Kochanowski, Jan Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała...) http://www.wolnelektury.pl/lektura/treny Wilczek, Piotr Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Renesans Liryka Tren Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/treny-tren-xix-albo-sen Jan Kochanowski, Treny, Drukarnia Łazarzowa, wyd. 2, Kraków, 1583 Domena publiczna - Jan Kochanowski zm. 1584 1655 xml text text 2009-04-28 L SP3 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/846.jpg May you find some comfort there, slightly everything@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/846 DCA 4CL Jan Kochanowski Treny Tren XIX albo Sen. (Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała...)W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Trenach jest odmienne od znaczenia obecnego. Żałość moja długo w noc oczu mi nie dała/ Zamknąć i zemdlonegozemdlony* --- osłabiony. upokoićupokoić --- uspokoić. ciała./ Ledwie mię na godzinę przed świtanimświtanim --- świtaniem, świtem. swemi/ Sen leniwysen leniwy --- bożek snu, Hypnos, jest leniwy, bo zjawia się dopiero tuż przed świtem. obłapił skrzydły czarnawemiczarnawemi --- czarniawymi../ Na ten czas sie matka własniewłasnie --- we własnej osobie. ukazała,/ A na ręku Orszulę moję wdzięcznawdzięczny* --- miły, przyjemny. miała,/ Jakajaka --- tu: taką, jaka. więc po paciorek do mnie przychodziłapaciorek* --- zdrobnienie od ,,pacierz", modlitwa (pochodzi od łac. Pater noster --- Ojcze nasz); po paciorek (...) przychodziła: przychodziła wspólnie odmawiać modlitwę.,/ Skoro z swego posłania rano sie ruszyła./ Giezłeczkogiezłeczko --- zob. Tren VII, w. 15. białe na niej, włoski pokręcone,/ Twarz rumiana, a oczy ku śmiechu skłonioneku śmiechu skłonione --- skłonne do śmiechu../ Patrzę, co dalej będzie, aż matka tak rzecze:/ «Spisz, Janie, czy cię żałość twoja zwykła piecze?»/ Zatymem ciężko westchnął i tak mi sie zdało,/ Żem sie ocknął; a ona, pomilczawszy małomało --- zaledwie, trochę.,/ Znowu mówić poczęła: «Twój nieutólonynieutólony --- nieutulony./ Płacz, synu mój, przywiódł mię w te tu wasze strony/ Z krain barzo dalekich, a łzy gorzkie twoje/ Przeszłyprzeszły --- tu: przeniknęły. aż i umarłych tajemne pokoje./ Przyniosłam ci na ręku wdzięczną dziewkę twoję,/ Abyś ją mógł oglądać jeszcze, a tę swoję/ Serdeczną żałość ująłujął --- zmniejszył., która tak ujmuje/ Sił twoich i tak zdrowie nieznacznienieznacznie --- niezauważalnie, w sposób niedostrzegalny. twe psuje,/ Jako ogień suchy knotknot --- sznurek z konopi nasycony materiałem palnym. obraca w perzynyperzyny --- popiół.,/ Darmo nie upuszczając namniejszej godzinyDarmo nie upuszczając namniejszej godziny --- pozwalając czasowi mijać bez rezultatu../ Czyli nas już umarłe macie za stracone/ I którym już na wieki słońce jest zgaszone?/ A my owszemowszem* --- przeciwnie, właśnie. żywiemy żywotżywiemy żywot --- żyjemy życiem. tym ważniejszyważniejszy --- bardziej znaczący, bardziej wartościowy.,/ Czym nad to grube ciało duch jest ślachetniejszy./ Ziemia w ziemię się wraca, a duch z nieba dany/ Miałby zginąć ani na miejsca swena miejsca swe --- do pierwotnego miejsca swego pobytu. wezwany?