. MARYNA Pięknieję w tej samotności;/ pan już, widzę, przypiął skrzydła,/ pan już upoetyzował chwilę/ i dom cały, wesele i gości. POETA Tak --- już wszelakie straszydła,/ cały raj fantastyczności/ zimaginowałem żywy. MARYNA No i stał się pan szczęśliwy,/ miarkując talentu tyle;/ a my co --- my nie poeci; ---/ czy nie uważa pan, że nad nas leci/ jakaś kaskada czułości,/ że się nam na oczach świeci,/ jakbyśmy już coś widzieli --- ? POETA Może, to może być,/ że staliście się anieliże staliście się anieli --- nawiązanie do słów z wiersza J. Słowackiego o sile fatalnej jego poezji, która działać będzie: ,,aż was, zjadacze chleba w aniołów przerobi" (por. Testament mój). Wyspiański podejmuje dyskusję z romantyzmem, z uwznioślonym wizerunkiem Polski, Polaków i polskości wykreowanym przez poezję romantyczną. Nadała ona naszemu patriotyzmowi ton trudny do utrzymania; nie wiadomo, co z tym projektowanym patriotycznym ,,anielstwem" począć, jak mówi Maryna, czyli nie ma sposobu, by je wykorzystać w codziennym życiu i działaniu./ przez tę noc nieprzespaną,/ przetańczoną, przegraną/ a dalej co --- ? MARYNA Myślę właśnie,/ co dalej z anielstwem począć ---/ że do wozu się koniki zaprzągnie,/ my siądziemy --- lokaj trzaśnie/ z bicza --- i wszystko... POETA Jak z bicza trzask zgaśnie. MARYNA No ale któż/ ten ton tak wysoki uciągnie??/ Chłop, PatriotaTam poza mną, jak stałam/ przy skrzypku --- wysłuchałam:/ mówili o Polsce chłopi/ i mówili wcale rozsądnie i szczerze:/ że tego, tamtego trzeba bić,/ że się nie trzeba dać, że trzeba jakoś żyć,/ że dłużej tak nie może trwać,/ i, wie pan --- jakoś temu wierzę,/ że to było rozsądnie i szczerze. POETA Że jakby przyszło do czego... MARYNA Kiedy!? POETA Bo po co się to ciągle skarżyć biedy:/ po co myśleć. MARYNA Rzeczywiście, po co --- POETA A za popędem idąc... MARYNA Jak kto! --- POETA Oni i my --- my i oni,/ na wyścigi --- kto kogo przegoni! MARYNA A pan na Pegazie na chmurze./ Mnie się zdaje --- że coś jest... POETA Tam?! MARYNA Tam --- tu! --- w całej polskiej naturze/ przemiana. POETA Obserwacja? MARYNA Ja wróżę. Poeta, Błądzenie, Szaleństwo, ŁzyPOETA Ach, wierzę pani, i ja też przemieniony,/ a jeszcze sobie nie wierzę/ i choć wszystko pani mówię szczerze,/ to przed sobą prawdę własną kryję/ i we mgle jakowejś żyję./ Tyle się podłości i głupoty/ koło mnie wlokło jak psów,/ czepiało się moich rąk,/ czepiało się moich nóg;/ z tylum już zawracałz tylum (...) zawracał --- z tylu zawracałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). dróg/ dla mgieł, dla nocy, ciemności!/ Oszaleć --- bo wszędywszędy (daw.) --- wszędzie. czuję/ ten ustrój poetyczności/ i wszystko we mnie tańcuje:/ mgły i smutek, i podłości ---/ i na skrzydłach mi cięży/ ciężar jakby cudzych łez:/ ktoś płacze/ i łzy się do mojej duszy/ czepiły --- skrzydeł nie ruszy/ mój Duch, bo spętany./ Słyszałem, jakby gdzieś nad nami/ w górze, czy u stropów, czy chmur,/ ktoś rzewnymi płakał łzami. MARYNA Co panu jest, co panu jest,/ niech pan idzie ochłonąć na dworze,/ na wichrze. POETA Tam! tam gorze/ jeszcze więcej --- tam mnie porywa/ ten sad, gdzie drzewa ogromnieją/ i ponurość się rodzi straszliwa/ z krzewów i pni, i liści --- co rdzewieją/ w ciemni, jak majaki/ spokojnych Słowiańskich Bogów. MARYNA --- A, prawda się jak oliwa/ zbiera; --- cóż to pana boli?/ myśl --- ? POETA Poeta, Konflikt wewnętrzny, CierpienieTa myśl mnie boli: ---/ jest ktoś, co mnie wiąże do roli,/ i ktoś, co mnie od roli odrywa;/ jest ktoś, co mi skrzydła rozwija,/ i ktoś, co mi skrzydła pęta;/ jest ktoś, co mi oczy zakrywa,/ i ktoś, co światło ciska;/ jest jakaś ręka święta/ i jest dłoń inna, przeklęta;/ jest Szczęście, co się ze mną mija,/ i Nieszczęście, które mnie tuli. MARYNA Że to pan wszystko tak pamięta,/ że pan tym wszystkim tak się czuli. SCENA IX Czepiec, Kuba CZEPIEC Pódzies, smyku! pódzies, zdybiuzdyb (gw.) --- znajda.! KUBA Dejciezdejciez (gw.) --- dajecież. pokój, panie wójcie. CZEPIEC Nie kręć się tu pod nogami,/ tu starszeństwo inoino (gw.) --- tylko. sami. KUBA A jojo (gw.) --- ja. coś wimwim (gw.) --- wiem. i pedziołbympedziołbym (gw.) --- powiedziałbym.,/ żebyście się nie ciskali. CZEPIEC Co...? KUBA Wy macie pójść kajśkajś (gw.) --- gdzieś. z nim. tu wskazuje Gospodarza CZEPIEC wskazując Z tym... KUBA wskazując Co śpi. CZEPIEC Kaka (gw.) --- gdzie.? KUBA Na Moskali! CZEPIEC Co, ja z nim, z tym, co śpi --- --- ?! KUBA Cyt, jemu sie cosik śni;/ był u niego jakiś ponpon (gw.) --- pan.,/ bary miołmioł (gw.) --- miał. jak chlebny piecchlebny piec --- piec chlebowy (służący do wypieku chleba).. CZEPIEC Jakiś bardzo znakomity pon,/ jeźlijeźli (gw.) --- jeśli. bary mioł jak piec. KUBA Zajechał konno w podwórze,/ a potem, jak se pogadali/ z tym, co śpi --- pon Jaśka wzionwzion (gw.) --- wziął.;/ Jasiek zaraz konia spionspion (gw.) --- spiął (tu: ściągnął wodze uprzęży konnej, ew. spiął strzemionami ponaglając do biegu)./ i zakrzyknął: bić Moskali!/ Myśmy dwa ze Staskiem stali./ Jescejesce (gw.) --- jeszcze. wam i to powtórzę,/ jak oni tu sie zgodali... CZEPIEC A ten pon --- --- ? KUBA Gość z Ukrainy,/ jakiś okropnie bogaty,/ straśniestraśnie (gw.) --- strasznie. polskie robił miny. CZEPIEC Stary --- ? KUBA Pono setne laty. ---/ Mówili o jakisi rzezi, krwi ---/ że trza objezdzywać dwory;/ pon był do szyćkiegoszyćkiego (gw.) --- wszystkiego. skory,/ tak się prędziuśko zmówili,/ że jak stary już skońcyli,/ tośmy ledwo odskocyli/ ze Staskiem ode drzwi/ i niby to, ze trzymomy siwka. KońCZEPIEC Koń był siwy --- ? KUBA Jak śnig, mlikośnig, mliko (gw.) --- śnieg, mleko.,/ a czaprak pozłocisty. CZEPIEC Czy to nie jakosi podrywka,/ czy Czart może ze mnie drwi?