Słowacki, Juliusz Wacław Trzy poemata Sekuła, Aleksandra Kwiatkowska, Katarzyna Trzeciak, Weronika Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Powieść poetycka Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/trzy-poemata-waclaw http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=9317 Juliusz Słowacki, Liryki i powieści poetyckie, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2010-03-24 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1542.jpg BNC Connector, Hammer51012@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1542 Juliusz Słowacki Trzy poemata Wacław Są przedmioty, których by się pióro poety tknąć nie powinno; takim zapewne jest śmierć Wacława, którego nam Antoni Malczewski tak cudownymi kolorami w poemacie Maria odmalował. Jakiś jednak mimowolny pociąg, chciałbym go nazwać natchnieniem, zmusił mnie do napisania następnego poematu; a od prawdziwych nie odstępując podań, starałem się ile możności zidealizować rzecz pełną czarnych mętów i okropności. Może kilka strof spowiedzi Wacława wyjednają mi u czytelnika nieco pobłażającego sądu dla reszty i ogólnego układu pisma, którego już ani poprawić, ani przemienić nie jestem zdolny; a dwa poprzedzające poemata przybiegną w pomoc broniącemu się od zupełnego potępienia poecie. I Witaj mi, ziemio stepów gładka, cicha,/ Gdzie kwiat dla Boga kwitnie i usycha;/ CmentarzGdzie dwa kurhanykurhan --- rodzaj mogiły w formie ziemnego kopca. na błękitnym niebie/ Przez całe stepy patrzą się na siebie;/ Gdzie przerywają trupy sen grobowy,/ Orłami z sobą prowadząc rozmowy;/ Lub gdy je przyjaźń w mogiłach nie zbliża,/ To krzyż się groźnie pogląda na krzyża/ I oba drewna niby grożą sobie/ Przez całe stepy zemstą śpiącą w grobie./ Krzyżowe groźby i poselstwa ptaków/ Lecą przez krwawe doliny bodiakówbodiak (z ukr.) --- kolczasty chwast stepowy.;/ Historia, PamięćI czuć w powietrzu, że tu myśli wojna,/ Choć słońce złote, choć ziemia spokojna./ Bo choć się skończą rycerstwa i waśnie,/ To ziemia mogił tak prędko nie zaśnie;/ Ale w jej sercu wolność się odzywa,/ Kiedy się orzeł gdzie z mogiły zrywa,/ Kiedy zatętni jaki wicher głuchy,/ Gdy zaszeleszczą powojów łańcuchy;/ Albo gdy śmignie jaki złoty sumak,/ Myśli, że biały Puławskiego rumak;/ Albo gdy kosa o kamień zadzwoni,/ Myśli, że Sawa jedzie w tysiąc koni;/ Ale już w grobach są ci sławo-kraśni./ Ziemio kurhanów, nie marz o nich --- zaśnij! II Znasz ty tęczowe rusałek upiory?/ Czy znasz prorocką dumę WernyhoryWernyhora --- legendarny śpiewak i wróżbita kozacki z XVIII w., wieścił rozbiory i odrodzenie Polski. ?/ Czy wiesz, co będzie w jarze Janczarychy,/ Gdzie teraz gołąb lub jelonek cichy,/ Ze łzą przeczystą w szafirowym oku,/ Gdzieś w księżycowym się przegląda stoku?/ Rycerz, ZemstaCzy wiesz, że wszystkie te się sprawdzą śnicia/ W jednej godzinie rycerskiego życia?/ Że zemścisz syna, ojca, matkę, brata/ W tej błyskawicy, co na szabli lata?/ Niech tylko serce rycerza, o Chryste!/ Jako lilija będzie we krwi czyste,/ Niech tylko wprzódy nie splami zgryzota/ Duszy, co jako ptak się w sidłach miota;/ AniołNiechaj się tylko każdy dumnie waży/ Złotym aniołem w ojczyźnie na straży:/ To chyba w końcu na takich aniołów/ Wróg będzie piorun miał w ręku --- nie ołów. III ZamekJeśli pod tobą wolny koń stepowy,/ Omijaj zamek ten i te parowy;/ Niech cię nie wabi ten na zamku czole/ Napis, co błyska od słońca na pole:/ Bo to jest kłamstwo marmurów ohydne,/ Złotem pisane i z daleka widne./ Uciekaj stepem przez burzanuburzan --- zarośla stepowe. fale,/ Nie wierz napisom, nie zazieraj w sale,/ Bo tam owionie i męstwo ci zetrze/ Gorsze niż w grobach --- zdradziectwa powietrze!/ Gorsze niż dżuma, co zabija ciało!/ Gorsze! --- Choć pałac ten wygląda biało,/ Choć za nim widać lipy starożytne,/ Białe kościółki, jeziora błękitne;/ Chociaż łabędzie śpią na tych jeziorach;/ Choć róże stoją w jutrzenki kolorach;/ Chociaż słowiki mieszkają w topolach,/ A dalej błękit i kłosy na polach:/ Nie wierz zdradzieckiej natury obłudzie,/ Ten zamek pełny --- w tym zamku są ludzie! IV Od czasu jeszcze dawnych Pelopidów,/ Od wygaśnienia rodziny AtrydówPelopidzi, Atrydzi (mit. gr.) --- rody obłożone klątwą przez bogów./ Nigdzie krwi tyle na gmachu kamieniach,/ Nigdzie plam tyle od zbrodni w sumnieniachsumnienie (daw.) --- dziś: sumienie.,/ Nigdzie rodziny tak czarnej nie było,/ Tak czarnych prochów pod żadną mogiłą.../ Chciałbym powiedzieć... W imię Ojca, Ducha!/ Kto tak okropnej powieści wysłucha? V UcztaChoć w zamku gości częstują wspaniale,/ Gospodarz dawno nie schodzi na sale./ Niegdyś widziano go w gromadnym kole,/ Jak trup śród ludzi, jak upiór przy stole./ Zimne po sercach przechodziło mrowie,/ Kiedy co mówił, gdy pił jakie zdrowie;/ A gdy wziął kielich w rękę trupią, siną,/ W kielichu krew się zdawała, nie wino./ Każdy, co z gości do stołu zasiadał,/ Nie znał go prawie, nigdy z nim nie gadał;/ Gdy wszedł --- nie wstawał nikt przed tym człowiekiem,/ Choć orderami był srebrny i wiekiem;/ Ani posłane z poselstwem od matki/ Kiedy go w rękę całowały dziatki;/ Jakby przed marą piekielną, szkaradną,/ Stają przed ojcem zalęknione; bladną/ I uciekają nie wyrzekłszy słowa/ Lub kamienieją. Nie twarz to surowa ---/ Bo miłą miał twarz ten człowiek z natury;/ Ani wzrok jego dziki i ponury ---/ Bo na swe dziatki patrząc łzy miał w oku;/ Lecz przerażenie z boskiego wyroku/ Wisiało nad nim jako krwawa tęcza;/ A gorzej --- Strachwiedział to sam, że