Ujejski, Kornel Maraton Kotwica, Wojciech Kotwica, Wojciech 2025-03-27 1968 Fundacja Wolne Lektury pol Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl). https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/ujejski-maraton/ Domena publiczna - Kornel Ujejski zm. 1897 https://polona.pl/preview/0fb39087-ea63-4771-81ed-a463ab90f7ba Kornel Ujejski, Wybór poezyj, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1924. Romantyzm Liryka Poemat https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7847.jpg They crashed into Persian army with tremendous force, Walter Crane, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7847/ https://wolnelektury.pl/media/book/htmlmobi/ujejski-maraton.htmlISBN-978-83-288-7944-7ISBNtext/htmlhttps://wolnelektury.pl/media/book/txtmobi/ujejski-maraton.txtISBN-978-83-288-7945-4ISBNtext/plainhttps://wolnelektury.pl/media/book/pdfmobi/ujejski-maraton.pdfISBN-978-83-288-7946-1ISBNapplication/pdfhttps://wolnelektury.pl/media/book/epubmobi/ujejski-maraton.epubISBN-978-83-288-7947-8ISBNapplication/epub+ziphttps://wolnelektury.pl/media/book/mobimobi/ujejski-maraton.mobiISBN-978-83-288-7948-5ISBNapplication/x-mobipocket-ebook Wydanie źródłowe: Kornel Ujejski, Wybór poezyj, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1924 / / https://polona.pl/preview/0fb39087-ea63-4771-81ed-a463ab90f7ba/ Przykładowe ilustracje: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:They_crashed_into_Persian_army_with_tremendous_force.jpg : ilustracja Waltera Crane'a (1845-1915) do rozdziału "The Battle of Marathon" w książce Mary Macgregor "The story of Greece : told to boys and girls" (1914) / / https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Philippides_-_Willoughby_Vera_-_1925.jpg : "Filippides", grafika Very Willoughby (1870-1939) z jej książki "A Vision of Greece described and painted by Vera Willoughby" (1925) Alegoryczny poemat Kornela Ujejskiego z roku 1844, osnuty wokół epizodu zmagań Greków z Persami; jeden z najważniejszych tekstów tego poety i najpopularniejszych utworów patriotycznych w polskiej literaturze romantycznej. Bitwa pod Maratonem nabrała znaczenia symbolicznego już w starożytności. Ateńczycy nie pierwszy raz bronili ojczyzny, odpierali najazdy obcych wojsk, historyczne i legendarne. Były to jednak walki toczone z pobratymcami, Hellenami z innych, rywalizujących miast-państw. Tym razem młodej demokracji ateńskiej, ustanowionej zaledwie dwadzieścia lat wcześniej, zagrażała inwazja wojsk Persji, największego imperium ówczesnego świata. Mocarstwa, które zagarnęło już wiele krain. Potęgi z obcym językiem, obcą kulturą oraz znienawidzonym przez Ateńczyków ustrojem: skrajnym jedynowładztwem. Dla dumnych ze swojej isonomii, równości wobec prawa, nie do pomyślenia było korzenie się jak niewolnik i składanie czołobitnych pokłonów do ziemi przed ,,królem królów". Najezdniczej perskiej armii żołnierzy-poddanych Ateńczycy przeciwstawili zwarte szeregi hoplitów-obywateli. Na równinie pod Maratonem 10 000 ateńskich ciężkozbrojnych stanęło przeciw kilkukrotnie liczniejszym oddziałom perskim. Jak później opowiadano, na polu bitwy pojawił się Tezeusz, mityczny heros, który w dawnych czasach zjednoczył Attykę w jedno miasto-państwo. Wielkie zwycięstwo przyniosło Ateńczykom chwałę w całej Grecji i wzbudziło wśród Hellenów wiarę we własne siły, w przyszłe zwycięstwa nad Persami. Również dla poszczególnych obywateli, a później ich potomków, udział w bitwie był przedmiotem szczególnej dumy. Najstarszy z wielkich tragediopisarzy, Ajschylos, na własnym grobie kazał umieścić napis, w którym nie wspomina o swej twórczości, ale o udziale w boju pod Maratonem. Kolejne pokolenia powoływały się na bohaterskich maratonomachów jako na wzór męstwa i cnót obywatelskich. Nic dziwnego, że Kornel Ujejski, poeta wcześniej niezbyt się wyróżniający, wybrał Maraton za temat swojego żarliwego apelu do współczesnych. Poemat, który podobno powstał w ciągu dwóch nocy, Ujejski zadeklamował na jednym z wieczorów literackich w salonie Adama Kłodzińskiego, dyrektora Zakładu im. Ossolińskich we Lwowie. Wrażenie było ogromne. ,,Przyszły śpiewak Skarg Jeremiego święcił w tym dniu jeden z najpiękniejszych swych tryumfów. Dwudziestoletni, dziwnie ujmującej powierzchowności młodzieniec, czytał z zapałem świeżo ukończony utwór, porywający uczuciem, obrazowością i potęgą słowa