Tuwim, Julian Swietozar 2025-08-20 2024 Fundacja Wolne Lektury pol Julian Tuwim, Czyhanie na Boga, Skład Główny u Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1918. https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/tuwim-swietozar/ Domena publiczna - Julian Tuwim zm. 1953 Sekuła, Aleksandra Kępska, Monika Myczko, Kornel Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. https://polona.pl/preview/837c1dc3-efce-4839-8dc5-23bb99cf7945 Współczesność Liryka wiersz https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7956.jpg Portret Juliana Tuwima, Stanisław Ignacy Witkiewicz, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7956/ Modernizacja zapisu: melancholja > melancholia, djamenty > diamenty, tjarze > tiarze, Melchjor > Melchior; poco > po co, niemi > nimi, z za > zza, Tybyś > Ty byś, Jakże-m > Jakżem, naoślep > na oślep; ślicznemi > ślicznymi, płodnem > płodnym, pękniętem > pękniętym; jakiemś > jakimś, chmielnem > chmielnym, zżółkłem > zżółkłym. Uwspółcześniono interpunkcję, zastępując zbitki przecinków i pauz jednym znakiem (pauzą). Julian Tuwim Czyhanie na Boga Swietozar Jeśli morze przypomni --- to je każę smagać,/ Tłuc, batożyć za karę stalowymi pręty!/ Zbałwani się, zawyje, by litość ubłagać,/ Zatopi mi, pomstując, ładowne okręty. Jeśli słońce przypomni --- wydrę sobie ślepia,/ Olsnęolsnąć (daw.) --- oślepnąć; por. olśnienie. , włodarz szalony, na jasność promieni!/ Melancholia, JesieńNiech się w ślepocie czarnej tęsknica rozstepia,/ Dzika, jak melancholia słowiańskiej jesieni! A jeśli noc przypomni, noc omdlewająca,/ Ciepła i jaśminowa, miłością opiłaopiły (daw.) --- pijany.,/ Gdy mnie słodko w ciemności, drżąca i gorąca,/ Cielistym ud i ramion uściskiem więziła --- --- Rozżagwię noc pożarem, włościewłoście --- dziś: włości; posiadłości. swe zapalę!/ Pójdę z słońcem w zawody! Dzień urządzę złoty!/ I w trzaskawicy ognia zasyczy wspaniale/ Dumna stolica moja, Złotogród Stuwroty! I na zgliszczach ostanę, oczu tępe szkliwo/ Utkwiwszy w ziemię macierz... A niewiadaniewiada (starop.) --- nie wiadomo. po co!../ Na sercu mi markotno, w oczach migotliwo/ Od łez... I tak dzień za dniem... i tak noc za nocą... ...Idą skwarnymi piachy garbiaste wielbłądy,/ Idą bezcenne, białe elefanty sjamskie,/ Pstre łupy i daniny niosą mi przez lądy,/ Tkaniny i wonności i skarby sezamskie. Ciągną z nałożnicami karawany żmudne,/ Tysiąc dziewek nubijskich śle nigrycki książę,/ Sromnesromny (daw.) --- wstydliwy. to a chutliwechutliwy (daw.) --- pożądliwy., dzikie to a cudne,/ Snadźsnadź (daw.) --- widocznie. wie ów czarnogęby, że za dziewką tążętążyć (starop.) --- tęsknić, pragnąć. ! A za nimi bez końca tabuny, obozy,/ Tuczne stada, pojmańce chańskie i sułtańskie,/ A rżą krewkie rumaki, skrzypią ciężkie wozy,/ Idą zza siódmych granic w me ziemie słowiańskie... Dźwigają miechy z winem, kryształowe słoje,/ Kadzidła i balsamy, myrrhy, aloesy,/ Skrzynie usieręgusieręg (daw.) --- kolczyk (starocerkiewnosłowiańska prapożyczka z gockiego ausa-hrings, będącego