/ Kto go więcej widzioł? KUBA Niknik (gw.) --- nikt.. CZEPIEC Staszek: bajokbajok (gw.) --- bajarz, łgarz., a ty: śpikśpik (gw.) --- malec; [śpioch; red. WL].. KUBA Koń, SzczęścieNie wierzycie? --- jest podkowa,/ bo koń złotem był podkuty;/ oddarła sie i jo nalozjo naloz (gw.) --- ja znalazłem.. CZEPIEC Gdzie jest? KUBA A oddałem zaroz,/ a matuś schowali do skrzynie. CZEPIEC Schowali podkowę do skrzyni --- ?/ nikomu nie pokazali;/ jak na dobrom gospodynie./ dobrze --- to sie nawet chwali./ Ale Szczęście! --- Jo już wim,/ trza, żebyśmy poszli z nim./ Słuchaj, Kuba, pódź ty ze mną,/ bo jest ciemno./ Bedzies świciułbedzies świciuł (gw.) --- będziesz świecił., zbierema sięzbierema się (gw.) --- zbierzemy się.! z gestem w stronę Gospodarza Czekajcie! Rozmówiewa sierozmówiewa sie (gw.) --- rozmówcie się; porozmawiajcie, umówcie się.! SCENA X Czepiec, Dziad CZEPIEC nastąpił we drzwiach na wchodzącego A cóżeś za...! DZIAD Panie wójcie! CZEPIEC Ni mocie kani mocie ka (gw.) --- nie macie gdzie.? W drodze stójcie?! DZIAD A strzeżcie sie --- zmiłujcie sie ---/ tak sie rozpytujom chłopy,/ jakby się co miało dziać:/ chcom sie do żelastwa brać. CZEPIEC Stanie sie, co ma sie stać. DZIAD Jasiek cosi po wsi gonił/ konno --- w okna wszystkim dzwonił. CZEPIEC Czy ja spał, gdziem ja był! DZIAD Wyście, panie wójcie, pił. SCENA XI Czepiec, Gospodyni GOSPODYNI Mój ta śpi... CZEPIEC Wasz ta śpi... GOSPODYNI Tyla sie naciskoł, szumioł,/ zwymyśloł het dookoła. CZEPIEC Mówił co i ciekawego? GOSPODYNI A kto by ta co rozumioł? CZEPIEC To może co będzie --- hę? GOSPODYNI Tylo z tego, co z niczego;/ kajś sie zbiroł, kajś sie brołkajś sie zbiroł, kajś sie broł (gw.) --- gdzieś się zbierał, gdzieś się brał (wybierał).,/ moze by był kogo proł. CZEPIEC Moze by nie było źle? GOSPODYNI Moze byście chcieli ś nim/ konno lecieć? CZEPIEC Konno, gdzie --- !? GOSPODYNI Jo to wimjo to wim (gw.) --- (czy) ja to wiem.? CZEPIEC A mówił tyztyz (gw.) --- też. więcywięcy (gw.) --- więcej. co? GOSPODYNI Jo to wim? CZEPIEC Kto jak kto --- ale jo! SCENA XII Radczyni, Dziennikarz RADCZYNI PracaPanowie macie tak wiele/ absorbującej pracy --- a Wesele/ zwabiło pana. DZIENNIKARZ Rad jestem/ od głupstwa oderwać się chwilę. RADCZYNI Pańska praca: rzecz serio,/ a pan takim przekreśla ją gestem,/ tak ją wspomina niemile,/ tę rzecz serio. DZIENNIKARZ PrawdaRzeczy serio nie ma;/ wszystko jest prowizoryczne:/ przekonania, opinie, twierdzenia. RADCZYNI Jednak Prawda --- ? DZIENNIKARZ Nawet Prawdy cienia! RADCZYNI To tak zależy od człowieka:/ ale gdy pan sam ucieka/ z posterunku --- ---? DZIENNIKARZ Pani, to akcyzaakcyza --- cło na rogatkach miejskich, tu przenośnie: zajęcie uciążliwe.:/ ,,Placówka"Placówka --- zapewne od tytułu powieści Prusa w znaczeniu ważnego stanowiska, służby; tu w intencji ironicznej. --- imaginacja;/ DanaidDanaidy (mit. gr.) --- córki Danaosa skazane na czerpanie wody sitem, zatem na pracę daremną i bez sensu. zbyteczne trudy. RADCZYNI Obyczaje, Zabawa, Pozycja społeczna, Literat--- --- A to pan bywa wiele --- ? DZIENNIKARZ Tak z nudy./ Człowiek się tak w młyn zamiele,/ że bywam, i bywam wiele;/ wistwist --- gra w karty., partyjka, kolacyjka,/ bliscy, dalsi przyjaciele./ Z biegiem lat, z biegiem dni/ ten umarł, tamtego brak;/ człowiek sobie marzy, śni,/ a z nudów przywdziewa frak ---/ przyjechałem na wesele/ i choć mi niejedno wspak,/ jakoś, jakoś dobrze mi. SCENA XIII Radczyni, Panna Młoda RADCZYNI Małżeństwo, Pozycja społeczna, SłowoNo, moja ty urocza panno młoda,/ jakże wy sobie będziecie żyli? PANNA MŁODA A tak-ta, tak-ta, co jo wim,/ jescem sie nie zgodała ś nimco jo wim, jescem sie nie zgodała ś nim (gw.) --- co ja wiem, jeszcze się z nim nie rozmówiłam (umówiłam, dogadałam).. RADCZYNI Ja wiem, że twoja uroda/ niejedną trudność przesili,/ żeś sobie młoda;/ no, ale o czym wy będziecie mówili,/ jak tak nadejdzie wieczór długi:/ mówić się nie chce, trza przesiedzieć;/ on wykształcony, ty bez szkół --- PANNA MŁODA Po cóz by, prose pani, godoł,/ jakby mi nie mioł nic powiedzieć,/ po cóż by sobie gębę psuł? SCENA XIV Panna Młoda, Marysia MARYSIA Cieszę się, a myślę sobie,/ że ci będzie, siostro, żal. PANNA MŁODA Czego żal? MARYSIA Jakeś do pola ganiała/ krasąkrasa (gw.) --- krowa maści czerwono-białej lub czarno-białej. i siemieniatkesiemieniatka (gw.) --- krowa maści siemieniatej (siemieniaty: pstry, w cętki lub brunatny, raczej używa się w odniesieniu do kur: siemieniatka to kura pstra).;/ jageś jesce byłajageś jesce była (gw.) --- jak jeszcze byłaś (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). mała/ i ty, i Hanusia, i ja,/ byłyśmy razem doma,/ że ci sie zacniezacnie a. zacni (gw.) --- zatęskni. bez stajnie;/ żeś kole niej wyrosła zwycajnie/ i bez cały ty wsioski robotybez cały ty wsioski roboty (gw.) --- bez całej tej wiejskiej roboty.,/ bez tego harowanio;/ że jak ty bedzies panią,/ cieszę sie, a myślę sobie,/ że ci będzie, siostro, żal. PANNA MŁODA Czego żal --- ---? MARYSIA Że ci sie będzie cniełocnieło --- cniło, tęskniło./ bez tatusia, bez nos,/ bez tych płotów, bez ogroda;/ że choć sie chłopem uciesys,/ jesce tu płacząca przylecis,/ bo tutoktutok (gw.) --- tutaj. duszę mosmos (gw.) --- masz.,/ bo tu sie serce przyjęło,/ a tam ci będzie samotno/ i bez tobez to (gw.) --- przez to. ci będzie markotno,/ i bez to ci będzie żal. PANNA MŁODA Mało szkoda, krótki żal. MARYSIA A teraz ty sobie chwal,/ rumień się teraz i pal;/ ale tutok dusza sie ostanie/ i tutok twoje kochanie,/ a tam ci będzie samotno/ i bez to ci będzie markotno,/ i bez to ci będzie żal. SCENA XV Marysia, Ojciec