Maraton. Liczne i doborowe zgromadzenie słuchało w religijnym skupieniu, zdumione i zachwycone; dotąd bowiem znało autora tylko z romansowego wiersza pt. Gdyby" --- pisał Klemens Kantecki. Względna swoboda, jaką cieszyło się społeczeństwo polskie w zaborze austriackim, oraz skojarzenia geograficzne skłaniały do określonego rozumienia przenośni. Przedstawione w poemacie starcie demokratycznych, europejskich Aten z despotycznym, azjatyckim, rozległym imperium perskim odczytywano jako symbol zmagań Zachodu ze Wschodem, Polski z Rosją, głównym zaborcą. Towarzyszący głównemu tekstowi Wstęp, a zwłaszcza napisane później Zakończenie, jednoznacznie wskazujące na jego alegoryczny i patriotyczny charakter, pierwotnie krążyły w rękopiśmiennych odpisach. Dla zaborcy głoszona w Zakończeniu wiara w przyszłe zwycięstwo, gotowość do poświęceń i pamięci o przeszłości, która będzie dodawać sił do walki o odrodzenie ojczyzny --- były ideami tak niebezpiecznymi, że przez wiele lat cenzura nie dopuszczała ich do druku. Utwór w całości opublikowany został dopiero w roku 1906. W okresie powojennym Maraton stanowił lekturę szkolną aż do czasu zmian w programach nauczania po przemianach ustrojowych w roku 1989. Uwspółcześnienia: * pisownia łączna/rozdzielna: niema (brak) > nie ma; coby (która by) > co by; jabym > ja bym; zosobna > z osobna; poddostatkiem > pod dostatkiem; możnaby > można by; nacóż > na cóż; * pisownia joty: Darjusz > Dariusz; Eretrja > Eretria; Pitja > Pytia; miljon > milion; * fleksja, np.: tem > tym; własnem > własnym; drugiemi > drugimi; swojem > swoim; * inne zmiany: pachole > pacholę. Z uwagi na rym i rytm pozostawiono dawne formy: Indyjanami; czerwonem. Dostosowano interpunkcję do współczesnych zasad. Kornel Ujejski Maraton The mountains look on Marathon/ And Marathon looks on the sea;/ And musing there an hour alone,/ I dream'd, that Greece might still be free,/ For standing on the Persian's grave,/ I could not deem myself a slave.The mountains look on Marathon... (ang.) --- Góry spoglądają na Maraton, a Maraton spogląda na morze; dumając tam godzinami w samotności, śniłem, że Grecja może nadal być wolna; stojąc bowiem na grobie Persów, nie mogłem uwierzyć, że sam jestem niewolnikiem (George Gordon Byron, Don Juan, Pieśń trzecia, LXXXVI 3; podczas pobytu w Grecji, będącej wówczas pod panowaniem tureckiego Imperium Osmańskiego, Byron 24 stycznia 1810 odwiedził pole bitwy pod Maratonem). Byron Wstęp Śpiew, Radość, NiewolaWy chcecie pieśni! --- wy chcecie pieśni,/ Zapewne dźwięcznej i słodkiej dla ucha,/ A ja mam dla was, o! moi rówieśni,/ Pieśń, co przypomni wam brzęki łańcucha. Wy chcecie pieśni nini --- tu: niby, tak jak. kwiatu do wieńca,/ Co by śródśród (daw.) --- wśród, pośród; tu: w czasie, podczas. uczty mogła was pochwalić,/ A ja bym pragnął wam w ogniu rumieńca/ Rozmiękłe dusze jak zbroję ostalićostalić (daw.) --- nadać czemuś własności stali, uczynić stalowym; tu przen.: zahartować.. O! żal się Boże --- tak młode pacholę,/ Zamiast miłować, muszę nienawidzić/ I jasne czoło omarszczać w mozole/ I czyste usta wykrzywiać --- i szydzić. Wciąż się szamocę, szukając sposobów,/ Jakby was zmężnić --- wszystkie drogi mylne!/ A więc z pochodnią wstąpić chcę do grobów,/ Na jaw wygrzebię czyny podmogilne. --- Dawnych olbrzymów przed wami postawię/ I z nimi wskrzeszę stary świat zamarły;/ Może choć wtenczas przy waszej niesławie/ Z wstydem przyznacie, że jesteście --- karły. Może choć wtenczas, stojąc na pręgierzupręgierz --- słup, przy którym dawniej wystawiano skazańców na widok publiczny i wymierzano im karę./ Przed sądem świata, przed własnym sumieniem,/ Przyznacie sami, że rdzę na puklerzupuklerz --- rodzaj okrągłej tarczy, tu ogólnie: tarcza./ Można zmyć tylko własnej krwi strumieniem. Cierpka to mowa --- jak krew spiekła, czarna,/ Ale w niej skryta myśl zbawienia leży;/ Wszak wiecie, bracia! że z cierpkiego ziarna/ Dąb rozłożysty pod niebo wybieżywybieży --- dziś: wybiegnie. . r. 1845 1. PożarHa! SardesSardes --- staroż. miasto w zach. części Azji Mniejszej, stolica Lidii. W 547 p.n.e., po klęsce Krezusa, ostatniego króla Lidii, stało się siedzibą satrapii (prowincji) perskiej. Podczas powstania jońskiego (499--494 p.n.e.), rewolty miast greckich na wybrzeżu Azji Mniejszej przeciwko panowaniu perskiemu, zostało w 498 p.n.e. zaatakowane przez powstańców. Grecy zdobyli i podczas