/ O to sie ty nie frasuj, a wierz niewątpliwie,/ Że twoja namilejsza Orszuleczka żywie./ A tu więc takim ci sie kształtemtakim (...) kształtem --- w takim kształcie, w takiej postaci. ukazała,/ Jakoby sie śmiertelnym oczom poznać dała,/ Ale miedzy anioły i duchy wiecznemi/ Jako wdzięczna jutrzenka świeci, a za swemi/ Rodzicami sie modliza swemi/ Rodzicami się modli --- modli się za swych rodziców., jako to umiała/ Z wami będąc, choć jeszcze słów nie domawiała./ Jesliżeć też stąd rościerość --- dziś: roznąć; tu forma 3 os. lp: roście. żałość, że jej lata/ Pierwej są przyłomioneprzyłomione --- złamane., niżli tego świata/ Rozkoszy zażyćzażyć --- zakosztować. mogła: o biedne i płone/ Rozkoszyrozkoszy (daw. forma) --- dziś B. lm: rozkosze. wasze, które tak są usadzoneusadzone --- urządzone.,/ Że w nich więcej frasunków i żałości więcej,/ Czego ty doznać możesz sam z siebie napręcej./ Ucieszyłeś sie kiedy z dziewki swej tak wiele,/ Żeby pociecha twoja i ono wesele/ Mogło porownać z twoim dzisiejszym kłopotem?/ Nie rzeczesz tego, widzę. Także trzymajtrzymać* --- sądzić. o tem,rany* --- wczesny. Twojej ze wszech namilszej dziewce śmierć zesłana./ Nie od rozkoszyć poszłaposzła --- tu: odeszła.; poszłać od trudności,/ Od pracejpracej (daw. forma) --- dziś D.lp: pracy., od frasunków, od złez, od żałości,/ Czego świat ma tak wiele, że --- by teżby też* --- choćby nawet. co było/ W tym docześnym żywocie człowieczeństwuczłowieczeństwo --- tu: ludzka natura. miło ---/ Musi smak swój utracić prze wielkość przysadyprzysada --- coś gorszego.,/ A przynamniej prze bojaźń nieuchronnej zdradyzdrada* --- tu: zawód, rozczarowanie../ Czegóż płaczem, prze Boga? Czegóż nie zażyłazażyć --- zaznać, doznać, doświadczyć.?/ Że sobie swym posagiem panapan* --- tu: mąż. nie kupiła?/ Że przegrozekprzegrozki --- groźby, pogróżki. i cudzych fukówfuki --- pogróżki, gniewne słowa, łajanie. nie słuchała?/ Że boleści w rodzeniu dziatek nie uznałauznać* --- doznać.?/ Ani umie powiedzieć, czego jej troskliwa/ Matka doszłaczego (...) doszła --- o czym się przekonała.: co z więtszym utrapieniem bywa,/ Czy je rodzić, czy je grześćgrześć --- grzebać.? Takieć pospolicie/ Przysmaki wasze, czym wy sobie świat słodzicie./ W niebie szczereszczere --- prawdziwe. rozkoszy, a do tego wieczne,/ Od wszelakiej przekazyprzekaza* --- zagrożenie. wolne i bezpieczne./ Tu troski nie panują, tu pracej nie znają,/ Tu nieszczeście, tu miejsca przygody nie mają,/ Tu choroby nie najdzie, tu nie masz starości,/ Tu śmierć łzami karmiona nie ma już wolności./ Żyjem wiek nieprzeżytynieprzeżyty* --- wieczny, nieskończony: tak długi, że niesposób go przeżyć., wiecznej używamy/ Dobrej myślidobrej myśli --- pogoda ducha, wewnętrzny spokój., przyczyny wszytkich rzeczy znamy./ Słońce nam zawżdyzawżdy --- zawsze. świeci, dzień nigdy nie schodzinie schodzi* --- nie zachodzi./ Ani za sobą nocy niewidomejnocy niewidomej --- nocy, w czasie której nic się nie widzi. wodzi./ Twórcę wszech rzeczy widziemwidziem (starop.; W. lm) --- widzimy, oglądamy. w Jego majestacie,/ Czego wy, w ciele będąc, prózno upatrzacieprózno upatrzacie --- na próżno szukacie i nie umiecie dojrzeć../ Tu w czas obróć swe myśli, a chowaj sie na techowaj sie na te --- oszczędzaj się dla tych./ Nieodmienne, synu mój, rozkoszy bogate./ Doznałeśdoznałeś --- tu: poznałeś., co świat umie i jego kochanie,/ Lepiej na czym ważniejszym zasadź swe staranie./ Dziewka twoja dobry los (możesz wierzyć) wzięłalos (...) wzięła --- wziąć los oznacza los