Córka, Ojciec, Małżeństwo, Wesele.MARYSIA Tatuś sie Weselem cieszą... OJCIEC Niech sie bawią, niech sie weselą;/ tela tego, co te parę dni ---/ a potem, jak sie pobierą,/ to już mnie do nich nic,/ niech se ta na swoich żarnach mielą,/ jako chcą --- nie moje prawo. MARYSIA Ale tatuś nam pomogą z tą sprawą/ grontów --- do tej upłaty --- ? OJCIEC Jo patrzę swego --- jo niebogaty;/ posłaśposłaś (gw.) --- poszłaś (tu: za mąż)., toś posła;/ cy tam za tego, cy za insego:/ telo, co byś sie wyniosłatelo, co byś sie wyniosła (gw.) --- tak jakbyś się wyniosła./ na tamten świat. MARYSIA Wspomnienia, Zaręczyny, Śmierć, MążMoże byście byli więcej rad,/ żebym za pana sie wydała,/ jak mię to przed laty chciołchcioł (gw.) --- chciał. --- ? OJCIEC Ten, co umarł; --- ostał swat,/ boś sie przez Wojtka swatała,/ i swat ciebie wzioł. MARYSIA A ja swata pokochała,/ a dzisiokdzisiok (gw.) --- dzisiaj., jak sie Jaga wydaławydać się --- wyjść za mąż./ i ja sobie moje przypomniała/ o tym zmarłym przyjacielu,/ jakem sie to ś nimś nim (gw.) --- z nim. poznała/ na Hanusinym weselu ---/ zrobiło mi sie markotno,/ nie wiem czego ---/ przecie wolałam mego ---/ chyba, że onemu samotno. OJCIEC Kaka (gw.) --- gdzie. twój mąż? MARYSIA Już legnołlegnoł (gw.) --- położył się., śpi,/ zmęcony --- a kazał mi tu być,/ tom przyszła --- a nie wiem, po co;/ nic tu dla mnie, a tu ide,/ że tu tańczą --- jak przed laty:/ kiedy do mnie przyszły swaty/ i od chłopa, i od pana,/ a ja byłam zakochana. OJCIEC Idzeidze (gw.) --- idźże (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że w wymowie gwarowej). ku nim. MARYSIA ŁzyInoino (gw.) --- tylko. patrze:/ jak te druhny coraz bladsze/ z umęceniaz umęcenia (gw.) --- ze zmęczenia., a kręcom sie,/ nie ustanom, radujom sie. OJCIEC Potańcuj se. MARYSIA Ino patrzę... OJCIEC Płaczesz --- --- ? MARYSIA Tak się w oczach mgli,/ wszystko widzę coraz bladsze. SCENA XVI Poeta, Panna Młoda POETA Panna młoda --- ze snu, z nocy? PANNA MŁODA A sen to miałam,/ choć nie spałam,/ inoino (gw.) --- tylko. w takiw taki (gw.) --- w takiej. ległam niemocy... POETA Od miłości panna młoda osłabła. PANNA MŁODA --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Marzenie, Pieniądz, PoetaWe złotej ogromnej karocy/ napotkałam na śnie diabła;/ takie mi sie głupstwo śniło,/ tak sie ta pletło, baiło. POETA I od razu diabeł jak z procy,/ i od razu kareta złota? PANNA MŁODA A tak-ta na śnie, nie dziwota,/ że sie jakie byle co zwidzi;/ niech ino pon nie szydzi,/ bo pon, to po dniu zdziwuje,/ jescejesce (gw.) --- jeszcze. wsadywsady (gw.) --- wszędzie. rozgaduje,/ jakby cejcojakby cejco (gw.) --- jakby coś ważnego. --- choć ni ma co. POETA Są tacy, co za to płacą;/ że z jednego takiego bajania/ można sobie powóz sprawić/ i zestrojonego diabła,/ i ogromnie wielu gapiów zabawić. Ojczyzna, Polak, SenPANNA MŁODA Od tańcenia takem osłabła.../ Śniło mi się, że siadam do karety,/ a oczy mi sie kleją --- o rety. ---/ Śniło mi sie, że siedzę w karecie/ i pytam sie, bo mnie wiezą przez lasy,/ przez jakiesi murowane miasta/ ,,a gdzież mnie, biesy, wieziecie?"/ a oni mówią: ,,do Polski" ---/ A kazkaz (gw.) --- gdzież. tyztyz (gw.) --- też. ta Polska, a kaz ta?/ Pon wiedzą? POETA Po całym świecie/ możesz szukać Polski, panno młoda,/ i nigdzie jej nie najdziecie. PANNA MŁODA To może i szukać szkoda. POETA A jest jedna mała klatka ---/ o, niech tak Jagusia przymknie/ rękę pod pierś. PANNA MŁODA To zakładka/ gorseta, zeszyta trochę przyciaśnie. POETA --- --- --- A tam puka? PANNA MŁODA I cóz za tako nauka?/ Serce --- ! --- ? POETA A to Polska właśnie. SCENA XVII Poeta, Pan Młody PAN MŁODY Takie zimno bardzo rano;/ noc tę dzisiaj nieprzespaną/ zapamiętam długie czasy. POETA Zapewne, noc to poślubna,/ ta jest zawsze siłopróbna. PAN MŁODY Trochę to, co inne jeszcze./ Ujęły mnie jakieś kleszcze/ przestrachu, ogromne grozy./ Uląkłem się nagle prozy,/ jaka jest we fantastycznym świecie:/ że to, co jest tu przed nami żywe,/ tak się nagle wiatrem zmiecie;/ że my próżno wyciągamy ręce/ do widziadeł --- bo to są widziadła,/ i tak mi fantazja zbladła,/ bo już się była układła/ do snu we widziadeł lesie. POETA A mnie to znowu teraz niesie/ ten wicher z nocy./ Określiłbym to tak, że dusza pnie się/ po skale stromej w górę/ i wie --- wie, że stanie tam!/ Taka pewność sił, tę teraz mam! PAN MŁODY I to wszystko na żart --- --- ? POETA A ot tak, jak leci czart/ po nocy --- nie zeszła jeszcze noc. Arkadia, Sielanka, WieśPAN MŁODY A trafiaj ty orły z proc,/ ja wolę gaik spokojny,/ sad cichy, woniami upojny:/ żeby mi się kwieciły jabłonie/ i mlecze w puchów koronie,/ i trawa schodziła zielona,/ kręciła się przy mnie żona,/ żebym miał kąt z bożej łaski,/ maleńki, jak te obrazki,/ co maluje StanisławskiStanisławski, Jan (1860--1907) --- objąwszy katedrę pejzażu w krakowskiej ASP, wprowadził metodę studiów plenerowych. Jeden to z najwybitniejszych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował małe pejzaże liryczne, głównie o motywach ukraińskich (stamtąd pochodził) i podkrakowskich, znakomicie oddając nastrój. Zresztą słowa Pana Młodego świetnie charakteryzują jego ,,obrazki"./ z jabłoniami i z bodiakiem/ we złotawem słońcu takiem.../ żeby mi tam było cicho, spokojnie,/ a jeśli gwarno i rojnie,/ to od brzęczących pszczół, błyszczących much./ . . . . . . . . . . . . . . . . . .jw. powinien być zamiennik wersu SCENA XVIII Poprzedni, Czepiec Chłop, Pan, Szlachcic, Walka, PrzywódcaCZEPIEC w kożuchu, z wielką kosą w ręku A moi panowie tu. PAN MŁODY Kosa!