walk doszczętnie spalili miasto, spłonęła również słynna świątynia lidyjskiej bogini Kybele. Po ataku na Sardes do powstania dołączyły greckie miasta-państwa nad Bosforem i Hellespontem, w Karii oraz na Cyprze. goregore (daw.) --- pali się, płonie.! A spowity w dymie/ Gnuśny mieszkaniec snem rozkoszy drzymiedrzymać --- dziś popr.: drzemać./ I osmalone nim przetarł powieki,/ Już go objęły złote ognia rzeki,/ Już nieprzyjaciel stopą pierś mu tłoczył,/ I nóż ocierał, co się w niej obroczył.../ Ha! Sardes gore! lament się rozrasta,/ Ha! Sardes gore!... Wojna, Przemoc, Wróg, TrupZ płonącego miasta/ Wybiegł niewolnikWybiegł niewolnik --- goniec wysłany przez satrapę perskiego do stolicy z wiadomością o napaści na Sardes. Grecy zajęli całe miasto oprócz twierdzy, ale perskiemu garnizonowi pod komendą satrapy i lidyjskim mieszkańcom udało się ich odeprzeć., a za nim w pogoni/ Jęk konających przy uchu mu dzwoni; ---/ On leciał nocy osłoniony mrokiem;/ Czasem za siebie rzucał trwożnym okiem,/ A wiatr przez góry za nim żarem dmuchał/ I wrzask niósł z sobą. On stanął i słuchał:/ Może mu teraz wróg braci wyrzyna/ I starą matkę napawanapawać (daw.) --- poić kogoś (czymś), dawać komuś pić coś. krwią syna/ I chatę niszczy ogniem i żelazem? ---/ --- Hej, nie ma czasu! Z satrapysatrapa --- mianowany przez króla namiestnik prowincji (satrapii) w staroż. Persji. rozkazem/ Pędź dalej, gończe! Jeszcze drogi wiele!/ Gdy wrócisz, trupów policzysz w popiele./ Zerwał się goniec, znękany boleścią,/ Ruszył przez puszczępuszcza (daw.) --- pustkowie; pusty, dziki teren. z nakazaną wieścią/ I biegł tak skoroskoro (daw.) --- szybko. aż do wschodu słońca;/ A gdy na czatachna czatach --- tu: na posterunku; na czatach zszedł innego gońca: w rozległym imperium perskim funkcjonował opisany przez Herodota (Dzieje VIII 98) system pocztowych kurierów królewskich: konny posłaniec bez względu na pogodę podążał do oddalonej o dzień drogi kolejnej stacji, gdzie przekazywał powierzoną wiadomość swojemu zmiennikowi; wiadomość przekazywana Drogą Królewską łączącą Suzę i Sardes, ciągnącą się na długości ponad 2,5 tys. km, docierała w ciągu tygodnia, podczas gdy podróż pieszo zajmowała trzy miesiące. zszedłzszedł (daw.) --- spotkał, idąc. innego gońca,/ »Hej, Sardes gore! Do SuzySuza --- staroż. miasto w ob. Iranie, stolica Elamu, później jedna z rezydencji królewskich (stolic) perskiego imperium Achemenidów; położone ok. 250 km na wsch. od Tygrysu, pomiędzy rzekami Karche i Dez.! Do Suzy!«/ Krzyknął i wrócił; a tamten przez gruzy/ Jak struś popędził, rozwinąwszy skrzydło ---/ I znikł przed słońcem jak nocne straszydło. 2. Suza, wiosenna królewska stolica,/ Jako wybrana młoda miłośnica,/ Rozpieszcza pana; o, bo jej kochany/ Zatęskni w lecie do swej EkbatanyEkbatana --- starożytna stolica państwa Medów, później jedna z rezydencji królewskich (stolic) perskiego imperium Achemenidów.,/ A stamtąd w zimie mknie do BabilonuBabilon --- starożytne miasto w środkowej Mezopotamii (ob. Irak), nad Eufratem, dawna stolica Babilonii, słynna z opisanych przez Herodota potężnych murów obronnych i wiszących ogrodów królowej Semiramidy; w okresie perskim jedna z rezydencji królów perskich (stolic państwa).;/ A gdy się skłoni do wiecznego schronuschron (daw.) --- schronienie.,/ W PersepolisuPersepolis (dziś ndm) --- staroż. miasto w Persji, w ob. zach. Iranie; zał. przez Dariusza I Wielkiego w 518 p.n.e.; jedna z królewskich rezydencji perskiego imperium Achemenidów, ceremonialna stolica państwa; W Persepolisu skałach grób wyrąbie: w górskiej dolinie ok. 12 km od Persepolis wykuto w ścianie skalnej komory grobowe, w których pochowano perskich królów z dynastii Achemenidów, w tym Dariusza I Wielkiego. skałach grób wyrąbie,/ I na wiek wieków uśnie w katakombiekatakomba --- tu: grobowiec; dziś katakumby: system połączonych ze sobą podziemnych korytarzy z wnękami lub komorami grobowymi, pełniący funkcję cmentarza.. Król, UcztaW Suzie, na dworze, król DariuszDariusz I Wielki (ok. 550--485 p.n.e.) --- król perski (od 521) z dynastii Achemenidów, odnowiciel państwa, zdobywca; zreformował administrację, przepisy prawa, system podatkowy i armię, rozbudował sieć dróg, stworzył sprawnie działający aparat państwowy zarządzający największym imperium ówczesnego świata, rozciągającym się od Tracji, Macedonii, Azji Mniejszej i Egiptu na zachodzie aż po dolinę Indusu na wschodzie; dokonał inwazji na Grecję kontynentalną, rozpoczynając tzw. wojny perskie. ucztuje;/ Sto cudnych dziewic jemu usługuje,/ Sto niewolników na klęczkach się wije; ---/ On innej wody przy stole nie pije,/ Tylko z ChoaspuChoaspes --- ob. Karche, rzeka w prowincji Chuzestan w płd.-zach. Iranie, płynąca z gór Zagros na południe, wpadająca do Tygrysu w pobliżu jego połączenia z Eufratem; w starożytności słynęła ze swojej świeżej, czystej wody; On [król perski] innej wody przy stole nie pije,