odstręcza;/ Że coś pomiędzy nim a światem stoi,/ Czego się sługa, dziecko, słońce boi./ RozpaczWięc już od dawna zaniechał z rozpaczą/ Przepraszać serca, które nie przebaczą;/ Ujmować dusze, co chcą nienawidzić;/ A nie mógł nimi pogardzać i szydzić./ Nawet choć wiedział, że tłumną hołotą/ Rzucał się sprośny lud na jego złoto,/ Tak wielką znalazł pokorę w swej winie,/ Że nie pogardził i otworzył skrzynie;/ A wtenczas sercu jego biczem jędzy/ Był brzęk liczonych po zamku pieniędzy. VI Nareszcie uciekł od ludzi i słońca./ Dziecko, OjciecA przy nim tylko jak anioł obrońca/ Maleńki, blady i nierozkwitniony/ Był smutny synek jego pierwszej żony./ To jedne dziecko przy nim czuwa, tleje,/ Jako różyczka przy cedrze więdnieje./ On duszę ojca, gdy w rozpacz upada,/ Szafirowymi oczkami spowiada;/ I patrz! że czarny nędzarz nie unika/ Tak błękitnego grzechów spowiednika,/ Ale mu z oczek cały błękit świeży/ Pije oczyma i wzdycha, i wierzy/ W ostatnią pomoc --- w moc dziecka pacierzy./ Kiedyś za wczesnym zagrożoną zgonem/ Dziecinkę swoją nazwał Eolionem;/ Bo myślał, że ten kwiatek biały, kruchy,/ Wezmą ze złotej kołyseczki duchy/ I w nieśmiertelne zaniosą ogniska:/ A więc mu nie dał ludzkiego nazwiska,/ Ale powietrzne, duszy, nie popiołom/ Imię, łatwiejsze wymówić aniołom./ Te dziecko jemu zostało przy boku/ Ze łzą w źrenicy, z promionkami w oku,/ Te czuwa przy nim. SzaleństwoLecz z wyroków Pana/ Dusza w dziecięciu bladym obłąkana,/ Smutna i z ciałkiem niedołężnym zwadna,/ A w obłąkaniach jak aniołek ładna;/ Gdy się uśmiecha --- zda się, że do nieba;/ Płacze --- to myślisz, że mu tak potrzeba/ Nad jaką dawną pamiątką lub szkodą/ Jak zapłakanej wierzbie stać nad wodą./ Tylko że ojcu, gdy mu dziecię zbladło,/ W chorobie dziecka jest zgryzot zwierciadło;/ Tylko że nieraz jakaś moc grobowa/ Przekleństwo ojca kładniekładnie (daw.) --- dziś: kładzie. w dziecka słowa;/ Lub w obłąkane czynności dziecięce/ Jakieś piekielne mieszają się ręce/ I straszne rzeczy czynią dziecka mocą ---/ I dziś --- gdy Wacław zasnął --- przed północą.../ ............................................ VII ŻonaLecz gdzież jest młoda małżonka? grafini?/ Czemu nie przy nim? Dawniej niewolnica,/ Dziś samowładna w zamku monarchini;/ Z kimże to błądzi po świetle księżyca?/ Z kimże to słucha śpiewania słowików?/ Dla kogóż rzuca ucztę, stołowników,/ Dzieci i męża bezsenne wezgłowie?/ CzaryA jednak, mówią, dba o grafa zdrowie,/ Sama przyprawia mu z lekarstwem czary./ Nieraz przy łożu jak ulotne mary/ Staje powiewna z lampą w ręku, blada,/ Słuchać, co śpiący o niej we śnie gada./ A mówią ludzie, że nieraz jej ręka/ Słucha, czy serce się w chorym nie pęka;/ Sen, ŚmierćBo takie drgania mu piersi podnoszą,/ Takie go zimne, straszne poty roszą,/ Gdy śpi, a patrzy na śpiącego żona,/ Jakby go anioł śmierci brał w ramiona./ Lecz dzisiaj z kimże na wieczornym chłodzie/ Chodzi ta pani po mglistym ogrodzie?/ Jeśli zbrodnicza miłość w sercu bije,/ Ona się z taką miłością nie kryje,/ Ale otwarcie, z bezwstydem na czole,/ Kochanka sadza u boku przy stole:/ Bo ten kochanek nie wybrany w tłumie,/ Zwykle pochlebia jej skażonej dumie;/ To jaki książę, to króla powierny:/ Pies nań nie szczeka, przepuszcza odźwierny,/ Wszyscy go nawet witają ukłonem;/ ZdradaZamek jest jego; łożem, domem, tronem/ Włada; gdzie indziej podobny do węża,/ Tu zdrajca panem jest żony i męża:/ Więc to nie z gachem DyjannaDyjanna --- dziś: Diana. grafini/ Tajemne schadzki ma w ciemnej jaskini,/ W grocie, co gładkim wyłożona brusem,/ Szklannejszklanny (daw.) --- dziś: szklany. kaskady zamknięta obrusem;/ Szarfa ta wody lecąca z wysoka/ Nie puści w grotę śledzącego oka/ Ani księżyca --- lecz przez nią Ptakprzeleci/ Czarna jaskółka, co w grocie ma dzieci,/ Ta jedna kryształ skrzydłami rozcina;/ Na wszystko miłość waży się matczyna./ Lecz noc --- jaskółki śpią w gniazdach ukryte,/ Lecz ciemność trwożną okryła kobiétękobiétę (daw.) --- forma z "e" pochylonym, wymawianym jako "i" lub "y", pozostawiona bez uwspółcześnienia z uwagi na rym.;/ Chociaż nie sama, drży jak liść osiny,/ Kiedy się w gniazdach poruszą ptaszyny,/ Gdy woda głośniej w kaskadzie zakrzyczy./ A ten powiernik kto? Duch tajemniczy?/ Szata go długa w ciemności obiela,/ Na głowie wianek stepowego ziela;/ Na głowie, siwym porośniętej runem,/ Wiąże się burzan czerwony z piołunem./ A przed nim kocioł, czary i amfory.../ Ku jakiej sprawie? ku czemu przybory?/ Czy klątwy rzucać, czy palić ofiary?/ Czy zabić kogo piekielnymi czary?/ Z jakim to widmem skandynawskiej FreiFreja --- nordycka bogini miłości i wojny./ Grafini dzieło zaczyna MedeiMedea (mit. gr.) --- żona Jazona, morderczyni rywalki i własnych synów.? VIII Zaledwo pani wargę koralową/ Pierwsze i drżące otworzyło słowo,/ O nieba! leci jasnych świateł krocie/ Z pałacu, ciemną aleją, ku grocie,/ I rozsypują się po drzew łańcuchu;/ PtakW ogrodzie pełno krzyku, blasku, ruchu./ Na cichej wodzie łabędź się poruszył,/ Strzepotał, wody zwierciadlane skruszył,/ Zapienił cały krąg zbudzony nagle,/ Otworzył wszystkie puchy, pióra, żagle,/ I znów spokojny spogląda wspaniale/ Na rozchodzące się kręgami fale./ Tak silne serce posępnie się rzuci,/ Kiedy go ze snu jaki grom ocuci,/ Porwie się nagle, tłum spokojny zmiesza;/ I widzi, jak się przerażona rzesza/ Cofa, jak kręgi bladymi ucieka/ Od rażonego nieszczęściem człowieka;/ To wtenczas duma na pomoc przybędzie,/ Dusza, SerceTo wtenczas skrzydła się duszy