/ Jaka piękna. CZEPIEC A bo nastawiona. PAN MŁODY Prawda, ostro najeżona,/ jak do bicia --- cóż to będzie z tego? CZEPIEC Ano nastawiona do użycia,/ ale to wy, panowie, nie wicie,/ jak widzę --- co sie gotuje. POETA Cóż to Czepiec mówią --- czy do brata/ jaka sprawa? CZEPIEC Ano właśnie: Sprawa. PAN MŁODY Rzecz ciekawa --- POETA Rzecz ciekawa, PAN MŁODY Cóżeście to niby mieli,/ żeście tak nagle wlecieli --- ? CZEPIEC Ej, pon jakby ślepy, ślepiec;/ nie do panam szedł. POETA No, Czepiec;/ brat drzymie, budzić nie trzeba;/ czy co ważne --- --- ? CZEPIEC Ważno kosa. POETA Jeśli potrzebował do obrazu/ kosy --- postawcie ją w kącie ---/ jak się zbudzi... CZEPIEC Aha, bratku, mom cie./ Juz sie obrazy skońcyły;/ panom ino obrazy, płótna. PAN MŁODY Coś dziś u Czepca mina butna. CZEPIEC Pańska ta za rezolutna;/ pon sie na mnie skrzywiom, jak rzekę,/ że my sie nie rozumiewamy sie nie rozumiewa (gw.) --- my się nie rozumiemy./ i na nic rozmowa nasa. POETA No pewnie, my do Sasa, wy do lasa. SCENA XIX Poprzedni, Gospodarz CZEPIEC podszedł ku śpiącemu i szarpie go za ramię Hej, hej, panie --- --- --- !/ Cóz to pon śpią, trzeba wstać,/ trzeba się do czego brać. GOSPODARZ rozbudzony, z fotelu i z krzeseł, na których leży Cóż --- wyście tu --- któż hałasi!?/ Gdzież Hanusia? Hanuś! CZEPIEC przywierając drzwi do izby Cicho,/ nie potrza jej tu do rzeczy,/ co chcę panu powiadać. Chłop, Przywódca, Szlachcic, Sen, CzynGOSPODARZ Cóż mi kum do ucha skrzeczy,/ o czym? --- cóż z tą kosą, po co? CZEPIEC A tam ludzie sie szamocą/ we wsi --- tam sie garną, kupią;/ może idą już --- pon śpią!!/ Zaspane ślipia. GOSPODARZ Co ty mnie tu --- co wy, co to? CZEPIEC A spieszy mi sie z robotą,/ juzem sie wycniółwycniół sie (gw.) --- przecknął, obudził się. ze spania/ i jestem gotów, i czekam/ dalszego rozkazowania,/ a pon sie nie wycniół i śpi. GOSPODARZ A wam co się z kosą śni --- --- ?! CZEPIEC Mnie sie nie śni, wstawaj pon;/ boć kum pono rozkaz wzion/ jakiś ważny, najważniejszy,/ i papiry, czy tam co. GOSPODARZ Ja, papiery, rozkaz, czyj? CZEPIEC Myjze sie pon prędzej, myj ---/ niech po próżności nie stoję,/ bo mi próżno mitręgamitręga (daw., gw.) --- znój, trud. i wstyd./ Pon mają pójść razem z chłopami,/ a chłopi tu wsioscywsioscy (gw.) --- wiejscy; ze wsi. już som/ gotowi --- i stoją tam!/ Zbierają się kole studnie z gościeńca/ i przywalą się tu do dziedzieńca,/ jak się poszarzeje świt. GOSPODARZ Zachodzę, zachodzę w głowę... CZEPIEC Tam w Krakowie już wszystko gotowe. GOSPODARZ Coście, kumie, coście, chłopie,/ zbajczylizbajczyć --- wymyślić coś nierzeczywistego. przez długą noc? ---/ Ja z Wami? CZEPIEC Wy z nami! GOSPODARZ A wy wszyscy z kosami...? CZEPIEC Jak się patrzy, ostrzem tak. GOSPODARZ Jakiś znak? POETA --- --- Jakiś znak? Chłop, SzlachcicCZEPIEC Zbierajcie się, póki czas,/ byśwa bylibyśwa byli (gw.) --- byście byli. radzi z was,/ a nie stójcie jak te ćmy/ albo kpy;/ co kto ma, do ręki brać,/ na podwórze wyjść i stać;/ tam już ludzie som,/ co sie sami rwiom:/ chłopi, tak! A chłopi, tak! POETA --- Jakiś znak. GOSPODARZ Jakiś znak! CZEPIEC Panowie, jakeście som,/ jeźli nie pójdziecie z nami,/ to my na was --- i z kosami! GOSPODARZ Wy, a jako --- ? POETA Wiecież, kto my!?/ Co wy o nas wiecie --- nic. CZEPIEC O, pon, widno, niewidomy;/ widać, że nie znacie nas. PAN MŁODY Widzę, żeście krwi łakomy;/ jeno że na krew nie czas. CZEPIEC Hej, pan młody, hej, pan młody,/ wyszczezyływyszczezyły [mu] się --- znaczenie wyrazu być może w związku z wyr. ,,wyszczerzać się", śmiać się. mu się gody,/ to mu ino w myśli wczaswczas (daw., gw.) --- odpoczynek.. GOSPODARZ A! wstydzę się waszych słów,/ choć mi radość z waszych lic. CZEPIEC Wyście bo to żarnychżarny --- rozżarzony, palący się, jarzący. świc/ rozpalili z naszych lic./ Panie, a cy pon pamięta,/ jak pon szeptoł nieraz w noc,/ co mówiła Panna Święta,/ jako w nas jest wielgawielga (gw.) --- wielka. moc,/ jako że moc jest zaklęta,/ że sie kiedyś opamięta.../ Wyście to pożarnych świc/ rozpalili z naszych lic. PAN MŁODY A wy zaraz w rękę nóż. CZEPIEC A cóż czekać, cy jo tchórz? GOSPODARZ Kumie, miarkujcie się w słowie. CZEPIEC A kiej słucho, niech sie dowie. PAN MŁODY Gębą toście bardzo harnyharny (gw.) --- dumny, zuchwały.. CZEPIEC Kręć pon ino próżne żarnyżarny --- żarna; kamienie do ucierania ziaren na mąkę.,/ poezyje, wirse, książki,/ podobajom ci sie wstążki,/ stroisz sie w te karazyjekarazyje --- karazja, grube wełniane sukno, z którego szyto chłopskie sukmany, jak również odzież żołnierską.,/ a jak trza sie mirzaćmirzać się --- znaczenie wyrazu niejasne, zapewne: wykazać się, wziąć się do czegoś realnego [względnie: mierzyć się; red. WL]. z czego,/ to pon w sobie szyćko skryje. POETA A przecież się nic nie dzieje. CZEPIEC A toć przecie wciąż mówicie,/ jeśli rozumiem co z tego;/ ponoć nawet pierwsi wicie:/ to rzecz wielka? GOSPODARZ Jaka?! Konflikt, Marzenie, Poezja, SenCZEPIEC DniejeDnieje (...) --- dialog zawiera krytykę konserwatywnych koncepcji politycznych dotyczących relacji między polskim ludem a szlachtą, poruszanych m.in. w Psalmach przyszłości i Przedświcie, gdzie Krasiński, starając się ukoić lęk przed możliwą rzezią szlachty, rewolucją chłopską i w związku z tym rozbratem wewnątrz narodu, postulował ścisły sojusz między tymi dwoma stanami (,,Jeden tylko, jeden cud: / Z szlachtą polską polski lud"). Wykrzyknik Czepca: ,,Dnieje!!!" stanowi bezpośrednie nawiązanie do tytułu Przedświtu i oznacza świt niepodległości Polski.!!! POETA Dnieje, tak, to tam szaleje/ ta majaka z chmur i mgły,/ ta majaka, co sie wieje/ ponad łan. PAN MŁODY ku oknu Na liściach skry./ Opalowa rosa spływa;/ przesiewa się w dyjamentach/ z drzew, jak wiszarwiszar --- ziele czepiające się kamieni, skał. Wyraz ten zrobił raczej niespodzianą ,,karierę" w literaturze modernizmu, w poezji. Wyspiański kpił z tej maniery: ,,»Wiszary«? znany wyraz, powszechnie zużyty, / Artur Górski, Miciński karmią się nim co dzień (...)". w skalnych pętach. ---/ Cud! CZEPIEC Pon ino widzisz pchły,/ pchły, świecidła, rosę, ćmy,/ a nie chcesz znać, co som my:/ że w nas dnieje, dusa świci,/ że zaruckozarucko (gw.) --- zaraz. kur zapieje,/ że na nas czekają w mieście,/ że nas tu jest ze dwiedzieście/ z kosom, cepem, żelaziwem/ i że to, to nie som sny. POETA Co on mówi? A to dziwne,/ bo mi się to dziś marzyło:/ jako dramat, jako sen. PAN MŁODY Co za temat! POETA Chłopska krew/ i ten jego pański gniew. GOSPODARZ Nas czekają? --- Was czekają?