Tylko z Choaspu dalekiej krynicy: wg Herodota (Dzieje I 181) i późniejszych autorów antycznych królowie perscy pili wodę wyłącznie z Choaspesu, nad którym leżała Suza, nawet podczas wypraw wojennych armii prowadzonej przez króla towarzyszyły wozy z naczyniami z przegotowaną wodą z tej rzeki; tu autor, chcąc pokazać rozległość imperium perskiego, obejmującego w wyniku podbojów Dariusza Wielkiego także dolinę Indusu, pomylił Choaspes przepływający przez okolice Suzy z inną rzeką o tej samej starożytnej nazwie, zwaną też Zuastus a. Guraeus, wypływającą z gór Hindukusz w płn. Afganistanie i wpadającą do Indusu niedaleko miejsca, gdzie wpływa do niego rzeka Kabul (staroż. Kofes). dalekiej krynicy,/ A chleb je tylko z eolskiejEolia --- kraina hist. na płn.-zach. wybrzeżu Azji Mniejszej, zasiedlona przez Greków mówiących dialektem eolskim. pszenicy,/ A wino jego, to aż z ChalibamuChalibam --- właśc. Chaldia: region hist. w płn.-wsch. Azji Mniejszej zamieszkiwany przez staroż. lud Chalibów (Chaldów).,/ Sól z puszcz Afryki, ze świętego chramuchram --- świątynia./ Zewsa-AmmonaSól z puszcz Afryki, ze świętego chramu Zewsa-Ammona --- w oazie Siwa na egipskiej Pustyni Zachodniej, 550 km na zach. od Nilu, znajdowała się ważna starożytna świątynia z wyrocznią egipskiego boga Amona, utożsamianego z greckim Zeusem; wg rzymskiego pisarza Pliniusza (Historia naturalna XXXI, IX) w pobliżu świątyni pozyskiwano sól o nazwie hammoniacum; Zews: daw. zapis, będący próbą oddania jednosylabowej wymowy tego imienia (por. ros. Зевс).. Bo każda kraina/ Pod jego ręką żelazną się zgina,/ Co ma najlepsze, z drugimi pospołupospołu (daw.) --- wspólnie, razem./ W pokorze znosi do pańskiego stołu. WiadomośćA gdy tak Dariusz rozległrozległ się --- rozłożył się (por. legnąć: położyć się); starożytni ucztowali, leżąc na sofach. się za stołem,/ Przybieżałbieżyć (daw.) --- biec, spieszyć, podążać; przybieżał: przybiegł. goniec i padł przed nim czołempadł przed nim czołem --- perski zwyczaj i ceremoniał dworski wymagał okazywania królowi czci przez czołobitny pokłon do ziemi, co budziło oburzenie i sprzeciw Greków, którzy w ten sposób oddawali hołd tylko bogom.,/ I woła: »Panie! Sardes, Sardes płonie!/ Sardes to klejnot w twej złotej koronie,/ A oto rokoszrokosz --- bunt, powstanie zbrojne. podnieśli JończycyJończycy --- mieszkańcy Jonii, staroż. krainy na zach. wybrzeżu Azji Mniejszej, skolonizowanej w XI w. p.n.e. przez Greków mówiących dialektem jońskim, głównie z Attyki i Peloponezu; do jej najważniejszych miast należały Milet i Efez.,/ Sprzymierzeńcami są im AteńczycySprzymierzeńcami są im Ateńczycy --- Ateny wsparły powstanie, wysyłając na pomoc dwadzieścia okrętów, pięć okrętów wysłała Eretria, miasto-państwo na wyspie Eubei; powstańcy czekali z rozpoczęciem działań zbrojnych do przybycia sojuszniczych okrętów, żeby zyskać przewagę na morzu, następnie zjednoczone siły popłynęły do Efezu i znienacka napadły na Sardes./ I palą miasto!« A drugi nadbieży,/ I woła: »Panie! Sardes w gruzach leży!/ Ateńczyk spalił zamek i świątynieAteńczyk spalił zamek i świątynie --- Grecy spalili całe Sardes, wraz ze znaną świątynią bogini Kybele, ale nie zdobyli twierdzy miejskiej; wobec oporu i naciągających nieprzyjaciół wycofali się na wybrzeże, gdzie pod Efezem zostali pokonani przez ścigające ich wojska perskie, wskutek czego Ateńczycy i Eretrejczycy opuścili powstańców.,/ Winem napełnia święcone naczynie/ I tobie, królu, przy uczcie urąga!«/ Gniew, ZemstaKról, wściekły gniewem, wielki łuk naciąga,/ Wybiegł i w błękit wypuszcza zeń strzałę/ Z prośbą do bogów, aby tę zakałęzakała --- rzecz kompromitująca, przynosząca wstyd, hańbiąca./ Krwią obmyć dali. I jednego sługę/ Odstawił, aby każdą rwącą strugę/ Wrzawnych uczt jego tamował wykrzykiem:/ »Pomnijpomnieć (daw.) --- pamiętać. się, panie! mścić nad Ateńczykiem!