łabędzie/ Całe rozwiną przeciw wichrom losu,/ To wtenczas serce jak z twardego ciosu;/ I tym się nawet chełpi boleść sroga,/ Że miała świadkiem walki --- tylko Boga./ I tym się cieszy serce, choćby pękło,/ Że zamiast podłych zlitować --- przelękło. IX Ludzie, po drzewach szukający wszędzie,/ Budzą słowiki i płoszą łabędzie./ Już słychać szmery, już wrzawa szalona,/ Że graf otruty, że cierpi, że kona./ Wreszcie okropna wieść do groty wpadła:/ Powiernik zaśmiał się --- a pani zbladła/ I znów skościeli oboje na długo./ ŻonaLecz kto by wtenczas ją widział z tym sługą,/ Kto by ją widział, kiedy przez kaskadę/ Blaski księżyca ją oblały blade,/ Kto by w jej usta już nie koralowe,/ Ale pobladłe, otwarte, surowe/ Spojrzał i słuchał, gdy tak stała cicha,/ Jak przez te usta serce w niej oddycha;/ Kto by usłyszał, z jakim dzikim wrzaskiem/ Wybiegła z ludźmi się spotkać i z blaskiem,/ I z obwinieniem, co na każdej twarzy/ Przy migającej się pochodni żarzy;/ Kto by w tej chwili, nie zalane łezką,/ Ale pięknością jasne nadniebieską/ Widział jej oczy, gdy je w gwiazdach trzyma/ Albo o męża pyta się oczyma:/ Ten by ją całkiem miał nie potępioną./ Zepsutą była, niewierną --- lecz żoną. X Jedne tam okno na zamkowej sali/ Od czerwonego księżyca się pali./ To właśnie okno grafowskiej komnaty,/ Jak anioł blaskiem czerwonym skrzydlaty/ Stoi na zamku, patrzy na katusze/ I czeka, by wziąć z tego ciała duszę./ U bramy zamku tłum pobladły czeka./ Na drodze widać konnego człowieka,/ Jak czarny szatan z płomykiem na głowie;/ Otwierać bramy, nim się człek opowie!/ Bo to nie diabeł ani żadna jędza,/ KsiądzTo kozak pański konno wiezie księdza./ Będziesz pamiętał ty, księże Prokopie,/ Jak się kozaczy koń przez jary kopie,/ Jak parska ogniem, jak daje szczupaka,/ Choć ma na sobie księdza i kozaka./ Hej! hej! skrzypiąca brama się odmyka,/ Kozak na koniu przywiózł spowiednika;/ Przeskoczył diaków i bab bladych wianek,/ Wziął go za kaptur i rzucił na ganek./ Sam idzie w tłumy, gdzie ponure gwary,/ Że ktoś na pana rzucił śmiertne czary./ Kto? --- Wszystkie oczy idą ku tej stronie,/ Gdzie u grafini w oknie lampa płonie./ Wczoraj --- widziano ją w grocie z wieczora/ Nie samą --- mówią, że trup Wernyhora/ Przyszedł się pomścić za Lachów ojczyznę/ I z grobu przyniósł dla pani truciznę. XI Próżno ksiądz czeka u grafa podwoi,/ Zamknął się Wacław i ludzi się boi,/ I z małym synkiem sam na sam się pieści./ Widziano pierwsze trucizny boleści,/ Sam mówił ludziom, że otruty kona,/ Potem służalców wygnał; nawet żona/ Wejść się nie waży, gdzie spoczywa chory,/ Bo sam ode drzwi zasunął zapory;/ A bramę chyba wyłamać wypada,/ Jak umrze. --- U drzwi słuchają. --- Graf gada./ Czasem się jakiś głosek serafina/ Niebieską skargą ojcu przypomina;/ Czasem dwa tylko ciężkie odetchnienia,/ Jakieś żałosne szmery i westchnienia;/ I służebników tłum się niecierpliwi,/ Bo słońce weszło --- oni jeszcze żywi./ I dzień na strasznym zszedł oczekiwaniu,/ Na skargach ojca, na dziecka płakaniu;/ I księżyc weszedł, a ci dwaj straszliwi/ W tajemniczości nocnej jeszcze żywi./ Śmierć ich mównymi uczyniła smutnie,/ Ich głos w zamknięciu jak dwie zgodne lutnie./ Ci, co słuchali przez grube podwoje,/ Mówią, że więcej tam głosów niż dwoje. XII DuchOd dawna wieści są i poszept głuchy,/ Że z grafem jakieś są po nocach duchy./ Raz go widziano, jak przez zamku cienie/ Wodził za sobą dwa ciche płomienie,/ Skrawe, czerwone, piekielne straszydła,/ Mające oczy i włosy, i skrzydła./ Ścigany przez nie wybiegał z komnaty/ Tylnymi drzwiami na ogród, na kwiaty;/ I raz go z wody wydobyła zgraja;/ Było to, mówią, w dzień trzeciego maja./ Widziano, jak biegł przez łąkę w zawody,/ Ognie go, mówią, zagnały do wody./ Widziano, jak się topił cały blady:/ Skądże ta rozpacz? i te ognioślady?/ Gdy ziemia w nowe kwiaty się ustraja,/ Gdy wszystko ciche w dzień wiośniany maja?/ A już to od lat wielu takie rzeczy;/ Nikt nie przysięgnie i nikt nie zaprzeczy,/ Wszyscy się boją wierzyć w takie dziwo./ Grzech, Kara, PiekłoW młodości, słychać, zgrzeszył bardzo krzywo,/ Dlatego piorun za nim się pomyka,/ Owiewa skrami, straszy, lecz nie tyka,/ Tylko grobowym okrąży zapachem,/ Aby go zabić krwią albo przestrachem./ A mówiąc o tym ludzie z twarzą bladą/ Dodają: Człowiek ten przewinił zdradą/ I sam się dzisiaj chce karać za zbrodnie,/ Sam przyzwał piekieł czerwone pochodnie;/ A kiedy przyjdą i nad łożem staną,/ On się nakrywa chustą krwią zbryzganą;/ W tej chuście niegdyś mu kozacka spisaspisa --- długa broń drzewcowa, pika./ Podała w nocy sąd na infamisainfamis (z łac.) --- człowiek skazany na utratę czci i praw; przen. bezecnik, zakała.,/ Gdy kraj zdradzony już był i rozdarty./ Ta chusta i te pargaminupargamin (daw.) --- dziś: pergamin. karty/ Leżą przy łożu koło puginałupuginał (z wł.) --- krótki, wąski sztylet. ---/ Niech Bóg go broni w rozpaczy od szału!