wynikający z losowania (jak w loterii czy grze w kości).,/ A własnie w swoich rzeczachw swoich rzeczach --- w swoich sprawach. sobie tak poczęła,/ Jako gdy kto na morze nowonowo --- po raz pierwszy. sie puściwszy,/ A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,/ Woli nazadnazad --- z powrotem. do brzegu. Drudzydrudzy --- tu: niektórzy, inni., co podali/ Żagle wiatrom, na ślepe skałyślepe skały --- skały, których nie widać. powpadali:/ Ten mrozem zwyciężony, ten od głodu zginął,/ Rzadki, co by do brzegu na desce przypłynął./ Śmierci zniknąćzniknąć --- umknąć, uciec. nie mogła, by też dobrze była/ Onę dawną SybillęSybilla --- prorokini z antycznych legend, miała żyć tysiąc lat. wiekiem swym przeżyła./ To, co miało być potym, uprzedzić wolała:/ Tymże mniejtymże mniej --- i dlatego mniej. tego świata niewczasówniewczasów --- trudów. doznała./ Drugiedrugie --- inne. po swych namilszych rodzicach zostają/ I ciężkiego siroctwasiroctwa --- sieroctwa. nędznenędzne --- nieszczęśliwe, nieszczęsne. doznawają./ Wypchną drugą na męża leda jakoleda jako --- byle jak. z domu,/ A majętność zostanie, sam to Bóg wie komu./ Biorą drugie i gwałtembiorą (...) gwałtem --- porywają.; a biorą i swoi;/ Ale w hordachw hordach --- chodzi o hordy tatarskie, które porywały kobiety. część sie wielka ich zostoisie (...) zostoi --- ostoi się, zostanie.,/ Gdzie w niewoli pogańskiej i służbie sromotnejsromotnej --- haniebnej./ Łzy swe piją, czekając śmierci wszystkokrotnejwszystkokrotnej --- wszystko uśmierzającej, wszystko skracającej, kładącej wszystkiemu kres../ Tego twej wdzięcznej dziewce bać sie już nie trzeba,/ Która w swych młodych leciechleciech --- latach. wzięta jest do nieba,/ Żadnych frasunkówfrasunków --- zmartwień. tego świata nie doznawszy/ Ani grzechem dusze swej drogiej pomazawszy./ Jej tedy rzeczy, synu (niemasz wątpliwości),/ Dobrze poszły, ani stąd używaj żałościani stąd używaj żałości --- i nie martw się z tego powodu../ Swoje szkody tak szacuj i omyłki swoje,/ Abyś nie przepamiętałprzepamiętał --- zapomniał., że baczeniebaczenie --- zob. Tren XI, w. 14. twoje/ I statecznośćstateczność --- rozwaga, stałość, rozsądek. jest droższa. W tę bądź przedsię panemW tę bądź przedsię panem --- w stateczności bądź właśnie bogaty, posiadaj ją w dostatecznym stopniu.,/ Jako sie kolwiek czujesz w pociechy obranemw pociechy obranem --- pozbawiony pociech../ Człowiek, urodziwszy sie, zasiadł w prawie takimzasiadł w prawie takim --- podlega takiemu prawu.,/ Że ma być jako celembyć jako celem --- być punktem, w który się strzela. przygodom wszelakim./ Z tego trudno sie zdzieraćZ tego trudno sie zdzierać --- od tego trudno się uchylić, wymówić.; pocznimypocznimy --- pocznijmy, zacznijmy., co chcemy:/ Jesli po dobrej woli nie pójdziem, musi[e]my./ A co wszytkich jednako ciśnie, nie wiem czemu/ Tobie ma być, synu mój, naciężej jednemu./ Śmiertelna, jako i ty, twoja dziewka była,/ Póki jej zamierzony kreszamierzony kres --- wyznaczony koniec drogi. był, poty żyła./ Krótko wprawdzie, ale w tym człowiek nic nie włada,/ A wyrzecwyrzec* --- orzec. też, co lepiej, niełacno przypadaprzypada* --- przychodzi../ Skryte są Pańskie sądy; co sie Jemu zdałoco sie Jemu zdało --- co On postanowił.,/ Nalepiejnalepiej --- najlepiej., żeby sie też i nam podobało./ Łzy w tej mierze niepłatneniepłatne* --- te, które nie popłacają, nieważne, nieprzydatne.; gdy raz dusza ciała/ Odbieżyodbieży --- odbiegnie, odejdzie.