Lew Tołstoj

Wojna i pokój
tłum. Zofia Petersowa






Tom pierwszy




Część pierwsza



I

— Eh bien, mon prince, Gênes et Lucques ne sont plus que des apanages, majątki de la famille Buonaparte. Non, je vous préviens, que si vous ne me dites pas, que nous avons la guerre, si vous vous permettez encore de pallier toutes les infamies, toutes les atrocités de cet Antéchrist (ma parole, j'y crois) — je ne vous connais plus, vous n'êtes plus mon ami, vous n'êtes plus mój wierny niewolnik, comme vous dites. No, witam, witam! Je vois que je vous fais peur, proszę usiąść i opowiadać.

Tymi słowami w lipcu 1805 roku Anna Pawłowna Scherer, dama dworu i zaufana carowej Marii Fiodorowny, witała dostojnego i pełnego urzędowej godności księcia Wasyla, pierwszego z gości jej wieczoru. Anna Pawłowna od kilku dni kaszlała — miała *grypę*, jak mówiła (*grypa* była wówczas modnym i tylko przez niektórych używanym słowem). Na biletach, rozesłanych z rana przez lokaja w czerwonej liberii, napisane było do wszystkich bez różnicy:


„Si vous n'avez rien de mieux à faire, M. le Comte (albo mon prince), et si la perspective de passer la soirée chez une pauvre malade ne vous effraie pas trop, je serai charmée de vous voir chez moi entre 7 et 10 heures. Annette Scherer”.

— Dieu, quelle virulente sortie! — odparł wcale niezmieszany tym przyjęciem książę, wchodząc w galowym, haftowanym mundurze, w pończochach, w trzewikach i z orderami, z wyrazem rozradowania na płaskiej twarzy.

Mówił owym wyszukanym francuskim językiem, którym nie tylko mówili, ale nawet myśleli nasi dziadowie, i łagodnie a protekcjonalnie modulując głos, zwyczajem możnych ludzi, którzy dożyli sędziwego wieku w wielkim świecie i na cesarskim dworze. Zbliżył się do Anny Pawłowny, pocałował ją w rękę, pochylając uperfumowaną i lśniącą łysinę, po czym spokojnie usadowił się na kanapie.

— Avant tout dites-moi, comment vous allez, chère amie? Proszę mnie uspokoić — rzekł, nie zmieniając tonu, głosem, w którym poprzez układność i współczucie przebijała obojętność, a nawet drwina.

— Czyż można być zdrową, gdy się cierpi moralnie? Czyż można, będąc czułą, być w naszych czasach spokojną? — odpowiedziała Anna Pawłowna. — Mam nadzieję, że pan zostanie u mnie przez cały wieczór?

— A przyjęcie u posła angielskiego? Dziś środa. Muszę się tam pokazać — rzekł książę. — Przyjedzie po mnie córka, żeby mnie odwieźć.

— Myślałam, że dzisiejsze przyjęcie zostało odwołane. Je vous avoue que toutes ces fêtes et tous ces feux d'artifice commencent à devenir insipides.

— Gdyby wiedziano, że pani sobie tego życzy, odwołano by przyjęcie — rzekł książę, z przyzwyczajenia, jak nakręcony zegarek, mówiąc rozmaite rzeczy, lecz nawet nie pragnąc, by mu wierzono.

— Ne me tourmentez pas. Eh bien, qu'a-t-on décidé par rapport à la dépêche de Nóvosilzoff? Vous savez tout.

— Jak to pani powiedzieć? — rzekł książę zimnym, znudzonym tonem. — Qu'a-t-on décidé? On a décidé que Buonaparte a brûlé ses vaisseaux, et je crois que nous sommes en train de brûler les nôtres.

Książę Wasyl mówił zawsze leniwie — jak aktor recytujący rolę ze starej sztuki. Anna Pawłowna Scherer, przeciwnie, pomimo swych czterdziestu lat była pełna ożywienia i porywów.

Stan entuzjazmu był niejako jej sytuacją społeczną i niekiedy, choć nawet wcale nie miała na to ochoty, udawała entuzjastkę, by nie zawieść ludzkiego oczekiwania. Powściągliwy uśmiech, igrający niezmiennie na jej twarzy, jakkolwiek nie odpowiadał zniszczonym rysom, wyrażał, jak u rozpieszczonych dzieci, stałe poczucie własnej miłej wady, której ona nie chce, nie może i nie uważa za właściwe się wyzbyć.

Wśród rozmowy o wydarzeniach politycznych Anna Pawłowna wpadła w zapał.

— Ach, niech książę nie mówi ze mną o Austrii! Może nic nie rozumiem, ale Austria nigdy nie chciała i nie chce wojny. Zdradza nas. Jedynie Rosja powinna być wybawicielką Europy. Nasz łaskawy monarcha zna swe wysokie powołanie i będzie mu wierny. W to jedno wierzę. Naszemu dobremu i wspaniałemu cesarzowi przypada najważniejsza rola w świecie, a jest on tak cnotliwy i dobry, że Bóg go nie opuści, pozwoli mu spełnić jego powołanie i zdusić hydrę rewolucji, teraz jeszcze straszniejszej w osobie tego zabójcy i złoczyńcy. My sami musimy odkupić krew Sprawiedliwego. Na kogo mamy liczyć, pytam pana? Anglia ze swym kupieckim zmysłem nie pojmie i pojąć nie może całej wzniosłości serca naszego cesarza Aleksandra. Odmówiła wycofania się z Malty. Dopatruje się ukrytych sprężyn w naszym postępowaniu. Co oni powiedzieli Nowosilcowowi? Nic. Nie zrozumieli, nie mogą zrozumieć samozaparcia naszego cesarza, który nie chce niczego dla siebie, ale wszystkiego dla dobra świata. A cóż obiecali? Nic. I nie dotrzymują nawet tego, co obiecali! Prusy już oznajmiły, że Bonaparte jest niezwyciężony i że cała Europa jest bezsilna wobec niego… Nie wierzę ani jednemu słowu Hardenberga czy Haugwitza. Cette fameuse neutralité prussienne, ce n'est qu'un piège. Jak wierzę w jedynego Boga, tak wierzę we wzniosłe posłannictwo naszego drogiego cesarza. Tylko on zbawi Europę!

Przerwała nagle, z uśmiechem drwiącym z własnej zapalczywości.

— Myślę — rzekł książę, uśmiechając się — że gdyby zamiast naszego miłego Wintzingerode posłano panią, szturmem uzyskałaby pani zgodę króla pruskiego. Pani jest tak elokwentna! Da mi pani herbaty?

— Zaraz. À propos — dodała, uspokajając się znowu — będą dziś u mnie dwaj bardzo interesujący ludzie: le vicomte de Mortemart, il est allié aux Montmorency par les Rohan. To jedna z najlepszych rodzin Francji. To jeden z uczciwych emigrantów, prawdziwych; drugi to l'abbé Morio. Zna pan jego głęboki umysł? Został przyjęty przez cesarza, wie książę?

— A! Bardzo będę rad — rzekł książę. — Niech pani powie — dodał szczególnie niedbale, jakby dopiero teraz coś sobie przypomniał, a przecież to, o co pytał, było głównym celem jego odwiedzin — czy to prawda, że l'impératrice-mère życzy sobie, by pierwszym sekretarzem w Wiedniu mianowany został baron Funke? C'est un pauvre sire, ce baron, à ce qu'il paraît.

Książę Wasyl pragnął synowi swojemu zapewnić stanowisko, które za pośrednictwem cesarzowej Marii Fiodorowny starano się powierzyć baronowi.

Anna Pawłowna przymknęła oczy na znak, że ani ona, ani nikt inny nie może osądzać tego, czego sobie cesarzowa życzy lub co się jej podoba.

— Monsieur le baron de Funke a été recommandé à l'impératrice-mère par sa sœur — rzekła tylko smutnym, suchym tonem.

W chwili gdy mówiła o cesarzowej, twarz jej przybrała od razu głęboki, szczery wyraz oddania i czci połączonej ze smutkiem, co się zdarzało stale, gdy w rozmowie wspominała o swej wysokiej protektorce. Powiedziała też, że najjaśniejsza pani raczyła okazać baronowi Funke beaucoup d'estime, i wzrok jej znowu zamglił się smutkiem.

Książę obojętnie zamilkł. Anna Pawłowna — ze zręcznością właściwą dworakom i kobietom oraz z całą bystrością i taktem — zapragnęła ukłuć księcia za to, że ośmielił się odezwać tak o osobie, którą polecono cesarzowej, i jednocześnie postanowiła go pocieszyć.

— Mais à propos de votre famille — rzekła — czy książę wie, że córka księcia, od czasu gdy zaczęła bywać, fait les délices de tout le monde? On la trouve belle, comme le jour.

Książę skłonił się na znak szacunku i wdzięczności.

— Myślę często — ciągnęła Anna Pawłowna po chwili milczenia, przysuwając się do księcia i przyjaźnie uśmiechając się do niego, jak gdyby dawała tym do zrozumienia, że polityczne i wielkoświatowe rozmowy są skończone, a teraz zaczyna się przyjacielska pogawędka — myślę często, jak niesprawiedliwie rozdzielone jest niekiedy szczęście w życiu. Za co los dał księciu dwoje tak miłych dzieci (z wyjątkiem Anatola, młodszego, którego nie lubię) — dodała bezapelacyjnie, podnosząc brwi — dwoje tak zachwycających dzieci? A książę sam, doprawdy, najmniej potrafi je docenić i dlatego nie jest ich wart.

I uśmiechnęła się swym entuzjastycznym uśmiechem.

— Que voulez-vous, Lavater aurait dit que je n'ai pas la bosse de paternité — rzekł książę.

— Proszę zaprzestać żartów. Chciałam porozmawiać z księciem serio. Wie książę, jestem z jego młodszego syna niezadowolona. Niech to zostanie między nami — twarz jej przybrała wyraz smutku — ale mówiono o nim u cesarzowej i żałowano księcia…

Książę nie odpowiadał. Ona w milczeniu, patrząc na niego znacząco, czekała na odpowiedź. Książę Wasyl zmarszczył brwi.

— Cóż mam począć? — rzekł wreszcie. — Pani wie, zrobiłem dla ich wychowania wszystko, co jest w mocy ojca, a z obu wyrośli des imbéciles. Hipolit to przynajmniej głupiec spokojny, ale Anatol jest nieopanowany. Oto jedyna różnica — powiedział, uśmiechając się jeszcze bardziej nienaturalnie a żywiej niż zazwyczaj i uwydatniając przy tym szczególnie ostro w zmarszczkach około ust coś nieoczekiwanie wulgarnego i nieprzyjemnego.

— I dlaczego rodzą się dzieci takim ludziom jak książę? Gdyby książę nie był ojcem, nie mogłabym mu niczego zarzucić — rzekła Anna Pawłowna, podnosząc w zamyśleniu oczy.

— Je suis votre oddanym sługą et à vous seule je puis l'avouer. Moje dzieci ce sont les entraves de mon existence. To mój krzyż. Tak to sobie tłumaczę. Que voulez-vous?

Zamilkł, wyrażając gestem swe poddanie się srogiemu losowi.

Anna Pawłowna zamyśliła się.

— Zapewne nigdy nie pomyślał książę o tym, by ożenić swego marnotrawnego syna Anatola? Mówią, że stare panny ont la manie de mariage. Nie poczuwam się jeszcze do tej słabostki, ale znam pewną petite personne bardzo nieszczęśliwą w pożyciu z ojcem, une parente à nous, une princesse Bołkońska.

Książę Wasyl nie odpowiedział, chociaż z właściwą ludziom światowym szybkością orientacji i zapamiętywania dał ruchem głowy znak, że przyjął to do wiadomości.

— Czy pani wie, że ten Anatol kosztuje mnie czterdzieści tysięcy rocznie? — rzekł, najwidoczniej nie mogąc zatrzymać smutnego biegu swych myśli i zamilkł. — Co będzie za pięć lat, gdy tak dalej pójdzie? Voilà l'avantage d'être père. Czy ona jest bogata, ta pani księżniczka?

— Ojciec jest bardzo bogaty i skąpy. Mieszka na wsi. Wie pan, to ten słynny książę Bołkoński, zdymisjonowany jeszcze przez nieboszczyka cesarza i przezwany „królem pruskim”. Człowiek bardzo rozumny, lecz dziwak i trudny w pożyciu. La pauvre petite est malheureuse comme les pierres. Brat jej niedawno ożenił się z Lizą Meinen i jest adiutantem Kutuzowa. Będzie dziś u mnie.

— Écoutez, chère Annette — powiedział książę, biorąc nagle swą rozmówczynię za rękę i przeginając ją nie wiadomo dlaczego ku dołowi. — Arrangez-moi cette affaire et je suis votre najwierniejszym rabem à tout jamais; rapem, przez „p”, jak pisze mój ekonom w raportach. Ona jest z dobrej rodziny i bogata. To wszystko, czego mi potrzeba.

Swobodnymi i poufale wdzięcznymi ruchami, które go cechowały, ujął rękę frejliny, pocałował ją, a pocałowawszy, potrząsnął nią i rozparł się w fotelu, patrząc w bok.

— Attendez — powiedziała Anna Pawłowa, zastanawiając się — jeszcze dziś porozmawiam z Lise, la femme du jeune Bołkoński. I może to się ułoży. Ce sera dans votre famille que je ferai mon apprentissage de vieille fille.



II

Salon Anny Pawłowny zaczynał się powoli zapełniać. Przybyła cała śmietanka petersburskiego towarzystwa, ludzie najrozmaitszego wieku i charakteru, lecz równi sobie towarzysko; przyjechała córka księcia Wasyla, piękna Helena, która wstąpiła po ojca, by z nim razem pojechać na przyjęcie do posła. Miała na sobie balową suknię i odznakę dworską. Przyjechała też znana jako la femme la plus séduisante de Pétersbourg młodziutka, maleńka księżna Bołkońska, która ubiegłej zimy wyszła za mąż i obecnie nie bywała w wielkim świecie ze względu na swój odmienny stan, ale brała jeszcze udział w skromnych przyjęciach. Przyjechał książę Hipolit, syn księcia Wasyla, z Mortemartem, którego przedstawił; przyjechał i abbé Morio, i wielu innych.

— Pan jeszcze nie widział… Albo: pan jeszcze nie zna ma tante? — mówiła Anna Pawłowna do zbierających się gości i bardzo poważnie prowadziła ich do drobnej staruszki w czepku z sutą kokardą.

Wynurzyła się ona z sąsiedniego pokoju, gdy goście zaczęli się zjeżdżać; Anna Pawłowna wymieniała ich nazwiska, powoli przenosząc wzrok z gościa na ma tante, i odchodziła.

Wszyscy dopełniali obrządku witania się z nikomu nieznaną, dla nikogo nieciekawą i nikomu niepotrzebną ciocią. Anna Pawłowna ze smutnym a uroczystym współczuciem obserwowała te przywitania, aprobując je w milczeniu. Ma tante mówiła do każdego tymi samymi zwrotami o jego zdrowiu, o zdrowiu swoim i o zdrowiu jej cesarskiej mości, które obecnie, chwała Bogu, jakoś się poprawiło. Wszyscy zbliżający się do niej, przez grzeczność nie okazując pośpiechu, z uczuciem ulgi po spełnieniu ciężkiego obowiązku odchodzili od staruszki, by przez cały wieczór już ani razu do niej nie podejść.

Młoda księżna Bołkońska przyjechała z robótką w aksamitnym woreczku haftowanym złotem. Jej ładniutka górna warga z lekko czerniejącymi wąsikami była nieco przykrótka, lecz tym wdzięczniej rozchylała się, a niekiedy wdzięczniej jeszcze wyciągała się, opadając na dolną. Jak to zwykle bywa u wyjątkowo czarujących kobiet, ta drobna usterka urody — krótkość wargi i półotwarte usta — sprawiała wrażenie szczególnego, jej tylko właściwego wdzięku. Widok tej pełnej zdrowia i ożywienia uroczej przyszłej matki, która tak łatwo znosiła swój stan, był dla wszystkich przyjemny. Starcom oraz znudzonym posępnym młodzieńcom wydawało się, iż przebywając w jej towarzystwie i rozmawiając z nią, sami stawali się do niej podobni. Kto tylko z nią mówił i widział przy każdym jej słowie lśniące, białe zęby błyskające wciąż w promiennym uśmiechu, ten myślał, że to on sam jest dziś wyjątkowo miły. A myślał tak każdy.

Maleńka księżna, kołysząc się z boku na bok, drobnymi, szybkimi kroczkami obeszła stół, mając woreczek z robótką przewieszony przez rękę, i z wesołym uśmiechem, poprawiając suknię, usiadła na kanapie obok srebrnego samowaru, jak gdyby wszystko, cokolwiek robiła, było partie de plaisir i dla niej, i dla wszystkich obecnych.

— J'ai apporté mon ouvrage — powiedziała, rozciągając swój ridicule i zwracając się do wszystkich. — Annette, proszę, ne me jouez pas un mauvais tour — zwróciła się do gospodyni — vous m'avez écrit que c'était une toute petite soirée; voyez comme je suis attifée.

I wyciągnęła ręce, żeby pokazać wytworną popielatą suknię z koronkami, przepasaną poniżej piersi szeroką szarfą.

— Soyez tranquille, Lise, vous serez toujours la plus jolie — odparła Anna Pawłowna.

— Vous savez, mon mari m'abandonne — ciągnęła tym samym tonem księżna, zwracając się do generała. — Il va se faire tuer. Dites-moi, pourquoi cette vilaine guerre? — rzekła do księcia Wasyla i nie czekając na odpowiedź, zwróciła się do jego córki, pięknej Hélène.

— Quelle délicieuse personne que cette petite princesse! — powiedział cicho książę Wasyl do Anny Pawłowny.

Wkrótce po małej księżnej wszedł barczysty, tęgi młody człowiek z ostrzyżoną głową, w okularach, w jasnych spodniach według ówczesnej mody i w brązowym fraku z sutym żabotem. Był to nieprawy syn znanego potentata z czasów carowej Katarzyny, hrabiego Bezuchowa, dogorywającego teraz w Moskwie. Ten korpulentny młodzieniec nie zajmował jeszcze żadnego stanowiska; właśnie przyjechał z zagranicy, gdzie się kształcił, i po raz pierwszy pokazał się w wielkim świecie. Anna Pawłowna przywitała go ukłonem, który zwykła była stosować do ludzi najniższej hierarchii w jej salonie. Jednak pomimo takiej kategorii przywitania, na widok wchodzącego Pierre'a na twarzy Anny Pawłowny odmalował się niepokój i strach podobny do tego, jaki okazuje się na widok czegoś nadmiernie wielkiego i rażącego obcością w danym miejscu. Jakkolwiek rzeczywiście Pierre był nieco wyższy od innych mężczyzn w pokoju, to jednak ów strach mógł dotyczyć tylko mądrego a zarazem nieśmiałego, bystrego i szczerego spojrzenia, jakie wyróżniało go spośród wszystkich w tym salonie.

— C'est bien aimable à vous, Monsieur Pierre, d'être venu voir une pauvre malade! — rzekła Anna Pawłowna, zamieniając przerażone spojrzenie z ciotunią, do której go prowadziła.

Pierre wymamrotał coś niezrozumiałego i nadal szukał czegoś wzrokiem. Radośnie i wesoło uśmiechnął się, składając ukłon małej księżnej, niby dobrej znajomej, i podszedł do cioteczki. Strach Anny Pawłowny nie był próżny, bo Pierre odszedł, nie wysłuchawszy do końca przemówienia cioci o zdrowiu najjaśniejszej pani. Anna Pawłowna, przerażona, zatrzymała go słowami:

— Nie zna pan abbé Morio? To bardzo interesujący człowiek… — powiedziała.

— Tak, słyszałem o jego planie wiecznego pokoju. To bardzo ciekawe, ale chyba niemożliwe…

— Tak pan sądzi? — spytała Anna Pawłowna, by cośkolwiek powiedzieć i móc powrócić do swych obowiązków gospodyni.

Ale Pierre popełnił nowy nietakt. Uprzednio odszedł, nie wysłuchawszy do końca słów swej rozmówczyni; teraz dyskursem zatrzymał rozmówczynię, która powinna była od niego odejść. Pochyliwszy głowę i rozstawiwszy duże nogi, zaczął uzasadniać Annie Pawłownie, dlaczego, jego zdaniem, plan l'abbé jest chimerą.

— Porozmawiamy o tym później — rzekła z uśmiechem Anna Pawłowna.

Uwolniwszy się od młodego człowieka nieznającego form, powróciła do swych zajęć gospodyni, przysłuchując się i przypatrując gościom, gotowa przyjść z pomocą wszędzie, gdzie rozmowa słabła. Jak kierownik przędzalni, rozsadziwszy robotników na miejscach, przechadza się po pracowni i dostrzegając zahamowanie wrzeciona lub jego niezwykły, skrzypiący, zbyt głośny stuk, szybko podąża, by zatrzymać maszynę albo nadać jej właściwe tempo — tak Anna Pawłowna, krążąc po swym salonie, podchodziła do milczącego lub zbyt wiele mówiącego grona i jednym słowem albo przesunięciem nastawiała znowu maszynę rozmowy na równomierny, poprawny bieg. Wśród wszystkich tych zabiegów wciąż dostrzegalny był jednak jej lęk o Pierre'a. Niespokojnie spoglądała na niego, gdy zbliżył się, aby posłuchać, co mówiono w kółku Mortemarta, a potem odszedł do drugiego grona, gdzie głos zabrał l'abbé. Dla Pierre'a, wychowanego za granicą, wieczór u Anny Pawłowny był pierwszym, jaki widział w Rosji. Zdawał sobie sprawę, że zebrała się tu cała elita Petersburga, i, niby dziecko w sklepie z zabawkami, nie wiedział, na co wpierw patrzeć. Ciągle się obawiał, że ujdzie jego uwadze jakaś mądra rozmowa, której mógłby się przysłuchiwać. Patrząc na dystyngowane zachowanie i pewność siebie zebranych tu osób, ustawicznie czekał na coś szczególnie mądrego. Wreszcie zbliżył się do l'abbé Morio. Rozmowa w jego kółku wydała mu się interesująca, toteż zatrzymał się, oczekując sposobności, aby wypowiedzieć swoje myśli, jak to zazwyczaj lubią czynić młodzi ludzie.



III

Wieczór u Anny Pawłowny był w pełnym toku. Wrzeciona rozmowy huczały równomiernie z różnych stron i nie milkły. Oprócz ma tante, obok której siedziała tylko jedna starsza pani o znękanej chudej twarzy, nieco obca w tym świetnym towarzystwie, zebrani podzielili się na trzy kółka. W jednym, raczej męskim, ośrodkiem był l'abbé; w drugim, młodym — piękna księżniczka Hélène, córka księcia Wasyla, oraz ładniutka, rumiana, nieco za tęga na swój wiek mała księżna Bołkońska; w trzecim — Mortemart i Anna Pawłowna.

Vicomte był to młodzieniec o przyjemnej powierzchowności, miękkich rysach i ujmujących manierach, uważający siebie w sposób oczywisty za znakomitość, lecz z racji dobrego wychowania łaskawie udzielający się towarzystwu, w którym się znajdował. Anna Pawłowna najwidoczniej raczyła nim swoich gości. Jak dobry maître d'hôtel podaje, niby coś niebywale wspaniałego, kawałek pieczeni, której nikt nie miałby ochoty jeść, gdyby ją zobaczył w brudnej kuchni — tak tego wieczoru Anna Pawłowna serwowała swoim gościom najpierw vicomte'a, a potem l'abbé, jako coś nadzwyczaj wyrafinowanego. W kółku Mortemarta zaczęto od razu mówić o zabójstwie księcia d'Enghien. Wicehrabia powiedział, że padł on ofiarą własnej wspaniałomyślności i że istniały specjalne przyczyny zawziętości Bonapartego.

— Ah, voyons, contez-nous cela, vicomte — rzekła Anna Pawłowna, czując z radością, że zdanie to brzmi à la Louis XV — contez-nous cela, vicomte.

Wicehrabia skłonił się na znak posłuszeństwa i uśmiechnął się uprzejmie. Anna Pawłowna zebrała grono gości wokół niego, zapraszając wszystkich, aby posłuchali opowiadania.

— Le vicomte a été personnellement connu de monseigneur — szepnęła jednemu. — Le vicomte est un parfait conteur — rzekła drugiemu. — Comme on voit l'homme de la bonne compagnie! — powiedziała do trzeciego; i vicomte został podany towarzystwu w najbardziej wykwitnym i korzystnym dla niego świetle, jak rostbef na gorącym półmisku, posypany zieleniną.

Wicehrabia chciał już zacząć swą opowieść i wytwornie się uśmiechnął.

— Prosimy tu do nas, chère Hélène — rzekła Anna Pawłowna do pięknej księżniczki, która, siedząc opodal, stanowiła ośrodek drugiego koła.

Księżniczka Hélène uśmiechała się; wstała z tym niezmiennym uśmiechem kobiety skończenie pięknej, z którym weszła do salonu. Z lekka szumiąc białą balową toaletą przybraną bluszczem i mchem, olśniewając bielą szyi, połyskiem włosów i brylantów, przeszła między rozstępującymi się mężczyznami, nie patrząc na nikogo, lecz uśmiechając się do wszystkich i jak gdyby łaskawie dając każdemu prawo rozkoszowania się pięknem jej kibici, urokiem krągłych ramion, bardzo wydekoltowanych według ówczesnej mody piersi oraz pleców. Jakby niosąc ze sobą urok balu, podeszła do Anny Pawłowny. Była tak piękna, że nie tylko nie było w niej cienia kokieterii, lecz przeciwnie, była jak gdyby zawstydzona swą bezsporną, zbyt wspaniałą, zdobywczą pięknością. Zdawało się, że pragnie, lecz nie może zmniejszyć działania swej urody.

— Quelle belle personne! — mówił każdy, kto ją zobaczył.

Vicomte, jakby uderzony czymś niezwykłym, wzruszył ramionami i spuścił oczy, gdy usiadła przed nim, opromieniając go wciąż tym samym, niezmiennym uśmiechem.

— Madame, je crains pour mes moyens devant un pareil auditoire — rzekł z uśmiechem, pochylając przed nią głowę.