/ Biada! o biada, gdy przy łożu siędziesiędzie (daw.) --- dziś: siądzie./ Śmierci przyczyna i śmierci narzędzie./ To dość dla serca, co się samo dręczy ---/ Widm nie potrzeba --- sumnienie wyręczy./ A rzecz straszniejsza! sumnienie Wacława/ Nabyło nawet nad uśpionym prawa;/ OkoOn w nocy wstaje i z otwartym okiem/ Po zamku chodzi niesłyszanym krokiem;/ Czasem pochodnią sobie świeci nocną;/ Oczy otwarte, wyiskrzone mocno;/ Lecz jakby co się roiło w zrennicyzrennica (daw.) --- dziś: źrenica.,/ Ani w nich mgnienia, ani błyskawicy,/ Ani się światła bliskiego przelękną:/ A gdy się wpatrzą w co --- zda się, że pękną. XIII RycerzZnałem ja grafa Wacława za młodu ---/ Dumny z piękności, z wysokiego rodu;/ Drzewo, co późnej mogło czekać zimy ---/ On tak wyglądał jak rycerz Solimy,/ Piękny i straszny, kiedy go koń kary/ Niósł do kochanki przez burzanów jary,/ Kiedy na jakie powietrzne wołanie/ Stawał obejrzeć się gdzie na kurhanie;/ Myślałbyś wtenczas, że to anioł stepu/ Pod błękitami niebieskiego sklepu/ Stoi i czeka, aż wicher poruszy/ Na jaką walkę skrzydła jego duszy./ Cóż się z nim stało? Czy to moich powiek/ Mara? --- Gdzie tamten anioł, rycerz, człowiek? XIV Zemsta, ŻonaSmutny był koniec jego pierwszej żony:/ Dostała wcześnie anielskiej korony,/ Zamordowana, utopiona w stawie,/ Gdy na wojennej był Wacław wyprawie./ Mówią, że obce pomściły się prawa/ Śmierci synowej na ojcu Wacława./ Jeżeli tak jest? --- o Chryste na męce! ---/ Jakie w tym rodzie serca! jakie ręce!/ Mówią --- że ojciec graf w turmę zamknięty/ Umarł przed sądem --- a drudzy, że ścięty;/ Lecz takiej rzeczy myśl nie wierzy sama:/ Na takim wielkim rodzie taka plama!/ Tak wielka szyja złamana nad gminem!/ Lecz ojcu nie mieć litości nad synem!/ Ale zabójców nasłać na synowę/ I za pieniądze móc odkupić głowę!/ Gdy nieraz ołów ludzki się zagłębia/ W serce orlicy i za śmierć gołębia,/ Niktże tej śmierci pomścić się nie umie/ Na krwi wysokiej? na wyniosłej dumie?/ Niktże --- prócz syna --- co za te popioły/ Ojcowi musiał miecz pokazać goły?/ Tak się więc zbrodnia ogniwami winie,/ Że ojciec własny wroga widzi w synie;/ Albo umiera syna krwią czerwony,/ Nie pożegnany i nie przebaczony;/ Albo tak skala syna pierś łabędzią,/ Aby mu nie był czystszym ani sędzią:/ Aż tam nareszcie stanie pochylony/ Zdrajca narodu przed zbójcą swej żony;/ Aż znowu wrócą pod zwyczajne prawa,/ I od przedajnej głowy wyższa --- krwawa. XV Ale to pewna, że śmiercią tej żony/ Graf Wacław dziwnie na sercu zmieniony./ Ponurość ciemne okryła oblicze,/ Serce zamknięte ludziom, tajemnicze,/ Na czole duma. Gdy kto weń uderzył/ Miłością czystą ojczyzny --- nie wierzył./ Na wszystkie echa rozkoszy i jęku/ Serce się jego już pozbyło dźwięku./ Coś ma cichego, okropnego w łonie./ WładzaMówią, że myśli o polskiej koronie;/ Króla w nim widzą przyjacielskie oczy,/ Wielkość wyśledzą głos fałszu proroczy;/ Jam go opuścił śród tego zamętu/ Myśląc: i cóż jest twardość dyjamentudyjament (daw.) --- dziś: diament.?/ I cóż jest wierność grobowi, pamiątkom/ W sercu najtwardszym? Jakimże to wrątkom/ Daje się dusza unosić Wacława?/ Chmurzy się niebo --- burza będzie krwawa./ Więcej niż Boga ta dusza tajemna/ Zamyka w sobie --- przyszłość będzie ciemna!/ Bogdajbym nie zgadł! lecz smutna w nim siła,/ MiłośćMiłość go tknęła, boleść nie zabiła;/ Więc jeszcze nadto w nim miłosnej siły,/ A już nikogo kochać --- prócz mogiły./ O! kraj nieszczęsny, co jak spadkobierca/ Po żonie weźmie dar strutego serca./ Ludu! przeżegnaj tę marę złowrogą!/ Ona na scenę świata wchodzi z trwogą;/ Myśli, że anioł ją rzucił obrończy,/ Nieszczęściem zaczął --- a piorunem skończy. XVI A dziś --- już koniec! Do Wacława gmachu/ Weszła posępna królowa przestrachu./ Czy go kto otruł, czy struła zgryzota ---/ Kona, a przy nim synek, róża złota,/ Gwiazdeczka ranna, także więdnie, gaśnie./ A w zamku bójka, kradzieże i waśnie./ Ten bierze sprzęty, ten ściany odziera;/ Zamek się niszczy, pan zamku umiera./ Gdzie żona? --- Ona w najciemniejszej sali/ Brylanty chowa i papiery pali;/ Nie sama --- Greczyn w ArnautaArnaut --- Daniel de Riberac Arnaut, poeta prowansalski z XII w. stroju/ Leży na złotym wezgłowiu w pokoju;/ Jak sułtan jaki wydaje rozkazy,/ A nie powtarza wydanych dwa razy,/ Bo go ta piękna słucha, myśl zgadywazgadywa (daw.) --- dziś: zgaduje.,/ I całuje go w ręce --- nieszczęśliwa! XVII ,,Dyjanno!" --- Przyszła, stanęła w pokorze./ ,,Zrzuć teraz, piękna, te ślubne obroże,/ Wypogodź teraz czoło lodowate./ Lubię tę chłopkę, tę polską HekatęHekate (mit. gr.) --- bogini czarów, pokuty i zemsty.;/ A skoro tylko zabłyśnie FingaryFingary (mit. rzym.) --- przydomek Artemidy, bogini utożsamianej z Księżycem.,/ Sam pójdę patrzeć, jak zamawia czary/ I śmierć posyła ludziom z ciemnej groty". --- ,,O Antynoe! już czuję zgryzoty,/ A przecież śmierci męża jam nie winna./ Ona to! ona, ta kobieta gminna,/ CzaryMusiała jakieś zemsty niepowszednie/ Lub spełniać jakie chłopskie przepowiednie;/ A gdy ja chciałam, by ta wiedźma z piekła/ Czarę miłosnym zaklęciem urzekła:/ Ona --- o srogi i okropny błędzie! ---/ I może on mię trupem kochać będzie,/ I z grobu przyjdzie po miłość umarły". Tu się powoli drzwi sali otwarły./ Struchleli nagle oba kochankowie;/ Wszedł śpiący, z szmatą skrwawioną na głowie. XVIII Kto go tak ubrał? Nieraz synek mały,/ Kiedy na ojca padał księżyc biały,/ Widząc, jak w świetle twarz się grafa mroczy,/ Dwie białe róże kładł ojcu na oczy;/ Lub w obłąkaniu (o jasne i wdzięczne/ Dziecka przysługi!) promienie miesięczne/ Od ojca wzroku brał na swoje lica/ I tak zesmutniał cały od księżyca./ A dziś --- okropność! miałżeby Wacława?.../ Przy łożu chustka ta leżała krwawa ---/ Miałżeby synek ten łachman grobowy,/ Może z anioła ciemnego namowy/ Na głowę ojcu?... O nie! ta czerwona/ Chusta nie była w ręku Eoliona./ O nie! --- przysięgam, święci aniołowie!/ Syn nie położył mu tej krwi na głowie./ Bo mniej straszliwa byłaby ofiara,/ Gdyby ojczyzny samej przyszła mara/ Zajrzeć w lekarstwo zaprawne piołunem/ I zdrajcę takim nakryła całunem,/ Aby raz jeszcze, nim go Bóg obudzi,/ Czerwono wrył się w pamięci u ludzi. XIX Cóż to? Czy serce w tej kobiecie pękło?