/ Zaraz --- coś to --- coś tu było,/ co już o tym mnie mówiło ---/ lecz kto, jaki... CZEPIEC Ktoś tu był,/ co przejechał duże światy,/ ponoś kajsikajsi (gw.) --- gdzieś. z Ukrainy;/ przywiózł hasło cy papiry,/ rozesłać kazał wicinywiciny --- tu: wici; określenie to oznacza stosowany w dawnej Polsce sposób zwoływania pospolitego ruszenia; początkowo znakiem, że król zwołuje armię były wierzbowe gałązki (witki, wici) rozwożone od dworu do dworu, następnie zastapiły je listy ze stosowną informacją. ---/ a są tu za progiem ludzie,/ mogą świadczyć, jak z północka/ słyszeli brząkanie liry. POETA do brata Liry brzęki po północy,/ jakeś ty leżał w niemocy,/ ja słyszałem. PAN MŁODY Ja słyszałem/ od podwórza, z tego sadu. POETA Z tego sadu, spod jabłonki,/ ale sobie myślę: mrzonki ---/ może ktoś się ubrał w dzwonki? GOSPODARZ A był także jakiś taki ---/ był też inny --- nie pamiętam ---/ ale mi coś świta --- Chłop, Przywódca, SzlachcicCZEPIEC Pany ---/ wyście ino do majaki;/ niechże który wyjrzy w pole,/ co sie widzi hań na dole,/ kandykandy --- kędy, gdzie. Dom Tetmajera stał na wzniesieniu przy drodze bocznej, prowadzącej ku gościńcowi z Krakowa. jest krakowsko ścizka. POETA wychodzi I stąd widzieć, bo to z bliska;/ trza zobaczyć. SCENA XX Pan Młody, Czepiec, Gospodarz PAN MŁODY Po cóż gniewy?/ takiście są rozpaleni. CZEPIEC A tam, panie, się rumieni;/ na powietrzu słychać śpiewy. PAN MŁODY Wyście, Czepiec, w gorącości,/ to wam się coś marzy, dzwoni. CZEPIEC Panie młody, tam ktoś goni,/ tyle chłopa, tyle koni,/ idź pon ujrzyć. PAN MŁODY wybiega Co tam znowu? SCENA XXI Gospodarz, Czepiec GOSPODARZ PijaństwoKum pijany --- ja pijany./ Ładnie wam tak z kosą w dłoni. CZEPIEC Psiakrew --- --- jo mom stać,/ a tu ludzie chcom się rwać./ Podźcie, chłopcy --- Kasper, podź!/ Stańcie se tu kole proga. Uchylił był drzwi nawołując; wchodzi dwóch parobków z nastawionymi kosami; z tych Kasper w stroju drużby. Stają na warcie: jeden przy drzwiach w głębi, drugi u drzwi weselnych. SCENA XXII Gospodarz, Czepiec, Parobcy Kobieta, Mężczyzna, NaródGOSPODARZ do Kaspra Zamknij, niech nie lazomlazom (gw.) --- lezą; wchodzą. baby./ A więc co to --- co to, co --- ?! CZEPIEC Któż to u was był --- no kto?/ Jeźli mos pon w sercu Boga,/ to sie z nami zgódź. Chłop, Mądrość, SzlachcicGOSPODARZ Czekaj, czekaj, coś mi świta:/ ktoś był u mnie, mówisz kum/ taki w głowie słyszę szum ---/ nie pamiętam, myśl ukryta/ nie może się dobyć z głębi --- ---/ coraz innych myśli tłum... CZEPIEC Pon se ino serce ziębi/ tym myśleniem, sumowaniem:/ boby sie pon usroł na niem. SCENA XXIII Poprzedni, Pan Młody PAN MŁODY we drzwiach PtakStado mi białych gołębi/ wyfurknęło przed sam nos,/ że aż Jaga krzykła w głos;/ powietrze się od nich kłębi./ Jaga, podź no! KASPER u drzwi weselnych Nie trza Jagi./ Tu sie ważne grajom sprawy;/ podź ta pon, boś tu ciekawy,/ ino nie trza żadnych bab. SCENA XXIV Poprzedni, Panna Młoda PANNA MŁODA szarpłaszarpła --- dziś popr. forma: szarpnęła. drzwi silnie i wchodząc odpycha Kaspra Pódzies, selmo, jakiś drab!/ Bedzies mi tu groził wniśćwniść (gw.) --- wejść.,/ żeś se wraził w rękę żyrdź,/ kceskces (gw.) --- chcesz. kim rządzić, taki cap ---/ wraź se jeszcze na łeb ćwirććwirć --- ćwierć; tu: drewniane naczynie służące do mierzenia (o pojemności ok. 25 litrów).! PAN MŁODY Cóż ci o to? KASPER Jasna pani!/ Poszłabyś sie przespać ś nim. PANNA MŁODA Wyście wszyscy niewyspani,/ w izbach swąd, a we łbie dym. SCENA XXV Poprzedni, Poeta Przeczucie, WizjaPOETA wbiegając PtakHuragan się czarnych wron/ zerwał z pola, gdzieś z tych stron,/ i z krakaniem wielkim goni;/ taki był głęboki ton/ w tym krakaniu czarnych wron,/ jakby jakiś niosły plon/ we łbach. GOSPODARZ Bracie --- nie to. POETA Na chmurach się dziwy stroją. PAN MŁODY ku oknu Z daleka już widać róż;/ przypatrz się, tak oczy zmruż:/ co za gra tych pierwszych zórz! POETA Z chmur się stawia jakby tron/ i jakieś zjawiska skrzydeł/ koło tronu. CZEPIEC Widzioł pon! SCENA XXVI Poprzedni, Gospodyni GOSPODYNI wchodząc żywo Słyszcie, chłopy, podźcie patrzeć,/ jakieś wojsko w ogniu stoi./ Całe pole pod Krakowem/ od tych kosisków się roi. GOSPODARZ Ha! --- już stoją! POETA Tyś widziała ---/ muszę widzieć! płoniesz cała! odbiegł, wiodąc za sobą Gospodynię SCENA XXVII Poprzedni, prócz Gospodyni i Poety PAN MŁODY Cóż wy tutaj? PANNA MŁODA ciągnie go ze sobą Podź sie patrz:/ dają znaki, dają znaki! PAN MŁODY A cóż za świat jakiś taki;/ to ciekawe, to ciekawe. Wybiegają obydwoje. SCENA XXVIII Poprzedni, prócz Państwa Młodych, Poeta POETA wraca szybko Słyszałem w powietrzu wrzawę,/ coś jakoby głosy, śpiew,/ ale wiatru zimny wiew/ w coraz inną dmucha stronę/ i co było już widome,/ już, zdaje się, pojawione,/ staje się nagle znikome;/ umilka i cichnie śpiew,/ przestaje się chylić krzew... SCENA XXIX Poprzedni, Pan Młody PAN MŁODY wraca pędem Ze Zorzy się zrobiła krew:/ taki sznur krwi wydłużony/ ponad Krakówponad Kraków --- ze wzniesienia w Bronowicach roztaczał się widok na cały Kraków wraz z Wawelem na horyzoncie. --- krwawy pąs,/ jakby wieża Zygmuntowska/ miała we dwie strony wąs. SCENA XXX Poprzedni, Panna Młoda PANNA MŁODA wraca pędem PtakOgromny przyleciał ptak,/ hańhań (gw.) --- tam. se na ganecku siad,/ taki ci ogromiec kruk./ Potem sie ze skrzydlich wag/ uniósł, wzleciał, znowu spad,/ potrzaskał gałązki brzóz,/ strącił rosy gęsty deszcz/ i posed --- ! SCENA XXXI Poprzedni, Gospodyni GOSPODYNI wpada Niech broni Bóg!!!