Księżniczka oparła się łokciem o stolik, nie uważając za potrzebne odpowiedzieć mu, i z uśmiechem czekała. Przez cały czas opowiadania siedziała wyprostowana, od czasu do czasu rzucając spojrzenie bądź na swą kształtną piękną rękę, lekko spoczywającą na stole, bądź na jeszcze piękniejszy dekolt, na którym poprawiała brylantowy naszyjnik; kilkakrotnie wygładzała fałdy sukni, a gdy opowiadanie wywierało silniejsze wrażenie, oglądała się na Annę Pawłownę i natychmiast przybierała taki sam wyraz twarzy, jaki miała dama dworu, a potem znów zastygała w promiennym uśmiechu. W ślad za Hélène i mała księżna przesiadła się od stołu, przy którym pito herbatę.

— Attendez-moi, je veux prendre mon ouvrage — powiedziała. — Voyons, à quoi pensez-vous? — zwróciła się do księcia Hipolita. — Apportez-moi mon ridicule.

Uśmiechając się i mówiąc do wszystkich, księżna nagle zmieniła miejsce i usiadłszy, wesoło obciągnęła suknię.

— Teraz mi wygodnie — powtarzała i poprosiwszy o rozpoczęcie opowieści, zabrała się do roboty.

Książę Hipolit, przyniósłszy jej woreczek, przeszedł poza nią i przysunąwszy sobie fotel, usiadł w jej pobliżu.

Le charmant Hippolyte zdumiewał niezwykłym podobieństwem do pięknej siostry, a bardziej jeszcze tym, że pomimo podobieństwa był odrażająco brzydki. Rysy twarzy miał takie same jak Helena, lecz u niej wszystko rozświetlał radosny, zadowolony, młody, niezmienny uśmiech i niezwykła, klasyczna piękność ciała; u brata odwrotnie — ta sama twarz zmącona była wyrazem idiotyzmu i niezmiennie wyrażała zarozumiałą mrukliwość; postać zaś była szczupła i wątła. Oczy, nos, usta — wszystko ściągnięte było jakby w niewyraźny grymas znudzenia, a ręce i nogi zawsze przybierały nienaturalną pozycję.

— Ce n'est pas une historie de revenants? — powiedział, usadowiwszy się obok księżnej i śpiesznie przyłożywszy do oczu lorgnon, jak gdyby bez tego instrumentu nie mógł zacząć rozmowy.

— Mais non, mon cher — wzruszając ramionami, odparł zdziwiony narrator.

— Ce que je déteste les histoires de revenants — rzekł książę Hipolit takim tonem, iż widać było, że wypowiedziawszy te słowa, pojął dopiero, co one znaczą.

Mówił z taką pewnością siebie, że nikt nie mógł się zorientować, czy to, co powiedział, jest bardzo mądre czy bardzo głupie. Miał na sobie ciemnozielony frak, spodnie koloru cuisse de nymphe effrayée (jak sam mówił) oraz pończochy i pantofle.

Wicehrabia bardzo gładko opowiadał o krążącej wówczas anegdocie, jakoby książę d'Enghien był potajemnie w Paryżu na rendez-vous z Mademoiselle George i spotkał się tam z Bonapartem, który również cieszył się względami sławnej aktorki. Spotkawszy się z księciem, Napoleon przypadkowo popadł w omdlenie, co mu się niekiedy zdarzało, i znalazł się we władzy księcia, z czego ten jednak nie skorzystał — lecz za tę właśnie wspaniałomyślność Bonaparte odpłacił mu później śmiercią.

Opowiadanie było bardzo miłe i interesujące, zwłaszcza moment, gdy rywale nagle poznają się; damy, jak się zdawało, były wzruszone.

— Charmant — rzekła Anna Pawłowna, spoglądając pytająco na małą księżnę.

— Charmant — szepnęła mała księżna, wpinając igłę w robótkę, jakby na znak, że zaciekawienie czarującym opowiadaniem przeszkadza jej w pracy.

Wicehrabia docenił tę milczącą pochwałę, uśmiechnął się z wdzięcznością i ciągnął dalej swą opowieść, lecz w tej chwili Anna Pawłowna, oglądająca się wciąż na strasznego dla niej młodzieńca, zauważyła, że rozmawia on zbyt gorąco i zbyt głośno z l'abbé, i pospieszyła z pomocą na zagrożony odcinek. Rzeczywiście, Piotrowi udało się nawiązać z księdzem rozmowę o równowadze politycznej i l'abbé, wyraźnie zainteresowany prostoduszną zapalczywością młodzieńca, rozwijał przed nim swą ulubioną tezę. Obaj słuchali i mówili ze zbytnim ożywieniem i zbyt naturalnie, co nie podobało się Annie Pawłownie.

— Jedyny środek to równowaga europejska i droit des gens — mówił ksiądz. — Wystarczy, by jedno tak potężne państwo jak Rosja, choć osławione jako barbarzyńskie, stanęło bezinteresownie na czele związku mającego na celu równowagę Europy, a uratuje pokój.

— Jakże znaleźć taką równowagę? — zaczął Piotr, ale w tejże chwili zbliżyła się Anna Pawłowna i surowo spojrzawszy na niego, spytała Włocha, jak znosi tutejszy klimat.

Twarz księdza nagle się zmieniła i przybrała odrażająco obłudny, słodki wyraz, który najwidoczniej zwykł przyjmować w rozmowie z kobietami.

— Tak jestem oczarowany wspaniałością rozumu i wykształcenia tutejszego towarzystwa, w szczególności kobiecego, do którego miałem szczęście być przyjętym, że nie zdążyłem pomyśleć o klimacie — powiedział.

Nie odstępując już księdza i Piotra, Anna Pawłowna włączyła ich w ogólne grono, aby wygodniej móc ich obserwować.

W tej chwili do salonu wszedł nowy gość. Był nim młody książę Andrzej Bołkoński, mąż małej księżnej. Książę Bołkoński był niewysokiego wzrostu; trzymał się bardzo prosto, a rysy miał wyraziste i ostre. Wszystko w jego postaci, poczynając od zmęczonego i znudzonego spojrzenia aż do wolnego, miarowego kroku, stanowiło jaskrawe przeciwieństwo jego małej, pełnej życia małżonki. Wszystkich w salonie najwidoczniej nie tylko znał, ale zdołali mu już oni tak obrzydnąć, że śmiertelnie nudziło go zarówno patrzenie na nich, jak słuchanie ich rozmów. Ze wszystkich zaś nudnych dlań twarzy oblicze ładniutkiej żony obrzydło mu, jak się zdawało, najbardziej. Z grymasem szpecącym jego piękne rysy odwrócił się od niej. Pocałował w rękę Annę Pawłownę i mrużąc oczy, obejrzał całe towarzystwo.

— Vous vous enrôlez pour la guerre, mon prince? — spytała Anna Pawłowna.

— Le général Koutouzoff — odrzekł Bołkoński, akcentując jak Francuz ostatnią sylabę — a bien voulu de moi pour aide de camp.

— Et Lise, votre femme?

— Pojedzie na wieś.

— Czy to nie grzech pozbawiać nas towarzystwa uroczej małżonki księcia?

— André — rzekła jego żona, zwracając się do męża tym samym kokieteryjnym tonem, jakim mówiła do obcych — jakąż ciekawą historię opowiedział nam wicehrabia o mademoiselle George i Bonapartem!

Książę Andrzej przymknął oczy i odwrócił się niechętnie.

Piotr, który od chwili wejścia księcia Andrzeja do salonu nie spuszczał z niego rozradowanych, przyjaznych oczu, zbliżył się i ujął jego rękę. Książę Andrzej, nie oglądając się, skrzywił usta, wyrażając tym niezadowolenie, że ktoś go dotyka, ale ujrzawszy uśmiechniętą twarz Piotra, rozjaśnił się niespodziewanie dobrym i miłym uśmiechem.

— O, i ty jesteś w wielkim świecie — rzekł do niego.

— Wiedziałem, że książę tu będzie — odparł Piotr. — Przyjadę do księcia na kolację — dodał cicho, żeby nie przeszkadzać wicehrabiemu, który podjął swe opowiadanie. — Można?

— Nie, nie można! — odparł książę Andrzej, śmiejąc się i uściskiem dłoni dając mu do zrozumienia, że o to nie trzeba pytać.

Chciał jeszcze coś powiedzieć, lecz w tej chwili podniósł się książę Wasyl z córką i panowie wstali, żeby zrobić wolne przejście.

— Proszę mi wybaczyć, kochany wicehrabio — rzekł książę Wasyl do Francuza, pociągając go dobrotliwie za rękaw do krzesła i dając tym do zrozumienia, by nie wstawał. — To nieszczęsne przyjęcie u ambasadora pozbawia mnie przyjemności, a panu przeszkadza. Bardzo mi żal opuszczać zachwycający wieczór u pani — rzekł do Anny Pawłowny.

Córka jego, księżniczka Hélène, z lekka przytrzymując fałdy sukni, przeszła między krzesłami, a uśmiech jeszcze bardziej promienny jaśniał na jej pięknej twarzy. Piotr patrzył nieomal przerażonymi, zachwyconymi oczami na piękną pannę, gdy przechodziła obok niego.

— Bardzo ładna — rzekł książę Andrzej.

— Bardzo — odparł Pierre.

Mijając Piotra, książę Wasyl schwycił go za rękę i zwrócił się do Anny Pawłowny.

— Proszę mi trochę okrzesać tego niedźwiedzia — rzekł. — Od miesiąca mieszka u mnie, a po raz pierwszy widzę go w towarzystwie. Nic tak nie jest potrzebne młodemu człowiekowi jak towarzystwo mądrych kobiet.



IV

Anna Pawłowna uśmiechnęła się i obiecała zająć się Piotrem, o którym wiedziała, że ze strony ojca jest krewnym księcia Wasyla. Leciwa dama, siedząca uprzednio z ma tante, śpiesznie wstała i dopędziła księcia w przedpokoju. Z twarzy jej znikło sztuczne zainteresowanie. Dobre, znękane oblicze wyrażało niepokój i obawę.

— Cóż mi książę powie o moim Borysie — powiedziała, doganiając go w przedpokoju. (Wymawiała imię Borys ze specjalnym akcentem na „o”.) — Proszę mi powiedzieć, jakie wiadomości mogę zawieźć mojemu biednemu chłopcu.

Jakkolwiek książę Wasyl niechętnie i prawie nieuprzejmie słuchał leciwej damy, a nawet okazywał zniecierpliwienie, uśmiechała się do niego mile i wzruszająco, a żeby nie odszedł, wzięła go za rękę.

— Cóż to dla pana znaczy powiedzieć jedno słowo cesarzowi, a chłopak będzie natychmiast przeniesiony do gwardii — prosiła.

— Proszę mi wierzyć, że zrobię wszystko, co mogę, księżno — odparł książę Wasyl — ale trudno mi prosić cesarza; radziłbym pani zwrócić się do Rumiancewa przez księcia Golicyna; byłoby to bardziej celowe.

Leciwa dama nosiła nazwisko księżnej Drubeckiej i należała do jednej z lepszych rodzin w Rosji, lecz była uboga; dawno wycofała się z wielkiego świata i utraciła swoje stosunki. Obecnie przyjechała, żeby wystarać się o przydział do gwardii dla swego jedynego syna. Tylko po to, żeby zobaczyć księcia Wasyla, wprosiła się i przyjechała na wieczór do Anny Pawłowny, i tylko po to słuchała historii wicehrabiego. Przestraszyła się teraz słów księcia; na jej niegdyś ładnej twarzy odbił się gniew, lecz trwało to tylko chwilę. Uśmiechnęła się znowu i mocniej schwyciła księcia za rękę.

— Proszę posłuchać, książę — rzekła — nigdy księcia o nic nie prosiłam i nigdy prosić nie będę; nigdy nie przypominałam księciu o przyjaznych uczuciach mego ojca dla niego. Ale teraz zaklinam księcia na Boga, niech książę to zrobi dla mego syna, a będę księcia uważała za dobroczyńcę — dodała skwapliwie. — Nie, proszę się nie gniewać, ale mi obiecać. Prosiłam Golicyna, lecz odmówił. Soyez le bon enfant que vous avez été — mówiła, starając się uśmiechać, chociaż w oczach miała łzy.

— Papo, spóźnimy się — powiedziała czekająca przy drzwiach księżniczka Hélène, odwracając swą piękną głowę osadzoną na klasycznych ramionach.

Wpływy w wielkim świecie to kapitał, z którym trzeba obchodzić się oszczędnie, żeby nie stopniał. Książę Wasyl wiedział o tym i zorientowawszy się, że gdyby zaczął prosić dla wszystkich, wkrótce nie mógłby prosić o nic dla siebie, rzadko korzystał ze swych stosunków. W sprawie księżnej Drubeckiej odczuł jednak wobec jej nowego nacisku coś w rodzaju wyrzutów sumienia. Przypomniała mu prawdę: początki swej kariery służbowej zawdzięczał jej ojcu. Prócz tego widział z jej zachowania, że jest to jedna z tych kobiet (w szczególności matek), które, wbiwszy sobie coś do głowy, dopóty nie ustaną w zabiegach, dopóki nie spełnią się ich życzenia — w przeciwnym zaś razie gotowe są co dzień, co minutę nalegać i nawet robić sceny.

Ostatni wzgląd zachwiał jego postanowieniem.

— Chère Anna Michajłowna — powiedział ze swą zwykłą poufałością i znudzeniem w głosie. — Spełnienie życzeń księżny jest dla mnie prawie niemożliwością; ale żeby jej dowieść, jak ją lubię i jak czczę pamięć nieboszczyka jej ojca, zrobię rzecz niemożliwą: syn księżny będzie przeniesiony do gwardii, ręczę za to. Zadowolona księżna?

— Drogi książę, jesteś moim dobroczyńcą. Właśnie tego spodziewałam się po panu, znam przecież pańską dobroć.

Książę chciał odejść.

— Przepraszam, jeszcze dwa słowa. Une fois passé aux gardes… — zakłopotała się. — Książę jest w dobrych stosunkach z Michałem Iłłarionowiczem Kutuzowem, niech mu książę poleci Borysa jako adiutanta. Byłabym wtedy spokojna, wtedy już…

Książę Wasyl uśmiechnął się.

— Tego nie obiecuję. Nie orientuje się księżna, że od czasu gdy Kutuzow został wodzem naczelnym, oblegają go ze wszystkich stron. Sam mi mówił, że wszystkie moskiewskie panie zmówiły się, by mu oddać swe dzieci na adiutantów.

— Nie, proszę mi obiecać, nie puszczę księcia, kochany mój dobroczyńco.

— Papo — odezwała się tym samym tonem piękna panna — spóźnimy się.

— No, au revoir, żegnam. Widzi księżna?

— Więc jutro zamelduje pan cesarzowi?

— Niezawodnie. Ale Kutuzowowi, nie obiecuję.

— Nie, proszę obiecać, proszę obiecać, Basile! — rzuciła w ślad za nim Anna Michajłowna z uśmiechem młodej kokietki, który niegdyś był zapewne jej stałą bronią, teraz zaś raził na zmizerowanej twarzy.

Najwidoczniej księżna zapomniała o swych latach i uciekała się z przyzwyczajenia do wszystkich odwiecznych kobiecych sposobów. Jednakże gdy tylko książę wyszedł, twarz jej przybrała znowu ów chłodny, sztuczny wyraz, który miała uprzednio. Wróciła do grona, w którym wicehrabia ciągnął swe opowiadanie, i znowu udawała, że słucha, czekając na moment wyjazdu, ponieważ jej sprawa była już załatwiona.

— A jak się państwu podoba ta ostatnia komedia du sacre de Milan? — rzekła Anna Pawłowna. — Et la nouvelle comédie des peuples de Gênes et de Lucques qui viennent présenter leurs vœux à M. Buonaparte. Monsieur Buonaparte assis sur un trône et exauçant les vœux des nations. Adorable. Non, mais c'est à en devenir folle! On dirait que le monde entier a perdu la tête.

Książę Andrzej uśmiechnął się, patrząc wprost w twarz Anny Pawłowny.

— „Dieu me la donne, gare à qui la touche” — zacytował słowa Bonapartego, wypowiedziane przy wkładaniu korony. — On dit qu'il a été très beau en prononçant ces paroles — dodał i jeszcze raz powtórzył je po włosku: „Dio mi la dona, guai a chi la tocca”.

— J'espère enfin — ciągnęła Anna Pawłowna — que ça a été la goutte d'eau qui fera déborder le verre. Les souverains ne peuvent plus supporter cet homme, qui menace tout.

— Les souverains? Je ne parle pas de la Russie — rzekł wicehrabia grzecznie i beznadziejnie. — Les souverains, Madame?! Qu'ont-ils fait pour Louis XVI, pour la reine, pour Madame Elisabeth? Rien — ciągnął, ożywiając się. — Et croyez-moi, ils subissent la punition pour la trahison de la cause des Bourbons. Les souverains? lls envoient des ambassadeurs complimenter l'usurpateur.

Westchnął pogardliwie i znów zmienił pozycję. Książę Hipolit, który wpatrywał się długo w wicehrabiego przez lorgnon, przy tych słowach zwrócił się nagle całym ciałem do małej księżny i poprosiwszy ją o igłę, zaczął rysować nią na stole herb Kondeuszów. Tłumaczył ów herb z tak poważną miną, jak gdyby go księżna o to prosiła.

— Jeżeli Bonaparte jeszcze rok pozostanie na tronie Francji — ciągnął wicehrabia zaczętą rozmowę z miną człowieka niesłuchającego innych, lecz w kwestii jemu samemu najlepiej znanej idącego za biegiem własnych myśli — to sprawy posuną się zbyt daleko. Społeczeństwo, mam na myśli wyższe sfery francuskie, zostanie na zawsze unicestwione dzięki intrygom, gwałtom, zesłaniom i egzekucjom, a wtedy…

Wzruszył ramionami i rozłożył ręce. Piotr chciał coś powiedzieć, gdyż rozmowa go interesowała, ale pilnująca go Anna Pawłowna nie dopuściła do tego.

— Cesarz Aleksander — rzekła ze smutkiem towarzyszącym stale jej wypowiedziom o rodzinie cesarskiej — oświadczył, że pozostawi Francuzom swobodę w wyborze formy rządu. I myślę, że nie ma wątpliwości, iż cały naród, uwolniwszy się od uzurpatora, rzuci się w ramiona prawdziwego króla — dodała, starając się być uprzejmą dla emigranta-rojalisty.

— To wątpliwe — rzekł książę Andrzej. — Monsieur le vicomte zupełnie słusznie sądzi, iż sprawy zaszły już zbyt daleko. Myślę, że trudny będzie powrót do dawnych czasów.

— O ile słyszałem — wtrącił, rumieniąc się znowu, Piotr — prawie cała szlachta przeszła już na stronę Bonapartego.

— Tak mówią bonapartyści — odrzekł wicehrabia, nie patrząc na Piotra. — Trudno jest teraz poznać opinię społeczną Francji.

— Bonaparte l'a dit — powiedział książę Andrzej z lekko ironicznym uśmiechem.

Widać było, że mu się wicehrabia nie podoba i że — jakkolwiek nie patrzył na niego — przeciw niemu kierował swe słowa.

— „Je leur ai montré le chemin de la gloire — dodał po krótkim milczeniu, powtarzając znów słowa Napoleona — ils n'en ont pas voulu; je leur ai ouvert mes antichambres, ils se sont précipités en foule…”. Je ne sais pas à quel point il a eu le droit de le dire.

— Aucun — odparł wicehrabia. — Po zabójstwie księcia d'Enghien nawet najgorętsi zwolennicy przestali w nim widzieć bohatera. Si même ça était un héros pour certains gens — zwrócił się do Anny Pawłowny — depuis l'assassinat du duc il y a un martyr de plus dans le ciel, un héros de moins sur la terre.

Ani Anna Pawłowna, ani inni nie zdążyli jeszcze uśmiechem docenić tych słów, gdy Pierre znowu wmieszał się gwałtownie do rozmowy i Anna Pawłowna, chociaż przeczuwała, że młodzieniec powie coś niewłaściwego, nie mogła mu już przerwać.

— Egzekucja księcia d'Enghien — rzekł — była koniecznością państwową; w tym, że Napoleon nie zawahał się wziąć na siebie odpowiedzialności za ten postępek, widzę wielkość jego duszy.

— Dieu! Mon Dieu! — pełnym przerażenia szeptem wyrzekła Anna Pawłowna.

— Comment, Monsieur Pierre, vous trouvez que l'assassinat est grandeur d'âme — rzekła mała księżna, uśmiechając się i przysuwając do siebie robótkę.

— Ach! Och! — rozległy się różne głosy.

— Capital! — rzekł po angielsku książę Hipolit i zaczął uderzać się dłonią po kolanie.

Wicehrabia wzruszył tylko ramionami.

Piotr tryumfująco popatrzył sponad okularów na słuchaczy.

— Mówię tak dlatego — ciągnął z determinacją — że Burbonowie uciekli od rewolucji, pozostawiwszy naród na pastwę anarchii; jedynie Napoleon potrafił rewolucję zrozumieć i pokonać ją, toteż ze względu na dobro ogółu nie mógł zawahać się przed poświęceniem życia jednego człowieka.

— Czy nie chciałby pan przejść do tamtego stołu? — spytała Anna Pawłowna, ale Piotr, nie odpowiadając, ciągnął swe przemówienie:

— Nie — mówił, zapalając się coraz bardziej — Napoleon jest wielki, ponieważ stanął ponad rewolucją, zgniótł jej nadużycia, zachowując wszystko, co dała dobrego: równość obywateli, swobodę słowa oraz prasy. I tylko dlatego zdobył władzę.

— Tak, gdyby, zdobywszy władzę, nie używał jej dla mordów, lecz oddał ją prawowitemu królowi — rzekł wicehrabia — wtedy i ja nazwałbym go wielkim człowiekiem.

— Nie mógłby tego zrobić. Naród oddał mu władzę tylko po to, aby go wybawił od Burbonów, i dlatego że widział w nim wielkiego człowieka. Rewolucja była wielkim dziełem — ciągnął Pierre, zdradzając tym rozpaczliwym i wyzywającym zdaniem swą młodość oraz pragnienie, by wszystko jak najprędzej wypowiedzieć.

— Rewolucja i królobójstwo jest wielkim dziełem? Wobec tego… Może pan przejdzie do tamtego stołu? — wtrąciła znowu Anna Pawłowna.

— Contrat social — z łagodnym uśmiechem rzekł wicehrabia.

— Nie mówię o królobójstwie. Mówię o ideach.

— Tak, idee: łupiestwa, morderstwa i królobójstwa — przerwał mu znowu ironiczny głos.

— To, oczywiście, były ostateczności, lecz nie one są istotne; istotne są prawa człowieka, wyzwolenie od przesądów i równość obywateli. A wszystkie te idee Napoleon utrzymał w całej rozciągłości.

— Wolność i równość! — pogardliwie wycedził wicehrabia, jak gdyby zdecydował się wreszcie dowieść temu młodzieńcowi poważnie głupoty jego wywodów. — Wszystko to są szumne słowa, dawno już skompromitowane. Któż nie kocha wolności i równości? Już Zbawiciel nasz głosił wolność i równość. Czyż po rewolucji ludzie stali się szczęśliwsi? Przeciwnie. Pragnęliśmy wolności, a Bonaparte ją zniósł.

Książę Andrzej z uśmiechem spoglądał to na Piotra, to na wicehrabiego, to na gospodynię. W pierwszej chwili wobec wybryku Pierre'a Anna Pawłowna — mimo swej salonowej rutyny — przeraziła się; lecz gdy zobaczyła, że jego świętokradzkie słowa nie wzburzyły wicehrabiego, gdy przekonała się, że nie można już rozmowy zatuszować, zebrała siły i stanąwszy po stronie wicehrabiego, napadła na mówcę:

— Mais, mon cher Monsieur Pierre — rzekła — jak może pan tłumaczyć wielkiego człowieka, który mógł zgładzić księcia, zgładzić po prostu człowieka bez sądu i bez winy?

— Prosiłbym o wyjaśnienie — rzekł wicehrabia — jak Monsieur tłumaczy 18 Brumaire'a? Czyż to nie oszustwo? C'est un escamotage qui ne ressemble nullement à la manière d'agir d'un grand homme.

— A jeńcy w Afryce, których zabił? — rzekła mała księżna. — To okropne!

I wzruszyła ramionami.

— C'est un roturier, vous aurez beau dire — rzekł książę Hipolit.

Monsieur Pierre nie wiedział, komu odpowiedzieć; spojrzał po wszystkich i uśmiechnął się. Uśmiech jego nie był podobny do uśmiechu innych ludzi, u których nieznacznie przechodzi on w nie-uśmiech. U niego, przeciwnie, gdy się zjawiał, momentalnie znikało poważne, a nawet nieco posępne oblicze i pojawiało się inne — dziecięce, dobre, niemal naiwne, jakby proszące o przebaczenie.

Vicomte, który widział Piotra po raz pierwszy, zrozumiał, że ten jakobin nie jest taki straszny jak jego słowa. Wszyscy umilkli.

— Jakżeż państwo chcecie, żeby odpowiedział od razu wszystkim? — rzekł książę Andrzej. — Poza tym, w działaniu męża stanu trzeba odróżnić czyny osoby prywatnej od postępowania wodza czy monarchy. Tak mi się zdaje.

— Tak, tak, naturalnie — podchwycił Piotr, uradowany niespodzianą odsieczą.

— Trzeba przyznać — ciągnął książę Andrzej — że Napoleon jako człowiek jest wielki na moście pod Arcole, w szpitalu w Jaffie, gdzie podawał rękę zadżumionym, ale… Ale są inne postępki, dla których trudno znaleźć usprawiedliwienie.

Książę Andrzej, wyraźnie pragnący załagodzić niezręczność Piotra, wstał, aby wyjść, i dał znak żonie.

Nagle książę Hipolit podniósł się i gestami zatrzymując wszystkich obecnych oraz prosząc, aby usiedli, zaczął mówić:

— Ah, aujourd'hui on m'a raconté une anecdote moscovite charmante: il faut que je vous en régale. Vous m'excusez, vicomte, il faut que je raconte en russe. Autrement on ne sentira pas le sel de l'histoire.

Książę Hipolit zaczął mówić po rosyjsku z takim akcentem, z jakim mówią Francuzi, którzy rok przebyli w Rosji. Wszyscy zamilkli — z takim ożywieniem i z takim naciskiem żądał książę Hipolit uwagi dla swej opowieści.