/ O marmur czoło uderzyło, jękło,/ Kość zadzwoniła, gdy czołem upadła/ Przed same nogi groźnego widziadła,/ I dziwnie... zadrżał, oczyma nie mignął,/ Lecz cały zadrżał i cały się wzdrygnął,/ I stanął chwilę we śnie, zadziwiony,/ Jakby usłyszał skąd o śmierci żony./ Lecz chwilę tylko chwiał się jak na szali,/ I nie obudził się --- i poszedł daléj. XX Sen to czy mara jaka niezbawiona?/ Krzyczą po zamku, że grafini kona./ Nie dowiedzieć się, z czego, u Greczyna,/ Krew w nim zastygła, zimny jak gadzina;/ W pochodni światło obłąkany patrzy,/ Chłodny jak kamień, od marmuru bladszy./ Grafini kona --- mówią --- on nie słyszy./ Zlękli się ludzie jego trupiej ciszy,/ Trącają --- milczy jak widmo zaklęte,/ Usta ma drżące, zęby mocno ścięte;/ Wzięli, zimnego zanieśli na łoże./ Co się w tym zamku stało? Wielki Boże!/ Tu śmierć nie czeka zwyczajnej kolei./ Grafini, mówią, była przy nadziei;/ Wszyscy widzieli i tłum cały pyta,/ Czy jeszcze żyje, czy z dzieckiem zabita. XXI Patrzaj! tam słońce nad dnieprowe skały/ Wyrzuca świetne brylantowe strzały./ Kwiaty ze łzami się podnoszą wdzięczne,/ Tam w błękit czoło chowa się miesięczne;/ Sarneczki złote na kurhany skaczą,/ Róże się polne otwierają, płaczą,/ Orzeł na krzyżu z rosy skrzydła trzepie./ Jaki spokojny wschód słońca na stepie!/ Tylkoż w tym zamku złote słońce budzi/ Z przerażonego snu pobladłych ludzi!/ Tylkoż w tym zamku otworzą się oczy,/ Które przed nocą mgła śmierci zamroczy!/ Na toż więc było na ten świat przychodzić/ Cierpieć, miłować, nienawidzieć, szkodzić:/ Ażeby wreszcie słońce dawno znane/ Weszło, ostatnie --- i nie zapłakane. XXII Graf Wacław woła. Wybito podwoje,/ Wchodzą. Czy trupów powalonych dwoje?/ Graf Wacław, przy nim synaczek maleńki ---/ Zbledli --- graf woła księdza i trumienki ---/ Wyszli; pojechał kozak do stolarza./ Do grafa --- Ksiądz, Trupksiędza wzięto od ołtarza./ Ksiądz ten pocieszać umiał nieszczęśliwe;/ Spokojne lice i włosy miał siwe./ Obudził ojca, wziął go pod ramiona,/ Postawił, krzyż mu przycisnął do łona,/ Na złote słońce obrócił go twarzą,/ Na róże, co się pod oknami żarzą;/ Słońce i kwiaty, czy boską mu chwałę,/ Czyli dzieciątko te przypomną małe:/ Dobrze, bo przerwą posępne rozpacze,/ Bo może westchnie, przemówi, zapłacze?/ Nie, stoi martwy, twarz mu się nie mieni:/ Tak w brylantowym powietrzu jesieni/ Stoją bezlistne drzewa w szronu szacie/ I zadumane jak po jakiej stracie./ I przyszli ludzie z gotową trumienką;/ Ksiądz się obrócił i znak im dał ręką,/ I wzięli trupka, po cichu wynieśli./ Ojciec nie słyszał tych ludzi --- a jeśli/ Słyszał, to udał dziwną licem chłodność,/ Ostatnią dumę w nieszczęściu --- łagodność./ I postradawszy tę dziecinkę drogą,/ Już nie zapytał się o nią nikogo./ I tak był długo bez myśli, bez czucia,/ Jak trup, nim dzieło zacznie się zepsucia./ SpowiedźKsiądz złożył ręce na piersiach i czeka/ Na smutną spowiedź grzesznego człowieka. XXIII Usiadł... ksiądz słucha... on usty drżącemi:/ ,,Księże! skończyłem już wszystko na ziemi./ Patrzaj! czy widzisz ten komin i tygle?/ Bóg mię ukarał srogo, niedościgle;/ TruciznaWiem, co w tej czarze było --- o anioły!/ Ogień miłosny i ludzkie popioły./ Wypiłem z moim synkiem przez połowę,/ Co? Może ojców mych resztki grobowe?/ Strasznie pomyśleć, kto napój przyprawił,/ Co mię otruło, jaki się duch zjawił,/ Aby mi dzisiaj po nocy powiedział,/ O czym grobowiec dotąd tylko wiedział./ Cóż to za zemsta? Jacy to nieczuli,/ Co zdrajcę prochem antenatów struli;/ Tym czystym prochem zdradzonym nikczemnie,/ Co się trucizną stał, gdy wstąpił we mnie./ A jakąż to myśl mieli ci mściciele,/ Uśpione czucia budzić w moim ciele,/ Żyły nalewać znowu krwią namiętną,/ Zbudzić to serce, gdzie zgryzoty piętno./ Wiedzieliż oni, co ogień poruszy/ W czarnym sumnieniu, w pokalanej duszy?/ Jaka rozogni się w krwi mojej zgniłość?/ Co wyjdzie na jaw? --- Zaprawdę, nie miłość,/ Ale zgryzotę zbudzili i pychę;/ Przeklęci! Serce już tak spało ciche!/ Już tak popiołem i pleśnią nakryte,/ Już tak spokojne! już takie zabite!/ A teraz znowu krwią nalane wściekłą;/ Boleść w nim, burza, pioruny i piekło,/ Wszystko, co ludzi przerażało trwogą,/ Ale nie miłość --- co kochać? i kogo?/ Ach, gdyby nawet z grobu wywołani,/ Gdyby ta nawet moja pierwsza pani,/ Ta najkochańsza, najsłodsza, umarła,/ Wstała --- to serce by moje rozdarła;/ Płakałbym może i z cierpień się skarżył,/ Alebym kochać już nie mógł --- nie ważył;/ Bo na to trzeba jaśniejszej godziny/ Niż starość ludzka pełna krwi i winy,/ Co jako skrawy, chmurny zachód słońca/ Otwiera niebo bez Boga, bez końca. XXIV ,,Księże, są o mnie haniebne powieści,/ Nie wierz im wszystkim. Bez sławy, bez części,/ Nie jestem takim, jak ludzie niewinni,/ Ależ ja więcej cierpiałem niż inni,/ Ale ja większe miałem serce w sobie/ Do nakarmienia... Tam małżonka w grobie,/ Tam ojca sądzą mojego, o zgroza!/ Na śmierć haniebną, na karę powroza./ Mój teść otrzymał wyrok nie ojczysty.../ Mój ojciec, mój ród dawny, dumny, czysty,/ Wszystko to jedna godzina obbali! ---/ Dzisiaj to wszystko ważyłbym na szali,/ Dzisiaj bym wolał, o Boże! przed gminem/ Powieszonego się nazywać synem;/ Lecz wtenczas, z hańbą grożone zamęściem,/ Mój ojciec, mój ród, moje imię!... Szczęściem/ Mój ojciec umarł --- tak jak był powinien.../ Czemuś ty, księże, zadrżał? Jam nie winien.../ Że mię widziano tej nocy przy turmieturma --- więzienie./ W księżycowego wichru dzikim szturmie?