/ Cóz wy chcecie, co wy chcecie!?/ Cózeście sie kosów jenicózeście sie kosów jeni (gw.) --- cożeście się chwycili za kosy; czemu chwyciliście za kosy.; do Czepca idźcież, kumie, hawhaw (gw.) --- tu. do sieni,/ boście całom noc nie spali. KASPER Coroz wiencywiency (gw.) --- więcej. nas sie waliwali --- tu: nadchodzi, nadciąga.. SCENA XXXII Poprzedni, wielu Chłopów z kosami i różną bronią, poubieranych jak do drogi GOSPODYNI Gwałtu rety, Boże chroń!/ Kto wam wraził kosy!? CZEPIEC Broń!!/ Dejcie, matka, spokój dziś,/ trza nam iść. GOSPODARZ Trza nam iść./ Coś mi świta; --- świta w polu./ Wszyscy widzą jakieś cuda./ Sen --- sny: bajki --- Myśl: kąkolu!/ Precz, kąkolu, chwaście, precz. ---/ Niechże wymiarkuję rzecz:/ ktoś był --- kazał --- co --- ? POETA do Gospodarza Co, bracie,/ w tobie się szamoce ból. Przeczucie, WizjaPAN MŁODY do Panny Młodej Mgły się już rozwłóczą z pól;/ będzie ranek śliczny --- Jaga,/ wczoraj były wichry, burza,/ dzisiaj wszystko się rozchmurza,/ moja duszo, jużeś moja. POETA do Gospodarza Mnie się w nocy zjawił duch:/ na nim była czarna zbroja;/ napadł na mnie tak obcesem,/ krzyczał słowa, takie słowa,/ wytężałem cały słuch. GOSPODARZ do Poety, a słuchany przez wszystkich Tak mi cięży, cięży głowa./ To powietrza ranny wiew./ Czy to prawda, bracie drogi,/ że oni tam jakiś śpiew/ napowietrzny słyszą gdziesi? POETA A może we wichrach biesibiesi --- biesy; diabły./ śpiewają i pryszczą krew/ na chmury --- ? PAN MŁODY Na niebie ruch. GOSPODARZ do Poety Mówisz, żeś wytężył słuch ---/ bracie --- skądś te słowa znam:/ ,,wytężać --- wytężać słuch". SCENA XXXIII Poprzedni, Haneczka, Zosia HANECZKA do Pana Młodego Bratku, w niebie jakiś ruch,/ jakieś wojny, jakieś dziwy:/ gonitwy po chmurach konne. ZOSIA A powietrze takie wonne... HANECZKA Gonitwy po niebie konne;/ rycerze jacyś ogromni/ stoją równo w dwa szeregi/ i dalekim łanem drzewców/ godzą na się wielkim pędem. PAN MŁODY Marzenie, SzaleństwoA to graniczy z obłędem,/ tyle zwidzeń, dziwów tyle;/ jak to człowiek z czego byle/ wysnuje znaczące rzeczy. Kobieta, MężczyznaHANECZKA do Czepca Ach, jaka to wielka kosa,/ moiściewy, taka szczytna;/ można by nią ciąć niebiosa/ na płaty, jak sztukę płótna. CZEPIEC Nie daj Boże ciąć po niebie;/ mowa jakaś bałamutna;/ zjawi się w naszy potrzebie/ nie bluźniercza, ale bitna;/ panienka se rezolutna,/ jescejesce (gw.) --- jeszcze. nic o kosach nie wiwi (gw.) --- wie.. HANECZKA Jacyście wy, moiściewi,/ dajcie no mi ją do ręki. CZEPIEC A to juz nie lolo (gw.) --- dla. panienki;/ Sprawa insoinso (gw.) --- inna.. GOSPODARZ do Poety, a słuchany przez wszystkich Sprawa, Sprawa!/ Duch! --- przez Boga --- Duch --- miarkuję:/ Ta noc była: dziwna jawa ---/ miałem gościa --- kto przeczuje? ---/ Była na dusze obława. POETA Widziałem rycerza w zbroi,/ bracie, mówisz: Duch! GOSPODARZ Mój bracie,/ przyleciał Duch --- ludzie moi!/ Jeszcze w oczach, jak cień, stoi./ Przypominam, przypominam:/ człowiek stary, z brodą siwą,/ twarz owita w siwy włos,/ w kożuchu ogromnym czerwonym/ przyszedł tu. STASZEK który się przecisnął ku Gospodarzowi przez gromadę chłopów i bab w natłoku zebraną na izbie Przyjechał, wim,/ trzymaliśmy konia razem z nim;/ koń był biały. KUBA tuż za Staszkiem W siodle lira. GOSPODARZ Myśli zbieram, słuch naginam... POETA W siodle lira... STASZEK Dwa pistolce. GOSPODARZ W mózgu kłuje --- jakby kolce:/ myśli zbieram... CZEPIEC do gromady otaczającej Gospodarza Myśli zbirazbira (gw.) --- zbiera.. GOSPODYNI O mój Boże, jakiś chory --- GOSPODARZ Lżej, opadła z piersi zmora. ---/ Słuchajcie --- wytężcie słuch:/ był u mnie Duch: Wernyhora! WSZYSCY Co ty mówisz, wszelki duch?! GOSPODARZ Oblatywał nocą dwory,/ był spokojny, dziwnie silny,/ dawał mi rozkazy, hasła,/ a był w sprawach takich pilny,/ nic w nim Siła, Moc nie gasła./ Spieszył się, wyleciał zarazara (gw.) --- zaraz.,/ miał objechać liczne dwory/ i miał wrócić do tej pory. WSZYSCY Tego rana?! GOSPODARZ Tego rana. WSZYSCY I cóż rozkaz --- --- ?! GOSPODARZ Wić posłana. POETA ku kosynierom Boże, toście wy są z Wici? CZEPIEC A som ludzie rozmaici;/ my ta wiemy od chłopaków,/ co sie trzymali czapraków,/ jak ta śkapaśkapa (gw.) --- szkapa; koń. w dworcu stała. STASZEK Co sie szarpią, to kopała;/ trzymaliśmy uzdki w łapach;/ mnie i Kubie pyski sprała;/ co za pon na takich śkapach! GOSPODARZ Wernyhora! --- Wernyhora!