— W Moscou mieszka pewna pani, une dame. Jest bardzo skąpa. Potrzebowała dwóch valets de pied do karety. Bardzo wysokich. Taki miała gust. Miała także une femme de chambre jeszcze większego wzrostu. Powiedziała… — Tu książę Hipolit zamyślił się, najwidoczniej z trudem kombinując. — Powiedziała… Tak, powiedziała: „Dziewczyno (à la femme de chambre), włóż livrée i pojedziesz ze mną, za karetą, faire des visites”.

Tu książę Hipolit parsknął śmiechem o wiele wcześniej niż jego słuchacze, co sprawiło wrażenie niekorzystne dla narratora. Jednak wiele osób uśmiechnęło się, a między innymi leciwa dama oraz Anna Pawłowna.

— Dziewczyna pojechała. Nagle zerwał się silny wiatr. Dziewczyna zgubiła kapelusz, długie włosy rozplotły się… — W tym miejscu nie mógł się już powstrzymać i zaczął się śmiać urywanie, mówiąc przez śmiech: — I cały świat dowiedział się…

Na tym anegdota została zakończona. Nikt nie rozumiał, po co ją książę opowiada i dlaczego należało ją koniecznie opowiedzieć po rosyjsku, jednak Anna Pawłowna oraz pozostali goście docenili zręczność księcia Hipolita, który tak mile zakończył nieprzyjemny i niegrzeczny wybryk Pierre'a. Rozmowa potem rozbiła się na mało znaczące drobne gawędy o przyszłym i o minionym balu, o przedstawieniu i o tym, kiedy, kto, gdzie i z kim się znowu zobaczy.



V

Podziękowawszy Annie Pawłownie za jej charmante soirée, goście zaczęli się rozchodzić.

Pierre był niezgrabny. Tęgi, wyższy niż mężczyzna przeciętnego wzrostu, barczysty, z ogromnymi czerwonymi rękami, nie umiał — jak to się mówi — wejść do salonu, a jeszcze mniej potrafił z niego wyjść, tj. powiedzieć przed jego opuszczeniem coś szczególnie przyjemnego. Poza tym był roztargniony. Wstając, schwycił zamiast własnego kapelusza cudzy, stosowany kapelusz z generalskim pióropuszem i dopóty trzymał go w rękach, szarpiąc pióra, dopóki generał nie poprosił o zwrot swej własności. Lecz całe to roztargnienie, niezręczność we wchodzeniu do salonu i prowadzeniu w nim rozmów okupywał Piotr wyrazem dobroduszności, prostoty i skromności.

Anna Pawłowna zwróciła się do niego i z chrześcijańską słodyczą wyrażając przebaczenie za jego wybryk, skinęła mu głową i rzekła:

— Mam nadzieję, że pana jeszcze zobaczę, ale mam także nadzieję, że zmieni pan swe przekonania, mój kochany Monsieur Pierre.

Piotr nic nie odrzekł na te słowa, skłonił się tylko i raz jeszcze pokazał wszystkim swój uśmiech, który nic nie mówił, chyba jedno: „Przekonania przekonaniami, ale widzicie, jaki ze mnie dobry, porządny chłopak”. I wszyscy, wraz z Anną Pawłowną, mimo woli to odczuli.

Książę Andrzej wyszedł do przedpokoju i podstawiając ramiona lokajowi narzucającemu na niego płaszcz, obojętnie przysłuchiwał się paplaninie żony z księciem Hipolitem, który również znalazł się w przedpokoju. Hipolit stał obok ładniutkiej ciężarnej księżnej i uporczywie przyglądał się jej przez lorgnon.

— Niech pani stąd wyjdzie, Annette, pani się przeziębi — mówiła mała księżna, żegnając się z Anną Pawłowną. — C'est arrêté — dodała cicho.

Anna Pawłowna zdążyła już porozumieć się z Lizą o zamierzonych swatach między Anatolem a szwagierką małej księżnej.

— Liczę na panią, droga przyjaciółko — rzekła również po cichu — że napisze pani do niej i powiadomi mnie pani, comment le père envisagera la chose. Au revoir.

I wyszła z przedpokoju.

Książę Hipolit zbliżył się do małej księżnej i nisko nachyliwszy ku niej twarz, zaczął coś mówić szeptem.

Dwaj lokaje — jeden księżnej, drugi księcia Hipolita — czekając na zakończenie rozmowy, stali z szalem i okryciem, słuchając niezrozumiałej dla nich francuszczyzny z takim wyrazem twarzy, jakby rozumieli wszystko, o czym się mówi, lecz nie chcieli tego okazać. Księżna, jak zawsze, mówiła uśmiechnięta i słuchała, śmiejąc się głośno.

— Bardzo jestem zadowolony, że nie pojechałem do ambasadora — mówił książę Hipolit. — Nudy… Wspaniały wieczór, prawda, wspaniały?

— Mówią, że bal będzie świetny — odparła księżna, wznosząc wargę pokrytą puszkiem. — Wszystkie piękne panie z towarzystwa mają być na nim.

— Nie wszystkie, bo pani tam nie będzie, nie wszystkie — rzekł książę, śmiejąc się wesoło.

Wziął tak gwałtownie szal z rąk lokaja, że go aż popchnął, i zaczął otulać księżną. Przez niezręczność, a może umyślnie (nikt nie potrafiłby tego rozpoznać), gdy szal był już narzucony, długo nie opuszczał rąk, jak gdyby w ten sposób obejmował młodą kobietę.

A ona z wdziękiem, uśmiechnięta, usunęła się i spojrzała na męża. Książę Andrzej miał oczy przymknięte. Wydawał się zmęczony i senny.

— Czy jesteś gotowa? — spytał żonę, omijając ją wzrokiem.

Książę Hipolit śpiesznie włożył okrycie, zgodnie z nową modą sięgające mu poniżej pięt, i plącząc się w nim, pobiegł na ganek za księżną, którą lokaj podsadzał do karety.

— Princesse, au revoir — wołał, a język plątał mu się tak samo jak nogi.

Księżna, zbierając wokół siebie suknie, sadowiła się w ciemnościach karety, jej mąż poprawiał szablę; książę Hipolit pod pretekstem pomagania przeszkadzał wszystkim.

— Pan pozwoli… — sucho i nieprzyjemnie zwrócił się książę Andrzej po rosyjsku do księcia Hipolita, który przeszkadzał mu w przejściu. — Czekam na ciebie, Piotrze — rzekł serdecznie i głos jego zabrzmiał ciepło.

Woźnica ruszył i koła karety zadudniły. Książę Hipolit śmiał się urywanie, stojąc na ganku i czekając na wicehrabiego, którego obiecał zawieźć do domu.

— Eh bien, mon cher, votre petite princesse est très bien, très bien — powiedział vicomte, usadowiwszy się w karecie z Hipolitem. — Mais très bien. — Pocałował końce swych palców. — Et tout à fait française.

Hipolit parsknął śmiechem.

— Et savez-vous que vous êtes terrible avec votre petit air innocent — ciągnął vicomte — je plains le pauvre mari, ce petit officier qui se donne des airs de prince régnant.

Hipolit ponownie parsknął śmiechem i śmiejąc się, powiedział:

— Et vous disiez que les dames russes ne valaient pas les dames françaises. Il faut savoir s'y prendre.

Pierre, przyjechawszy przed gospodarzem, poszedł jako domownik do gabinetu księcia Andrzeja i natychmiast z przyzwyczajenia położył się na kanapie, wziął z półki pierwszą z brzegu książkę (były to Commentarii de bello civili) i oparłszy się na łokciu, zaczął ją czytać od środka.

— Cóżeś ty zrobił z mademoiselle Scherer? Ona się teraz rozchoruje — rzekł książę Andrzej, wchodząc do gabinetu i zacierając małe białe ręce.

Pierre obrócił się całym ciałem, aż kanapa zaskrzypiała, zwrócił ożywioną twarz do księcia, uśmiechnął się i machnął ręką.

— Ale ten abbé jest bardzo interesujący, tylko niewłaściwie pojmuje sprawę… Moim zdaniem pokój jest możliwy, lecz… Nie potrafię tego wypowiedzieć… W żadnym wypadku nie dzięki równowadze politycznej.

Księcia Andrzeja widocznie nie interesowały rozmowy na te abstrakcyjne tematy.

— Nie można, mon cher, mówić wszędzie wszystkiego, co się myśli. No cóż, zdecydowałeś się wreszcie? Wstąpisz do kawalergardii czy do dyplomacji? — spytał po chwilowym milczeniu.

Pierre usiadł na kanapie, podwinąwszy pod siebie nogi.

— Proszę sobie wyobrazić, że jeszcze nie wiem. Nie odpowiada mi ani to, ani tamto.

— Ale trzeba się przecież na coś zdecydować. Twój ojciec czeka.

Pierre jako dziesięcioletni chłopiec wysłany został z guwernerem-księdzem za granicę, gdzie przebywał do ukończenia dwudziestego roku życia. Gdy wrócił do Moskwy, ojciec zwolnił Monsieur l'abbé i powiedział młodemu człowiekowi: „Teraz pojedź do Petersburga, rozejrzyj się i wybieraj. Na wszystko się zgadzam. Masz tu list do księcia Wasyla, a oto pieniądze. Pisz o wszystkim, a ja ci we wszystkim pomogę”. Pierre wybierał karierę już od trzech miesięcy i nic nie robił. O tym właśnie wyborze mówił z nim w tej chwili książę Andrzej. Młodzieniec potarł czoło.

— Ale on jest chyba masonem — rzekł, myśląc o Monsieur l'abbé, którego widział na przyjęciu.

— To są brednie — przerwał mu znowu książę. — Mówmy raczej o twojej sprawie. Byłeś w konnej gwardii?

— Nie, nie byłem. Ale oto, co mi przyszło do głowy i co chciałem księciu powiedzieć. Toczy się obecnie wojna przeciwko Napoleonowi. Gdyby była prowadzona o wolność, zrozumiałbym i pierwszy zaciągnąłbym się do wojska, ale pomagać Anglii i Austrii przeciwko największemu człowiekowi świata to niedobrze…

Wobec tych dziecinnych słów książę Andrzej tylko wzruszył ramionami. Dał do poznania, że na takie głupstwa odpowiadać nie można, ale w rzeczywistości na to naiwne pytanie trudno było odpowiedzieć inaczej, niż uczynił to książę Andrzej.

— Gdyby walczono tylko z przekonania, nie byłoby wojen.

— I właściwie byłoby świetnie — rzekł Pierre.

Książę Andrzej uśmiechnął się.

— Możliwe, że byłoby świetnie, ale to nigdy nie nastąpi.

— No, a dlaczego książę idzie na wojnę? — spytał Pierre.

— Dlaczego? Nie wiem. Tak musi być. A prócz tego, idę… — przerwał — idę dlatego, że życie, które tu prowadzę, wcale mi nie odpowiada.



VI

W sąsiednim pokoju zaszeleściła suknia kobieca. Książę Andrzej, jakby ocknąwszy się, drgnął i twarz jego przybrała ten sam wyraz, który miała w salonie Anny Pawłowny. Piotr spuścił nogi z kanapy. Weszła księżna. Była już w innej sukni, domowej, równie eleganckiej i świeżej. Książę Andrzej wstał i grzecznie przysunął jej fotel.

— Myślę często, dlaczego Annette nie wyszła za mąż — zaczęła księżna, jak zawsze po francusku, śpiesznie, sadowiąc się z mnóstwem zabiegów w fotelu. — Jacyż jesteście wszyscy głupi, messieurs, że żaden się z nią nie ożenił. Wybaczcie mi, ale nie znacie się wcale na kobietach. Jaki pan kłótliwy, Monsieur Pierre.

— Z mężem pani też się ciągle spieram. Nie rozumiem, po co chce iść na wojnę — rzekł Pierre bez żadnego zażenowania (tak zwykłego w stosunku młodego mężczyzny do młodej kobiety), zwracając się do niej.

Księżna drgnęła. Widocznie słowa Piotra przejęły ją do żywego.

— Ach, ja mówię to samo — rzekła. — Nie rozumiem, absolutnie nie rozumiem, dlaczego mężczyźni nie mogą żyć bez wojny. Dlaczego my, kobiety, niczego nie chcemy, nic nam nie jest potrzebne? Proszę, niech pan będzie sędzią. Wciąż mu to powtarzam. Jest tutaj adiutantem wuja, ma wspaniałe stanowisko. Wszyscy go znają i cenią. W tych dniach u Apraksinów słyszałam, jak pewna dama spytała: „C'est ça, le fameux prince André?” Ma parole d'honneur — zaśmiała się. — Wszędzie się o niego tak ubiegają. Z łatwością mógłby zostać fligiel-adiutantem. Wie pan, cesarz mówił z nim bardzo łaskawie. Rozmawialiśmy z Annette, jak łatwo można byłoby to przeprowadzić. Jak pan myśli?

Pierre spojrzał na księcia Andrzeja i stwierdziwszy, że rozmowa nie podoba się jego przyjacielowi, nic nie odpowiedział.

— Kiedy książę jedzie? — spytał.

— Ah, ne me parlez pas de ce départ, ne m'en parlez pas. Je ne veux pas en entendre parler — pośpiesznie rzekła księżna tym kapryśno-kokieteryjnym tonem, jakim mówiła z Hipolitem w salonie, a który tak wyraźnie raził w domowym kółku, gdzie Piotr był jakby członkiem rodziny. — Dziś, gdy pomyślałam, że trzeba będzie przerwać wszystkie te miłe stosunki… I poza tym… Ty wiesz, André? — mrugnęła znacząco na męża. — J'ai peur, j'ai peur — wyszeptała, wzdrygając się.

Mąż patrzył na nią z takim wyrazem, jakby się dziwił, spostrzegłszy, że prócz niego i Piotra znajduje się w pokoju jeszcze ktoś trzeci. Jednak z chłodną uprzejmością zwrócił się pytająco do żony:

— Czego się boisz, Lizo? Nie mogę zrozumieć — powiedział.

— Oto, jakimi egoistami są mężczyźni! Wszyscy, wszyscy są egoistami. Dla swoich zachcianek, Bóg wie po co, rzuca mnie i zamyka samą na wsi.

— Nie zapominaj, że z ojcem i siostrą — rzekł cicho książę Andrzej.

— A jednak samą, bez *moich* przyjaciół… I chce, żebym się nie bała.

Ton jej stał się gderliwy, warga uniosła się, nadając twarzy już nie wesoły, lecz zwierzęcy, wiewiórczy wyraz. Umilkła, jakby wobec Piotra uważała za nieprzyzwoitość rozmowę o ciąży, a to właśnie było sednem sprawy.

— Mimo to nie zrozumiałem, de quoi vous avez peur — wyrzekł z wolna książę Andrzej, nie spuszczając oczu z żony, a księżna zaczerwieniła się i rozpaczliwie machnęła rękami.

— Non, André, je dis que vous avez tellement, tellement changé…

— Twój doktor każe ci się wcześnie kłaść — rzekł książę. — Może byś poszła spać.

Księżna nic nie odpowiedziała i nagle jej krótka warga z wąsikami zadrżała; książę Andrzej wstał i wzruszywszy ramionami, przeszedł się po pokoju.

Pierre ze zdziwieniem naiwnie patrzył przez okulary to na niego, to na księżną, i poruszył się, jak gdyby chciał wstać, ale się rozmyślił.

— Cóż mnie obchodzi, że jest tu Monsieur Pierre — rzekła mała księżna i ładniutka jej twarzyczka nagle zmieniła się we łzawym grymasie. — Dawno ci już to chciałam powiedzieć, André. Czemuś się w stosunku do mnie tak zmienił? Co ja ci zrobiłam? Jedziesz do wojska i nie żal ci mnie wcale. Dlaczego?

— Lise! — powiedział tylko książę Andrzej, lecz w słowie tym była i prośba, i groźba, i co najważniejsze, przeświadczenie, iż żona sama będzie słów tych żałowała.

Lecz ona śpiesznie ciągnęła:

— Traktujesz mnie jak chorą albo jak dziecko. Ja widzę wszystko. Czyż taki byłeś pół roku temu?

— Lise, proszę przestać! — rzekł książę Andrzej jeszcze dobitniej.

Podczas tej rozmowy wzburzenie Piotra rosło coraz bardziej. Wstał i podszedł do księżnej. Widocznie nie mógł znieść widoku łez i gotów był sam się rozpłakać.

— Proszę się uspokoić, księżno. To się tylko tak wydaje, ponieważ… Zapewniam, sam tego doświadczyłem… Dlatego że… Nie, proszę wybaczyć, ale obcy jest tu zbyteczny… No, proszę się uspokoić… Do widzenia…

Książę Andrzej przytrzymał go za rękę.

— Nie, czekaj, Piotrze. Księżna jest tak dobra, że nie zechce pozbawić mnie przyjemności spędzenia z tobą wieczoru.

— Ach, on myśli tylko o sobie! — rzekła księżna, nie wstrzymując łez gniewu.

— Lise… — przerwał sucho książę Andrzej, podnosząc głos do tego stopnia, iż było widoczne, że cierpliwość jego jest wyczerpana.

Wiewiórczy, zły wyraz ładnej twarzyczki księżnej zmienił się nagle w powabny i budzący współczucie grymas lęku; zerknęła z ukosa swymi prześlicznymi oczkami na męża i na twarzy jej ukazał się ów pokorny, pełen poczucia winy wyraz, jaki miewa pies, szybko, lecz słabo merdający spuszczonym ogonem.

— Mon Dieu, mon Dieu! — wyrzekła i zebrawszy w rękę fałdy sukni, podeszła do męża i pocałowała go w czoło.

— Bonsoir, Lise — powiedział książę Andrzej, wstając i całując ją w rękę z kurtuazją jak obcą osobę.

Przyjaciele milczeli. Żaden z nich nie zaczynał rozmowy. Pierre spoglądał na księcia Andrzeja, ten pocierał czoło małą, kształtną ręką.

— Chodźmy na kolację — rzekł z westchnieniem, wstając i idąc do drzwi.

Weszli do jadalni, świeżo odnowionej wykwintnie i bogato. Wszystko, od serwetek do srebra i fajansów po kryształy, lśniło tym specjalnym blaskiem nowości, który bywa w gospodarstwie młodego małżeństwa. Podczas kolacji książę Andrzej, oparłszy się na łokciu jak człowiek mający coś od dawna na sercu i nagle zdecydowany, aby to wypowiedzieć, zaczął mówić z nerwowym rozdrażnieniem, jakiego Pierre nigdy jeszcze nie widział u przyjaciela:

— Nie żeń się, mój drogi. Nigdy, nigdy. Oto moja rada. Nie żeń się dopóty, dopóki sobie nie powiesz, że dokonałeś wszystkiego, co mogłeś, i dopóty, dopóki nie przestaniesz kochać kobiety, którą wybrałeś, dopóki nie zobaczysz jej wyraźnie; w przeciwnym razie popełnisz błąd okrutny i nie do naprawienia. Ożeń się, gdy będziesz starcem niezdatnym do niczego… W przeciwnym razie przepadnie wszystko, co tkwi w tobie dobrego i wzniosłego. Wszystko zaprzepaści się w drobiazgach. Tak, tak, tak. Nie patrz na mnie z takim zdziwieniem. Jeżeli spodziewasz się po sobie czegoś w przyszłości, to na każdym kroku będziesz czuł, że wszystko dla ciebie jest skończone, wszystko zamknięte prócz salonu, gdzie będziesz stał na równi z nadwornym lokajem i idiotą… Co tu mówić… — machnął energicznie ręką.

Pierre zdjął okulary, wskutek czego twarz jego zmieniła się, przybierając wyraz jeszcze większej dobroci, i zdziwiony patrzył na przyjaciela.

— Moja żona — ciągnął książę Andrzej — to wspaniała kobieta. To jedna z tych rzadkich kobiet, co do których można być spokojnym o swój honor. Ale, mój Boże, cóż dałbym teraz, żeby nie być żonatym! Mówię to tobie jedynemu i pierwszemu, bo cię kocham.

Wypowiadając te słowa, książę Andrzej był jeszcze mniej niż uprzednio podobny do owego Bołkońskiego, który siedział rozparty w fotelu Anny Pawłowny i przez zęby, mrużąc oczy, wypowiadał francuskie zdania. Każdy mięsień jego suchej twarzy drżał z nerwowego podniecenia; oczy, w których płomień życia zdawał się być przedtem zgaszony, jaśniały teraz promiennym, jasnym blaskiem. Widać było, że im bardziej książę wydawał się zazwyczaj apatyczny, tym bardziej energiczny był w chwilach rozdrażnienia.

— Nie rozumiesz, dlaczego to mówię — ciągnął. — Przecież to cała histora życia! Mówisz o Bonapartem i jego karierze — powiedział, jakkolwiek Pierre wcale o Bonapartem nie mówił. — Mówisz: Bonaparte; ale Bonaparte, pracując, szedł krok za krokiem do swego celu, był wolny. Nie miał nic prócz tego celu. I dlatego go osiągnął. Ale zwiąż się tylko z kobietą, a jak skazaniec zakuty w kajdany utracisz wszelką swobodę. A wszystkie twoje nadzieje, wszystkie siły ciążyć ci będą i dręczyć cię. Salony, plotki, próżność, nicość… Oto zaczarowany krąg, z którego nie mogę wyjść. Teraz idę na wojnę, na wojnę największą ze wszystkich, jakie były dotąd, a nic nie umiem i do niczego nie jestem zdatny. Je suis très aimable et très caustique — ciągnął — i u Anny Pawłowny słuchają mnie. A to głupie towarzystwo, bez którego nie może żyć moja żona, i te kobiety! Gdybyś mógł wiedzieć, co to są toutes les femmes distinguées i w ogóle kobiety! Mój ojciec ma słuszność. Egoizm, próżność, tępota, nicość we wszystkim. Oto kobiety, gdy ukazują się takimi, jakimi rzeczywiście są. Gdy się na nie patrzy w towarzystwie, wydaje się, że coś w nich jest. A nie ma nic, nic, nic! Tak, nie żeń się, mój kochany, nie żeń się — kończył książę Andrzej.

— To śmieszne — rzekł Pierre — że książę *siebie*, *siebie* uważa za niezdolnego, a swoje życie za życie zmarnowane. Masz, książę, całą przyszłość przed sobą. A tymczasem…

Nie powiedział, co znaczy owo „a tymczasem”, ale ton jego wskazywał, jak wysoko ceni swego przyjaciela i jak wiele spodziewa się po nim.

„Jakżeż on może mówić w ten sposób?”, myślał. Uważał go właśnie dlatego za wzór wszelakich doskonałości, że książę Andrzej w najwyższym stopniu skupiał w sobie te zalety, których Piotr nie posiadał, a które określić by można chyba najdokładniej jako silną wolę. Pierre zawsze podziwiał w przyjacielu umiejętność spokojnego traktowania wszelkiego rodzaju ludzi, jego niezwykłą pamięć, oczytanie (czytał wszystko, wiedział wszystko i o wszystkim miał pojęcie), a najwyżej cenił jego zdolności do pracy i nauki. Jeżeli zastanawiał go często u Andrzeja brak skłonności do marzycielskiego filozofowania (do czego wybitnie skłaniał się on sam), to nie widział w tym słabości, lecz siłę.

Nawet w najlepszych przyjacielskich, szczerych stosunkach pochlebstwo albo pochwała są nieodzowne — jak smar konieczny jest dla kół, żeby się toczyły.

— Je suis un homme fini — rzekł książę Andrzej. — Cóż tu mówić o mnie! Mówmy raczej o tobie — dodał po chwili milczenia, uśmiechnąwszy się do własnych pocieszających myśli.

Uśmiech ten odbił się natychmiast na twarzy Piotra.

— A cóż o mnie można powiedzieć? — spytał i wesoły beztroski uśmiech rozchylił mu usta. — Czymże ja jestem? Je suis un bâtard! — i nagle spąsowiał; widać było, że zrobił duży wysiłek, by to powiedzieć. — Sans nom, sans fortune… Cóż, doprawdy… — ale nie dopowiedział, co miało znaczyć owo „Cóż, doprawdy”. — Na razie jestem wolny i dobrze mi z tym. Nie wiem tylko, na co się mam zdecydować. Chciałem nad tym poważnie naradzić się z panem.

Książę Andrzej patrzył na niego dobrotliwie. Ale w spojrzeniu tym, przyjaznym i życzliwym, wyrażało się poczucie własnej wyższości.

— Drogi mi jesteś, Piotrze, zwłaszcza dlatego, że w całym naszym świecie jesteś jedynym człowiekiem żywym. Masz szczęście! Wybieraj, co chcesz — to obojętne. Wszędzie będziesz na swoim miejscu. Tylko przestań bywać u tych Kuraginów i prowadzić tego rodzaju życie. Tak ci z tym nie do twarzy! Te hulanki, ta oficerska tężyzna i to wszystko…

— Que voulez-vous, mon cher — rzekł Piotr, wzruszając ramionami — les femmes, mon cher, les femmes!

— Nie rozumiem — odparł Andrzej — les femmes comme il faut to co innego; ale les femmes Kuragina, les femmes et le vin… Nie rozumiem.

Pierre mieszkał u księcia Wasyla Kuragina i brał udział w hulaszczym życiu syna jego, Anatola, owego młodzieńca, którego dla poprawy zamierzano ożenić z siostrą księcia Andrzeja.

— Wiesz, książę, co? — rzekł Piotr, jak gdyby mu nieoczekiwanie przyszła do głowy szczęśliwa myśl. — Doprawdy, dawno już o tym myślałem. Prowadząc takie życie, nie mogę ani na nic się zdecydować, ani nic obmyślić. Głowa mnie boli, pieniędzy nie mam. Zaprosił mnie dzisiaj do siebie, ale nie pojadę.

— Daj mi słowo honoru, że przestaniesz tam bywać!

— Słowo honoru!

Była już druga, gdy Pierre wyszedł od swego przyjaciela. Czerwcowa petersburska noc była jasna. Pierre wsiadł do dorożki, zamierzając jechać do siebie, lecz im bliżej był domu, tym bardziej odczuwał niemożność uśnięcia w taką noc, podobną raczej do wieczoru albo do ranka. Widzialność wzdłuż pustych ulic była daleka. W drodze Pierre przypomniał sobie, że dziś wieczorem u Anatola Kuragina miało się zebrać towarzystwo karciane, po czym nastąpi jak zazwyczaj pijatyka, kończąca się jedną z najmilszych rozrywek Piotra.

„Dobrze byłoby pojechać do Kuragina”, pomyślał. Ale natychmiast przypomniał sobie dane księciu Andrzejowi słowo honoru, że nie będzie bywał u Anatola.