« A potem magówmagowie --- starożytni mędrcy i kapłani Medów i Persów; najwcześniejsze znane użycie tego słowa znajduje się w słynnej trójjęzycznej inskrypcji z Behistun, wyrytej w skale na rozkaz Dariusza I Wielkiego. rozkazał przywołać/ I pyta: »Grekom godzienemgodzienem (daw.) --- konstrukcja z ruchomą końcówką osobową czasownika przyłączoną do przymiotnika: [czy] godzien [jest]-em; tu w znaczeniu: czy jestem zdolny, zdatny do czegoś. podołać?/ Naród to wielki, gdy taki zuchwały«./ A oni rzeką: »Królu! kraj ich mały/ I w mniejsze jeszcze rozerwany państwa:/ Łatwo go w jarzmojarzmo --- rodzaj prymitywnej uprzęży dla bydła roboczego, przen.: niewola. zakowaćzakować (daw.) --- zakuć, skrępować za pomocą kajdan, łańcuchów. poddaństwa./ To szczypta ziemi, tyle, co zatrzyma/ Przechodzącego podeszwa olbrzyma./ A gdybyś kazał ostrymi pazuryostrymi pazury --- dziś: ostrymi pazurami./ Rozerwać stare Babilonu mury,/ To mógłbyś, panie! żwirem i kamieniem/ Zasypać kraj ten z całym pokoleniempokolenie --- tu: szczep, plemię.«. Magowie prawdę mówili ci, królu./ Naród to mały, lecz jak pszczoła w ulu/ Każdy z osobna o swym domu radzi,/ A gdzie potrzeba, wszystek się gromadzi./ O! kraj to mały --- tyle, co zatrzyma/ Przechodzącego podeszwa olbrzyma;/ O! kraj to mały niby szybaszyba (daw.) --- krążek. tarczy;/ Lecz na grób wrogom przecież go wystarczy! 3. W Atenach wrzawa! Perscy heroldowie/ Stoją na rynku i w nieznanej mowie/ Coś ciżbieciżba --- tłum. głoszą. Nikt ich nie zrozumiał./ Jeden Grek tylko, co po persku umiał,/ Wstąpił na kamień i zaczął tłumaczyć/ Na język swojski; a miało to znaczyć:/ »Dariusz, król Persów i Medówkról Persów i Medów --- Medowie i Persowie byli blisko spokrewnionymi ludami indoeuropejskimi, zamieszkującymi tereny ob. zachodniego Iranu. Medowie podporządkowali sobie Persów, a w VII w. p.n.e. w sojuszu z Babilończykami zniszczyli Asyrię i utworzyli potężne państwo. Cyrus II Wielki zjednoczył perskie terytoria plemienne, zbuntował się i w 550 p.n.e. pokonał króla Medów, swego dziadka, przejął jego państwo, po czym przyjął tytuł Wielkiego Króla, króla Persów i Medów, używany przez kolejnych władców perskich. Pod władzą nowej dynastii Medowie byli traktowani na równi z Persami. Staroż. Grecy zwykle nie rozróżniali Persów i Medów i oba ludy nazywali Medami., pan świata,/ Na harde ludy plaga i zatrata,/ Zsyła heroldówherold --- tu: wysłannik, posłaniec., by mu wasze plemię/ Na znak poddaństwa dało wodę, ziemię,/ A może da się pokorą przebłagać/ I wstrzyma rękę, co ma Greków smagać«. Tłum, Gniew, PrzemocZa każdym słowem lud jako lew mruczał,/ A potem śmiechem szyderczym zahuczał,/ Plwałplwać (daw.) --- pluć. w oczy Persom, szaty im rozdzierał,/ Ciskał kamieniem; --- Pers z trwogi umierał,/ A lud jak rzeka ogromna w wylewie/ Rwał ich ku sobie --- szalał w srogim gniewie/ I wlókł ich drżących poza miasta bramy./ Tam między skalne przepaści rozłamy/ Wtrącił heroldów i w ciemnię głęboką/ Puścił za nimi w ślad ciekawe oko;/ W dzikiej radości aż zębami zgrzytał,/ Widząc, jak Pers się po urwiskach chwytał/ I czepiał cierni, i okrwawiał ręce,/ I wył jak szakal w przedśmiertelnej męce./ A potem --- ścichło --- potem jęk: --- o skały/ Już się ich czaszki w bryzgi roztrzaskały;/ A lud zaciekły, zemstą rozjuszony,/ Szydził, nad jamą stojąc pochylony:/ »Tam pod dostatkiem i ziemi, i wody!/ Jedzcie i pijcie!«Tam pod dostatkiem i ziemi i wody! Jedzcie i pijcie! --- wg Herodota (Dzieje VII 133) wysłanników króla Dariusza, żądających na znak poddaństwa ziemi i wody, Ateńczycy wrzucili w przepaść, a Spartanie do studni, każąc im, by sami je stamtąd wzięli dla swego króla. Słowo, KaraTemistoklesTemistokles (ok. 524--459 p.n.e.) --- polityk i wódz ateński, twórca potęgi morskiej Aten; w przewidywaniu zagrożenia ze strony Persji przeforsował budowę floty ateńskiej; główny autor zwycięstwa Greków nad Persami w bitwie morskiej pod Salaminą. Temistokles młody