/ Na zapienionym żem uciekał koniu,/ Żem pędził z głuchym tętentem po błoniu,/ Że ojca mego we krwi znaleziono/ Nazajutrz?... Księże! rozedrzyj mi łono/ I obacz serce, nim pójdę do trumny,/ Bo mówię prawdę --- lecz przysiąc za dumny. XXV ,,Jestem nie winien, ale nie wiem czemu/ W pamięci jestem podobny winnemu./ Bo wyznam tobie, żem tej śmierci żądał,/ Nawet spodziewał się, czekał, wyglądał;/ Bo i wieść o niej chwyciłem łakomą/ Myślą, lecz zimno --- jak rzecz już wiadomą./ Coś we krwi miałem, coś w myśli ustrzegło,/ Co mi o śmierci tej pierwej przysięgło./ To kiedy przyszli zwiastować mi smutni/ Ludzie, co chciwi męczyć i okrutni/ Lubią posępnych słów oglądać skutek,/ Wzgardziłem dumnie pokazać im smutek;/ Lecz pokazałem lice zimne, szczere,/ Już podniesione nad zwyczajną sferę;/ Już w tej krainie cichej, wnętrznej burzy,/ Gdzie nawet czoła śmierć ojca nie chmurzy,/ Ale przechodzi wszystko ziemskie, mija,/ Jady nie trują i miecz nie zabija./ Pokazałem im tę niezmienność czoła,/ Które zmroziło dotknięcie anioła./ Wytłumaczyli to ludzie inaczej,/ Ten marmur bólu --- tę ciszę rozpaczy. XXVI Cierpienie, Duma,,Ty wiesz, że dumni nieszczęściem nie mogą/ Za innych śladem iść tą samą drogą./ A gdy się duma z nieszczęścia wylęgnie,/ To i Bóg czoła takiego nie sięgnie,/ To nawet wiara nie pochyli głowy;/ A cóż dopiero piorun, miecz, okowy,/ A nawet ludzkie przekleństwo i wzgarda:/ Tak była ciemna, taka była harda/ Duma w tym sercu. Na co mnie przywiodła,/ Ty wiesz --- lecz duszy nie sądź, bo nie podła./ Jam się nie rzucił jak koń do zawodu,/ Ja sam stanąłem przeciwko narodu,/ A gdym się oprzeć musiał w rzeczy ciągu,/ To się na wielkim oparłem posągu./ I nie szukałbym był podpory wroga,/ Gdybym większego znalazł w sercu --- Boga. XXVII ,,Nie uniewinniam ja siebie, o księże!/ Jakie mię gryzły tu w tej piersi węże,/ Jakie po nocach walki obłąkane/ Z pamięcią, dumą, zaczęte, wytrwane,/ Aż sumnieniowisumnieniowi (daw. forma C) --- dziś: sumieniu. uczyniłem zadość:/ Świadczą te oczy, te czoło, ta bladość./ O! trzeba było siadać nad mym łożem,/ Gdy we śnie serce mi coś pruło nożem;/ Gdy się budziłem w noc bezksiężycową/ W ciemności, ze krwi piorunem nad głową/ Albo widm okiem do łoża przybity,/ Zimny, i łzami, i potem okryty,/ Nie wiedząc, czemu serce drży boleśnie./ SenMówią, żem chodził po pałacu we śnie,/ Nie wiem, lecz nieraz, gdy sen ciężki spadał,/ Możem wstał, chodził, płakał, jęczał, gadał,/ Możem z krwi rękę o rękę ocierał,/ Możem zabijał i trumny otwierał,/ Możem się dzielił z kim jaką mogiłą,/ Nie wiem: --- bo o tym mi się wszystkim śniło.../ I nawet dzisiaj na mnie krew czerwona/ Na głowie... Gdzie jest moja druga żona?... XXVIII ,,Stój! stój!Mąż, Żona Nie szukaj tej kobiety, ojcze./ Od innych ciosy okropne, zabójcze,/ Lecz od niej gorsze ja rany poniosłem./ Ona zrobiła, że śmierć kraju zniosłem./ Anioł piękności i wróg nieodstępny,/ Stała, gdy z hańbą walczyłem posępny./ Com cierpiał w sobie i com czuł --- nie czuła,/ Co w sercu moim zmartwychwstało --- struła,/ Aż przyszło wreszcie, że dziś, jędza blada.../ Lecz z tego niechaj ona się spowiada,/ To na jej sercu, to je kiedyś zrani ---/ Patrz! ja ten ogród zasadziłem dla niéj,/ Te drzewa, łąki, tam niby w obłędzie/ Strumienie i na błękitach łabędzie,/ I ta z marmuru Karary łazienka,/ To dla niej... Patrzę i serce mi pęka;/ Bo to zostanie po mnie wszystko --- długo.../ O! gdybym to mógł jaką krwawą strugą/ Zalać i zniszczyć, i duszę wyzionąć,/ I z zamkiem, i z nią, i z wszystkim utonąć;/ Zostawić gruzy leżące na pował,/ Których by człowiek nie znał, nie żałował,/ Nie myślał o mnie tu błądząc, nie gadał,/ Że tutaj zdrajca chodził, dumał, siadał,/ Tu się śmiał z Boga, a tutaj łzy ronił;/ A tu się w grocie kaskadą zasłonił/ Bojąc się słońca, co tę ziemię złoci,/ I żył jak węże w zimnie i w wilgoci. XXIX Miłość, Ojczyzna,,Miłość ojczyzny --- o! to słońce świetne/ Dla serc, co dumne, sieroce, szlachetne,/ Całe się czystym miłościom oddadzą./ Jako żurawie, co łańcuch prowadzą,/ Świetniejsze serca wylatują przodem;/ Umrą --- ich duchy lecą przed narodem,/ Ich wrzask, ich imię, ich lament to hasła./ Gdy matka po nich zapłakana wrzasła,/ Ojczyzna cała słyszy, leci, mści się;/ W gołębiach wtenczas są serca tygrysie./ Umrą wygnani --- to naród wysyła/ Posłów zapraszać, niech wróci mogiła./ A choćby nawet zapomnienie, nędza,/ Jednego pacierz nad mogiłą księdza/ I wieczna cisza w grobie niepłakanym./ O! ja zazdroszczę tym czystym, nieznanym,/ Ja, co się aż tam, aż do słońca darłem ---/ O czemu ja też dzieckiem nie umarłem!?/ Czemu!?... Ach wtenczas, księże, nie dla sławy,/ Lecz przyleciałem był raz na bój krwawy,/ Ażeby umrzeć. --- Na Boga żywego,/ Ja bym się teraz nie miał chełpić z czego.../ WalkaSzyki się biły pod MaciejowicąMaciejowica --- właść. Maciejowice, wieś znana z bitwy między wojskiem polskim pod wodzą T. Kościuszki a wojskami rosyjskimi w 1794r., podczas insurekcji kościuszkowskiej.,/ Wleciałem ściśle zamknięty przyłbicą;/ Dziwny był ubiór, ale to miał zyskiem,/ Że nie witano mię zdrajcy nazwiskiem,/ Wreszcie i harmat zakryłem się błyskiem;/ I smutny w sobie wpadłem we krwi morze./ Słyszałeś o tym żelaznym upiorze?/ Długo to było między ludźmi sporem,/ Kto był tym w ogniu rąbiącym upiorem./ O śmierci! ludzi tysiącznych morderca!