Jednocześnie, jak się to zdarza tym, których nazywamy ludźmi bez charakteru, tak namiętnie zapragnął jeszcze raz zakosztować dobrze mu znanego hulaszczego życia, że zdecydował się pojechać. I w tejże chwili przyszła mu do głowy myśl, że dane słowo honoru jest bez znaczenia, ponieważ uprzednio, zanim je dał księciu Andrzejowi, dał je także księciu Anatolowi; wreszcie pomyślał, że wszystkie słowa honoru to sprawy umowne, nie mające żadnej określonej treści, zwłaszcza gdy człowiek zda sobie sprawę, że być może jutro umrze albo spotka go coś tak niezwykłego, że nic honorowego ani też niehonorowego nie będzie już dla niego istniało. Tego rodzaju rozważania, unicestwiające wszystkie jego postanowienia i zamiary, często go nawiedzały. Pojechał do Kuragina.

Podjechawszy do dużego domu przy koszarach gwardii konnej, w którym mieszkał Anatol, wszedł na oświetlony ganek, na schody i przez otwarte drzwi do mieszkania. W przedpokoju nie było nikogo; leżały tam porozrzucane puste butelki, płaszcze i kalosze. Pachniało winem, z daleka dochodziły rozmowy i krzyki.

Gra i kolacja już się skończyły, ale goście jeszcze się nie rozjechali. Piotr zrzucił płaszcz i wszedł do pierwszego pokoju, gdzie stały resztki kolacji, a jeden z lokajów, myśląc, że go nikt nie widzi, ukradkiem wysączał niedopite kieliszki. Z trzeciego pokoju słychać było bieganinę, śmiechy, krzyki znajomych głosów i ryk niedźwiedzia. Ośmiu młodych ludzi tłoczyło się z przejęciem przy otwartym oknie. Trzech dokazywało z młodym niedźwiadkiem, którego jeden wlókł na łańcuchu, strasząc nim pozostałych.

— Stawiam sto na Stevensa! — krzyczał jeden.

— Ale nie podtrzymywać! — wrzeszczał drugi.

— A ja stawiam na Dołochowa! — wołał trzeci. — Przetnij, Kuragin!

— Dajcie spokój misiowi, tutaj idzie o zakład!

— Duszkiem, w przeciwnym razie przegrana! — krzyczał czwarty.

— Jakubie! Dawaj butelkę, Jakubie! — wołał sam gospodarz, wysoki piękny mężczyzna, stojący wśród tłumu kolegów, w cienkiej koszuli, otwartej na piersiach. — Czekajcie, panowie! A, oto i Piotruś, przyjaciel kochany! — zwrócił się do Piotra.

Głos inny, niewysokiego człowieka o jasnych niebieskich oczach, głos szczególnie zdumiewający trzeźwością wśród całego tego pijackiego gwaru, zawołał od okna:

— Chodź tutaj, przetnij zakład!

Wołał tak Dołochow, oficer siemionowskiego pułku, sławny gracz i pojedynkowicz, mieszkający razem z Anatolem. Piotr uśmiechał się, wesoło rozglądając dookoła.

— Nic nie rozumiem. O co chodzi? — spytał.

— Czekajcie, on nie jest pijany. Daj butelkę — rzekł Anatol i wziąwszy ze stołu szklankę, podszedł do Piotra.

— Przede wszystkim: pij!

Piotr zaczął pić szklankę za szklanką, spode łba patrząc na pijanych gości, którzy znów zgrupowali się przy oknie, i przysłuchiwał się ich rozmowie. Anatol, nalewając mu wino, opowiadał, że Dołochow założył się z Anglikiem Stevensem, obecnym tutaj marynarzem, iż wypije butelkę rumu, siedząc na oknie trzeciego piętra, ze spuszczonymi na zewnątrz nogami.

— No, wypijże wszystko — rzekł, podając Piotrowi ostatnią szklankę. — W przeciwnym razie nie puszczę cię!

— Nie, już więcej nie będę pił — odparł Piotr, odsuwając Anatola i podszedł do okna.

Dołochow trzymał Anglika za rękę i jasno, wyraźnie wymieniał warunki zakładu, zwracając się przeważnie do Anatola i Piotra.

Dołochow był średniego wzrostu, kędzierzawy, z jasnymi błękitnymi oczami. Miał około dwudziestu pięciu lat. Nie nosił wąsów, a usta jego, najbardziej uderzające ze wszystkich cech twarzy, były całkowicie widoczne. Linia tych ust była wyjątkowo pięknie zarysowana. Górna warga ostrym klinem energicznie opadała w środku na mocną wargę dolną i w kątach tworzyło się stale coś w rodzaju dwóch uśmiechów, po jednym z każdej strony; wszystko to razem, zwłaszcza w połączeniu z twardym, zuchwałym i mądrym spojrzeniem, sprawiało tak silne wrażenie, że nie można było twarzy tej nie zauważyć. Dołochow nie był człowiekiem bogatym, nie miał żadnych stosunków, a chociaż Anatol wyrzucał dziesiątki tysięcy, Dołochow, mieszkając z nim, potrafił przyjąć taką postawę, że zarówno Anatol, jak i wszyscy znajomi bardziej szanowali Dołochowa niż Anatola. Grał we wszystkie gry i prawie zawsze wygrywał. Bez względu na ilość wypitego alkoholu nigdy nie tracił przytomności umysłu. I Kuragin, i Dołochow byli w tym czasie sławni w świecie hulaków i birbantów Petersburga.

Przyniesiono butelkę rumu; dwaj lokaje, śpieszący się i onieśmieleni radami oraz krzykami otaczających panów, wyłamywali ramę okna, przeszkadzającą usiąść na zewnętrznym parapecie.

Anatol z cechującą go miną zwycięzcy zbliżył się do okna. Miał chęć coś połamać. Odtrącił lokajów i szarpnął ramę, która jednak ani drgnęła. Wówczas rozbił szybę.

— No, teraz ty, siłaczu — zwrócił się do Pierre'a.

Pierre ujął poprzeczki, pociągnął je i dębowa rama z trzaskiem miejscami się wyłamała, a miejscami wygięła.

— Wyłamać całą, bo pomyślą, że się trzymam! — rzekł Dołochow.

— Anglik przechwala się, co…? Dobrze? — mówił Anatol.

— Dobrze — odparł Piotr, patrząc na Dołochowa, który wziął w rękę butelkę rumu i zbliżył się do okna, przez które widać było jaśniejące niebo i odblask zlewających się na nim zórz: porannej i wieczornej.

Dołochow z butelką rumu wskoczył na okno.

— Słuchajcie! — krzyknął, stojąc na parapecie i zwracając się w stronę pokoju.

Wszyscy zamilkli.

— Zakładam się — (mówił po francusku, żeby go zrozumiał Anglik, a mówił tym językiem niezbyt dobrze) — zakładam się o pięćdziesiąt imperiałów… A może pan woli o sto? — dodał, zwracając się do Anglika.

— Nie, pięćdziesiąt — odparł tamten.

— Dobrze, o pięćdziesiąt imperiałów, że wypiję całą butelkę rumu, nie odejmując jej od ust i siedząc za oknem, o tu, na tym miejscu. — Wychylił się i wskazał pochyły występ ściany za oknem. — I nie będę się przy tym trzymał… Dobrze?

— Bardzo dobrze — odparł Anglik.

Anatol odwrócił się, ujął go za guzik fraka i patrząc na niego z góry (Anglik był małego wzrostu), zaczął po angielsku powtarzać mu warunki zakładu.

— Czekaj! — krzyknął Dołochow, stukając butelką po oknie, żeby zwrócić na siebie uwagę. — Czekaj, Kuragin! Posłuchajcie! Jeżeli ktoś inny zrobi to samo, płacę sto imperiałów! Rozumiecie?

Anglik skinął głową, nie dając jednak do zrozumienia, czy zamierza przyjąć nowy zakład czy też go odrzuca. Anatol nie puszczał go i tłumaczył mu słowa Dołochowa na angielski, jakkolwiek Stevens, wciąż kiwając głową, potwierdzał, że zrozumiał wszystko. Młody szczupły chłopak, huzar gwardii, który tego wieczoru dużo przegrał, wlazł na okno, wychylił się i spojrzał w dół.

— Uuu! — rzekł, patrząc na kamienny trotuar.

— Baczność! — krzyknął Dołochow i ściągnął z okna oficera, który, zaczepiwszy się ostrogami, niezręcznie zeskoczył do pokoju.

Postawiwszy butelkę na parapecie, żeby wygodniej było jej dosięgnąć, Dołochow ostrożnie i powoli wlazł na okno. Spuścił nogi i rozparłszy się obydwiema rękami we framudze okna, poprawił się, usadowił, opuścił ręce, posunął się na prawo, na lewo i sięgnął po butelkę. Anatol przyniósł dwie świece i postawił je na parapecie, chociaż było już zupełnie widno. Plecy Dołochowa w białej koszuli i kędzierzawa głowa oświetlone były z obydwu stron. Wszyscy skupili się przy oknie. Ktoś z obecnych, starszy od pozostałych, z przestraszoną i rozgniewaną twarzą, przecisnął się nagle ku przodowi i chciał schwycić Dołochowa za koszulę.

— Panowie, co za szaleństwo! Przecież on się zabije na miejscu! — powiedział ów rozsądniejszy człowiek.

Anatol zatrzymał go.

— Nie ruszaj! Przestraszysz go i zabije się! No i co wtedy…? No?

Dołochow odwrócił się i poprawił na miejscu, opierając się znów o futrynę okna łokciami.

— Jeżeli ktokolwiek będzie się jeszcze do mnie wtrącał — rzekł, cedząc słowa przez zaciśnięte cienkie wargi — natychmiast zrzucę go tam! No…

Powiedziawszy „No…”, znów się odwrócił, spuścił ręce, wziął butelkę, zbliżył ją do ust, odchylił w tył głowę i dla równowagi zarzucił w górę wolną rękę. Jeden z lokajów, który zaczął zbierać kieliszki, zatrzymał się zgięty wpół, nie spuszczając oczu z okna i pleców Dołochowa. Anatol stał wyprostowany, z szeroko otwartymi oczami. Anglik, wydymając wargi, patrzył bokiem. Osobnik, który chciał Dołochowa zatrzymać, uciekł w kąt pokoju i położył się na kanapie twarzą do ściany. Piotr zakrył oblicze; lekki, zapomniany uśmiech pozostał na nim, chociaż wyrażało teraz zgrozę i strach. Wszyscy milczeli. Piotr odjął ręce od oczu. Dołochow wciąż jeszcze siedział w tej samej pozycji, tylko głowa jego tak przechyliła się w tył, że kędzierzawe włosy dotykały kołnierzyka koszuli, a ręka z butelką wznosiła się coraz wyżej i wyżej, drżąc z wysiłku. Butelka opróżniała się, a jednocześnie pięła ku górze, odchylając głowę pijącego. „Czemuż to trwa tak długo?, pomyślał Piotr. Zdawało mu się, że minęło ponad pół godziny. Nagle Dołochow zrobił plecami ruch wstecz i ręka jego nerwowo drgnęła; to wystarczyło, by zsunąć całe ciało, siedzące na pochyłym występie. Skulił się, a jego ręka i głowa zadrżały z wysiłku jeszcze wyraźniej. Jedna dłoń podniosła się, by uchwycić za framugę, ale zaraz opadła. Piotr znowu zamknął oczy i postanowił, że nigdy ich już nie otworzy. Nagle poczuł, że wszystko dookoła poruszyło się. Spojrzał: Dołochow stał na parapecie, a twarz jego była blada i tryumfująca.

— Pusta!

Rzucił butelkę Anglikowi, który zręcznie ją schwycił. Dołochow zeskoczył z okna. Bił od niego mocny zapach rumu.

— Świetnie! Zuch! Ależ zakład! Niech go diabli! — krzyczano z rozmaitych stron.

Anglik wyciągnął woreczek i odliczał pieniądze. Dołochow, zasępiony, milczał. Na okno wskoczył Piotr.

— Panowie! Kto założy się ze mną? Zrobię to samo! — krzyknął nagle. — Zakład jest nawet niepotrzebny, ot co! Każ dać butelkę! Ja to zrobię… Każ podać!

— A niech tam! — rzekł Dołochow z uśmiechem.

— Zwariowałeś czy co?! Kto cię puści! Nawet na schodach dostajesz zawrotu głowy! — rozległy się głosy ze wszystkich stron.

— A właśnie, że wypiję! Dawaj butelkę rumu! — krzyknął Piotr, uderzając w krzesło zdecydowanym pijackim ruchem i zaczął wyłazić za okno.

Schwycono go za ręce, lecz był tak silny, że każdego, kto się do niego przybliżał, odtrącał daleko od siebie.

— Nie, w ten sposób nie da mu się rady — rzekł Anatol.

— Czekajcie, oszukam go. Słuchaj, założę się z tobą, ale jutro. Dzisiaj jedziemy wszyscy do…

— Jedziemy! — krzyknął Piotr. — Jedziemy! I misia bierzemy ze sobą?

Schwycił niedźwiadka, objął go i podniósłszy, zaczął z nim tańczyć po pokoju.



VII

Książę Wasyl spełnił obietnicę daną na wieczorze u Anny Pawłowny księżnej Drubeckiej, która prosiła go o wstawienie się za jej jedynakiem, Borysem. Przedstawiono sprawę cesarzowi i w drodze wyjątku młodzieniec został przeniesiony do gwardii w randze chorążego siemionowskiego pułku. Jednak pomimo zabiegów i starań Anny Michajłowny Borys nie otrzymał nominacji na adiutanta ani nie wszedł do świty Kutuzowa. Wkrótce po wieczorze u Anny Pawłowny Anna Michajłowna powróciła do Moskwy. Zajechała prosto do swych bogatych krewnych Rostowów, u których zatrzymywała się w Moskwie i u których od dziecka wychowywał się i mieszkał od lat jej uwielbiany Boreńka, dopiero co promowany na chorążego piechoty i natychmiast przeniesiony do gwardii. Gwardia wyszła z Petersburga dziesiątego sierpnia, a syn księżnej, pozostawszy w Moskwie w celu wyekwipowania się, miał ją dogonić w drodze do Radziwiłłowa.

U Rostowów obchodzono imieniny dwóch Natalii: matki i młodszej córki. Od samego rana bezustannie przed wielki, znany w całej Moskwie dom hrabiny Rostowej na Powarskiej zajeżdżały i odjeżdżały pojazdy osób składających życzenia. Hrabina w towarzystwie ładnej starszej córki i zmieniających się ustawicznie gości siedziała w salonie.

Była to kobieta o szczupłej twarzy wschodniego typu, lat czterdziestu pięciu, wyraźnie wyczerpana macierzyństwem, gdyż miała dwanaścioro dzieci. Powolność ruchów i mowy, spowodowana brakiem sił, nadawała jej wyraz dostojny i nakazujący szacunek. Księżna Anna Michajłowna Drubecka, jako domownik, siedziała obok, pomagając w przyjmowaniu gości i zabawianiu ich rozmową. Młodzież pozostawała w dalszych pokojach, nie uważając za potrzebne uczestniczyć w przyjmowaniu wizyt. Hrabia witał i odprowadzał gości, zapraszając wszystkich na obiad.

— Bardzo, bardzo wdzięczny jestem, ma chère albo mon cher — ma chère albo mon cher mówił do wszystkich bez wyjątku, bez najmniejszych odcieni, zarówno do ludzi stojących wyżej, jak i niżej odeń w hierarchii społecznej — w imieniu własnym i moich kochanych solenizantek. Proszę nie zapomnieć i przyjechać na obiad. Proszę mi nie robić przykrości, mon cher! Z całej duszy proszę w imieniu całej rodziny, ma chère.

Słowa te, z niezmiennym wyrazem na wesołej, pulchnej, doskonale ogolonej twarzy, z jednakowo mocnym uściskiem ręki oraz z krótkimi ukłonami, powtarzał wszystkim bez wyjątku i bez zmiany. Odprowadziwszy gościa, hrabia wracał do tych, którzy byli jeszcze w salonie. Przysunąwszy sobie fotel ruchem człowieka, który lubi i umie używać życia, z zuchowato rozstawionymi nogami i złożonymi na kolanach rękami, znacząco pochylał się ku gościom, mówiąc o pogodzie lub pytając o zdrowie — niekiedy po rosyjsku, niekiedy bardzo marną, lecz pewną siebie francuszczyzną. I znowu z wyrazem człowieka zmęczonego, lecz niewzruszonego w spełnianiu obowiązków gospodarza, poprawiając rzadkie siwe włosy na łysinie, odprowadzał gości i zapraszał ich na obiad. Niekiedy, wracając z przedpokoju, przechodził przez oranżerię i pokój kredensowy do wielkiej marmurowej sali, gdzie nakrywano stół na osiemdziesiąt osób, i patrząc na lokajów roznoszących srebro i porcelanę, rozstawiających stoły i rozścielających adamaszkowe obrusy, przywoływał do siebie Dymitra Wasiliewicza, szlachcica zajmującego się wszystkimi jego sprawami i mówił:

— No, no, Mitieńka, uważaj, żeby wszystko było dobrze. Tak, tak — powtarzał, patrząc z zadowoleniem na ogromny rozsunięty stół — najważniejsza rzecz to odpowiednie nakrycie. Właśnie, właśnie…

I wzdychając, z zadowoleniem odchodził do salonu.

— Maria Lwowna Karagina z córką! — zameldował basem w drzwiach salonu olbrzymi lokaj hrabiny Rostowej, towarzyszący jej zawsze w wyjazdach karetą.

Hrabina w zamyśleniu wzięła szczyptę tabaki ze złotej tabakierki ozdobionej portretem męża.

— Zmęczyły mnie te wizyty — rzekła. — No, cóż zrobić… Przyjmę jeszcze tę ostatnią… Jest bardzo nadęta! Proś! — rzekła do lokaja smutnym głosem, jakby mówiła: „No, dobijcie mnie!”.

Szeleszcząc suknią, weszła do salonu tęga dama o dumnym wyrazie twarzy; towarzyszyła jej okrągłolica, uśmiechnięta córka.

— Chère comtesse, il y a si longtemps… Elle a été alitée, la pauvre enfant… Au bal des Razoumowsky… Et la comtesse Apraksine… J'ai été si heureuse… — rozlegały się ożywione głosy kobiece, przerywające sobie nawzajem i zlewające się z szelestem sukien oraz szmerem przesuwanych krzeseł.

I popłynęła rozmowa w rodzaju tych, które zaczyna się po to jedynie, by przy pierwszej sposobności wstać, zaszeleścić toaletą, powiedzieć: „Je suis charmée; la santé de maman… Et la comtesse Apraksine…”, po czym raz jeszcze zaszeleścić sukniami, wyjść do przedpokoju, włożyć futro czy płaszcz i odjechać. Rozmowa dotyczyła najważniejszej w mieście nowiny — choroby znanego bogacza, słynnego z piękności za czasów Katarzyny, starego hrabiego Bezuchowa, oraz jego nieprawego syna, Piotra, który tak niewłaściwie zachował się na wieczorze u Anny Pawłowny Scherer.

— Bardzo mi żal biednego hrabiego — mówiła przybyła dama. — Stan jego zdrowia jest przecież bardzo zły, a teraz dobije go to zmartwienie z powodu syna.

— A co się stało? — spytała hrabina, jakby nie wiedziała, o czym mówi gość, jakkolwiek już z piętnaście razy wysłuchała opowieści o przyczynie trosk hrabiego Bezuchowa.

— Oto dzisiejsze wychowanie! Jeszcze za granicą — ciągnęła przybyła — ten młody człowiek pozostawiony był samemu sobie, a teraz, w Petersburgu, podobno narobił takich strasznych rzeczy, że policja usunęła go stamtąd.

— No, no, powiedzcie państwo! — zdziwiła się hrabina.

— Źle dobierał sobie znajomości — wtrąciła się do rozmowy księżna Anna Michajłowna. — Syn księcia Wasyla, on i niejaki Dołochow wyprawiali tam podobno Bóg raczy wiedzieć co. I obydwaj źle na tym wyszli. Dołochow został zdegradowany do stopnia prostego żołnierza, a syna Bezuchowa wysłano do Moskwy. Anatol Kuragin… Ojciec jakoś jego sprawę zatuszował. Ale go jednak z Petersburga wydalono.

— A cóż to były za sprawki? — spytała hrabina.

— To po prostu zbóje, zwłaszcza Dołochow — mówiła dama. — Syn Marii Iwanowny Dołochowej, osoby tak godnej szacunku! Ale cóż z tego? Proszę sobie wyobrazić, że we trzech wystarali się gdzieś o niedźwiedzia, wsadzili go do karety i pojechali z nim do aktorek. Policja przybyła, żeby ich uspokoić, a oni, schwyciwszy dzielnicowego, przywiązali go plecami do grzbietu niedźwiedzia i puścili zwierzę do Mojki: niedźwiedź pływa, a dzielnicowy na nim!

— Ładny być musiał, ma chère, widok tego dzielnicowego! — wykrzyknął hrabia, wybuchając śmiechem.

— Ach, okropność! Z czego tu się śmiać, hrabio?

Jednak damy mimo woli śmiały się również.

— Ledwo nieboraka odratowano — ciągnęła przybyła dama. — I to syn hrabiego Kiryła Władimirowicza Bezuchowa tak mądrze się zabawił! — dodała. — A mówiono, że dobrze wychowany i taki rozumny. Oto, do czego prowadzi to zagraniczne wychowanie! Mam nadzieję, że mimo jego bogactwa nikt go nie będzie przyjmował. Chciano mi go przedstawić, ale odmówiłam stanowczo — mam córki.

— Dlaczego pani mówi, że ten młody człowiek taki bogaty? — spytała hrabina, odwracając się od panien, które natychmiast udały, że nie słuchają. — Przecież hrabia ma tylko nieprawe dzieci. Zdaje się, że… Piotr również…

Dama machnęła ręką.

— Sądzę, że ma tych nieprawych ze dwadzieścioro.

Do rozmowy wtrąciła się Anna Michajłowna — widocznie po to, by pochwalić się swymi stosunkami i wykazać znajomość rozmaitych światowych spraw.

— Otóż to właśnie, o to idzie — rzekła znacząco i również półszeptem. — Wiadomo, jaką reputację ma hrabia Kirył Władimirowicz… Dzieci swych już pewno on sam nie potrafiłby zliczyć, ale Piotr był jego ulubieńcem.

— Jakże piękny był ten starzec jeszcze w roku ubiegłym! — rzekła hrabina. — Nie widziałam piękniejszego mężczyzny.

— Teraz zmienił się bardzo — odparła Anna Michajłowna. — Chciałam powiedzieć… — ciągnęła — że w prostej linii po żonie spadkobiercą całego majątku jest książę Wasyl, ale ojciec bardzo kochał Pierre'a, zajmował się jego wychowaniem i napisał do cesarza… Gdy umrze (tak z nim źle, że można tego oczekiwać lada chwila i Lorrain przyjechał z Petersburga), nie wiadomo, kto odziedziczy ten olbrzymi majątek: Pierre czy książę Wasyl. Czterdzieści tysięcy chłopów i miliony! Wiem o tym bardzo dobrze, bo mi to sam książę Wasyl opowiadał. A Kirył Władimirowicz jest w trzecim stopniu moim wujem ze strony matki. To chrzestny ojciec Bori — dodała, jakby nie przypisując tej okoliczności żadnego znaczenia.

— Książę Wasyl przyjechał wczoraj do Moskwy. Jedzie na inspekcję, jak mi mówiono — rzekła przybyła dama.

— Tak, ale entre nous — powiedziała hrabina — jest to pretekst: przyjechał przede wszystkim do hrabiego Kiryła Władimirowicza, dowiedziawszy się, że jest z nim tak źle.

— Jednak, ma chère, to świetny dowcip — rzekł hrabia, a zauważywszy, że starsza z przybyłych pań nie słucha jego słów, zwrócił się do panien: — Wyobrażam sobie tego dzielnicowego! — I pokazawszy, jak ów dzielnicowy machał rękami, hrabia znów roześmiał się, tak jak śmieją się ludzie, którzy zawsze dobrze jedli, a zwłaszcza dobrze pili: dźwięcznym basowym śmiechem, który kołysał jego tęgim ciałem. — Więc na obiad prosimy do nas — dodał.



VIII

Zapadło milczenie. Hrabina patrzyła na gościa z miłym uśmiechem, bynajmniej zresztą nie ukrywając, że się wcale nie zmartwi, jeśli dama wstanie i odjedzie. Córka przybyłej poprawiała suknię, spoglądając pytająco na matkę, gdy nagle w sąsiednim pokoju rozległ się tupot kilku męskich i kobiecych stóp, łoskot potrąconego, przewróconego krzesła i do pokoju wbiegła trzynastoletnia dziewczynka, ukrywając coś w fałdach muślinowej sukienki; zatrzymała się na środku. Najwidoczniej wpadła tutaj nieumyślnie, nie obliczywszy rozpędu. W drzwiach zjawił się w tejże chwili student w mundurze z malinowym kołnierzem, a za nim oficer gwardzista, piętnastoletnia panienka i tłusty, rumiany chłopczyk w dziecięcej kurteczce.

Hrabia rozkołysanym krokiem podszedł ku dziewczynce i otoczył ją szeroko rozpostartymi ramionami.

— A otóż i ona! — zawołał ze śmiechem. — Solenizantka! Ma chère solenizantka!

— Ma chère, il y a un temps pour tout — rzekła hrabina, udając surową. — Ciągle ją rozpieszczasz, Elie — rzuciła w stronę męża.

— Bonjour, ma chère, je vous félicite — powiedziała przybyła pani. — Quelle délicieuse enfant! — dodała, zwracając się do matki.

Czarnooka, z dużymi ustami, nieładna, lecz żywa dziewczynka z dziecięcymi jeszcze ramionkami, które wysunęły się w szybkim biegu z wycięcia sukienki, z rozwianymi czarnymi lokami, z cieniutkimi nieosłoniętymi rączkami i małymi nóżkami w koronkowych pantalonach i wyciętych pantofelkach, była właśnie w tym miłym wieku, gdy nie jest już dzieckiem, ale dziecko nie jest jeszcze panienką. Wywinąwszy się ojcu, podbiegła do matki; nie zwracając uwagi na surowe słowa, schowała zaczerwienioną twarz w jej koronkowej mantylce i głośno się roześmiała, oderwanymi zdaniami bąkając coś o lalce, którą wyjęła spod sukienki.

— Widzisz? Lalka… Mimi… Widzisz?