/ Obudziłem się ze snu ---/ kazał broń --- broń kazał brać! POETA Lecieć?! GOSPODARZ Nie --- tu w miejscu stać./ Czekać, jak zapieje kur,/ wytężać, wytężać słuch,/ aż się pocznie słyszeć ruch/ od Krakowa na gościńcu. GOSPODYNI z drugiej izby Tyle luda na dziedzińcu. PANNA MŁODA we drzwiach Sami swoi! GOSPODYNI z drugiej izby Som i z TońToń --- Tonie, wieś na północ od Krakowa, blisko Bronowic../ Cała pod Krakowem błoń/ pełna ludu, pełna kos! POETA Jakaś złuda. GOSPODARZ Jakiś los. POETA Jakoweś wołanie duszy;/ w tak długiej żyjemy głuszy. PAN MŁODY Jakiś błysk, jakiś dźwięk. POETA Jakieś serce krzyczy w głos. CZEPIEC A! pon słucho! A! pon zmięk! POETA Słuchać, słuchać, co to być ma --- --- ? GOSPODARZ Ma być słychać tętent, pęd. POETA Tętent konia. HANECZKA Kto przyjedzie? GOSPODARZ Nie tu, ale na gościniec/ wjedzie stary lirnik siwy. HANECZKA Wjedzie stary Wernyhora!?! GOSPODARZ I przeżegna lirą niwy ---/ wtedy trzeba się pokłonić,/ potem siąść na koń. POETA I gonić! GOSPODARZ Nie wiem --- potem co --- tajemno/ potem świt... POETA Jeszcze mrok, ciemno./ Jeszcze świt daleki, z dala/ łuna zorna się zapala,/ świt... CZEPIEC Ma zapiać trzeci kur. GOSPODARZ Tak, na znak. POETA Te widma chmur/ znaczą? --- ? GOSPODARZ Znaczą! Widma! PAN MŁODY Wzdęła się na chmurach wydma;/ ucichło się, szumy zaszły. POETA Słuchać! CZEPIEC Słuchać. HANECZKA Słuchać --- GOSPODARZ Cóż...? PAN MŁODY u okna zasłuchany Jakiś pęd, ile mój słuch ---/ szedł, lecz wplątał się w sad grusz;/ drzewa go więżą. POETA wśród ogólnej ciszy Brzęk much,/ nad malw badyle suche/ brzęczy przedranny szum. GOSPODYNI szepce Poklękali, luda tłum,/ patrzajcie hań ku dworcowi. PANNA MŁODA z wykrzykiem Coraz nowi, coraz nowi!! HANECZKA między Gospodarzem a Czepcem; przez łzy Czy on sam, czy jedzie społem/ z kim --- czy jest kto z nim? --- ? GOSPODARZ Pokłońcie się o ziem czołem:/ ma przyjechać z ARCHANIOŁEM,/ od gościńca, od Krakowa.../ Na Zamku czeka KRÓLOWAKrólowa --- Matka Boska Częstochowska jako ,,Królowa Korony Polskiej"./ z Częstochowy. POETA Bracie, Duch! GOSPODARZ Natężać, natężać słuch. HANECZKA Rany Boskie, słyszę! GOSPODYNI Kaj? PANNA MŁODA Hań, daleko, słyszę. PAN MŁODY Gdzie?! POETA półgłosem Spadły liście suche z drzew. PAN MŁODY szeptem Ustał przecie wiatru wiew. POETA Zerwały się wrony dwie/ ze sadu. PAN MŁODY Z ogrodu w sad. PANNA MŁODA Zajść do pola! GOSPODARZ Cicho! HANECZKA Cyt! GOSPODYNI śród milczenia Może i słychać co --- ? POETA rękę stulił przy uchu, głowę pochylił ku piersiom brata Świt! GOSPODARZ Słychać, słychać... POETA pewny, z dłonią przy uchu Wielki Duch!/ Wytężać, wytężać słuch./ Słychać. GOSPODARZ Cicho! PAN MŁODY z uchem przy szybie okienka Pędzi ktoś. HANECZKA zapatrzona przed siebie, osłaniając dłońmi twarz Zosiu, Zosiu, Boga proś,/ jedzie! ZOSIA Tętni! GOSPODARZ Jedzie! POETA Goni! CZEPIEC cały w słuchu Będzie ze sta, do sta koni. GOSPODYNI Tętni. KASPER Jedzie. PANNA MŁODA Dudni. POETA Pędzi! --- --- --- GOSPODARZ Duch, Marzenie, PrzywódcaCicho --- świta, świta, zorze!/ Prawie widno --- to On --- Boże!/ On, On --- cicho --- Wernyhora. ---/ W pokłon głowy, prawda żywa,/ Widmo, Duch, Mara prawdziwa. POETA Świtanie na lutniach gędzi... PAN MŁODY Tętni. PANNA MŁODA Jedzie. GOSPODYNI Tętni. CZEPIEC --- Pędzi. Wszyscy w nasłuchiwaniu, pochyleni ku drzwiom i oknu --- w ogromnej ciszy, w przejęciu. Anioł, Chłop, Marzenie, Matka Boska, SzlachcicGOSPODARZ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Słuchajcie, kochani, dzieci ---/ ażeby to była prawda:/ że Wernyhora tam leci/ z Aniołem, Archaniołem na czele;/ że tej nocy, gdy my przy muzyce,/ przy weselu, gdy my w tańcowaniu,/ tam, kędyś, stało się tak wiele:/ że Kraków ogniami płonie,/ a MATKA BOŻA w koronie,/ na Wawelskim zamkowym tronie/ siedząca, manifest piszemanifest pisze --- tu, zgodnie z tradycją poezji konfederacji barskiej, Matka Boska jest traktowana niby regimentarz, który pisze i rozsyła manifesty.:/ skrypt, co przez cały kraj poleci/ i tysiące obudzi i wznieci. ---/ Słuchajcie, serce mi dysze,/ ażeby to prawda była:/ że Wernyhora tam leci,/ a za nim tabunem konie! PAN MŁODY Coraz bliżej? POETA Klęknąć!! CZEPIEC --- --- --- Stanął, wrył. GOSPODARZ Strzymał, widać, z całych sił. HANECZKA w zachwyceniu Gdyby to Archanioł był./ . . . . . . . . . . . . . . . . . .jw. powinien być zastępnik wersu Wszyscy pochyleni, półklęczący, zasłuchani; silnie dzierżąc w prawicach kosy; to imając szable, ze ściany pochwycone; to znów jakieś flinty i pistolety; w tym zasłuchaniu jak w zachwycie duszy; dłoń do ucha przychylona. --- Słychać było rzeczywiście tętent, który nagle bliski, coraz bliższy --- tuż ustał --- --- słychać po chwili ciężkie kroki szybkie, gwałtowne, w sień, w drugą izbę, aże we drzwiach w głębi staje pierwszy drużba: SCENA XXXIV JASIEK Maryś, panie, panie --- Jezu!/ koń w podwórcu padł. rozglądając się Cóż wy --- Hanka --- Jaga --- hej,/ cóż wy --- cóż to, Jaga --- ej/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Cóż to, co to, czy zaklęci:/ stoją wsyscy jak pośnięci;/ słystasłysta (gw.) --- słyszcie., Hanuś, Błażek, matuś,/ panie młody, Czepiec, tatuś,/ panie, cóż to --- czy zaklęci;/ stoją syscysyscy (gw.) --- wszyscy. jak pośnięci;/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Aha; prawda, żywy Bóg,/ przecie miałem trąbić w róg;/ kaz takaz ta (gw.) --- gdzież to., zaś ta, cylicyli (gw.) --- czyli. zginoł,/ cyli mi sie kaka (gw.) --- gdzie; gdzieś. odwinoł ---/ kajsim zabyłkajsim zabył (gw.) --- gdzieś zapomniałem. złoty róg,/ ostał mi sie inoino (gw.) --- tylko. sznur./ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu Z izby głębnej, od chwili, wszedł był, w tropy za Jaśkiem, kołyszący się słomiany Chochoł. SCENA XXXV CHOCHOŁ . . . . . . . . . . . . . . . . . .jw. powinien być zastępnik wersu/ Jak ci spadła czapka z piór. JASIEK Tom sie chylołchyloł (gw.) --- schylał. po te copkecopke (gw.) --- czapkę.,/ to mi może sie odwinoł. CHOCHOŁ Miałeś, chłopie, złoty róg,/ miałeś, chłopie, czapkę z piór:/ czapkę ze łba wicher zmiótł. JASIEK Bez tombez tom (gw.) --- przez tę. wiechęwiecha --- pęk. z pawich piór. CHOCHOŁ Ostał ci sie ino sznur. JASIEK Najdęnajdę (gw.) --- znajdę. kaka (gw.) --- gdzie. gdzie przy figurze. CHOCHOŁ Pod figurą ktosik stałktosik --- ktoś, domyślnie: może ,,zły", bies u rozstajnych dróg (zgodnie z mitologią ludową).. JASIEK Strasy u rozstajnych