Wystąpił z tłumu i rzecze... --- opis na podst. jednozdaniowej wzmianki Plutarcha (Żywoty równoległe. Temistokles VI 2). młody/ Wystąpił z tłumu i rzecze: »Ojcowie!/ Słuszną ponieśli karę heroldowie,/ Lecz między nami jest Grek winowajca;/ Niechaj więc ginie jak oni, jak zdrajca!/ Niech więc i tego nie ominie kara,/ Co plugawymi wyrazyplugawymi wyrazy --- dziś popr.: plugawymi wyrazami. barbarabarbar --- dziś popr.: barbarzyńca (z gr. bárbaros): u staroż. Greków określenie nie-Greka, człowieka należącego do obcej kultury i posługującego się językiem innym niż grecki; początkowo słowo to miało charakter neutralny, dopiero później zaczęło oznaczać przedstawiciela niższej kultury, niecywilizowanego, prymitywnego i okrutnego./ Dziś do niewoli wzywać nas się ważył./ Ojcowie! on nam język nasz znieważył!/ On jego świętość pokalał i zbrukał,/ Na hańbę naszą słowa w nim wyszukał./ Od kiedy przyszła z OlimpuOlimp --- góra w Grecji, tradycyjnie uważana za siedzibę bogów. ta mowa,/ Jeszcze tak w niej się nie wiązały słowa./ On nierozważnie o jej męty trącił/ I czyste źródło mowy naszej zmącił«. A w całym tłumie jeden okrzyk słyniesłynąć (daw.) --- dać się słyszeć, rozbrzmiewać.:/ »W przepaść z nim! w przepaść! Niech ginie, niech ginie!«/ Wolność, Służalczość, ŚmierćI ciągną Greka; --- on błaga ze łzami,/ Żeby go razem nie grzebać z Persami,/ Żeby nie mieszać jego wolnych kości/ Z kośćmi sług podłych. W oznakę litości/ Dwaj przyjaciele i bracia najszczersi/ Własną mu ręką rozpłatali piersi./ On błysnął okiem w bezmownej podzięce/ I umarł cicho, padłszy na ich ręce. 4. WojnaZ czterech stron świata ciągną się zastępy,/ Z czterech stron świata zlatują się sępy:/ Medy z Egiptem, Pers z IndyjanamiIndyjanie --- dziś popr.: Indowie, mieszkańcy staroż. Indii.,/ A ArtafernesArtafernes (VI/V w. p.n.e.) --- tu: syn perskiego namiestnika Sardes o tym samym imieniu, bratanek króla Dariusza Wielkiego; w 490 p.n.e. razem z Datisem dowodził wyprawą karną przeciw Atenom i Eretrii za ich wsparcie dla powstania jońskiego; w 480 p.n.e. dowodził Lidyjczykami i Myzyjczykami podczas drugiej inwazji perskiej na Grecję. i DatysDatis (VI/V w. p.n.e.) --- medyjski możnowładca, jeden z dowódców perskiego króla Dariusza I Wielkiego; w 494 p.n.e. dowodził kontrofensywą przeciw powstańcom jońskim; w 490 p.n.e. razem z Artafernesem dowodził wyprawą karną przeciw Atenom i Eretrii za ich wsparcie dla powstania jońskiego. wodzami./ Aż wichrwichr --- dziś: wicher. się zrywa od wiania buńczukówbuńczuk --- drzewce zakończone kulą lub grotem, ozdobione końskim włosiem, symbol władzy w wojskach tatarskich, kozackich i tureckich./ I gwar powstaje od pochrzęstu łuków,/ Od końskich kopyt ziemia poczerniała,/ Tak wielka koni i ludzi nawała./ Można by nimi podbić cały świat ten,/ A tam krzyk tylko: »Do Aten! Do Aten!!« I mają rozkaz surowy wodzowie/ Żadnej ateńskiej nie przepuszczać głowie/ I wiele, wiele przysposobićprzysposobić --- przygotować. łykówłyko, zwykle w lm: łyka --- sznury, więzy. ---/ Tyle w Atenach wezmą niewolników. WojnaCiągną szarańcząszarańcza --- owad przypominający pasikonika, szkodnik upraw, wędrujący w ogromnych rojach i pożerający roślinność; tu przen.: chmara.. Z pięknego MiletuMilet --- staroż. greckie miasto na zach. wybrzeżu Azji Mniejszej; od poł. VI w. pod władzą Persów, w 499 p.n.e. stanęło na czele powstania jońskiego; w 494 p.n.e. po przegranej bitwie morskiej pod Lade zostało zdobyte przez wojska perskie i zburzone do fundamentów, a jego mieszkańcy sprzedani w niewolę./ Zostały jeno ogryzki szkieletu./ Na szyjach niewiast szczerbiły się miecze;/ Chodzono w zakładchodzić w zakład (daw.) --- dziś: chodzić o zakład, zakładać się o coś., kto więcej wysiecze./ NaksosNaksos --- największa wyspa archipelagu Cyklady na M. Egejskim; w 499 p.n.e. bezskutecznie oblegana przez Persów, wspomaganych przez greckich Jonów i wygnanych z Naksos arystokratów (niepowodzenie tej wyprawy stało się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania jońskiego); w 490 p.n.e. zdobyta przez Persów, którzy spalili miasto i świątynie oraz wywieźli wszystkich, którym nie udało się uciec w góry. w płomieniach, nad nią dymy w chmurach,/ A starce z dziatwą chronią się po górach./ Morska EubeaEubea --- druga co do wielkości z wysp greckich, położona naprzeciw wschodnich wybrzeży środkowej Grecji. w perzynieperzyna (daw.) --- zgliszcza, pogorzelisko. osiadła;/ Harda EretriaEretria --- staroż. greckie miasto-państwo na wyspie Eubei; z powodu udzielenia pomocy greckim powstańcom stało się jednym z głównych celów perskiej ekspedycji karnej: w 490 p.n.e. zostało zdobyte, świątynie splądrowano i spalono, a ludność wywieziono do Persji. do ziemi przypadła;/ I cała Grecja struchlała i zbladła. 