I Natasza nie mogła mówić więcej (wszystko wydawało się jej śmieszne). Zatoczyła się na matkę i roześmiała tak głośno i tak dźwięcznie, że nawet nadęta dama przybyła z wizytą musiała się mimo woli roześmiać.

— No, idź już, idź z tym twoim potworkiem — rzekła matka z udawanym gniewem, odpychając dziewczynkę. — To moja młodsza córka — zwróciła się do gościa.

Natasza, na chwilę odrywając twarz od koronkowej mantylki matki, spojrzała na damę przez łzy śmiechu i znów schowała twarzyczkę.

Pani, zmuszona do zachwycania się sceną z życia rodzinnego, uważała za właściwe wziąć w niej jakiś udział.

— Jakże, moja miła panienko — rzekła, zwracając się do Nataszy — kimże jest dla panienki ta Mimi? Pewno córeczką?

Nataszy nie podobał się pobłażliwy ton obcej damy, właściwy w rozmowie z dzieckiem. Nie odpowiedziała i poważnie spojrzała na gościa.

Tymczasem całe młode pokolenie: Borys — oficer, syn księżny Anny Michajłowny, Mikołaj — student, starszy syn hrabiego, Sonia — piętnastoletnia siostrzenica hrabiego i mały Piotruś — jego najmłodszy syn, rozsiedli się w salonie i najwidoczniej starali się utrzymać w granicach przyzwoitości swe ożywienie i wesołość, które biły ze wszystkich rysów ich twarzy. Widać było, że tam, w dalszych pokojach, skąd takim pędem przybiegli, rozmowy były weselsze niż te tutaj o miejskich plotkach, o pogodzie i o księżnej Apraksin. Od czasu do czasu spoglądali na siebie i ledwo się powstrzymywali od śmiechu.

Obydwaj młodzieńcy, student i oficer, przyjaciele od dziecka, byli w jednym wieku i jednakowo przystojni, chociaż niepodobni do siebie. Borys miał jasne włosy oraz regularne, spokojne i piękne rysy, Mikołaj zaś był niewysokim, kędzierzawym młodzieńcem o bardzo szczerym wyrazie twarzy. Na górnej wardze ukazywały mu się już czarne włoski, a na całym obliczu malowała się porywczość i egzaltacja. Mikołaj zaczerwienił się, wchodząc do salonu. Widać było, że szuka w myśli i stara się coś powiedzieć, lecz nie wie co; Borys, przeciwnie, natychmiast znalazł właściwy ton i spokojnie, żartobliwie odpowiedział, że ową lalkę Mimi znał jeszcze jako osobę młodą, z nieuszkodzonym nosem, ale w przeciągu pięciu lat, podczas których ją pamięta, zestarzała się i głowa jej pękła wzdłuż całej czaszki. Powiedziawszy to, zerknął na Nataszę. Dziewczynka odwróciła się, spojrzała na młodszego brata, który, zmrużywszy oczy, trząsł się od tłumionego śmiechu, i nie mogąc się dłużej powstrzymać, podskoczyła i wybiegła z pokoju tak szybko, jak tylko mogły ją unieść chyże nóżki. Borys nie roześmiał się jednak.

— Zdaje mi się, że chciałaś także jechać, maman? Czy kareta już potrzebna? — zwrócił się z uśmiechem do matki.

— Tak, idź, idź, każ zaprzęgać — odparła uśmiechnięta.

Borys z wolna poszedł w stronę drzwi i udał się w ślad za Nataszą, a gruby chłopczyk z gniewem pobiegł za nimi, jak gdyby dając wyraz niezadowoleniu z powodu dezorganizacji jego zajęć.



IX

Z młodzieży, nie licząc drugiej córki hrabiny (starszej o cztery lata od siostry i zachowującej się jak dorosła panna) oraz panienki przybyłej z wizytą, zostali w salonie Mikołaj i Sonia, siostrzenica hrabiego. Była to szczuplutka, miniaturowa brunetka o wejrzeniu miękkim, ocienionym długimi rzęsami, z grubym czarnym warkoczem dwukrotnie owijającym jej głowę i o żółtawym odcieniu skóry, zwłaszcza na obnażonych, szczupłych, lecz kształtnych i muskularnych rękach oraz szyi. Płynnością ruchów, lekkością i gibkością drobnych członków oraz nieco chytrym i powściągliwym sposobem postępowania przypominała ładnego, lecz jeszcze niezgrabnego kociaka, który będzie kiedyś uroczą koteczką. Najwidoczniej uważała za towarzyski obowiązek objawianie uśmiechem swego udziału w ogólnej rozmowie, ale jej oczy spód długich rzęs mimo woli z tak gorącym dziewczęcym uwielbieniem patrzyły na odjeżdżającego do wojska cousin, że uśmiech jej nie mógł ani na chwilę nikogo oszukać. Widać było, że koteczka tylko po to się przyczaiła, by jeszcze bardziej energicznie skoczyć i poigrać z owym cousin, gdy za przykładem Borysa i Nataszy uda im się obojgu umknąć z salonu.

— Tak, ma chère — rzekł stary hrabia, zwracając się do gościa i wskazując Mikołaja. — Przyjaciel jego, Borys, został oficerem, a on przez przyjaźń nie chce się z nim rozłączyć, rzuca uniwersytet i mnie starego; idzie do wojska, ma chère. A posada w archiwum była dla niego przygotowana! Ot, co znaczy przyjaźń?! — zakończył pytająco.

— Przecież mówią, że wojna jest wypowiedziana — rzekła dama.

— Dawno o tym mówią — odparł hrabia — pogadają, pogadają i dadzą spokój. Ma chère, oto przyjaźń! — powtórzył. — Idzie do huzarów!

Dama, nie wiedząc, co powiedzieć, pokiwała głową.

— Wcale nie z przyjaźni to robię — odparł Mikołaj, rumieniąc się i tak gorąco przecząc, jakby to była hańbiąca plotka. — Wcale nie z przyjaźni, tylko czuję powołanie do służby w wojsku.

Obejrzał się na kuzynkę i na pannę przybyłą w odwiedziny; obydwie patrzyły na niego z uśmiechem aprobaty.

— Będzie dziś u nas na obiedzie Szubert, pułkownik pawłogradzkiego pułku huzarów. Był tu na urlopie i zabiera Mikołaja ze sobą. Cóż robić? — rzekł hrabia, wzruszając ramionami i mówiąc żartobliwie o sprawie, która najwidoczniej bardzo go martwiła.

— Mówiłem już, papciu — rzekł syn — że jeżeli papa życzy sobie, zostanę. Ale wiem, że do niczego innego niż do wojska nie nadaję się. Nie potrafię być ani dyplomatą, ani urzędnikiem, bo nie umiem ukrywać tego, co czuję — mówił, patrząc wciąż z kokieterią ładnego młodego chłopca na obie panny.

Koteczka, wpijając się w niego oczami, zdawała się każdej chwili gotowa, by go zaczepić i ujawnić swą kocią naturę.

— No, no, dobrze! — odparł stary hrabia. — Ciągle się gorączkuje… Bonaparte wszystkim zawrócił głowy; wszyscy myślą tylko o tym, że z porucznika został cesarzem. Cóż, daj Boże! — dodał, nie zwracając uwagi na drwiący uśmiech damy.

Dorośli zaczęli mówić o Bonapartem. Julie, córka Karaginy, zwróciła się do młodego Rostowa:

— Jaka szkoda, że nie był pan w czwartek u Archarowów. Nudziło mi się bez pana — powiedziała, uśmiechając się do niego czule.

Młodzieniec, któremu to pochlebiło, przysiadł się do niej z zalotnym uśmiechem i rozpoczął rozmowę na osobności, zupełnie nie dostrzegając, że ten jego mimowolny wyraz twarzy kraje nożem zazdrości serce zaczerwienionej i nienaturalnie uśmiechającej się Soni. W środku rozmowy obejrzał się na nią. Dziewczyna spojrzała na niego namiętnym, rozgniewanym wzrokiem, ledwo wstrzymując łzy w oczach, po czym ze sztucznym uśmiechem na ustach wstała i wyszła z pokoju. Całe ożywienie Mikołaja znikło. Doczekał się pierwszej przerwy w rozmowie i ze zdenerwowaniem, malującym się na twarzy, wyszedł z pokoju na poszukiwanie Soni.

— Jakże te wszystkie sekrety młodzieży szyte są grubymi nićmi! — rzekła Anna Michajłowna, wskazując wychodzącego Mikołaja. — Cousinage: dangereux voisinage — dodała.

— Tak — odparła hrabina, gdy promień słońca, który przedostał się do salonu wraz z młodym pokoleniem, znikł; a zarazem jakby odpowiadając na pytanie, którego jej nikt nie zadawał, ale które ją bez ustanku dręczyło, dodała: — Ileż przecierpiało się zmartwień i niepokojów, aby można się nimi cieszyć! Ale i teraz, doprawdy, więcej jest strachu niż radości. Ciągle człowiek boi się i boi! To jest właśnie ten wiek, w którym istnieje tyle niebezpieczeństw zarówno dla dziewcząt, jak dla chłopców.

— Wszystko zależy od wychowania — powiedziała dama.

— Tak, ma pani słuszność — ciągnęła hrabina. — Jak dotąd, byłam, chwała Bogu, przyjaciółką moich dzieci i cieszę się ich całkowitym zaufaniem — mówiła, powtarzając błędne mniemanie wielu rodziców, którzy sądzą, że dzieci nie mają przed nimi tajemnic. — Wiem, że będę zawsze pierwszą confidente moich córek, a Nikoleńka, jeżeli dzięki swemu zapalczywemu charakterowi będzie swawolił (nie ma chłopca, który by się tego ustrzegł), to jednak nie w ten sposób jak owi petersburscy panowie.

— Tak, dobre, dobre dzieciaki! — powiedział hrabia, zawsze rozstrzygający wszelkie zawikłane kwestie w ten sposób, że wszystko uważał za doskonałe. — Niech pani patrzy: zachciało mu się być huzarem! Cóż robić, ma chère!

— Jakież to miłe stworzonko ta młodsza córeczka państwa! — rzekła dama. — Po prostu iskra.

— Tak, iskra! — zgodził się hrabia. — Zupełnie do mnie podobna! A jaki ma głos! Chociaż to moja córka, ale muszę powiedzieć, że będzie z niej świetna śpiewaczka, druga Salomoni. Zaangażowaliśmy dla niej nauczyciela, Włocha.

— Czy nie za wcześnie? Mówią, że głosowi szkodzi nauka w tym wieku.

— O nie, skądże za wcześnie! — odparł hrabia. — Przecież nasze matki wychodziły za mąż, mając dwanaście, trzynaście lat.

— Ona już teraz zakochana jest Borysie. No, co za dziewczyna! — rzekła hrabina, uśmiechając się lekko i patrząc na matkę Borysa; a widocznie odpowiadając na myśl zawsze ją zajmującą, dodała: — No, widzi pani, gdybym ją trzymała krótko i zabraniała… Bóg wie, co robiliby w tajemnicy — (hrabina chciała powiedzieć, że całowaliby się) — a tak znam każde jej słowo. Sama wieczorem przybiega i opowiada. Może ją rozpieszczam, ale, doprawdy, zdaje się, że tak jest lepiej. Dla starszej byłam surowa.

— Tak, mnie wychowywano zupełnie inaczej — wtrąciła z uśmiechem starsza, ładna hrabianka Wiera.

Lecz uśmiech ten nie okrasił jej twarzy, jak to bywa zazwyczaj — przeciwnie, wyraz jej stał się nienaturalny i dlatego nieprzyjemny. Starsza córka hrabiostwa była urodziwa, niegłupia, uczyła się świetnie, była doskonale wychowana, głos miała miły, a wszystko, co mówiła, było słuszne i właściwe. Ale — dziwna rzecz — wszyscy (zarówno przybyła z wizytą dama, jak sama hrabina) obejrzeli się na nią jakby zdziwieni, że się odezwała; i wszystkim zrobiło się nieprzyjemnie.

— Z pierworodnymi zawsze mędrkują i chcą z nich zrobić coś niezwykłego — powiedziała hrabina.

— Cóż tu ukrywać, ma chère! Kochana hrabina mędrkowała, wychowując Wierę — rzekł hrabia. — Ale to nic nie szkodzi, bo mimo to dobrze się nam udała — dodał, mrugając z aprobatą do córki.

Obca dama wstała i odjechała, obiecując przybyć na obiad.

— Cóż to za wychowanie, żeby tak siedzieć i siedzieć! — powiedziała hrabina, odprowadziwszy gości.



X

Natasza, wybiegłszy z salonu, dotarła tylko do oranżerii. Zatrzymała się tu, nasłuchując rozmów z bawialni i czekając na wyjście Borysa. Już zaczynała się niecierpliwić i tupnąwszy nóżką, miała chęć rozpłakać się, że go jeszcze nie ma, gdy rozległy się niezbyt powolne, lecz i niezbyt śpieszne, miarowe kroki młodego człowieka. Natasza szybko wpadła między donice z kwiatami i schowała się wśród nich.

Borys stanął na środku pokoju, obejrzał się, strzepnął dłonią pył z rękawa munduru i podszedłszy do lustra, zaczął przyglądać się swej przystojnej twarzy. Natasza, przyczaiwszy się, zerkała ze swej kryjówki, czekając, co Borys będzie robił. Przez jakiś czas stał przed zwierciadłem, po czym uśmiechnął się i ruszył do drzwi wyjściowych. Dziewczyna chciała na niego zawołać, ale zaraz się rozmyśliła.

— Niech poszuka — rzekła do siebie.

Skoro tylko Borys wyszedł, w drugich drzwiach ukazała się zaczerwieniona Sonia, szepcząca coś gniewnie przez łzy. Natasza powstrzymała pierwszy odruch, żeby do niej podbiec, i pozostała w ukryciu, jak pod czapką-niewidką, wypatrując, co się na świecie dzieje. Odczuwała jakąś szczególną, nową rozkosz. Sonia szeptała coś, oglądając się na drzwi do salonu. Wyszedł z nich Mikołaj.

— Soniu! Co ci jest? Czyż tak można…? — podbiegł do niej.

— Nic mi nie jest, nic, proszę mi dać spokój!

I Sonia rozpłakała się.

— Nie, ja wiem, co się stało!

— Jeżeli pan wie, to doskonale! Proszę sobie iść do niej.

— So-o-niu, słóweczko! Czyż można dla fantazji tak męczyć siebie i mnie? — mówił Mikołaj, biorąc ją za rękę.

Nie wyrwała jej i przestała płakać.

Natasza, nie poruszając się i wstrzymując oddech, patrzyła ze swej kryjówki błyszczącymi oczami. „Co teraz będzie?”, myślała.

— Soniu, niepotrzebny mi cały świat! Ty jesteś dla mnie wszystkim — mówił Mikołaj. — Dowiodę ci tego.

— Nie lubię, kiedy tak mówisz.

— No, już nie będę, no, przebacz mi, Soniu!

Przyciągnął ją do siebie i pocałował.

„Ach, jak to pięknie!”, pomyślała Natasza, a gdy Mikołaj z Sonią wyszli z pokoju, poszła za nimi i przywołała Borysa.

— Borysie, proszę tu przyjść — rzekła ze znaczącą i chytrą minką. — Muszę panu powiedzieć pewną ważną rzecz. Tutaj, tutaj — rzekła i poprowadziła go do oranżerii na owo miejsce między donicami, gdzie uprzednio się schowała.

Borys z uśmiechem szedł za nią.

— Cóż to za „ważna rzecz”? — spytał.

Zmieszała się, spojrzała dookoła i spostrzegłszy porzuconą w doniczce lalkę, wzięła ją na ręce.

— Proszę pocałować tę lalkę — rzekła.

Borys patrzył uważnym, serdecznym wzrokiem na jej ożywioną twarzyczkę i nie odpowiadał.

— Nie chcesz? No, w takim razie proszę się zbliżyć tu — powiedziała i wcisnęła się głębiej między kwiaty, rzuciwszy lalkę. — Bliżej, bliżej! — szepnęła i schwyciła oficera za wyłogi, a na jej zaczerwienionej twarzyczce malowało się uniesienie i strach — A mnie chcesz pocałować? — szepnęła ledwie słyszalnie, patrząc na niego spod oka, uśmiechając się i nieomal płacząc ze zdenerwowania.

Borys zaczerwienił się.

— Jaka ty jesteś zabawna! — rzekł, pochylając się ku niej i rumieniąc jeszcze bardziej; lecz nic nie poczynał i tylko stał, wyczekując.

Natasza wskoczyła nagle na brzeg donicy i była teraz od niego wyższa; jej szczupłe obnażone ramionka zamknęły się na jego karku; szybkim ruchem odrzuciwszy w tył włosy, pocałowała go w same usta. Prześliznąwszy się między kwiatami na drugą stronę, spuściła głowę i stanęła.

— Nataszo — rzekł — wiesz, że cię kocham, ale…

— Jesteś we mnie zakochany? — przerwała mu.

— Tak, jestem zakochany, ale proszę, nie róbmy tego, co właśnie zrobiliśmy… Jeszcze cztery lata… Wtedy poproszę o twoją rękę.

Natasza zamyśliła się.

— Trzynaście, czternaście, piętnaście, szesnaście… — zaczęła liczyć na drobnych paluszkach. — Dobrze. Więc to pewne?

Uśmiech radości i spokoju rozświetlił jej ożywioną twarz.

— Na pewno! — rzekł Borys.

— Na zawsze? — spytała dziewczynka. — Do samej śmierci?

I wziąwszy go pod rękę, z wyrazem uszczęśliwienia, powoli poszła z nim do sąsiedniego pokoju.



XI

Hrabina tak się zmęczyła wizytami, że zakazała przyjmować kogokolwiek; portierowi wydano rozkaz, aby każdego, kto przyjedzie z życzeniami, zapraszał koniecznie na obiad. Hrabina pragnęła pogawędzić w cztery oczy z przyjaciółką z dziecięcych lat, księżną Anną Michajłowną, której od czasu jej przyjazdu z Petersburga nie zdążyła nawet jeszcze dobrze się przyjrzeć. Anna Michajłowna przysunęła swój fotel bliżej hrabiny. Twarz jej miała jak zawsze wyraz zatroskany, lecz przyjemny.

— Z tobą będę zupełnie szczera — rzekła. — Już mało nas, starych przyjaciół, zostało! Dlatego tak sobie twoją przyjaźń cenię.

Anna Michajłowna spojrzała na Wierę i zamilkła. Hrabina uścisnęła jej rękę.

— Wiero — powiedziała, zwracając się do córki, najwidoczniej niebędącej jej ulubienicą — jakaś ty niepojętna! Czy nie czujesz, że jesteś tu zbyteczna? Idź do sióstr albo…

Piękna Wiera uśmiechnęła się z pogardą, widocznie nie odczuwając najmniejszej urazy.

— Gdyby mi mama wcześniej powiedziała, byłabym zaraz wyszła — odrzekła i poszła do swego pokoju.

Ale mijając bawialnię, zauważyła przy dwóch oknach symetrycznie siedzące dwie pary. Zatrzymała się i znów uśmiechnęła się pogardliwie. Sonia siedziała tuż obok Mikołaja, przepisującego dla niej wiersze, które były jego pierwszą próbą. Borys z Nataszą znajdowali się przy drugim oknie i gdy Wiera weszła, zamilkli. I Sonia, i Natasza, zmieszane, lecz uszczęśliwione, spojrzały na nią.

Wesoły i wzruszający był widok tych zakochanych dziewczynek, ale w Wierze nie wzbudzało to widocznie miłego uczucia.

— Ile razy prosiłam — rzekła — aby nie brać rzeczy z mojego pokoju. Masz własny pokój.

I odebrała Mikołajowi kałamarz.

— Zaraz, zaraz — rzekł, maczając pióro.

— Zawsze musicie robić wszystko w nieodpowiednim czasie — stwierdziła Wiera. — Wpadliście do salonu, aż się wszystkim wstyd za was zrobiło.

Mimo to, a może właśnie dlatego, że miała zupełną słuszność, nikt jej nie odpowiedział i cała czwórka tylko porozumiała się spojrzeniami. Wiera ociągała się z wyjściem, stojąc z kałamarzem w ręku.

— I jakie w waszym wieku mogą być sekrety? Same głupstwa.

— No, co cię to obchodzi, Wiero? — rzekła Natasza cichym, pojednawczym głosikiem.

Była najwidoczniej dzisiaj jeszcze lepsza dla wszystkich niż zazwyczaj.

— Bo to głupie — odparła Wiera. — Wstydzę się za was. Co to za tajemnice?

— Każdy ma swoje sekrety. My ci przecież Bergiem nie dokuczamy — rzekła Natasza zapalczywie.

— Sądzę, że nie dokuczacie dlatego, iż w moim postępowaniu nigdy nie może być nic złego. Ale powiem mamie, jak ty się zachowujesz z Borysem.

— Natalia Iliniczna zachowuje się w stosunku do mnie bardzo dobrze — rzekł Borys. — Nie mogę się uskarżać.

— Proszę, daj spokój, Borysie. Taki z ciebie dyplomata — (wyraz „dyplomata” był słowem często używanym przez dzieci w specjalnie przez nich nadawanym mu znaczeniu) — że wprost robi się przykro — rzekła Natasza obrażonym, drżącym głosem. — O co się ona do mnie przyczepiła? Ty tego nigdy nie zrozumiesz — zwróciła się do Wiery — bo nigdy nikogo nie kochałaś, nie masz serca, jesteś tylko Madame de Genlis — (przezwisko to, uważane za obraźliwe, nadał Wierze Mikołaj) — i największą twoją przyjemnością jest robienie innym przykrości. Kokietuj sobie Berga, ile ci się podoba — dodała szybko.

— No, wobec gości z pewnością nie będę za młodym człowiekiem latała…

— Postawiła na swoim — wtrącił się do rozmowy Mikołaj — nagadała wszystkim impertynencji i wszystkich zdenerwowała. Chodźmy do dziecinnego.

Cała czwórka, niby stadko spłoszonych ptaków, wstała i wyszła z pokoju.

— To mnie nagadano impertynencji, a ja nic nikomu nie zrobiłam — rzekła Wiera.

— Madame de Genlis! Madame de Genlis! — rozległy się zza drzwi roześmiane głosy.

Piękna Wiera, sprawczyni wszystkich tych zadrażnień i przykrości, uśmiechnęła się i najwidoczniej wcale niedotknięta słowami, jakie usłyszała, podeszła do lustra i poprawiła szarfę oraz fryzurę, a patrząc na swą ładną twarz, stała się jeszcze chłodniejsza i spokojniejsza.

W salonie ciągnęła się rozpoczęta rozmowa.

— Ma chère — mówiła hrabina — i w moim życiu tout n'est pas rose. Czyż nie widzę, że au train que nous allons, nie na długo starczy naszego majątku. A wszystkiemu winna dobroć mego męża i jego wydatki na klub. Nawet mieszkając na wsi, czyż my odpoczywamy? Teatry, polowania i Bóg wie co jeszcze. Ale cóż tu mówić o mnie. No, jak to wszystko załatwiłaś? Często podziwiałam cię, Annette, że ty, w twoim wieku, pędzisz powozem sama do Moskwy, do Petersburga, do wszystkich ministrów, do dygnitarzy i ze wszystkimi umiesz postępować. Podziwiam cię! No, jakże się wszystko ułożyło? O, ja tego nie potrafię.

— Ach, kochana moja — odparła księżna Anna Michajłowna. — Nie daj Boże, abyś miała poznać, jak ciężko jest być wdową bez oparcia, a mieć syna, którego się kocha, którego się ubóstwia. Nauczyć się można wszystkiego — ciągnęła z pewną dumą. — Wiele nauczył mnie mój proces. Jeśli potrzebuję czegoś od tych asów, piszę kartkę: „Princesse une telle pragnie widzieć się z panem takim a takim”. I wtedy jadę. Jadę sama dorożką dwa, trzy, choćby i cztery razy, dopóty, dopóki nie dopnę tego, na czym mi zależy. Wszystko mi jedno, co o mnie myślą.

— No, jakże, kogo prosiłaś o Boreńkę? — spytała hrabina. — Przecież twój syn jest już oficerem gwardii, a Nikołuszka dopiero junkrem. Nie ma kto starać się o niego. Kogo prosiłaś?

— Księcia Wasyla. Był bardzo uprzejmy. Zaraz na wszystko się zgodził i przedstawił cesarzowi — powiedziała księżna Anna Michajłowna z podnieceniem, zupełnie zapomniawszy o poniżeniu, przez które przeszła dla osiągnięcia celu.

— Czy książę Wasyl zestarzał się? — spytała hrabina. — Nie widziałam go od czasu naszych przedstawień u Rumiancewów. Sądzę, że zapomniał o mnie. Il me faisait la cour — przypomniała sobie z uśmiechem.

— Wcale się nie zmienił — odparła księżna. — Uprzejmy, gotowy do usług. Les grandeurs ne lui ont pas tourné la tête du tout. „Żałuję, że zbyt mało mogę dla pani zrobić, kochana księżno”, powiedział mi, „proszę rozkazywać.” Nie, to dobry człowiek i przemiły krewny. Ale ty znasz, Natalio, moją miłość dla Borysa. Nie wiem, czego nie zrobiłabym dla jego szczęścia. A moje warunki są tak marne — ciągnęła ze smutkiem i ściszyła głos — tak marne, że jestem obecnie w okropnym położeniu. Mój nieszczęsny proces zjada wszystko, co posiadam, a nie rusza z miejsca. Nie mam, wyobraź sobie, à la lettre rubla i nie wiem, jak wyekwipuję Borysa. — Wyjęła chusteczkę i rozpłakała się. — Potrzebuję pięciuset rubli, a mam jedyny dwudziestopięciorublowy banknot. Jestem w takim położeniu… Moją nadzieją jest tylko hrabia Kirył Władimirowicz Bezuchow. Jeżeli nie zechce wesprzeć swego chrześniaka, przecież trzymał go do chrztu, i wyznaczyć mu czegokolwiek na utrzymanie, wszystkie moje zabiegi nie zdadzą się na nic: nie będę miała pieniędzy, żeby go wyekwipować.

Hrabinie zakręciły się łzy w oczach. W milczeniu zastanawiała się nad czymś.

— Myślę często, a może to nawet grzech — rzekła księżna — myślę często: „Taki Kirył Władimirowicz Bezuchow żyje samotnie… Ten ogromny majątek… Po co on żyje? Dla niego życie jest udręką, a Boria dopiero żyć zaczyna”.

— Prawdopodobnie coś Borysowi zostawi — powiedziała hrabina.