(zob. obj. wyrazu ,,bieżeć" w Trenie XVI, w. 20), prózno czekać, by sie wrócić miała./ Ale człowiek nie zda sie praw szcześciupraw szcześciu --- sprawiedliwy wobec losu. w tej mierze,/ Że szkody pospolicie tylko przed się bierzeprzed sie bierze --- bierze pod uwagę (por. współczesne ,,przedsiębrać", ,,przedsiębiorca").,/ A tego baczyć nie chce ani mieć w pamięci,/ Co mu też czasem padnie wedle jego chęcipadnie wedle jego chęci --- wypadnie po jego myśli../ Tać jest władza fortuny, mój namilszy syniesynie --- synu.,/ Że nie tak uskarżać sie, kiedy nam co zginie,/ Jako dziękować trzeba, że wżdamwżdam --- jednak, przecież. co zostało,/ Bo to wszytko nieszczeście w ręku swoichw ręku swoich --- w rękach swych. miało./ A tak i ty, folgującfolgując --- ulegając, poddając się. prawu powszechnemu,/ Zagródź drogę do serca upadkowiupadkowi* --- zwątpieniu, rozpaczy. swemu,/ A w to patrzajw to patrzaj --- patrz na to., co uszło ręku złej przygody:/ Zyskiem człowiek zwać musi, w czym nie popadłnie popadł --- nie poniósł. szkody./ Na koniec, w co sie on koszt i ona utrata,/ W co sie praca i twoje obróciły lata,/ Któreś ty niemal wszystkie strawił nad księgami,/ Mało sie bawiąc świata tego zabawamiświata tego zabawami* --- zwykłymi sprawami tego świata.?/ Teraz by owoc zbieraćTeraz by (...) zbierać --- teraz by trzeba zbierać. swojego szczepienia/ I ratować w zachwianiu mdłego przyrodzeniaratować w zachwianiu mdłego przyrodzenia --- ratować słabą naturę ludzką (mdłe przyrodzenie) w czasie załamania (w zachwianiu)../ Cieszyłeś przed tym insze w takiejże przygodzie:/ I będziesz w cudzej czulszyczulszy --- bardziej wrażliwy, bardziej dbały. niżli w swojej szkodzie?/ Teraz, Mistrzu, sam sie lecz; czas doktór każdemu./ Ale kto pospolitym torempospolitym torem --- utartą drogą. gardzi, temu/ Tak poznegopoznego --- późnego. lekarstwa czekać nie przystoi:/ Rozumem ma uprzedzić, co insze czas goico insze czas goi --- to, co u innych goi czas../ A czas co ma za fortelfortel --- podstęp.? Dawniejsze świeżemi/ Przypadkami wybijawybija --- jak klin klinem., czasem weselszemi,/ Czaemczy tu nie jest błąd w źródle? też z tejże miaryz tejże miary --- takimi samymi (czyli również nieszczęśliwymi)., co człowiek z baczeniemczłowiek z baczeniem --- człowiek myślący, rozumny./ Pierwej, niż przyjdzie, widzi i takim myśleniem/ Przeszłych rzeczy nie wściągawściąga --- zatrzymuje., przyszłych upatruje/ I serce na oboję fortunęna oboję fortunę --- zarówno na szczęście, jak i na nieszczęście, na dobry i na zły los. gotuje./ Tego sie, synu, trzymaj, a ludzkie przygody/ Ludzkie nośLudzkie przygody ludzkie noś --- Ludzkie przygody (doświadczenia) znoś po ludzku; cytat z Tusculanae disputationes Cycerona (łac. humana humane ferenda).; jeden jest Pan smutku i nagrodyjeden jest Pan smutku i nagrody --- to z kolei aluzja do miejsc Biblii (księgi Estery, Barucha, Hioba w Starym Testamencie).»./ Tu zniknęła. Jam sie też ocknąłTu zniknęła. Jam sie też ocknął --- podobnie kończy się Sen Scypiona (Somnium Scipionis) Cycerona: Ille discessit; ego somno solutus sum (łac.).. Aczciemaczciem (starop.) --- chociaż jestem. prawieprawie* --- prawdziwie, naprawdę./ Niepewien, jeslim przez sen słuchał czy na jawie.