połączeniem słów: ucho i pierścień, w niem. Ohrring); także skróconej formie: serga, sierga. , pióra puszyste i zbroje,/ Ciężkie misy ze złota i pękate kiesy. Dźwigają klejnotami nasadzone szaty,/ Kropiaste skóry, szuby, uprzęże, sajdakisajdak a. sahajdak --- wyposażenie łucznika składające się z futerału na łuk oraz futerału na strzały (kołczanu).,/ Korale purpurowe, niewidziane kwiaty/ I skrzeczące zamorskie dziwolągi-ptaki... Ślą mi pokłony korne wszyscy językowie,/ Nie waży się wróg żaden dojść pod grodu szańce,/ Odkąd na miazgę stłukłem skośnookie mrowie/ I w krwi się ukąpali Połowce-pohańcePołowce-pohańce --- Połowcy a. Kumanowie, lud ałtajski, który od VIII w. wędrował z rejonu dzisiejszego Kazachstanu na tereny obecnej Ukrainy, w XII w. wyparty przez władcę Rusi Kijowskiej za Don i Wołgę, w następnych wiekach zasymilował się wśród ludów Złotej Ordy; pohaniec (starop.): poganin, niewierny. ! Hańhań (gw.) --- tam. , pomnę, jakom ścisnął bachmata kolanykolany (daw. forma) --- dziś forma N.lm: kolanami.,/ Jak mnie porwał, jak pomknął, ostrogami spięty!/ A za mną świst, hukanie, furkot chorągwiany/ I kopyt stutysięcznej konnicy tętenty! I gnali my jak wichry, choć zmydlonym koniom/ Krew się ciurkiem sączyła spod ostróg na trawy,/ A gdzie skoczę --- podkowy zwycięstwo mi dzwonią,/ I dudni step szeroki od wodzowej sławy! Gnali my basurmanówbasurman (ros. басурманин, z tur. müslüman, daw.) --- muzułmanin, mahometanin; także: bisurman., rumak za rumakiem,/ Świtem nas Don oglądał, a w przedwieczerz Wołga,/ Bieżał Konczak, wilk szary, a GzakKonczak, Gzak --- postaci z opery Aleksandra Borodina Książę Igor, wodzowie Połowców (Kumanów). za Konczakiem,/ I już chan połowiecki u stóp mi się czołga! A kiedyśwakiedyśwa wracali (starop.) --- kiedy wracaliśmy. wracali przez skrwawione pole,/ I wrażewraży --- obcy, wrogi. łby na dzidach zatknięte sterczały,/ Krzyczała mi drużyna, junaki sokole:/ «Żywieżywie (daw.) --- niech żyje. Buj-tur Swietozar, wojewoda wdaływdały (starop.) --- piękny, okazały.!» Obłowiłem się wtedy nie gorszą zdobyczą,/ Niż rodzic mój, gdy zgromił nad Batłem wikingiwikingi (daw. forma) --- dziś forma B.lm: wikingów.!/ Po dziś-dzień liczą ciuryciura (daw.) --- członek czeladzi (służby) obozowej w wojsku. (liczą, nie przeliczą!)/ Chańskie łuki, kolczugi i klejnotne klingi. Skarby moje niezmierne! Błyszczące kamienie!/ Szmaragdy, chryzolity, jaspisy, diamenty!/ Perły, gdzie drzemią tajne błękitne płomienie,/ Muszle, gdzie szumią jeszcze sinych fal lamenty! Jakżem ja was ślicznymi nazywał słowami,/ Gdyście ogniami lśniły, świetliki czerwcowe!