— Bóg to raczy wiedzieć, chère amie! Ci bogacze i magnaci to tacy egoiści! Ale jednak natychmiast pojadę do niego z Borysem i powiem mu wprost, o co mi chodzi. Niech o mnie myślą, co chcą; wszystko mi jedno, skoro od tego zależy los mego syna. — Księżna wstała. — Dochodzi druga, a obiad będzie o czwartej, więc jeszcze zdążę do niego pojechać.

Z manierami petersburskiej damy, umiejącej krzątać się koło swych interesów i wykorzystać czas, Anna Michajłowna posłała po syna i razem z nim wyszła do przedpokoju.

— Żegnaj, kochana moja — rzekła do hrabiny, która odprowadziła ją aż do drzwi — i życz mi powodzenia — dodała szeptem, żeby syn nie słyszał.

— Jedziesz, droga księżno, do hrabiego Kiryła Władimirowicza? — spytał hrabia, wchodząc z jadalni do przedpokoju. — Jeżeli mu lepiej, proszę poprosić Pierre'a, żeby przyjechał na obiad. Przecież bywał u mnie i tańczył z moimi dziećmi. Proszę go koniecznie zaprosić, ma chère. No, zobaczymy, czym się dzisiaj popisze nasz Taras. Mówi, że takiego obiadu, jaki będzie dziś u nas, nie było nawet u hrabiego Orłowa.



XII

— Mon cher Boris — odezwała się księżna Anna Michajłowna do syna, gdy kareta hrabiny Rostowej, w której siedzieli, przejechała ulicą zasłaną słomą i wjechała na rozległy dziedziniec domu hrabiego Kiryła Władimirowicza Bezuchowa — mon cher Boris — rzekła matka, wyplątując rękę ze starej salopy i nieśmiałym, czułym ruchem kładąc ją na dłoni syna — bądź uprzejmy i uważający. Hrabia Kirył Władimirowicz jest, bądź co bądź, twoim chrzestnym ojcem i od niego zależy twój przyszły los. Pamiętaj o tym, mon cher, i bądź tak miły, jak ty to potrafisz…

— Gdybym wiedział, że da to jakiś wynik prócz upokorzenia… — odparł syn chłodno. — Ale obiecałem i zrobię to dla mamy.

Nie zwracając uwagi na to, czyja kareta stoi przed gankiem, portier obejrzał matkę z synem (którzy, nie każąc się meldować, weszli prosto do oszklonej sieni między dwoma rzędami posągów w niszach), znacząco popatrzył na starą salopkę i spytał, kogo chcą widzieć: księżniczki czy hrabiego. A dowiedziawszy się, iż chodzi o hrabiego, oznajmił, że jaśnie panu dziś gorzej i nikogo nie przyjmuje.

— Możemy jechać — rzekł syn po francusku.

— Mon ami — rzekła matka błagalnym tonem, dotykając znów ręki syna, jak gdyby jej dotyk mógł go uspokoić lub poruszyć.

Borys zamilkł i nie zdejmując płaszcza, pytająco patrzył na matkę.

— Wiem, kochanku — czułym głosikiem rzekła Anna Michajłowna, zwracając się do portiera — wiem, że hrabia Kirył Władimirowicz jest ciężko chory… Dlatego właśnie przyjechałam… Jestem jego krewną… Nie będę mu się naprzykrzała. Chciałabym się tylko zobaczyć z księciem Wasylem Siergiejewiczem, on tu przecież mieszka. Zamelduj, proszę.

Portier ponuro szarpnął sznur od dzwonka i odwrócił się.

— Księżna Drubecka do księcia Wasyla Siergiejewicza — krzyknął do lokaja we fraku, pończochach i pantoflach, który zbiegł z piętra i wyglądał zza zakrętu schodów.

Matka poprawiła fałdy farbowanej jedwabnej sukni, przejrzała się w wysokim weneckim zwierciadle ściennym i w swych przydeptanych bucikach żwawo poszła po wysłanych dywanem schodach.

— Mon cher, vous m'avez promis — zwróciła się znowu do syna, zachęcając go dotknięciem ręki.

Syn, spuściwszy oczy, spokojnie szedł za nią.

Weszli do sali, z której jedne drzwi prowadziły do pokojów zamieszkałych przez księcia Wasyla.

W chwili gdy matka z synem, stojąc na środku pokoju, zamierzali spytać o drogę starego lokaja, który zerwał się na ich widok, w drzwiach poruszyła się brązowa klamka i książę Wasyl, w aksamitnej szubce, z jednym tylko orderem, po domowemu, wyszedł, wyprowadzając pięknego czarnowłosego mężczyznę. Był to znakomity petersburski doktor, Lorrain.

— C'est donc positif? — pytał książę.

— Mon prince, „errare humanum est”, mais… — odparł lekarz, wymawiając łacińskie słowa z francuska.

— C'est bien, c'est bien…

Zauważywszy Annę Michajłownę z synem, książę Wasyl ukłonem pożegnał doktora i podszedł do nich w milczeniu, lecz z pytającym wyrazem twarzy. Borys dostrzegł, że w oczach matki odbił się nagle głęboki smutek, i z lekka się uśmiechnął.

— Tak, widzimy się w tak smutnych okolicznościach… No, jak się ma nasz drogi chory? — spytała, jakby nie dostrzegając chłodnego i pogardliwego spojrzenia, skierowanego na nią.

Książę Wasyl popatrzył na nią pytająco, po czym przeniósł wzrok na Borysa. Młodzieniec ukłonił się z szacunkiem. Nie odwzajemniając ukłonu, książę Wasyl zwrócił się do Anny Michajłowny i na jej pytanie odpowiedział ruchem głowy oraz ust, wyrażającym najgorsze przewidywania co do stanu chorego.

— Czy być może?! — wykrzyknęła Anna Michajłowna. — Ach, to okropne! Strach bierze na samą myśl… To mój syn — dodała, wskazując Borysa. — Chciał osobiście panu podziękować.

Borys jeszcze raz ukłonił się z wyszukaną grzecznością.

— Proszę wierzyć, książę, że serce matki nigdy nie zapomni, co pan dla nas uczynił.

— Rad jestem, że mogłem księżnej zrobić przyjemność, łaskawa księżno — rzekł książę Wasyl, poprawiając żabot, a gestem oraz intonacją okazując Annie Michajłownie, swojej protegowanej, swą wielkość tutaj w Moskwie jeszcze dobitniej niż w Petersburgu na wieczorze u Annette Scherer.

— Staraj się pan dobrze wywiązywać ze swych obowiązków i być ich godnym — dodał surowo, zwracając się do Borysa. — Rad jestem… Pan na urlopie? — wyskandował swym obojętnym głosem.

— Czekam na rozkaz, wasza książęca mość, by udać się na miejsce nowego przydziału służbowego — odparł Borys, nie wykazując wobec ostrego tonu księcia ani urazy, ani chęci nawiązania rozmowy; ale powiedział to tak spokojnie i z szacunkiem, że książę baczniej na niego popatrzył.

— Pan mieszkasz z mamą?

— Mieszkam u hrabiny Rostowej — odparł Borys i dodał: — ekscelencjo.

— To ten Ilia Rostow, który ożenił się z Nathalie Szynszyną — rzekła Anna Michajłowna.

— Wiem, wiem — powiedział książę Wasyl swym monotonnym głosem. — Je n'ai jamais pu concevoir comment Nathalie s'est décidée à épouser cet ours mal léché. Un personnage complètement stupide et ridicule. Et joueur à ce qu'on dit.

— Mais très brave homme, mon prince — zauważyła Anna Michajłowna, uśmiechając się tak wzruszająco, jak gdyby i ona wiedziała, że hrabia Rostow zasłużył na taką opinię, lecz prosiła o litość dla biednego starca. — Cóż mówią doktorzy? — spytała po chwili, oblekając znów w wielki smutek swą stroskaną twarz.

— Mało nadziei — rzekł książę.

— A tak chciałam jeszcze raz podziękować *wujowi* za wszystkie jego dobrodziejstwa, okazywane mnie i Bori. C'est son filleul — dodała takim tonem, jakby ta wiadomość miała nadzwyczaj uradować księcia Wasyla.

Książę nachmurzył się i zamyślił. Anna Michajłowna zrozumiała, że obawia się znaleźć w niej konkurentkę do spadku po hrabim Bezuchowie. Pośpieszyła ze słowami uspokojenia.

— Gdyby nie moja prawdziwa miłość i oddanie dla wuja… — rzekła, wymawiając wyraz ten ze specjalną pewnością siebie i trochę niedbale. — Znam jego charakter szlachetny i prostolinijny, ale ma przecież przy sobie same tylko księżniczki. Takie jeszcze młode! — Pochyliła głowę i dodała szeptem: — Czy wuj spełnił swój ostatni obowiązek, książę? Jakże drogocenne są te ostatnie chwile! Przecież już gorzej być nie może; trzeba go przygotować, jeżeli jest z nim tak źle. My, kobiety — rzekła z subtelnym uśmiechem — wiemy zawsze, jak takie rzeczy powiedzieć. Chciałabym koniecznie zobaczyć się z nim. Jakkolwiek byłoby to dla mnie ciężkie, jednak przyzwyczaiłam się do cierpienia…

Książę widocznie zrozumiał i zrozumiał też, jak wówczas na wieczorze u Annette Scherer, że od Anny Michajłowny trudno będzie się wykręcić.

— Oby to spotkanie nie było zbyt ciężkie dla niego, chère Anna Michajłowna — powiedział. — Poczekajmy do wieczora, lekarze zapowiedzieli kryzys.

— Ale w takich chwilach nie wolno czekać, książę. Pensez, il y va du salut de son âme… Ah, c'est terrible, les devoirs d'un chrétien…

Otworzyły się drzwi do komnat w głębi domu i weszła jedna z księżniczek-siostrzenic hrabiego z posępnym, chłodnym wyrazem twarzy i uderzająco niewspółmiernym do nóg, długim stanem.

Książę Wasyl zwrócił się do niej.

— No, jak się ma?

— Wciąż jednakowo. Zresztą… Ten gwar — dodała księżniczka, przyglądając się Annie Michajłownie jak nieznajomej.

— Ah, ma chère, je ne vous reconnaissais pas — z uszczęśliwioną miną rzekła księżna, podchodząc lekko i szybko do siostrzenicy hrabiego. — Je viens d'arriver et je suis à vous pour vous aider à soigner *mon oncle*. J'imagine combien vous avez souffert — dodała ze współczuciem, wznosząc oczy.

Księżniczka nie powiedziała ani słowa, nawet się nie uśmiechnęła i natychmiast wyszła. Anna Michajłowna zdjęła rękawiczki i zwycięsko, jak na zdobytej pozycji, rozsiadła się w fotelu, zapraszając księcia Wasyla, by usiadł obok niej.

— Borysie — powiedziała i uśmiechnęła się. — Pójdę do hrabiego, do wuja, a ty tymczasem idź do Pierre'a, mon ami, a nie zapomnij powtórzyć zaproszenia Rostowów. Proszą go na obiad. Sądzę, że nie pojedzie — zwróciła się do księcia.

— Przeciwnie — odparł książę, widocznie w złym humorze. — Je serai très content si vous me débarrassez de ce jeune homme… Siedzi tu, a hrabia ani razu o niego nie zapytał.

Książę wzruszył ramionami.

Lokaj poprowadził młodego człowieka na dół i następnie w górę innymi schodami do Piotra Kiryłowicza.



XIII

Piotr nie zdążył wybrać sobie kariery w Petersburgu, bo rzeczywiście wysłano go za awantury do Moskwy. Historia, którą opowiadano u hrabiego Rostowa, była prawdziwa. Piotr brał udział w przywiązywaniu dzielnicowego do niedźwiedzia. Obecnie, przyjechawszy kilka dni temu, zatrzymał się jak zwykle w domu ojca. Jakkolwiek przypuszczał, że jego przygoda znana już jest w Moskwie i że damy otaczające ojca, a zawsze Piotrowi nieprzychylne, skorzystają z tego wypadku, by hrabiego rozgniewać, udał się jednak w dzień przyjazdu do pokojów ojca. Wszedłszy do salonu, gdzie stale przebywały księżniczki, przywitał się z paniami siedzącymi przy krosienkach — jedna z nich czytała głośno książkę. Było ich trzy. Czytała starsza, panna o zbyt długim stanie, schludna i surowa, ta sama, która wyszła do Anny Michajłowny; młodsze, rumiane i ładniutkie, różniące się od siebie tylko tym, że jedna z nich miała nad wargą dodający jej wdzięku pieprzyk, haftowały na krosnach. Pierre przyjęty został jak nieboszczyk albo zadżumiony. Starsza księżniczka przerwała czytanie i w milczeniu spojrzała na niego przestraszonym wzrokiem. Młodsza, bez pieprzyka, przybrała identyczną minę, najmłodsza, z pieprzykiem, śmieszka o wesołym usposobieniu, nachyliła się nad krosnami, aby ukryć uśmiech, prawdopodobnie wywołany oczekiwaną sceną, której komizm przewidywała. Przeciągnęła do dołu wełnianą nitkę, nachyliła się, jakby wpatrując się we wzór, i z trudem powstrzymywała śmiech.

— Bonjour, ma cousine — powiedział Pierre. — Vous ne me reconnaissez pas?

— Nazbyt dobrze poznaję pana, nazbyt dobrze.

— Jak zdrowie hrabiego? Mogę się z nim zobaczyć? — spytał Pierre jak zawsze niezręcznie, lecz bez zakłopotania.

— Hrabia cierpi i fizycznie, i moralnie, a zdaje się, że pan postarał się o to, aby mu tych moralnych cierpień przysporzyć.

— Czy mogę zobaczyć hrabiego? — powtórzył Pierre.

— Hm… Jeżeli chce go pan dobić, jeśli pragnie pan jego śmierci, to może go pan zobaczyć. Olgo, idź sprawdzić, czy bulion dla wujka gotowy; już czas — powiedziała, dając tym Piotrowi do zrozumienia, że są zajęte i to zajęte kojeniem cierpień jego ojca, gdy natomiast on najwidoczniej zajęty jest tylko rozdrażnianiem chorego.

Olga wyszła, Piotr postał chwilę, popatrzył na siostry, ukłonił się i rzekł:

— W takim razie pójdę do siebie. Gdy będzie można go zobaczyć, proszę mi powiedzieć.

Wyszedł, a za nim rozległ się dźwięczny, choć niegłośny śmiech siostry z pieprzykiem.

Nazajutrz przyjechał książę Wasyl i rozlokował się w domu hrabiego. Przywołał do siebie Piotra i powiedział mu:

— Mon cher, si vous vous conduisez ici comme à Pétersbourg, vous finirez très mal; c'est tout ce que je vous dis. Hrabia jest ciężko, bardzo ciężko chory; nie powinieneś się z nim wcale widzieć.

Od tej chwili pozostawiono Piotra w spokoju i cały dzień spędzał sam u siebie na górze.

Gdy Borys wszedł do niego, Pierre chodził po pokoju; od czasu do czasu zatrzymywał się w którymś kącie, robiąc groźne gesty w stronę ściany, jakby przebijał szpadą niewidzialnego wroga, i surowo spoglądając sponad okularów; po czym znów zaczynał swą przechadzkę, mamrocząc pod nosem, wzruszając ramionami i rozkładając ręce.

— L'Angleterre a vécu — wyrzekł, chmurząc się i wskazując kogoś palcem. — M. Pitt, comme traître à la nation et au droit des gens, est condamné à…

Zanim jednak zdążył wydać wyrok na Pitta, wyobrażając sobie, że jest w tej chwili samym Napoleonem i wraz ze swym bohaterem dokonał niebezpiecznej przeprawy przez Pas-de-Calais oraz zawojował Londyn, zobaczył wchodzącego młodego, smukłego, przystojnego oficera. Zatrzymał się. Rozstał się był z Borysem jako z czternastoletnim chłopcem i absolutnie go nie pamiętał; mimo to właściwym sobie szybkim i serdecznym gestem ujął go za rękę i uśmiechnął się przyjaźnie.

— Pan mnie pamięta? — spokojnie, z miłym uśmiechem rzekł Borys. — Przyjechałem z mamą do hrabiego, lecz nie jest on, zdaje się, zupełnie zdrów.

— Tak, zdaje się, że jest niezdrów. Ciągle go niepokoją — odparł Pierre, starając się przypomnieć sobie, kim jest ten młody człowiek.

Borys czuł, że Pierre go nie poznaje, ale nie uważał za potrzebne przedstawić się i patrzył mu prosto w oczy, nie odczuwając najmniejszego skrępowania.

— Hrabia Rostow prosi pana dziś do siebie na obiad — rzekł po dość długim a kłopotliwym dla Pierre'a milczeniu.

— A, hrabia Rostow! — radośnie przemówił Pierre. — Więc pan jest jego synem, Ilią? Proszę sobie wyobrazić, że w pierwszej chwili nie poznałem pana. Pamięta pan, jak jeździliśmy razem na Góry Worobiowe z Madame Jacquot? Dawno, dawno…

— Pan się myli — odparł Borys bez pośpiechu, ze śmiałym i trochę drwiącym uśmiechem. — Jestem Borys, syn księżnej Anny Michajłowny Drubeckiej. Rostow-ojciec nazywa się Ilia, a syn Mikołaj. I żadnej Madame Jacquot nie znałem.

— Ach, rzeczywiście? Wszystko mi się pomieszało. Tylu mam w Moskwie krewnych. Pan jest Borys… Tak… Dogadaliśmy się wreszcie. No, a co pan myśli o ekspedycji bulońskiej? Przecież źle będzie z Anglikami, gdy Napoleon przepłynie kanał. Sądzę, że taka wyprawa jest bardzo możliwa. Oby tylko Villeneuve nie skrewił.

Borys nic nie wiedział o ekspedycji bulońskiej, nie czytał gazet i o Villeneuve'ie słyszał po raz pierwszy.

— My tu w Moskwie zajęci jesteśmy raczej obiadami i plotkami niż polityką — rzekł swym spokojnym, drwiącym tonem. — Nic o tym nie wiem i nic nie myślę. Moskwa zajęta jest plotkami przede wszystkim — ciągnął. — Teraz mówi się o panu i o hrabi.

Pierre uśmiechnął się dobrotliwie, jakby obawiając się, żeby jego rozmówca nie powiedział czegoś, czego będzie później żałował. Ale Borys mówił dobitnie, jasno i sucho, patrząc mu prosto w oczy.

— Nie ma w Moskwie nie innego do roboty niż plotkować — ciągnął. — Wszystkich interesuje, komu hrabia pozostawi swój majątek, chociaż może przeżyje nas wszystkich, czego mu z całego serca życzę…

— Tak, wszystko to jest ciężkie, bardzo ciężkie — podchwycił Piotr.

Wciąż obawiał się, że oficer niechcący zacznie rozmowę, która dla niego samego będzie kłopotliwa.

— A panu pewnie się zdaje — mówił Borys, lekko się rumieniąc, lecz nie zmieniając ani głosu, ani pozy — panu się zdaje, że wszyscy zajęci są tylko tym, aby coś od bogacza dostać?

Pierre pomyślał: „Bo też tak jest”.

— Toteż chcę panu powiedzieć, aby uniknąć nieporozumień, że się pan bardzo myli, jeżeli zalicza pan moją matkę i mnie do rzędu takich osób. Jesteśmy bardzo biedni, ale, mówię przynajmniej w swoim imieniu, właśnie dlatego, że ojciec pański jest bogaty, nie uważam siebie za jego krewnego; i ani ja, ani matka nigdy o nic nie będziemy go prosili ani nic od niego nie przyjmiemy.

Piotr długo nie mógł nie zrozumieć, lecz gdy pojął, o co chodzi, zerwał się z kanapy, schwycił Borysa z właściwą sobie szybkością i niezręcznością za rękę i, zaczerwieniony bardziej od niego, zaczął mówić z mieszanym uczuciem wstydu i przykrości:

— Ależ to dziwne. Czyż ja… Któż by tak mógł myśleć? Ja wiem…

Borys przerwał mu znowu:

— Zadowolony jestem, że powiedziałem wszystko. Może zrobiłem panu przykrość, proszę mi więc wybaczyć — dodał, sam uspokajając Piotra, zamiast być przez niego uspokajanym — ale mam nadzieję, że pana nie obraziłem. Mam zasadę mówienia wszystkiego wprost… Cóż mam odpowiedzieć? Przyjedzie pan do Rostowów?

Najwidoczniej zrzuciwszy z siebie ciężki obowiązek, wyplątawszy się z nieprzyjemnej sytuacji i postawiwszy w niej rozmówcę, Borys stał się znowu zupełnie miły.

— Nie, proszę posłuchać — rzekł Piotr, uspokajając się — zadziwiający człowiek z pana. To, co pan powiedział, jest dobre, bardzo, bardzo dobre. Pan mnie, oczywiście, nie zna. Nie widzieliśmy się tak długo… Byliśmy jeszcze dziećmi… Pan może przypuszczać, że ja… Rozumiem pana, rozumiem dobrze. Ale ja bym tego nie zrobił, nie starczyłoby mi odwagi… A to jest… Piękne. Bardzo jestem rad, że pana poznałem. — I dodał po chwili z uśmiechem: — Dziwna rzecz! Że też pan mnie o to posądzał! — zaśmiał się. — No cóż? Poznamy się bliżej, proszę o to. — Uścisnął dłoń Borysa. — Wie pan, ani razu u hrabiego nie byłem. Nie wzywał mnie… Żal mi go jako człowieka… Ale cóż robić?

— I pan sądzi, że Napoleon zdąży armię przeprawić? — spytał Borys z uśmiechem.

Piotr zrozumiał, że Borys chce zmienić temat, i podzielając to pragnienie, zaczął wykładać mu okoliczności sprzyjające i niesprzyjające wyprawie bulońskiej.

Wszedł lokaj, wzywając Borysa do księżnej, która właśnie odjeżdżała. Piotr obiecał, że przyjedzie na obiad po to, by zbliżyć się z Borysem; mocno uścisnął mu dłoń i serdecznie przez okulary popatrzył w oczy… Po jego odejściu długo jeszcze chodził po pokoju, nie przebijając już szpadą niewidzialnego wroga i uśmiechając się na wspomnienie tego sympatycznego, rozumnego i prawego młodzieńca.

Jak to zazwyczaj bywa w okresie pierwszej młodości, zwłaszcza w osamotnieniu, poczuł nagle nieuzasadnioną serdeczność dla młodego człowieka i obiecał sobie koniecznie się z nim zaprzyjaźnić.

Książę Wasyl odprowadzał księżną, która trzymała chusteczkę przy oczach, a twarz miała zalaną łzami.

— To straszne, straszne! — powtarzała. — Ale spełnię swoją powinność, choćby mnie to miało wiele kosztować. Przyjadę na noc. Nie można go tak pozostawić. Każda chwila jest droga. Nie rozumiem, dlaczego księżniczki się ociągają? Może Bóg pomoże mi i znajdę sposób, aby go przygotować… Adieu, mon prince, que le bon Dieu vous soutienne…

— Adieu, ma bonne — odparł książę, odwracając się od niej.

— Ach, jego stan jest okropny — powiedziała matka do syna, gdy wsiadali do karety. — Prawie nikogo nie poznaje.

— Nie rozumiem, mamo, jakie są jego uczucia w stosunku do Piotra — rzekł syn.

— Wszystko okaże się w testamencie, moje dziecko; od niego zależy również nasz los…

— Ale dlaczego mama sądzi, że pozostawi coś i nam?

— Ach, mój drogi! On jest tak bogaty, a my jesteśmy tak ubodzy!

— No, to jeszcze nie jest dostateczna przyczyna, mamo.

— Boże mój, ach, Boże mój, jakże ciężki jest jego stan! — wzdychała matka.



XIV

Gdy Anna Michajłowna pojechała z synem do hrabiego Kiryła Władimirowicza Bezuchowa, hrabina Rostowa długo siedziała samotnie, przykładając chusteczkę do oczu. Wreszcie zadzwoniła.

— Cóż to, moja kochana — rzekła z gniewem do dziewczyny, na którą musiała czekać kilka minut — nie chce panna służyć czy co? W takim razie znajdę pannie inne miejsce.

Hrabina zdenerwowała się zmartwieniem i poniżającym ubóstwem swej przyjaciółki i dlatego była w złym humorze, co objawiało się zawsze w tym, że nazywała pokojową „moją kochaną” i „panną”.

— Przepraszam jaśnie panią — rzekła służąca.

— Proszę poprosić do mnie pana hrabiego.

Hrabia swym kołyszącym się z boku na bok krokiem wszedł do żony i jak zwykle miał wygląd skruszony.

— No, hrabino kochana, jakie będzie sauté au madère z jarząbków, ma chère! Skosztowałem; nie na darmo dałem za Taraska tysiąc rubli. Wart tego.

Usiadł obok żony, zuchowato opierając ręce na kolanach i wichrząc sobie siwe włosy.

— Co rozkażesz, hrabino kochana?

— Cóż, mój drogi… A czym to się tak zabrudziłeś? — rzekła, wskazując jego kamizelkę. — To pewno sauté — dodała z uśmiechem. — A więc, hrabio, potrzebuję pieniędzy.

Twarz jej wyrażała smutek.

— Ależ, hrabino kochana! — powiedział hrabia i zaczął szybko wydobywać portfel.

–- Ale potrzebuję dużo, hrabio: pięćset rubli — rzekła i wyjąwszy batystową chusteczkę, zaczęła trzeć kamizelkę męża.

— Zaraz, zaraz. Hej, jest tam kto? — krzyknął takim głosem, jakim wołają tylko ludzie całkowicie pewni, że przywołane osoby zerwą się na ich okrzyk błyskawicznie. — Przysłać mi tu Mitieńkę.

Mitieńka, ów szlachecki syn wychowany u hrabiego, który zarządzał teraz wszystkimi jego interesami, wszedł cicho do pokoju.

— Ot co, mój kochany — rzekł hrabia do młodego człowieka stojącego w pozie pełnej szacunku. — Przynieś mi… — zastanowił się — tak, siedemset rubli. Tylko uważaj i nie przynoś takich podartych i brudnych, jak ostatnio, mają być nowe, dla hrabiny.

— Tak, Mitieńka, proszę, żeby były czyściutkie — rzekła hrabina, smutnie wzdychając.

— Kiedy wasza ekscelencja każe je dostarczyć? — spytał Mitieńka. — Pan hrabia zechce wziąć pod uwagę… Zresztą proszę się nie denerwować — dodał, spostrzegłszy, że hrabia zaczął ciężko i szybko oddychać, co zawsze było oznaką zbliżającego się gniewu. — Zapomniałem… Czy mam je przynieść natychmiast?