dróg --- ---/ cy to pioł, cy nie pioł kur? Wybiega przez drzwi weselne, przeciskając się przez gromadę znieruchomioną; --- słychać tupot jego kroków w sieni --- to raz się zastanowizastanowić się (daw.) --- zatrzymać się; stanąć., to dalej biegnie; ...w trop za nim kołysze się Chochoł, szeleszcząc słomą po potrącanych ludziach. Od sadu, od pola, we świetle szafiru, co idzie jak łuna błękitna --- głosy się cisną przedrannych ptasich świergotań; niebieskie to Światło wypełnia jakby Czarem izbę i gra kolorami na ludziach pochylonych w pół-śnie, pół-zachwycie. --- Przeze drzwi w głębi wraca Jasiek i patrzy dokoła, i oczom nie wierzy, i coraz się słania od grozy. SCENA XXXVI JASIEK Juz świtanie, juz świtanie ---/ tu trza bydłu paszę nieść,/ trza rżnąć sieczki, warzyć jeść; ---/ jakże ja se rade dam,/ oni w śnie --- ja inoino (gw.) --- tylko. sam --- ?/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Syćkosyćko (gw.) --- wszystko. tak porozwierane ---/ syćko z rękami na usach,/ dech im zaparło w dusach;/ jako drzewa wrośli w ziem,/ jak tu, co tu radzić jem --- ?/ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Kajsim zabył złoty róg,/ u rozstajnych może dróg,/ copke strasny wicher zwiał/ bez tom wiechę z pawich piór;/ żebym chocia róg ten miał ---/ ostał mi sie ino sznur./ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Straśnie sie zasumowali,/ tak im czoła zmarszczek spion,/ jakby ciężko pracowali... SCENA XXXVII Przez drzwi głębne od chwili wsunął się był za Jaśkiem tropiący Chochoł; a teraz na skrzynię malowaną się wygramolił i ze skrzyni tak do drużby poczyna: Czary, Sen, TaniecCHOCHOŁ To ich Lęk i Strach tak wzion,/ posłyszeli Ducha głos:/ rozpion sie nad nimi Los. JASIEK Tak sie męcą, pot z nich ścieko,/ bladość lica przyobleko; ---/ jak ich zwolnić od tych mąk? CHOCHOŁ Powyjmuj im kosy z rąk,/ poodpasuj szable z pęt,/ zaraz ich odejdzie Smęt./ Na czołach im kółka zrób,/ skrzypki mi do ręki daj;/ ja muzykę zacznę sam,/ tęgo gram, tęgo gram. JASIEK który był uczynił rzecz Ka te kosy złożyć --- --- ? CHOCHOŁ W kąt. JASIEK ciska za piec drzewca Nik ich ta nie najdzie stąd. CHOCHOŁ Ze skałekze skałek --- raczej z panewek, na które w broni ,,skałkowej" sypano proch, a kurek ze ,,skałką", tj. krzesiwem, spadając powodował wybuch, wystrzał. postrzepuj proch/ i ciściś --- dziś popr. forma: ciśnij; rzuć. je w piwniczny loch./ Lewą nogę wyciąg w zadwyciąg w zad (gw.) --- wyciągnij w tył.,/ zakreśl butem wielki krąg;/ ręce im pozałóżpozałóż (gw.) --- pozakładaj. tak:/ niech się po dwóch chycąchycą (gw.) --- chwycą. w bok;/ odmów pacierz, ale wspakwspak (gw.) --- od końca, od tyłu, w odwróconej kolejności../ Ja muzykę zacznę sam,/ tęgo gram, tęgo gram:/ będą tańczyć cały rok. JASIEK który był uczynił wszystką rzecz Już ni majomni majom (gw.) --- nie mają. kos. CHOCHOŁ Rozśmiej im się w nos. JASIEK Już ich odszedł Smęt. CHOCHOŁ Już nie mają pęt. JASIEK Chytajom sie w tan. CHOCHOŁ Już nie czują ran. JASIEK Zniknoł czar! MuzykaCHOCHOŁ To drugi CZAR! A zaklęte słomiane straszydło, ująwszy w niezgrabne racieracie --- kończyny, tu niby-ręce. podane przez drużbę patyki --- poczyna sobie jak grajek-skrzypek --- i --- słyszeć się daje jakby z atmosfery błękitnej idąca muzyka weselna, cicha a skoczna, swoja a pociągająca serce i duszę usypiająca, leniwa, w omdleniu a jak źródło krwi żywa, taktem w pulsach nierówna, krwawiąca jak rana świeża: --- melodyjny dźwięk z polskiej gleby bólem i rozkoszą wykołysany. JASIEK jest teraz kontent a dziwuje się Tyle par, tyle par! CHOCHOŁ Tańcuj, tańczy cała szopka,/ a cyś to ty za parobka? JASIEK z ręką do czoła, jakby se chciał na ucho nasunąć czapki Kajsi mi sie zbyła copkacopka (gw.) --- czapka. ---/ przeciem drużba, przeciem drużba,/ a drużbie to w copce służba. CHOCHOŁ w takt się chyla a przygrywa Miałeś, chamie, złoty róg,/ miałeś, chamie, czapkę z piór:/ czapkę wicher niesie,/ róg huka po lesie,/ ostał ci sie ino sznur,/ ostał ci sie ino sznurMiałeś, chamie, złoty róg --- słowa Wyspiańskiego do melodii ludowej, którą dołączył do tekstu; później ,,przyjęły się" i słowa jako piosenka rzekomo ludowa.. PtakKogut pieje. JASIEK jakby tknięty, przytomniejąc Jezu! Jezu! zapioł kur!/ Hej, hej, bracia, chyćcie koni!/ chyćcie broni, chyćcie broni!!/ Czeka was WAWELSKI DWÓR!!!!! CHOCHOŁ w takt się chyla a przygrywa Ostał ci sie ino sznur./ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu/ Miałeś, chamie, złoty róg. JASIEK aże ochrypły od krzyku Chyćcie broni, chyćcie koni!!!! A za dziwnym dźwiękiem weselnej muzyki wodzą się liczne, przeliczne pary, w tan powolny, poważny, spokojny, pogodny, półcichy --- że ledwo szumią spódnice sztywno krochmalne, szeleszczą długie wstęgi i stroikistroiki --- przybrania ludowego stroju krakowskiego. ze świecidełek podzwaniają --- głucho tupocą buty ciężkie --- taniec ich tłumny, że zwartym kołem stół okrążają, ocierając o się w ścisku, natłoczeni. JASIEK Nic nie słysom, nic nie słysom,/ ino granie, ino granie,/ jakieś ich chyciło spanie...?! Dech mu zapiera Rozpacz, a przestrach i groza obejmują go martwotą; słania się, chyla ku ziemi, potrącany przez zbity krąg taneczników, który daremno chciał rozerwać; --- a za głuchym dźwiękiem wodzą się sztywno pary taneczne we wieniec uroczysty, powolny, pogodny --- zwartym kołem, weselnym --- Kogut pieje. JASIEK nieprzytomny Pieje kur; ha, pieje kur... CHOCHOŁ nieustawnąnieustawny --- tu: nieustanny, nieustający. muzyką przemożny Miałeś, chamie, złoty róg..../ --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- --- ---jw. powinien być zastępnik wersu nuty piosenki Chochoła do implementacji