/ Jakżem ja was miłował! Jakżem igrał wami,/ Rzucając szczodre garście w wody księżycowe! Woda, Noc, Księżyc, Kobieta demoniczna, WążI zdało mi się wtedy, że się na dnie kłębi/ Przegibna błyskotliwość złotołuskich wężyc./ Że z głębi wodnej w niebo, z nieba do wód głębi/ Tka siatkę pająk nocy: szaławiła-księżyc!... Seks, Ciało...Jasna, słodka i ciepła, jak majowe rano,/ Szła do mnie w takie noce na kwietne pościele./ Szeptała, tuląc z lękiem główkę ukochaną:/ «Włodzicze najmilejszy, mój Lele-Halele!» A potem, nagle... z śmiechem, wwijała się we mnie,/ I, jak fala o brzegi biła w moje ciało,/ Włosy jej bursztynowe pachniały tajemnie,/ I od onej wonności serce łomotało! I od onej wonności mgławiły się oczy,/ Wargi wilgotne ssały słodycz nienasytnie,/ Od jędrnych mlecznych piersi rozsądek się mroczy,/ A w biodrach, jak jabłonka, z dnia na dzień mi kwitnie! I wiłem się w jej splotach, jako w sieci ryby,/ Niecierpliwy w gorączce, ramionami skuty!/ A one łaskotania! a one wygiby!/ A one tajne chwyty, skręty i podrzuty! ...GwiazdaA potem, dysząc ciężko, najsłodziej znużony,/ Leżałem, patrząc w gwiazdy, w srebrnice-mruganki;/ Zawodziły w jeziorach tęskne Dziwożony,/ A w borach --- Panny Leśne, nocne miłowanki. Syn, Kradzież, Matka, Ojciec, Pozycja społecznaI roiłem najszczęśniej, że mi moja ładałada --- tu: dziewczyna, piękność./ W płodnym łonie już dźwiga godnego dziedzica!/ Że pójdzie w syna cnota bitewna i władawłada --- tu: władza, władztwo.,/ Jako i we mnie poszła z wielkiego rodzica! Byłbyś ty, Swietozarzyc, włodarz nad włodarze!/ Wojewoda piorunów! kneź na Złotogrodzie!/ Wicher Huraganowicz! Witeź w krasnej tiarze!/ Hospodyn purpurowy na słonecznym wschodzie! Ale cię skradła macierz i w łonie uniosła,/ Synu, synu, spodziewo i dumo ojcowa!/ Wydadzą ciebie na świat pokalane trzosłatrzosło a. trzósło (daw.) --- ostrze pługa odcinające pionowo skibę ziemi podczas orki; tu przen.: biodro. ,/ Cudzołożna cię, synu mój święty, wychowa! Albo i rzuci ciebie, jak pomiot sobaczysobaczy (z ros.) --- psi; należący do psa, właściwy psu. ,/ I będziesz rósł bezsławnie, najjaśniejsze czędoczęda (starop.) --- dziecię; dziecko.!/ I przeklniesz nieznanego rodzica w rozpaczy,/ Gdy cię za sromsrom (starop.) --- hańba, wstyd. matczyny lżyć ze śmiechem będą! ...Pomnę, gdym niestrzyżonym jeszcze był chłopięciem,/ Przynieśli wieść tajemną wysłańce od ChazarChazarowie --- koczowniczy lud przybyły z głębi Azji i zamieszkujący w VI w. n.e. ziemie położone na płn. od Morza Czarnego i Kaspijskiego (step pontyjsko-kaspijski), zajmujący się pasterstwem i handlem, ale też wypadami łupieskimi; ich państwo, Kaganat Chazarski, zamieszkiwali również Alanowie, Goci, Bułgarzy, Madziarowie, Pieczyngowie, Rusowie i in., panowała w nim tolerancja religijna i wielowyznaniowość; na początku IX w. władca (kagan) oraz możnowładcy z jego otoczenia przyjęli judaizm, mając na celu centralizację władzy i ujednolicenie państwa, jednakże wywołało to bunt arystokracji w prowincjach oddalonych od stolicy (Itil, położonej w pobliżu dzisiejszego Astrachania) oraz wieloletnie walki na tle polityczno-religijnym, które wykorzystały sąsiednie plemiona i państwa; ostatecznie Chazarowie zostali pokonani przez książąt kijowskich Światosława i Włodzimierza Wielkiego, ich miasta zostały zburzone, a oni sami ulegli rozproszeniu; część osiadła na Krymie.,/ Że ze wschodu na pokłon przed jakimś dziecięciem/ Szli trzej włastowie: Melchior, Kacper i Baltazar. Rodzic zasię, częstując chmielnym piwem gości,/ Śmiał się, czkawiąc i trzęsąc kudłami rudemi;/ «Wieręwierę (starop.) --- zaprawdę, zaiste., szydził pijany, nastały cudności:/ Wżdywżdy (starop.) --- wszakże, przecież; także: partykuła wzmacniająca. z bydłem w chlewie leży kneź z żydowskiej ziemi!» Ojciec, Syn, Miłość niespełniona, OpiekaTy byś legł, Swietozarzyc, w łabędziej kolebie,/ A ssałbyś, synu chrobrychrobry (starop.) --- dzielny, mężny., piersi gołębiane!/ Wytulił ci je ojciec! wcałował w nie --- siebie!/ Wyhołubiłhołubić (daw.) --- tulić, pieścić, niańczyć, otaczać troskliwą opieką., wypieścił, dzieciątko kochane! Jak bije serce ziemi, sokiem napęczniałe,/ Tak od całunków moich jarajary (starop.) --- krzepki, silny, jurny. krew w niej biła,/ A we mnie moc szumiała, jak zboże dostałedostały (daw.) --- dojrzały.,/ Moc święta miłowania, moc dziewięciosiła! Bóg, Ofiara, SzczęścieDymem żertwżertwa (daw.) --- ofiara składana bogom. błękitniały leśne uroczyszcza,/ Brzmiały śpiewem dziękczynnym poświęcone gaje,/ I sprzyjały mej sławie surowe bożyszcza/ Za miody, za tłustości, pszenne korowajekorowaj (starop.) --- obrzędowe ciasto weselne; pieróg.! Dziś gniewne bogi w dęby miotają pioruny,/ Tęsknota, RozpaczDziś Lęk w sitowiu zżółkłym zaczaił się skrycie,/ Próżno leki raicieraić komuś coś (daw.) --- namawiać kogoś do czegoś. mi, starce-widunywidun (reg.) --- wieszcz, jasnowidz; szaman.!/ Próżno wy, baby, zioła tajne mi warzyciewarzyć (daw.) --- gotować; por. war: wrzątek.! Wy mi wróćcie te oczy, smętnym stepem tchnące,/ Głos gędziebnygędziebny (daw.) --- muzyczny, melodyjny, śpiewny; por. daw. gędźba: muzyka (gł. na instrumencie strunowym, np. lirze). mi wróćcie i różane dłonie!/ Słyszcie: sławę wam oddam i skarbów tysiące/ I głowę uwieńczoną, jako rabrab (daw.) --- niewolnik., przekłonię! O, nie zdzierżęzdzierżyć --- wytrzymać. ja bez niej ciebie, hardy mieczu,/ I na dziadowe włoście puszczę hordy wraże!/ Łup, Chazarze, Złotogród! Siądź, PieczynguPieczyngowie --- związek plemion, które w VIII--XI w. wędrowały z Azji Środkowej na zachód; Pieczyngowie walczyli początkowo z Ujgurami, następnie z Madziarami, a po upadku Kaganatu Chazarskiego z Rusią. W XI w. osiedli na zach. wybrzeżach Morza Czarnego i niepokoili Turcję. W następnych wiekach stracili tożsamość kulturową., w Gieczu,/ A ty, psie połowiecki, w starym KrasnojarzeKrasnojar --- najprawdopodobniej: Krasnojarsk, od 1628 r. miasto (zał. przez kozaków bojara Andrzeja Dubieńskiego dla obrony przed Tatarami), daw. miejscowość u wybrzeży Jenisieju o nazwie Krasnyj jar (czerwone wzgórze), od nazwy tatarskiej Kyzył Dżar.! Hej, rumaka dosiędę, grzywy się uczepię/ I na oślep, na oślep stepowi pojadę!!/ Niechaj mnie wichry-czarty poniosą po stepie,/ Niechaj huczą, niech wyją na kneziową biadę! A ty, drużyno wierna, gdy mnie znajdziesz w polu,/ Powracając, jak ongi, z zwycięskiej wyprawy,/ Stypę spraw, miody pijąc a płacząc mnie w bolu,/ I na pękniętym sercu usyp kurhan sławy!...