— Tak, tak, przynieś. I oddaj hrabinie.

— Ten Mitieńka to po prostu złoty chłopak — dodał hrabia z uśmiechem, gdy młody człowiek wyszedł. — Niemożliwość nie istnieje. Nie cierpię, nie zniósłbym tego. Wszystko jest możliwe!

— Ach, pieniądze, hrabio, pieniądze! Ile przez nie zmartwień na świecie! — rzekła hrabina. — A te pieniądze bardzo mi potrzebne.

— Hrabino kochana, znana z ciebie rozrzutnica — powiedział hrabia i pocałowawszy żonę w rękę, poszedł z powrotem do swego gabinetu.

Gdy Anna Michajłowna wróciła od hrabiego Bezuchowa, hrabina miała już pieniądze, nowiuteńkie banknoty leżały na stoliku pod chusteczką. Anna Michajłowna zauważyła, że hrabina jest czymś podniecona.

— No i cóż, droga moja? — spytała hrabina.

— Ach, stan jego jest okropny. Trudno go poznać… Tak z nim źle, tak bardzo źle. Byłam u niego chwilkę, ale nie powiedziałam dwóch słów…

— Annette, na litość Boga, nie odmawiaj mi! — rzekła nagle hrabina, oblewając się rumieńcem, który tak dziwnie wyglądał na jej niemłodej, chudej i poważnej twarzy.

Wyjęła spod chusteczki pieniądze.

Anna Michajłowna w lot zrozumiała, o co chodzi, i nachyliła się, aby w odpowiedniej chwili zręcznie objąć hrabinę.

— To ode mnie dla Borysa na… Uszycie munduru…

Anna Michajłowna już ją obejmowała i płakała. Hrabina płakała także. Płakały na myśl, że są w takiej przyjaźni, że takie są dobre, że one, przyjaciółki z lat młodości, zajmują się tak przyziemną sprawą jak pieniądze i że młodość ich minęła… Ale łzy te dla obydwu były przyjemne…



XV

Hrabina Rostowa z córkami i większością gości siedziała w salonie. Hrabia zaprowadził panów do gabinetu, proponując im amatorską kolekcję tureckich fajek. Od czasu do czasu wychodził i pytał: „Czy nie przyjechała?”. Czekano na Marię Dmitriewnę Achrosimową, zwaną w towarzystwie „le terrible dragon”; damę sławną nie z bogactwa czy zaszczytów, ale z prostolinijności myśli i szczerości postępowania. Marię Dmitriewnę znała rodzina cesarska, znała ją cała Moskwa, cały Petersburg. I obydwa miasta, podziwiając ją, skrycie wyśmiewały jej rubaszność i opowiadały sobie o niej anegdoty; mimo to wszyscy bez wyjątku szanowali ją i obawiali się jej. W gabinecie pełnym dymu rozmawiano o wojnie, którą ogłaszał manifest, i o poborze. Nikt jeszcze manifestu nie czytał, ale wszyscy wiedzieli o jego ogłoszeniu. Hrabia siedział na kanapie pomiędzy dwoma palącymi i rozmawiającymi sąsiadami. Sam nie palił i nic nie mówił, ale pochylając głowę to w tę, to w ową stronę, z przyjemnością patrzył na palących i słuchał rozmowy obu mężczyzn, których podjudzał na siebie nawzajem.

Jednym z rozmawiających był cywil z pomarszczoną, zgryźliwą, wygoloną chudą twarzą, stojący już u progu starości, jakkolwiek ubrany niby najbardziej hołdujący modzie młody człowiek. Siedział z nogami na kanapie, z miną domownika, i wetknąwszy w usta bursztyn, haustami wciągał dym, mrużąc przy tym oczy. Był to Szynszyn, stary kawaler, kuzyn hrabiny — zły jęzor, jak o nim mówiono w moskiewskich salonach. Zdawał się zniżać łaskawie do swego rozmówcy. Drugi, świeży, różowy oficer gwardii, nieposzlakowanie schludny, zapięty i uczesany, trzymał bursztyn w ustach i lekko wciągał dym, wypuszczając go kółeczkami spomiędzy pięknych, różowych warg. Był to porucznik Berg, oficer siemionowskiego pułku, z którym Borys miał razem jechać do wojska i którym Natasza dokuczała Wierze, starszej hrabiance, nazywając Berga jej narzeczonym. Hrabia siedział między nimi i uważnie słuchał. Najmilszym jego zajęciem — z wyjątkiem gry w bostona, którą bardzo lubił — było przysłuchiwanie się dyskusjom, zwłaszcza gdy mu się udało podjudzić na siebie nawzajem dwóch rozmownych gości.

— Jakżeż, kochanku, mon très honorable Alfonsie Karłyczu — mówił Szynszyn, z cicha śmiejąc się i mieszając (na czym polegała osobliwość jego mowy) najprostsze ludowe rosyjskie wyrażenia z najbardziej wyszukanymi zdaniami francuskimi. — Vous comptez vous faire des rentes sur l'état, chce pan mieć dochodzik z kampanii?

— Nie, Piotrze Nikołajewiczu, chcę tylko dowieść, że znacznie gorzej jest służyć w kawalerii niż w piechocie. Proszę teraz wyobrazić sobie moje położenie.

Berg mówił zawsze bardzo wyraźnie, spokojnie i z umiarem. Rozmowy dotyczyły stale tylko jego samego; milczał, gdy mówiono o czymś niemającym bezpośredniego związku z nim. Mógł w ten sposób milczeć przez kilka godzin, nie odczuwając przykrości ani nie wprowadzając innych w zakłopotanie. Gdy jednak rozmowa dotyczyła jego osobiście, zaczynał mówić dużo i z widocznym zadowoleniem.

— Proszę sobie wyobrazić moje położenie, Piotrze Nikołajewiczu: gdybym był w kawalerii, dostawałbym nie więcej niż dwieście rubli kwartalnie, nawet w randze porucznika; a teraz dostaję dwieście trzydzieści — mówił z radosnym, miłym uśmiechem, przyglądając się Szynszynowi i hrabiemu, jakby oczywistym był dla niego fakt, że jego powodzenie będzie dla wszystkich pozostałych ludzi głównym celem ich pragnień. — Poza tym, Piotrze Nikołajewiczu, przechodząc do gwardii jestem na widoku — ciągnął Berg — a awanse w piechocie gwardyjskiej są o wiele częstsze. Następnie, panowie sami pojmujecie, jakżeż mógłbym się urządzić za dwieście trzydzieści rubli? A ja oszczędzam i nawet ojcu posyłam — dodał, puszczając kółeczko dymu.

— La balance y est…. Niemiec nawet z kamienia ser wyciśnie, comme dit le proverbe — przesuwając bursztyn w drugi kąt ust, rzekł Szynszyn i spojrzał na hrabiego.

Hrabia roześmiał się. Inni goście, widząc, że Szynszyn coś opowiada, zbliżyli się, żeby posłuchać. Berg, nie dostrzegając ani ironii, ani obojętności, ciągnął opowieść o tym, że swym przejściem do gwardii wygrał już jedną rangę, ubiegając tym kolegów z korpusu; że w czasach wojennych dowódca kompanii może być zabity, on zaś, zostawszy starszym oficerem w kompanii, bardzo łatwo może zastąpić dowódcę; że w pułku wszyscy go lubią i że jego papa jest z niego zadowolony. Opowiadając to wszystko, najwidoczniej rozkoszował się sobą i jak się zdawało, nawet nie podejrzewał, że inni ludzie mogą mieć odmienne zainteresowania. Ale wszystko, co opowiadał, było nacechowane tak miłą powagą, a naiwność młodego egoizmu była tak oczywista, że rozbrajał swych słuchaczy.

— No, kochanku, pan zarówno w piechocie, jak w kawalerii wszędzie zrobi karierę, przepowiadam to panu — rzekł Szynszyn, klepiąc go po ramieniu i spuszczając nogi z otomany.

Berg uśmiechnął się radośnie. Hrabia, a za nim goście, przeszli do salonu.

Była to pora przedobiednia, gdy zebrani goście, oczekując zaproszenia na zakąskę, nie zaczynają długiej rozmowy, a jednocześnie uważają za konieczne ruszać się i nie milczeć, aby pokazać, że wcale im się nie śpieszy do stołu. Gospodarze spoglądają na drzwi i z rzadka zamieniają między sobą spojrzenia. Goście starają się z nich odgadnąć, na kogo albo na co jeszcze się czeka: czy na opóźniającego się dostojnego krewnego czy też na potrawę, która jeszcze nie jest gotowa?

Piotr przyjechał przed obiadem i niezręcznie siedział pośrodku salonu na pierwszym fotelu, jaki mu się nawinął pod rękę, zagradzając wszystkim drogę. Hrabina chciała zmusić go do rozmowy, lecz Piotr naiwnie spoglądał przez okulary dookoła, jakby kogoś szukając, i odpowiadał monosylabami na wszystkie pytania. Był krępujący — i tylko on sam tego nie dostrzegał. Większość gości, znająca jego historię z niedźwiedziem, ciekawie przyglądała się temu wielkiemu, tęgiemu i spokojnemu człowiekowi, nie pojmując, jak taki niezdara, taki skromniś mógł spłatać takiego figla.

— Dawno pan przyjechał? — spytała go hrabina.

— Oui, Madame — odparł, rozglądając się.

— Nie widział pan mego męża?

— Non, Madame — odpowiedział i uśmiechnął się całkiem niedorzecznie.

— Pan, zdaje się, niedawno był w Paryżu? Sądzę, że to było bardzo interesujące.

— Bardzo interesujące.

Hrabina zamieniła spojrzenie z Anną Michajłowną. Ta zrozumiała, że proszą ją, aby zajęła się młodzieńcem, toteż usiadłszy przy nim, zaczęła mówić o ojcu, lecz Piotr odpowiadał jej również monosylabami.

Goście zajęci byli rozmową między sobą.

— Les Razoumovsky… Ça a été charmant… Vous êtes bien bonne… La comtesse Apraksine… — słyszało się ze wszystkich stron.

Hrabina wstała i poszła do salonu.

— Maria Dmitriewna? — rozległ się jej głos stamtąd.

— We własnej osobie — usłyszano w odpowiedzi niski kobiecy głos i zaraz potem weszła do pokoju Maria Dmitriewna.

Wszystkie panny, nawet panie z wyjątkiem najstarszych, wstały. Maria Dmitriewna stanęła w drzwiach i wznosząc swą pięćdziesięcioletnią głowę w siwych lokach, z wysokości otyłej postaci obejrzała gości i bez pośpiechu poprawiła szerokie rękawy sukni, jakby je zakasując. Maria Dmitriewna mówiła zawsze po rosyjsku.

— Winszuję drogiej solenizantce i dziatkom — rzekła donośnym, grubym głosem, głuszącym wszystkie inne rozmowy. — Cóż ty, stary grzeszniku — zwróciła się do hrabiego, całującego ją w rękę — pewno nudzisz się w Moskwie? Nie ma ogarów gdzie pędzać? — No cóż, kochanku, zrobić… Gdy te ptaszki podrosną — wskazała na panny — chcesz czy nie chcesz, a trzeba im będzie szukać narzeczonych. No co, mój Kozaku! — (Maria Dmitriewna nazywała „Kozakiem” Nataszę) mówiła, głaszcząc dziewczynkę, która całowała ją w rękę wesoło i bez strachu. — Wiem, że to ziółko-dziewucha, a jednak ją kocham.

Wyjęła z ogromnej torebki kolczyki z topazów w kształcie gruszek i podawszy je Nataszy, świątecznie promieniejącej i zarumienionej, natychmiast odwróciła się od niej i podeszła do Piotra:

— Ho, ho, najmilejszy! Chodź no tutaj — rzekła sztucznie cichym i cienkim głosem. — Chodź no tu, kochaneczku… — I groźnie zakasała rękawy jeszcze wyżej; Pierre zbliżył się, naiwnie patrząc na nią przez okulary. — Zbliż się, zbliż, kochanku! Ja jedyna mówiłam ojcu twemu prawdę, gdy mu się coś przytrafiło, a tobie to nawet sam Bóg mi nakazuje. — Zamilkła; wszyscy milczeli, czekając, co będzie dalej, i przekonani, że to tylko wstęp. — Nie ma co mówić! Przyjemny chłopaczek! Ojciec dogorywa, a on się pięknie zabawia: dzielnicowego konno wsadza na niedźwiedzia! Wstyd, kochanku, wstyd! Lepiej byś poszedł na wojnę. — Odwróciła się i podała rękę hrabiemu, który ledwo powstrzymywał śmiech. — No co, myślę, że czas siadać do stołu? — spytała.

Na przedzie szedł hrabia z Marią Dmitriewną; potem hrabina, którą prowadził pułkownik huzarów, człowiek w tej chwili potrzebny, z którym Mikołaj miał dopędzać pułk. Anna Michajłowna z Szynszynem. Berg podał rękę Wierze. Uśmiechnięta Julie Karagina poszła do stołu z Mikołajem, za nimi jeszcze inne pary, ciągnąc korowodem przez całą salę, a za wszystkimi pojedynczo dzieci, guwernerzy i guwernantki. Lokaje ruszyli się, odsuwano krzesła, na galerii zagrała orkiestra i goście zasiedli do stołu. Dźwięki domowej kapeli hrabiego zagłuszył szczęk noży i widelców, hałas rozmów i szmer cichych kroków służby. Na jednym końcu stołu, na pierwszym miejscu, siedziała hrabina, z prawej jej strony Maria Dmitriewna, z lewej Anna Michajłowna i inne damy. Na drugim końcu usiadł hrabia, z lewej strony pułkownik huzarów, z prawej Szynszyn oraz pozostali panowie. Po dłuższej stronie stołu rozmieściła się starsza młodzież: Wiera obok Berga, Pierre przy Borysie; naprzeciwko — dzieci, guwernerzy i guwernantki. Hrabia spoglądał zza kryształów, butelek oraz pater z owocami na żonę i jej wysoki czepek z błękitnymi wstążkami, a przy tym gorliwie dolewał wina swym sąsiadom, nie zapominając i o sobie. Spełniając obowiązki gospodyni, hrabina spoza ananasów również rzucała znaczące spojrzenia na męża, którego łysina i twarz swą czerwienią jaskrawo, jak jej się zdawało, odbijały od jego siwych włosów. Po stronie pań słychać było miarowe terkotanie; w końcu stołu, zajętym przez panów, coraz donośniej rozbrzmiewały poszczególne głosy, zwłaszcza pułkownika huzarów, który tak dużo jadł i pił, czerwieniejąc coraz bardziej, że hrabia już stawiał go za wzór innym gościom. Berg z tkliwym uśmiechem mówił do Wiery, że miłość to uczucie nie ziemskie, lecz niebiańskie. Borys wymieniał swemu nowemu przyjacielowi nazwiska gości przy stole i krzyżował spojrzenia z Nataszą, siedzącą naprzeciwko. Pierre mówił mało, przyglądał się nowym twarzom i jadł dużo. Zaczynając od dwóch zup, z których wybrał à la tortue, przez kulebiaki, aż do jarząbków, nie przepuścił ani jednego dania, ani jednego z win, które majordomus, w butelce owiniętej serwetą, tajemniczo wysuwał zza pleców sąsiada, dodając: „wytrawna madera”, „węgierskie” albo „reńskie”. Piotr podstawiał pierwszy lepszy z czterech kryształowych, ozdobionych hrabiowskimi herbami, kieliszków, stojących przed każdym nakryciem, i pił z przyjemnością, spoglądając na gości z coraz bardziej zadowolonym wyrazem twarzy. Natasza, siedząca naprzeciw niego, patrzyła na Borysa, jak patrzą dziewczynki trzynastoletnie na chłopca, z którym się właśnie po raz pierwszy pocałowały i w którym są zakochane. Takie samo spojrzenie kierowała niekiedy na Piotra, jemu zaś na widok tej zabawnej i ożywionej twarzyczki chciało się śmiać nie wiedzieć czemu.

Mikołaj siedział daleko od Soni obok Julie Karaginy i znów uśmiechając się bezwiednie, mówił coś do niej. Sonia pozornie się uśmiechała, lecz najwidoczniej męczyła ją zazdrość — to bladła, to czerwieniała i z wysiłkiem słuchała, o czym rozmawiają Mikołaj i Julie. Guwernantka niespokojnie oglądała się, jakby gotowa do odparcia ataku, gdyby komuś przyszło do głowy skrzywdzić dzieci. Guwerner-Niemiec starał się zapamiętać rodzaje potraw, deserów i win, by opisać wszystko szczegółowo w liście do rodziny w Niemczech, i bardzo czuł się dotknięty tym, że omijał go majordomus z owiniętą w serwetkę butelką. Niemiec chmurzył się i usiłował okazać, że wcale nie pragnął tego wina, a obraża się jedynie dlatego, że nikt nie chce zrozumieć, iż jest mu ono potrzebne z powodu rzetelnej żądzy wiedzy, a nie po to, by ugasić pragnienie lub zaspokoić łakomstwo.



XVI

Przy męskim końcu stołu rozmowa ożywiała się coraz bardziej. Pułkownik opowiedział, że manifest o wypowiedzeniu wojny już się w Petersburgu ukazał i że egzemplarz, który widział, został dziś doręczony głównodowodzącemu przez kuriera.

— Jakie licho pcha nas do tej wojny z Bonapartem? — zapytał Szynszyn. — Il a déjà rabattu le caquet à l'Autriche. Je crains que cette fois ce ne soit notre tour.

Pułkownik był barczystym, wysokim, sangwinicznym Niemcem, najwidoczniej służbistą i patriotą. Słowa Szynszyna dotknęły go.

— A dlatego, szanowny pane — rzekł, wymawiając słowa z niemiecka — dlatego, że cesarz wszystko wie. Powiedział w tym manifest, że nie może obojętny patrzecz nebezpeczenstwa grożące Rosji i że bezpeczenstwo cesarstwa to jego godnoszcz i swentoszcz *sojuszów*… — dodał, z jakichś powodów specjalnie podkreślając słowo „sojuszów”, jakby na tym polegała cała istota rzeczy. Z właściwą mu, jako urzędnikowi, nieomylną pamięcią powtórzył wstępne słowa manifestu — „…i pragnene, które stanowy jedyny i bezwzględny cel najjasznejszego pana: ustanowicz w Europa pokój na trwałe podstawach” skłoniły go przesunencza czenszczi wojsk za granycę i poczynena nowych wyszylków w celu oszągnencza tego zamerzenia. Oto „dlaczego”, szanowny pane — zakończył pouczająco, wychylił szklankę wina i spojrzał na hrabiego, oczekując poparcia.

— Connaissez-vous le proverbe: „Nie pchaj palca między drzwi”? — rzekł Szynszyn, marszcząc czoło i uśmiechając się. — Cela nous convient à merveille. Przecież nawet Suworowa także pobili à plate couture. A gdzież mamy teraz takich Suworowów? Je vous demande un peu — mówił, przeskakując bez ustanku z rosyjskiego na francuski.

— Muszymy szę bicz do ostatnia kropla krwi — rzekł pułkownik, uderzając w stół — i umrzecz za swego cesarza! Wtedy wszystko bendze dobrze. A mędrkowacz jak m-o-o-o-żna — (specjalnie przeciągnął głos na słowie „można”) — jak m-o-o-o-żna najmnej — zakończył, zwracając się znów do hrabiego. — Tak my sądzymy, stare huzary, oto wszystko. A pan jak sądzy, mlody czlowieku i mlody huzarze? — zwrócił się do Mikołaja, który, usłyszawszy, że rozmawiają o wojnie, zapomniał o swej sąsiadce, pochłaniając oczami pułkownika i słuchając go w najwyższym napięciu.

— Zupełnie zgadzam się z panem pułkownikiem — odparł zaczerwieniony, kręcąc talerzem i przestawiając kieliszki z tak zdecydowaną i desperacką miną, jakby już w obecnej chwili narażał się na wielkie niebezpieczeństwo. — Jestem przekonany, że Rosjanie powinni umierać albo zwyciężać — rzekł, czując sam, jak zresztą i inni, że wypowiedziane słowa były w danym wypadku zbyt entuzjastyczne i górnolotne, a tym samym niezręczne.

— C'est bien beau ce que vous venez de dire — rzekła siedząca obok niego Julie, wzdychając.

Gdy Mikołaj mówił, Sonia zadrżała i zaczerwieniła się po uszy, tak że aż purpura zalała jej szyję i przeszła na ramiona. Piotr wysłuchał przemówienia pułkownika i z aprobatą pokiwał głową.

— O, to doskonale powiedziane! — rzekł.

— Prawdżywe po huzarsku, młodzencze! — krzyknął pułkownik, uderzywszy znów w stół.

— Co wy tam tak hałasujecie?! — rozległ się nagle przez stół basowy głos Marii Dmitriewny. — Cóż tak uderzasz w stół? — zwróciła się do huzara. — Na kogo tak się irytujesz? Pewno myślisz, że masz przed sobą Francuzów?

— Mówię prawdę — uśmiechnął się huzar.

— Cały czas rozmawiamy o wojnie — zawołał przez stół hrabia. — Przecież mój syn idzie, Mario Dmitriewno, mój syn idzie!

— A ja mam w armii czterech synów, ale się tym nie trapię. Wszystko dzieje się według woli Boga: można umrzeć nawet leżąc spokojnie na piecu, a w bitwie Bóg może uchronić — dotarł z jednego krańca stołu na drugi niski głos Marii Dmitriewny.

— To prawda.

I rozmowa skupiła się znowu na dwóch przeciwległych końcach stołu: damskim i męskim.

— A właśnie, że nie zapytasz! — mówił braciszek Nataszy. — Na pewno nie zapytasz!

— Zapytam! — odparła Natasza.

Na twarz jej wystąpiły nagle rumieńce, świadczące o jej zuchwałym i wesołym zdecydowaniu. Uniosła się na krześle, zapraszając spojrzeniem Piotra, siedzącego naprzeciwko, aby posłuchał, i zwróciła się do matki:

— Mamo! — zabrzmiał nagle na cały stół jej dziecinny głęboki głos.

— Co tam? — spytała hrabina z przestrachem, ale poznawszy po twarzy córki, że chodzi o jakiś figiel, dała jej znak ręką, robiąc przy tym groźny i odmowny ruch głową.

Rozmowy przycichły.

— Mamo, co będzie na deser? — jeszcze bardziej zdecydowanym i pewnym tonem zadźwięczał głosik Nataszy.

Hrabina chciała nachmurzyć się, ale nie mogła. Maria Dmitriewna pogroziła swym grubym palcem.

— Kozaku! — wykrzyknęła groźnie.

Większość gości patrzyła na rodziców, nie wiedząc, jak przyjąć ten wybryk.

— Czekaj, ja ci dam… — powiedziała hrabina.

— Mamo, ale co będzie na deser? — zawołała Natasza już zupełnie śmiało, wesoło i kapryśnie, z góry przeświadczona, że wybryk jej spotka się z dobrym przyjęciem.

Sonia i gruby Pietia kulili się ze śmiechu.

— Widzisz, że zapytałam! — szepnęła Natasza do braciszka i do Piotra, na którego znów spojrzała.

— Będą lody, ale ty nie dostaniesz! — rzekła Maria Dmitriewna.

Natasza wiedziała, że nie ma potrzeby bać się czegokolwiek, więc nie przestraszyła się też Marii Dmitriewny.

— Mario Dmitriewno, a jakie będą lody? Ja nie lubię śmietankowych!

— Marchewkowe!

— Nie, naprawdę, jakie? Mario Dmitriewno, jakie? — krzyczała prawie Natasza. — Chcę wiedzieć!

Maria Dmitriewna i hrabina roześmiały się, a za nimi wszyscy goście. Śmiano się nie z odpowiedzi Marii Dmitriewny, lecz z niesłychanej śmiałości i sprytu dziewczynki, która umiała i odważyła się w taki sposób zwracać do Marii Dmitriewny.

Natasza uspokoiła się dopiero wówczas, gdy jej powiedziano, że lody będą ananasowe. Przed lodami podano szampana. Znów zagrała muzyka, hrabia pocałował się ze swą „hrabiną kochaną” i goście, podniósłszy się, składali jej życzenia przez stół, trącali się kieliszkami z hrabią, z dziećmi i między sobą. Znów zakrzątnęli się lokaje, odsunięto krzesła i w poprzednim porządku, lecz z bardziej zaczerwienionymi twarzami, goście powrócili do salonu i gabinetu hrabiego.



XVII

Ustawiono stoliki do bostona, zebrały się partie i goście rozsiedli się w dwóch salonach, w buduarze i w bibliotece.

Hrabia, układając w dłoni wachlarzowato karty, z trudem powstrzymywał się od poobiedniego snu, do którego był przyzwyczajony, i śmiał się ze wszystkiego. Młodzież, zachęcona przez hrabinę, zebrała się przy klawikordzie i harfie. Ulegając prośbom, pierwsza Julie zagrała na harfie melodię z wariacjami, po czym razem z innymi pannami zaczęła prosić Nataszę i Mikołaja, znanych z muzykalności, żeby coś zaśpiewali. Natasza, do której zwracano się jak do dorosłej, była bardzo dumna, ale jednocześnie onieśmielona.

— A co zaśpiewamy? — spytała.

— Źródło — odparł Mikołaj.

— No, to prędzej! Borys, niech pan tu przyjdzie! — rzekła Natasza. — A gdzież Sonia?

Obejrzała się i zobaczywszy, że przyjaciółki nie ma w pokoju, pobiegła za nią.

Wbiegłszy do pokoju Soni i nie znalazłszy jej, przemknęła do dziecinnego, ale i tam przyjaciółki nie było. Natasza odgadła, że Sonia jest w korytarzu na kufrze. Kufer ten był miejscem smutków całej młodzieży żeńskiej w domu Rostowów. Rzeczywiście, Sonia, gniotąc swą powiewną różową sukienkę, leżała twarzą na brudnej pasiastej pierzynie niani na kufrze i zakrywszy oblicze paluszkami, gwałtownie szlochała, a jej obnażone ramionka drgały. Twarz Nataszy, ożywiona z powodu imienin i przez cały dzień rozpromieniona, nagle się zmieniła; oczy jej znieruchomiały, potem drgnęła szyja, a kąciki ust opadły.

— Sonia, co ci? Co ci się stało? Bu-u-u-u!