/ Nie chciałaś wtenczas tej krwi, tego serca./ Lont nie chciał harmat przede mną zapalać;/ Kule się bały we krwi mojej zwalać,/ Lecz omijały świszcząc koło ucha;/ Miecz mój po kaskach dzwonił jak miecz ducha./ NieśmiertelnośćLos miał okropną zbawić mię bezczelność,/ Jam był ubrany w straszną nieśmiertelność./ Jaka w tym wola boska, nie odgadnę/ I nie chcę myśleć --- lecz gdy myślę, bladnę./ Sam na tym polu, gdzie psów wściekłych kupa,/ Na koniu, na kształt siedzącego trupa,/ Gdy z ciał wychodził obłok krwawy, dymny,/ Gdy księżyc wschodził straszny, blady, zimny,/ Stałem; wtem jeden z niedomarłych, blisko,/ Wymówił moje przeklęte nazwisko;/ Schylam się z konia --- patrzę: krwią się broczy,/ I krew mi swoją ten człek rzucił w oczy.../ Dobyłem miecza --- o! nie bladnij, księże ---/ Choć syknął na mnie ten gorzej niż węże,/ Chociaż mię taką pieczęcią naznaczył,/ Jam go nie dobił --- alem nie przebaczył. XXX ,,Księże... Rycerzgdzie teraz Kościuszko? --- W mogile!.../ Kiedy żył jeszcze, były takie chwile,/ Żem ja był wrogiem jego świetnej sławy./ Chciałbym dziś widzieć cień jego postawy/ Albo grobowiec przy bladych lawinach;/ Musi być smutny nad nim szmer w drzewinach;/ Smutne tam duchy błądzą w księżyc świetny/ Wołając: Ojcze --- choć on był bezdzietny./ Mówią, że idąc za trumny orszakiem,/ Koń jego stawał przed każdym żebrakiem,/ Tak nauczony za życia rycerza./ To wszystko, księże, serce mi rozszerza/ Łez pełne, burzę zapowiada ciemną.../ Patrzaj, co stało się z nim --- a co ze mną!... XXXI ,,Obróć tu, księże, twe łzawe oblicze./ Ileż ja w życiu chwil okropnych liczę!/ Słuchaj, po śmierci kraju, już zhańbiony,/ Dom odwiedzałem mojej pierwszej żony./ O! co ja czułem, gdy lip poczet stary/ Zaczął nade mną swoje smutne gwary,/ Kiedy się miesiąc w liść zabłąkał szumny.../ Ja, co tam żyłem młody, jasny, dumny,/ Z nią razem, ojcze! Ja, co w tej krainie/ Myślałem niegdyś, że młodość nie minie;/ Wchodzę... trzy razy wspomniałem o Bogu,/ Trzy razy, blady, przejść nie mogłem progu./ Przeszedłem wreszcie --- w komnatach nikogo.../ Ściany się zdały napełnione trwogą,/ Że mię tam widzą samego w ciemności;/ Ale w powietrzu jakiś szmer litości/ I coś szeptało: ,,Nie płacz", z każdej cegły;/ A mnie ogromne łzy po twarzy biegły./ Na coż to przyszedł ów Wacław wyniosły?/ Chwasty go same w tym gmachu przerosły./ Sam --- o! bogdajbym był sam, o! zhańbienie!/ TrupStarzec wychodzi w księżyca promienie,/ Poznaję --- mój teść... przy niepewnym świcie/ Widzę, że w ręku ma jakieś zawicie;/ Twarz jego dzika, okropna, surowa;/ Rozwija --- patrzę --- ojca mego głowa!.../ Po śmierci zemsty bezczelnej dokazał,/ Wyjął z mogiły trupa i ściąć kazał. XXXII ,,To tak mi starzec zwiędłe serce kruszy,/ To tak anielstwo wypędzono z duszy,/ To tak myśleli, że mię zdeptać mogą;/ Aż się od hańby obroniłem trwogą.../ Lecz nie pomogło... bo jak od zwierciadła/ Od ludzi trwoga ta na mnie upadła./ Bo wyschły jak trup, po uczuć pogrzebie/ Jąłem się lękać nie Boga, lecz siebie./ Więc niech się skończy ten los, co mi cięży,/ Niech w nieskończoność dusza się rozpręży;/ Wszystko straszliwe, co się w serce ciśnie,/ Niech się jak piorun wyrwie i rozbłyśnie./ Niechaj część każda pokalanej duszy/ Dozna właściwych bólów i katuszy;/ Lecz niechaj wszystko to w jednym mordercu/ Zamknięte, w jednym nie gryzie się sercu./ O! były chwile okropne na świecie!/ I ta noc!... Księże, pociesz ty mię przecie;/ Czy ty łzy tylko masz dla mnie pacierzem?/ Dla mnie, co stoję nad śmierci wybrzeżem,/ Co tu Śmierćwidziałem pełną tajemnicy/ Śmierć w synka mego błękitnej źrenicy./ Okropność! jego usteczka różane,/ Miłością jakąś obłąkane, pjanepjany (daw.) --- dziś: pijany.,/ Z ognia oddechem, z lutniowymi gwary,/ Pocałunkami tu goniły mary./ Widziałem moje sny młodości złote,/ Zachwyty, miłość, niepokój, tęsknotę,/ Wydane dziecka niewinnym obliczem;/ Lecz on kochał nic, on tęsknił za niczem,/ A jednak tęsknił i kochał. Widziałem,/ Jak się w coś wpatrzył z obłąkania szałem./ Myślałem --- biedny! czego się on męczy?/ Łabędź w jeziora zakochał się tęczy,/ Umarł, nim zgasła, nie doczekał nocy./ Lecz ile było w nim ognia i mocy!/ Jakie wyrazy tęskne, smutne, śliczne,/ Długo-echowe i melancholiczne/ Z ust mu jęczały! Była jedna chwila ---/ Myślałem, że mu skrzydełka motyla/ Z ramion wyrosną, że główka zaświeci/ Ogniem niebieskim i w niebo uleci;/ Bo na paluszkach wstał, rosnął w człowieka;/ Myślałem, że już ode mnie ucieka ---/ Wrócił... przy nogach mi go ból pokonał./ W godzinie jednej kochał, cierpiał, skonał./ O! cud okropny! co iskrę słoneczną,/ W serduszku dziecka zamknął miłość wieczną/ To, co ja dotąd w moim sercu mieszczę./ To go zabiło --- a ja cierpię jeszcze!/ I jeszcze kocham i widzę to jawniej/ W sercu, przed śmiercią, że kocham jak dawniej./ Tu! z krzyżem, księże! tu stawaj u czoła!/ Niechaj myśl moja tych snów nie wywoła./ Niech nie przychodzi tu jej cień bladawy.../ Przyszła! --- tam za nią stoi ojciec krwawy,/ Włos jego siwy --- o! to męki moje/ Ta para, ludzi tych w powietrzu dwoje./ A jednak twarze to może jedyne,/ Co odpuszczają mi hańbę i winę,/ Co widząc dolą znękanego twardą,/ Jak inni ludzie nie patrzą ze wzgardą./ Matka BoskaMaryjo! nie idź za księżyc się chować,/ Dobrze, żeś przyszła się tu ulitować,/ Dobrze, żeś mi się duchem pokazała/ Taka posępna i cicha, i biała,/ Jak gdyby za mną w mogile tęskniąca./ Maryjo! czekaj zachodu miesiąca,/ Pójdziemy razem --- gdzie? --- ja nie wiem. --- Księże,/ Wkrótce me ciało już ziemię zalęże,/ Na długie słowa już mi braknie czasu./ Każ uszyć nową jej suknię z atłasu,/ Każ włożyć wianek z róż świeżych uwity,/ Niech ją obmyją, ubiorą --- kobiéty.../ Pamiętaj... trumna to od wejścia czwarta.../ Patrz, jak ta szata już na niej podarta.../ Czy dobrze? --- Zrób to, nim promienie świtu.../ Patrz! uśmiechnęła się na to z błękitu. XXXIII ,,Nie mów nikomu o mnie, sługo boży,/ Niech mój grobowiec ludzi długo trwoży./ Weź i tę chustę... choć krwią powalana,/ Możesz ją złożyć przed ołtarzem Pana/ Albo... Dlaczegoś drgnął przed tym rozkazem?