5. W Atenach trwoga; lud tłumem się zbiera,/ Milczy i smutnie po sobie spozieraspozierać --- spoglądać../ Wierny swój naród opuściły bogi/ I do wyboru dały mu dwie drogi:/ Łańcuch i hańba --- lub śmierć i mogiła! A jedni szepcą: »Nieprzyjaciół siłasiła (daw.) --- dużo, mnóstwo.!/ Na cóż się przyda ofiara i męstwo?«,/ A drudzy krzyczą: »Śmierć albo zwycięstwo!«./ Śród nich MilcjadesMiltiades (ok. 554--488 p.n.e.) --- polityk i wódz ateński, dzięki któremu wojska ateńskie pokonały pod Maratonem ekspedycyjną armię perską. jak zesłannik bogów,/ Jak onaona, onej (daw.) --- ta, tej (owa, owej). PytiaPytia --- kapłanka świątyni Apollina w Delfach w starożytnej Grecji, słynąca z niejasnych przepowiedni, które wygłaszała wśród dymów i oparów wydobywających się ze skalnej pieczary; przed wieszczeniem żuła liście laurowe, wróżyła, siedząc na trójnogu. z delfickich trójnogów,/ Słowem podźwiga zwątpiałego ducha./ Lud go otoczył --- zwiesił skroń i słucha. »Sługa, NiewolaKto chce być sługą, niech idzie, niech żyje,/ Niech sobie powróz okręci o szyję,/ Niech własną wolę na wieki okiełza,/ Pan niedaleko --- niech do niego pełza!/ I tam, głaskany, a potem wzgardzony,/ Niechaj na progach wybija pokłony,/ Niech jak pies głodny czołga się bez końca/ Za pańską nogą, która nim potrąca./ A my zostańmy! My w nieszczęściu razem,/ Albo wytępim wrogów tym żelazem/ Lub za najświętszą wielkich bogów wolą/ W grobie się wolni schronim przed niewolą./ Na naszej skroni tylko z laurów wieniec/ Lub bladość trupia --- nie wstydu rumieniec! Wy się trwożycie tą liczbą ogromną?/ I tą przemocą, co się zda niezłomną?/ Cóż jednak znaczy taka ćmaćma (daw.) --- tu: chmara, mnóstwo. motłochu,/ Wylęgła z prochu, czołgająca w prochu,/ Którą do boju popędzają biczem,/ Aby nie pierzchła przed wolnych obliczem? Jakąż nad nami może mieć przewagę/ Zgięty niewolnik, którego odwagęktórego odwagę
Nikt nie ocenia --- dziś popr. składnia: którego odwagi nikt nie ocenia (nie docenia)./ Nikt nie ocenia, co bez łez umiera,/ A gdy zwycięży, całą sławę zbiera/ Żelazna ręka, co go w bój wypycha,/ A którą prawo nie włada, lecz pycha. A nas, nas wielkich praojców posągi,/ Do świetnych czynów wzywając jak ongiongi a. ongiś (daw.) --- niegdyś, dawniej. ,/ Długim szeregiem ogrodziły rynek,/ Ażeby sądzić każdy nasz uczynek,/ Aby nas gromić marmurową twarzą,/ Jeżeli wrogi ziemię ich znieważą. A nas, nas wszystko do boju porywa:/ Każda piędźpiędź --- dawna jednostka długości równa ok. 20 cm; pierwotnie odległość między końcem kciuka i małego palca rozwartej dłoni; tu: najmniejszy nawet skrawek ziemi. ziemi mogiłami żywa,/ To jasne niebo, co niesie w obłoku/ Cienie poległych, widnewidny (daw.) --- widoczny. duszy oku,/ I cała przeszłość, ta przeszłość wiekowa,/ Co w swoim łonie tyle sławy chowa! Bogowie z nami! Jedno nasze ramię/ Tysiąc najemcównajemca (daw.) --- najemnik, żołnierz najemny, zgruchoce i złamie./ Bogowie z nami! Oni nas prowadzą!/ Oni nam siłę Tytanówtytani (mit. gr.) --- bogowie z pokolenia olbrzymów poprzedzającego bogów olimpijskich. nadadzą!/ Niechże nas wspiera ich błogosławieństwo!« A lud wykrzyknął: »Śmierć albo zwycięstwo!«/ I śród radości weselnych okrzyków/ Posłał do SpartySparta --- stolica potężnego staroż. miasta-państwa w płd. Grecji, na Peloponezie, w VII--IV p.n.e. dominującej potęgi lądowej w Grecji. i do PlatejczykówPlatejczycy --- mieszkańcy staroż. greckiego miasta Plateje w środkowej Grecji, na granicy Beocji i Attyki; od VI w. p.n.e. wierni sojusznicy Aten./ Prosić pomocy. Odmówiła Sparta,/ Bo jej zabrania święta ustaw karta,/ Co jest wyrocznią przy wszelkim obrządku,/ Na bój wyruszać w księżyca początkuOdmówiła Sparta, Bo jej zabrania święta ustaw karta (...) Na bój wyruszać w księżyca początku --- odnosiło się to tylko do okresu Karnejów, najważniejszego święta spartańskiego, obchodzonego ku czci Apollina Karnejskiego w dniach 7--15 księżycowego miesiąca Karnejos; w czasie tych świąt prawo religijne zabraniało Spartiatom prowadzenia działań wojennych aż do najbliższej pełni księżyca; posłaniec dotarł z Aten już następnego dnia od wyruszenia, w dziewiątym dniu od nowiu, a zatem trzeciego dnia święta../ Ale Platea, nie bacząc na gwiazdy,/ Przysłała zbrojny hufiec dzielnej jazdy. 6. Nad MaratonemMaraton --- niewielka miejscowość w Grecji, na wybrzeżu Attyki, na płn.-wsch. od Aten; we wrześniu 490 p.n.e. pod Maratonem wylądowała armia perska, kilka dni później pokonana przez Ateńczyków (wspieranych przez Platejczyków) pod dowództwem Miltiadesa; ocalali z klęski Persowie uciekli na statki i popłynęli w stronę Aten, a wojsko ateńskie wysłało posłańca z wiadomością o zwycięstwie i forsownym marszem wróciło do pozostawionego bez obrony miasta; Persowie, widząc przed murami Aten wojsko, przygotowane do odparcia wroga, przerwali ekspedycję i zawrócili./ Wzniosło się niebo zarzewiem czerwonem./ NPtak, Walka, Trupad Maratonem przeciągają sępy,/ Siadły na skałach i dziób ostrzą tępy./ Bijąc skrzydłami, niecierpliwie kraczą,/ Rychłorychło (daw.) --- prędko, wkrótce, niebawem. też ścierwo na polu obaczą. Odwaga, Wróg, SzaleństwoA przeciw Persom stoi garstka ludzi./ Persom się zdaje, że ich oko łudzi;/ A gdy poznali istotę zjawiska,/ Zagrzmiał w ich szykach śmiech urągowiskaurągowisko --- drwienie z kogoś, wyszydzanie../ Med pomrukuje: »Szaleni! Szaleni!/ Jeden na tysiąc! my niezwyciężeni!« WalkaGreccy wieszczkowie dobrą wróżbę głoszą;/ I na znak dany miecze się podnoszą,/ Noga wprzód sunie, mur się tworzy z tarczy;/ Od strony Medów już milion strzał warczy,/ Już się zbliżają, już ku sobie biegą,/ Szczęk, jęk, kurzawa.../ Niech ich bogi strzegą! 7. W Atenach pusto. Kto mógł miecz podźwignąć,/ Już ojca swego w boju chciał wyścignąć./ W nagłej potrzebie dla kraju posługi/ Rzucano skarby, warsztaty i pługi;/ Nawet swych mędrców uczniowie odbiegli/ I za kraj może w tej chwili polegli./ I każdy ziszczałziszczać --- spełniać, urzeczywistniać. nie słowem, lecz czynem,/ Że niewyrodnym był ojczyzny synem./ W Atenach pusto. Śród obszaru miasta/ Pozostał starzec, ślepiec i niewiasta./ Wiadomość, ZwycięstwoA kto mógł, patrzał w trwożnym niepokoju,/ Czy nie obaczy co od strony boju./ Nic, nic nie widać. I słońce zagasło/ I gwiazdy... Cyt --- cyt --- coś w pobliżu wrzasło.../ Prędkimi kroki ktoś po bruku bije/ I woła: »Tchu! Tchu! Głosu! Grecja... żyje!/ Cześć! Cześć! Milcjades!... Tchu!... Zwycięstwo z nami!«/ Kobiety z domów wyszły z pochodniami.../ Z gałązką lauru Grek ulicą bieżył/ I padł, wołając: »Zwy-cięstwo!« --- Już nie żył./ A lud się ciśnie, podnosi mu głowę,/ Rozrywa zbroję: --- całe ciało zdrowe!/ Ni śladu rany. 8. Walka, Śmierć, PtakNa pobojowisku,/ Po całodziennym morderczym igrzysku,/ Po krwawym trudzie, po stoczonej wojnie,/ Tysiące ludu usnęły spokojnie./ Grecy z Persami, na jednym posłaniu/ Leżą bez gniewu w wiecznym pobrataniu./ A przy nich kruki skaczą i godujągodować (daw.) --- ucztować.,/ I schrypłym głosem braci swych zwołują. Z jednego Greka kruk ciało wyrywa;/ Grek konający tak do niego śpiewa:/ »O szarp, szarp serce, niech już zaumiera!/ O pij, pij kruku, krew to bohatera!/ Szarp, pij, a dziób twój jak ramię urośnie!« Niewiasty greckie śpiewają żałośnie,/ Nad każdym trupem chylą się z kagańcemkaganiec (daw.) --- kaganek, lampka w formie miseczki z uchwytem i dziobkiem wypełnionej tłuszczem, najczęściej olejem.,/ Czy okrytego nieprzyjaciół szańcemszaniec --- umocnienie obronne, wał; tu przen./ Nie ujrzą ojca, kochanka lub męża... Wschodzący księżyc bije w lustrlustr (daw.) --- lustro, zwierciadło; połysk, blask. oręża;/ To Sparta idzie --- obaczyć ciekawa,/ Gdzie się toczyła Aten walka krwawa,/ Gdzie Med okrutny, co swe straszne imię/ Obwieszczał Grekom w krwi, w pożarów dymie,/ Teraz bezwładny snem spokojnym drzymie. r. 1844 ZakończenieZakończenie --- w. 321--332, stanowiące zakończenie, zamykały pierwotny rękopis. Na rękopisie tym Das k. k. Bücher-Revisionsamt [cesarsko-królewski urząd cenzury; red. WL] umieścił klauzulę: Imprimatur omissis deletis (wolno drukować z opuszczeniem ustępów przekreślonych). Otóż ten ustęp przekreślony podaje się obecnie na swoim miejscu. Cenzura przekreśliła go najwidoczniej dlatego, iż wyjaśniał poniekąd alegorię utworu, który w Grekach chciał widzieć Polaków, jakimi być powinni, aby zwyciężyli. OdwagaBłogosławiony, kto w chwili zwątpienia/ Duchem nie spada, ale się przemienia/ W onegoon, onego (daw.) --- ten, tego (ów, owego). orła, co pioruny dzierży,/ Pewny zwycięstwa, gdziekolwiek uderzy. Błogosławiony, kto się trupem kładzie,/ By dumnej nodze stanąć na zawadzie,/ Kto z próżną dłonią, poświęceniem silny,/ Bez trwogi czeka na cios nieomylny. Błogosławiony, kto po niejpo niej w żałobie --- w domyśle: po ojczyźnie. w żałobie/ W świetnej przeszłości zakopie się grobie;/ On tam niejedną wielką myśl wygrzebie,/ Co będzie bronią i tarczą w potrzebie.