/ Powieś tę chustę przed Panny obrazem,/ Musi być święta ta krew, co ją broczy,/ Bo mi ją kiedyś naród rzucił w oczy./ Więc te męczeństwo pobladłego czoła,/ To mój ostatni jest dar dla kościoła./ I jam cóś ciernia czuł w mojej rozpaczy,/ Może Bóg wspomni na to i przebaczy./ Żalu mojego najlepszą jest próbą/ To upodlenie się moje --- przed sobą./ Co będzie z moim duchem nad mogiłą?/ Pewnie nie gorzej jak to, co już było./ DumaW dumie mej jeszcze przynajmniej znachodzęznachodzić (daw.) --- znajdować.,/ Że mię przed śmiercią broni ulec trwodze,/ Gdy przy tym łożu nic, tylko rozpacze./ Gdyby mniej dumny, płakałbym --- nie płaczę;/ Lecz coś jest we mnie, gdy w grób muszę wchodzić,/ Z czym by się żadne łzy nie mogły zgodzić:/ Wściekłość na siebie, żar, co się nie studzi,/ A nawet, księże, jakiś żal do ludzi:/ Jak gdyby oni byli winni z dawna,/ Że się krew we mnie zaczerniła sławna./ Lecz nie --- i myśl ta nie może pocieszyć. ---/ To wszystko... Księże, czy śmiesz mię rozgrzeszyć?/ Olej, co czyni w Bogu śmierć wesołą,/ Czy się odważysz lać na zdrajcy czoło?/ Jam nie żałował i nic nie naprawił;/ Kraj jeszcze we krwi --- a jam go zakrwawił;/ I długo będzie ta krew po mnie płynąć;/ Tysiące walczyć i tysiące ginąć,/ Po mnie nieszczęścia, więzienia i wojny ---/ I mógłżebym ja w grobie spać spokojny?/ O nie! nadzieja jest szaleństwem dla mnie ---/ A jednak --- starcze, ty! módl się ty za mnie!" XXXIV Śmierć, TrupGraf Wacław skonał. O! domysłów płonność!/ Na lice wyszła trucizny zieloność:/ Ale krew jego już dawno zepsuta;/ Ciągła samotność, łzy, wzgarda, pokuta,/ To nieraz także te trucizny duszy/ Wyjdą na ciało zwiędłe od katuszy/ I nieraz lice trupowi odmienia,/ Połamią, poskrzą, zsinią, pozielenią:/ Więc może i te splamienia Wacława/ Nie z gwałtu poszły, lecz z natury prawa;/ Lepiej tak wierzyć niż oskarżać ludzi./ Niech się podstępna ciekawość nie trudzi;/ Gdy ziemia z siebie rzecz przeklętą zrzuci,/ Niechaj spokojność w tłum zmieszany wróci./ Lecz nie, ten zamek wre skargą i gwarem,/ Domysły rosną z niepokojem, swarem,/ Mówią, że pani chciała ukryć winę,/ Mówią, że miała otrucia przyczynę ---/ Jaką? --- Nie można wierzyć w takie baśnie./ Miałażby otruć małżonka --- a właśnie/ Zadatek nowej miłości i wiary/ W jej łonie --- po cóż przy kołysce mary? XXXV PogrzebPo ukraińskich stepach syczą żmije,/ Pogrzeb się czarny z pochodniami wije,/ A za pogrzebem groźny wicher wyje./ Smutno, posępnie przez kurhany płynie/ Pogrzeb możnego pana w Ukrainie./ Z każdej mogiły ognista kolumna/ Wytryska w niebo, gdy nadchodzi trumna./ Już przeminęła, a jeszcze czerwono/ Wszystkie kurhany w Ukrainie płoną/ I rozmawiają cicho o pogrzebie./ Gwar na tym stepie, a cisza na niebie./ W ziemi grobowej głucha trupów wrzawa,/ Bo między nimi stanął trup Wacława. XXXVI Człowiek? czy widmo? --- Jakiś duch z burzanu/ Wyszedł na czoło ogniste kurhanu,/ Pogroził ręką: Zdrada,,Zdrajco! otóż tobie/ Trucizna w przodków wypróchniałym grobie./ Idź, trumno czarna z ohydnym człowiekiem,/ Z trupem, co moim wykarmiony mlekiem./ Idź w ogień piekła za narodu zdradę!/ W kołyskę kładłam i w prochy cię kładę./ Dzieciątko moje ty i moja żmijo,/ Ziemia cię zmrozi, robaki spowiją./ A choć krew twoja kiedyś winę zmaże,/ Tego ci Pan Bóg zwiastować nie każe./ Choć Ukraina kiedyś zmartwychwstanie,/ Ty się nie dowiesz w piekle, ty szatanie!/ Nic się nie zmieni, wieczność się zaczyna,/ A wieczność taka jak śmierci godzina"./ Tak pożegnawszy resztki pana zgniłe,/ Zapadła wiedźma w burzan czy w mogiłę. XXXVII I znów na zamku jasnych świateł krocie,/ Księżyc w ogrodach, szum kaskady w grocie;/ I znów tam cicho, i kaskada grzmiąca/ Znowu się srebrzy na blasku miesiąca./ Mówią, że łabędź i róża czerwona/ Szepcą w powietrzu imię Eoliona,/ Gdy wszystko ścichnie wieczorną godziną,/ Gdy róże płaczą i łabędzie płyną./ A o dzieciątku tym z twarzyczką ducha/ Została jakaś ciemna powieść, głucha./ Mówią, że raz go widziano w tej grocie,/ Całego w gwiazdach, w promienistym złocie;/ Duchy powietrzne za tęczową szarfę/ Przyniosły jemu zapaloną harfę;/ Usiadł... do ognia strun przybliżył ręki:/ Muzyka, PtakA pierwsze z harfy westchnienia i dźwięki/ Zwołały wszystkie łabędzie z ogrodu;/ A drugie tony jak jęki narodu,/ Co cicho konać i cierpieć nie umie,/ Zrobiły szelest w tym łabędzi tłumie;/ A gdy śpiewaka pieśń i tony rosły,/ Wszystkie się razem łabędzie podniosły/ I poleciały płaczącym orszakiem/ W niebo gwiaździste, z harfą, ze śpiewakiem,/ I znikły, długo widziane na górze,/ Jak girlandami spięte białe róże,/ Ulatujące w niebieskie krainy,/ Dosłuchać harfy tej i tej dzieciny./ Nie wiem, czy wierzyć --- lecz cudy są wszędzie.../ I odtąd znikły w ogrodach łabędzie,/ I szafirowych wód nie krają łonem,/ Bo poleciały wszystkie z Eolionem./ A Bóg nam wieszczów zostawiać nie raczy,/ Odkąd zabrakło już białych słuchaczy. Koniec