I Natasza, rozciągnąwszy swe duże usta, przez co stała się zupełnie brzydka, rozbeczała się jak dzieciak — bez przyczyny, tylko dlatego, że płakała Sonia. Sonia chciała podnieść głowę, chciała odpowiedzieć, ale nie mogła i schowała twarz jeszcze głębiej. Natasza płakała, przysiadłszy na granatowej pierzynie i obejmując przyjaciółkę. Sonia zebrała siły, podniosła się, zaczęła ocierać łzy i opowiadać.

— Nikoleńka jedzie za tydzień, jego… Papiery… Przyszły… Sam mi powiedział… Nie płakałabym… — (Pokazała kartkę, którą trzymała w ręku: były to wiersze, które napisał Mikołaj) — Nie płakałabym mimo to, ale ty nie możesz… Nikt nie może zrozumieć… Jaką on ma duszę…

I znów zaczęła płakać z powodu tego, że Mikołaj ma tak piękną duszę.

— Tobie dobrze… Ja nie zazdroszczę… Kocham ciebie i Borysa — mówiła, zebrawszy trochę sił — on jest miły… Wy nie macie przeszkód. A Mikołaj jest dla mnie cousin… Trzeba… Musi sam metropolita… I też nie można. A zresztą, jeżeli powiedzieć mamusi… — (Sonia uważała hrabinę za matkę i tak ją nazywała) — mama powie, że marnuję karierę Mikołaja, że jestem bez serca, że jestem niewdzięczna, a doprawdy… Jak Boga kocham… — (Przeżegnała się). — Ja tak kocham i ją, i was wszystkich! Tylko Wiera… Dlaczego? Co ja jej zrobiłam? Ja jestem wam tak wdzięczna, że chciałabym ofiarować wszystko, ale… Nic nie mam…

Nie mogła dłużej mówić i znów schowała głowę w pierzynę. Natasza zaczęła się uspokajać, ale widać było, że pojmuje całą doniosłość cierpienia przyjaciółki.

— Soniu — rzekła nagle, jakby domyślając się prawdziwej przyczyny zmartwienia kuzynki — pewnie Wiera mówiła z tobą po obiedzie? Tak?

— Tak, te wiersze Mikołaj napisał sam, a ja przepisałam jeszcze inne; znalazła je u mnie na stole, powiedziała, że pokaże je mamusi i że jestem niewdzięczna, że mamusia nigdy nie pozwoli, żeby Mikołaj ożenił się ze mną, i że on się ożeni z Julie. Widzisz, jak on z nią cały dzień… Nataszo! Dlaczego?

I znów zapłakała jeszcze rzewniej. Natasza podniosła ją, objęła i uśmiechając się przez łzy, zaczęła ją uspokajać.

— Soniu, nie wierz jej, duszko, nie wierz. Pamiętasz, jak we troje rozmawialiśmy z Nikoleńką w saloniku? Pamiętasz, po kolacji? Przecież zdecydowaliśmy, jak wszystko będzie. Nie pamiętam już jak, ale przypomnij sobie, jak wszystko było możliwe i dobre. Wszak brat wujka Szynszyna ożenił się z cioteczną siostrą, a my jesteśmy przecież rodzeństwem w trzecim stopniu. I Borys mówił, że to całkowicie możliwe. Wiesz, wszystko mu powiedziałam… On jest taki rozumny, taki dobry — mówiła Natasza. — Nie płacz, Soniu, kochanie drogie, nie płacz, duszko! — I całowała ją, śmiejąc się. — Wiera jest zła, niech ją tam! Wszystko będzie dobrze i ona mamusi nic nie powie. Nikoleńka powie sam, a on nawet nie myślał o Julie.

Ucałowała ją w głowę. Sonia podniosła się i nagle kociaczek się ożywił — oczki mu zabłysły i zdawało się, że gotów już był za chwilkę machnąć ogonkiem, skoczyć na miękkie łapki i znów, jak mu przystało, bawić się kłębkiem.

— Tak myślisz? Naprawdę? Przysięgnij! — rzekła, szybko wygładzając suknię i korygując uczesanie.

— Naprawdę, jak Boga kocham! — odparła Natasza, poprawiając przyjaciółce kosmyk twardych włosów, który wymknął się z warkocza.

I obydwie się roześmiały.

— No, chodźmy zaśpiewać Źródło!

— Chodźmy. A wiesz, ten gruby Pierre, który siedział naprzeciwko mnie, jest taki śmieszny! — rzekła nagle Natasza, przystając. — Ach, jak mi wesoło! — krzyknęła i pobiegła korytarzem.

Sonia, strzepnąwszy z sukni pyłek i schowawszy wiersze za dekolcik z ostro zaznaczającymi się obojczykami, lekkim, radosnym krokiem pobiegła zaczerwieniona za Nataszą do saloniku. Na prośbę gości młodzież wykonała kwartet Źródło, który wszystkim bardzo się podobał. Potem Mikołaj zaśpiewał pieśń, której się właśnie nauczył:

W przyjemną noc, gdy księżyc lśni, Jak miło wyobrazić sobie, Że jest ktoś w świecie bliski ci, Kto myśli wciąż, myśli o tobie. Że ona również, piękną dłonią Czarując złotej harfy grą, Namiętną pieśni swej harmonią Wzywa do siebie duszę twą! Dzionek lub dwa, a raj nadejdzie… Lecz nie dożyje miły mój!

Nie dośpiewał jeszcze ostatnich słów, a młodzież w salonie już przygotowała się do tańców, zaś na galerii zaszurali nogami i zakaszlali muzykanci.

Pierre siedział w salonie, a Szynszyn prowadził z nim — jako z przybyłym z zagranicy — nudną rozmowę polityczną, do której przyłączyli się inni. Gdy zagrała muzyka, Natasza weszła do komnaty i podszedłszy prosto do Piotra, rumieniąc się, rzekła ze śmiechem:

— Mama kazała pana prosić, żeby pan zatańczył.

— Boję się, że pomylę figury — rzekł Piotr. — Lecz jeżeli pani zechce być moim nauczycielem…

Nisko spuszczając swą grubą rękę, podał ją szczupłej dziewczynce. Podczas gdy pary ustawiały się i strojono instrumenty, Piotr usiadł ze swą małą damą. Natasza była zupełnie szczęśliwa: będzie tańczyła z *dorosłym*, który przyjechał *z zagranicy*. Na oczach wszystkich siedziała i rozmawiała z nim jak dorosła. W rękach miała wachlarz, który dała jej do potrzymania jedna z panien. Usiadłszy w najbardziej światowej pozie (Bóg wie gdzie i kiedy się tego nauczyła), wachlowała się uśmiechnięta i przez wachlarz rozmawiała ze swym kawalerem.

— Proszę, proszę! Patrzcie, państwo, patrzcie, państwo! — rzekła hrabina, przechodząc przez salę i wskazując Nataszę.

Natasza zaczerwieniła się i roześmiała.

— Co też mama… Że się też mamie chce! Cóż w tym dziwnego?

Podczas trzeciej écossaise poruszyły się krzesła w salonie, gdzie grał hrabia z Marią Dmitriewną oraz ze znaczną częścią bardziej honorowanych gości, i staruszkowie, przeciągając się po długim siedzeniu oraz chowając do kieszeni portfele i portmonetki, przeszli do sali. Na czele kroczyła Maria Dmitriewna z hrabią, oboje z rozweselonymi twarzami. Hrabia z żartobliwą uprzejmością i jakoś po baletmistrzowsku podał zaokrąglone ramię Marii Dmitriewnie. Wyprostował się i twarz jego opromienił zuchowato-przebiegły uśmiech, a gdy dotańczono ostatnią figurę, uderzył w dłonie i zawołał w kierunku galerii, zwracając się do pierwszego skrzypka:

— Siemion! Umiesz ty Daniłę Kupora?

Był to ulubiony taniec hrabiego, który tańczył jeszcze w młodości (Daniło Kupor był właściwie jedną z figur angleza).

— Patrzcie na papę! — zawołała na całą salę Natasza (zupełnie zapomniawszy, że tańczy z dorosłym), schylając aż do kolan swą kędzierzawą główkę i zanosząc się dźwięcznym śmiechem.

Rzeczywiście, każdy, kto był na sali, z radosnym uśmiechem patrzył na wesołego staruszka, który obok swej dostojnej damy, Marii Dmitriewny, wyższej od niego, zaokrąglał ramiona, potrząsał nimi do taktu, prostował plecy i wywijał nogami, z lekka przytupując. Z coraz szerszym uśmiechem na okrągłej twarzy przygotowywał widzów do tego, co nastąpi, gdy rozległy się wesołe, zadzierzyste dźwięki Daniły Kupora, podobne do zawadiackiego, żwawego kozaka. Wszystkie drzwi sali zapełniły się z jednej strony męskimi, a z drugiej kobiecymi uśmiechniętymi twarzami służby, która przyszła popatrzeć na zabawiającego się jaśnie pana.

— Ojczulek nasz! Orzeł! — rzekła głośno niania, stojąca w drzwiach.

Hrabia tańczył dobrze i wiedział o tym, ale jego dama nie umiała i nie chciała dobrze tańczyć. Olbrzymie ciało stało prosto, ze spuszczonymi potężnymi rękami (oddała hrabinie do potrzymania ridicule) i tylko surowa, lecz piękna twarz tańczyła. Wszystko, co wyrażało pulchne oblicze hrabiego, u Marii Dmitriewny znajdowało wyraz w coraz bardziej uśmiechającej się twarzy i w drgającym nosie. Ale za to, gdy hrabia, rozochociwszy się, ujmował widzów nieoczekiwanie zręcznymi wywijasami i lekkimi skokami swych miękkich nóg, Maria Dmitriewna każdym nieznacznym wysiłkiem, uwidoczniającym się w ruchu ramion lub w zaokrągleniu rąk przy obrotach i przytupywaniach, wywoływała niemniejsze wrażenie ze względu na to — co każdy umiał ocenić! — że była osobą otyłą i zazwyczaj surową. Taniec ożywiał się coraz bardziej. Pozostali nie mogli ani na chwilę zwrócić na siebie uwagi i nawet się o to nie starali. Wszyscy zajęci byli hrabią i Marią Dmitriewną. Natasza ciągnęła za rękawy i suknie wszystkich obecnych, którzy i bez tego nie spuszczali oczu z tańczących — żądała, żeby patrzyli na tatusia. W przerwach hrabia, ciężko oddychając, krzyczał i dawał znaki muzykantom, żeby grali prędzej. Prędzej, prędzej, coraz prędzej, coraz bardziej zawadiacko wywijał, krążąc wokół Marii Dmitriewny to na palcach, to na obcasach, aż wreszcie, odprowadziwszy swą damę na miejsce, zrobił ostatnie pas, unosząc do tyłu miękką stopę, pochylając spoconą głowę z uśmiechniętą twarzą i wznosząc okrągłym ruchem prawą rękę wśród burzy oklasków i śmiechu, zwłaszcza Nataszy. Oboje tańczący stanęli, ciężko dysząc i ocierając się batystowymi chusteczkami.

— Oto jak za dawnych czasów tańczono, ma chère — rzekł hrabia.

— Oj, ten Daniło Kupor! — ciężko i przeciągle oddychając i zakasując rękawy, powiedziała Maria Dmitriewna.



XVIII

Podczas gdy u Rostowów tańczono szóstą figurę angleza przy dźwiękach fałszującej ze zmęczenia orkiestry, a zmordowani lokaje i kucharze przygotowywali kolację, hrabia Bezuchow miał szósty z rzędu atak. Lekarze oświadczyli, że nadziei na wyzdrowienie nie ma. Nieprzytomnemu choremu udzielono komunii św., robiono przygotowania do ostatniego namaszczenia i w domu panowała krzątanina oraz lękliwe wyczekiwanie, jak zwykle w takich chwilach. Poza domem, za bramą, skupili się karawaniarze, kryjąc się przed nadjeżdżającymi powozami i oczekując zamówienia na wspaniały pogrzeb. Komendant Moskwy, który ustawicznie przysyłał adiutantów po wiadomości o stanie zdrowia hrabiego, przyjechał tego wieczoru osobiście pożegnać znakomitego dostojnika z czasów Katarzyny, hrabiego Bezuchowa.

Wspaniały salon był pełny. Wszyscy z szacunkiem wstali, gdy komendant, spędziwszy około pół godziny sam na sam z chorym, wyszedł od niego, dyskretnie odpowiadając na ukłony i starając się jak najszybciej zejść z oczu spoglądającym nań lekarzom, duchownym i krewnym. Książę Wasyl, który w ciągu tych dni schudł i przybladł, towarzyszył mu i kilkakrotnie cicho mu coś powtórzył.

Odprowadziwszy go, usiadł w sali na krześle, wysoko założył nogę na nogę, oparł łokieć na kolanie i ręką zakrył oczy. Posiedziawszy tak przez jakiś czas, wstał i niezwykle szybkimi krokami, oglądając się dookoła zalęknionym wzrokiem, przeszedł długim korytarzem do położonych w głębi domu pokojów starszej księżniczki.

Osoby, przesiadujące nadal w słabo oświetlonej sali, rozmawiały ze sobą urywanym szeptem i co chwila milkły, spoglądając oczyma pełnymi pytań i oczekiwania na drzwi, które prowadziły do pokojów umierającego i z lekka skrzypiały, ilekroć ktoś przez nie wchodził lub wychodził.

— Kres człowieczy — mówił staruszek, osoba duchowna, zwracając się do damy, która usiadła przy nim i naiwnie go słuchała — kres jest wyznaczony i nie można go przekroczyć.

— Czy nie za późno na oleje? — dodając kościelny tytuł, spytała pani, jakby zupełnie nie miała na ten temat własnego zdania.

— To, droga pani, wielki sakrament! — odpowiedział duchowny, przesuwając dłonią po łysinie, na której leżało kilka gładko przyczesanych, na wpół siwych pasem włosów.

— Kto to był? Sam komendant? — pytano w drugim końcu pokoju. — Jak młodo wygląda!

— A zaczął siódmy krzyżyk! Mówią, że hrabia już nikogo nie poznaje! Chcieli go namaszczać olejami.

— Znałem jednego, którego namaszczano siedem razy.

Druga księżniczka wyszła z pokoju chorego z zapłakanymi oczami i usiadła przy doktorze Lorrainie, który, oparłszy łokieć o stół, w pozie pełnej gracji siedział pod portretem Katarzyny.

— Très beau — mówił lekarz, odpowiadając na pytanie o pogodę. — Très beau, princesse. Et puis à Moscou on se croit à la campagne.

— N'est-ce pas? — rzekła księżniczka, wzdychając. — Więc wolno mu pić?

Lorrain zamyślił się.

— Wziął lekarstwo?

— Tak.

Doktor spojrzał na zegarek.

— Proszę wziąć szklankę przegotowanej wody i wsypać une pincée (cienkimi palcami pokazał, co znaczy une pincée) de cremortartari…

— Ne bylo fypadek — mówił Niemiec-doktor do adiutanta — szeby po trzeczy atak chory szyl!

— A jaki to był rześki mężczyzna! — rzekł adiutant. — I komu dostanie się to bogactwo? — dodał szeptem.

— Chentny sze znajdą — z uśmiechem odparł Niemiec.

Znów wszyscy spojrzeli na drzwi, które skrzypnęły, i druga księżniczka, przygotowawszy napój zalecony przez Lorraina, zaniosła go choremu. Niemiec-doktor zwrócił się do sławnego lekarza:

— Może jeszcze dociągnie do jutrzejszego ranka? — spytał go, źle wymawiając francuskie słowa.

Lorrain, zacisnąwszy wargi, surowo i przecząco pokiwał palcem przed swym nosem.

— Dziś w nocy najdalej! — rzekł cicho z powściągliwym, lecz pewnym siebie uśmiechem człowieka, który dokładnie potrafi zrozumieć i określić stan chorego; po czym wyszedł.

Tymczasem książę Wasyl otworzył drzwi do pokoju księżniczki.

Panował tu półmrok, tylko dwie lampki paliły się przed świętymi obrazami; przyjemnie pachniało kadzidłem i kwiatami. Cały pokój zastawiony był niewielkimi szyfonierkami, szafeczkami i stolikami. Zza parawanu bielała kapa wysokiego puchowego posłania. Zaszczekał piesek.

— Ach, to ty, mon cousin?

Wstała i poprawiła włosy, które zawsze, nawet teraz, były tak niezwykle gładkie, jakby wraz z głową zrobione były z jednej bryły i polakierowane.

— Co, czy coś się stało? — spytała. — Tak się przelękłam!

— Nie, zmiany nie ma. Przyszedłem tylko pomówić z tobą, Catiche, o interesach — rzekł książę, siadając zmęczony w fotelu, z którego Katia wstała. — Ależ go wygrzałaś! — rzekł. — No, siadaj tutaj, causons.

— Myślałam, że coś się stało — rzekła księżniczka i ze swym niezmiennym kamienno-surowym wyrazem twarzy usiadła naprzeciw księcia, przygotowując się do słuchania. — Chciałam zasnąć, mon cousin, ale nie mogę.

— No co, moja droga? — rzekł książę Wasyl, ująwszy rękę księżniczki i przeginając ją swym zwyczajem ku dołowi.

Widać było, że owo „No co” dotyczyło wielu spraw, które rozumieli oboje, nie mówiąc o nich.

Księżniczka o chudym, sztywnym stanie, niewspółmiernie długim w stosunku do nóg, prosto i beznamiętnie patrzyła na księcia wypukłymi, szarymi oczami. Pokiwała głową i westchnąwszy, spojrzała na święte obrazy. Ruch ten można było zrozumieć zarówno jako wyraz smutku i oddania, jak i zmęczenia oraz nadziei na niedaleki odpoczynek. Książę Wasyl wytłumaczył go sobie jako wyraz zmęczenia.

— A czy sądzisz — rzekł — że mnie jest lepiej. Je suis éreinté comme un cheval de poste. A mimo to muszę z tobą pomówić, Catiche, i to bardzo poważnie.

Zamilkł, a jego policzki zaczęły drgać nerwowo — raz jeden, raz drugi — nadając twarzy wyraz nieprzyjemny, którego nigdy u księcia nie widziano w salonie. Oczy jego również były inne niż zwykle; bądź patrzyły zuchwale a żartobliwie, bądź rozglądały się ze strachem.

Księżniczka, przytrzymując suchymi, chudymi rękami pieska na kolanach, uważnie patrzyła księciu Wasylowi w oczy, ale widać było, że nie przerwie milczenia pytaniem, choćby miała nie odezwać się do rana.

— Więc widzisz, moja miła księżniczko i kuzynko, Katierino Siemionowno — ciągnął książę Wasyl, najwidoczniej nie bez wewnętrznej walki przystępując do dalszego ciągu swej przemowy. — W takich chwilach jak obecna trzeba myśleć o wszystkim. Trzeba pomyśleć o przyszłości, o was… Kocham was wszystkie jak własne dzieci, ty o tym wiesz.

Księżniczka nadal patrzyła na niego zamglonym, nieruchomym wzrokiem.

— Trzeba też wreszcie pomyśleć i o mojej rodzinie — gniewnie odpychając od siebie stolik i nie patrząc na nią, ciągnął książę. — Ty wiesz, Catiche, że wy, trzy siostry Mamontow, i moja żona to jedyne spadkobierczynie hrabiego w prostej linii. Wiem, wiem, jak ciężko ci mówić i myśleć o takich rzeczach. Mnie też niełatwo; ale, moja droga, dobiegam sześćdziesiątki, trzeba być przygotowanym na wszystko. Czy wiesz, że posłałem po Piotra i że sam hrabia, wskazując jego portret, zażądał, aby do niego przybył?

Spojrzał pytająco na księżniczkę, ale nie mógł się zorientować, czy zrozumiała, co do niej mówi, czy też tylko patrzyła na niego.

— O jedno nie przestaję błagać Pana Boga, mon cousin — odparła — aby zlitował się nad nim i pozwolił pięknej jego duszy spokojnie opuścić ten…

— Tak, no tak — niecierpliwie ciągnął książę, pocierając łysinę i znowu z gniewem przyciągając do siebie odsunięty stolik — ale ostatecznie… Ostatecznie sprawa polega na tym… Sama wiesz, że ubiegłej zimy hrabia napisał testament, w którym cały majątek, pomijając spadkobierców w prostej linii i nas, oddał Piotrowi.

— Ileż on już napisał tych testamentów! — spokojnie odparła księżniczka. — Ale Piotrowi nie mógł niczego zapisać. On jest dzieckiem nieprawym.

— Ma chère — rzekł nagle książę Wasyl, przyciskając do siebie stolik, ożywiając się i mówiąc znacznie prędzej — a co będzie, jeżeli został napisany list do cesarza, w którym hrabia prosi o prawo usynowienia Piotra? Rozumiesz, że ze względu na zasługi hrabiego jego prośba zostanie spełniona…

Księżniczka uśmiechnęła się, jak uśmiechają się ludzie, którzy sądzą, że znają sprawę lepiej niż ten, z kim rozmawiają.

— Powiem ci więcej — ciągnął książę Wasyl, chwyciwszy ją za rękę. — Taki list został napisany, chociaż go nie wysłano i cesarz się o nim dowiedział. Chodzi więc tylko o to, czy został on zniszczony czy też istnieje? Jeżeli jest, to gdy tylko *wszystko się skończy* — książę westchnął, dając tym do zrozumienia, co oznaczają słowa „wszystko się skończy” — i nastąpi otwarcie dokumentów hrabiego, testament z listem oddany będzie cesarzowi, a prośbie jego stanie się zadość. Pierre, jako syn prawnie uznany, dostanie wszystko.

— A część nasza? — spytała księżniczka, uśmiechając się ironicznie, jak gdyby mogło się zdarzyć wszystko, tylko nie to.

— Mais, ma pauvre Catiche, c'est clair comme le jour! Wówczas on wyłącznie będzie prawnym spadkobiercą wszystkiego, a wy nie dostaniecie nawet strzępa… Powinnaś wiedzieć, moja kochana, czy testament i list były napisane i czy zostały zniszczone. A jeżeli z jakiegoś powodu zapomniano o nich, to powinnaś wiedzieć, gdzie się znajdują, i znaleźć je, ponieważ…

— Tylko tego brakowało! — przerwała mu księżniczka, uśmiechając się sardonicznie i nie zmieniając wyrazu oczu. — Jestem kobietą; według waszego mniemania, jesteśmy wszystkie głupie. Ale wiem tylko tyle: nieprawy syn nie może dziedziczyć… Un bâtard! — dodała, sądząc, że tym terminem ostatecznie wykaże księciu bezpodstawność jego rozumowania.

— Jakże ty nic nie rozumiesz, Catiche! Jesteś tak rozumna, a nie pojmujesz. Jeżeli hrabia napisał list do cesarza i prosi go o uznanie syna za prawego, to znaczy, że Pierre nie będzie już wtedy Piotrem, ale hrabią Bezuchowem, i według testamentu odziedziczy wszystko. Jeżeli testament i list nie zostaną zniszczone, to prócz tej pociechy, że się poświęcałaś et tout ce qui s'ensuit, nie pozostaje ci nic. Z całą pewnością.

— Wiem, że testament był napisany, ale wiem także, że jest nieważny, a książę, mon cousin, uważa mnie, zdaje się, za zupełnie głupią — rzekła księżniczka z wyrazem, z którym mówią kobiety, gdy sądzą, że powiedziały coś dowcipnego i obraźliwego.

— Kochana moja księżniczko Katierino Siemionowno — niecierpliwie zaczął książę Wasyl — przyszedłem do ciebie nie po to, byśmy sobie nawzajem docinali, ale żeby z tobą jako z krewną, dobrą i naprawdę bliską krewną, porozmawiać o twoich własnych sprawach. Mówię ci po raz dziesiąty, że jeżeli list do cesarza i testament na korzyść Piotra znajdują się w papierach hrabiego, to ani ty, moja kochana, ani twoje siostry nie jesteście spadkobierczyniami. Jeżeli nie wierzysz mnie, wierz ludziom, którzy się na tym znają: właśnie mówiłem z Dymitrem Onufrijewczem — (był to adwokat rodziny) — i powiedział mi to samo.

Widać było, że coś się nagle zmieniło w myślach księżniczki; cienkie jej wargi zbladły (spojrzenie pozostało bez zmiany), a słowa, gdy zaczęła mówić, były przerywane głośnymi wybuchami, jakich sama się prawdopodobnie nie spodziewała.

— To byłoby dobrze — powiedziała. — Niczego nie chciałam, niczego nie chcę. — Zrzuciła pieska z kolan i poprawiła fałdy sukni. — Oto wdzięczność, oto uznanie dla ludzi, którzy ofiarowali mu wszystko! — ciągnęła. — Świetnie! Bardzo dobrze! Niczego mi nie trzeba, książę.

— Ale nie jesteś sama, masz siostry — odparł książę Wasyl.

Lęcz księżniczka nie słuchała go.

— Tak, wiedziałam od dawna, ale zapomniałam, że oprócz niegodziwości, oszustwa, intryg i zawiści, prócz niewdzięczności, najczarniejszej niewdzięczności, niczego w tym domu oczekiwać nie mogę…

— Więc wiesz czy nie wiesz, gdzie jest testament? — spytał książę z jeszcze wyraźniejszym niż uprzednio tikiem na policzkach.

— Tak, byłam głupia, wierzyłam ludziom, kochałam ich, poświęcałam się dla nich. A powodzi się tylko tym, którzy są podli, wstrętni. Wiem, czyje to intrygi.

Chciała wstać, lecz książę przytrzymał ją za rękę. Księżniczka miała wyraz twarzy człowieka, który nagle rozczarował się do całego rodzaju ludzkiego; patrzyła gniewnie na swego rozmówcę.

— Jeszcze mamy czas, moja droga. Pamiętaj, Catiche, że wszystko to zostało dokonane nieświadomie, w chwili gniewu i choroby, a potem zapomniane. Naszym obowiązkiem, moja kochana, jest naprawienie jego błędu, przyniesienie mu ulgi w ostatnich chwilach właśnie przez niedopuszczenie do tej niesprawiedliwości; nie damy mu umrzeć z myślą, że unieszczęśliwił ludzi…

— Ludzi, którzy ofiarowali mu wszystko — podchwyciła księżniczka chcąc znowu wstać, ale książę nie dopuścił do tego — a czego on nigdy nie umiał docenić! Nie, mon cousin — dodała z westchnieniem — będę pamiętała, że na tym świecie nie można oczekiwać nagrody, że na tym świecie nie ma honoru ani sprawiedliwości. Na tym świecie trzeba być chytrą i złą.

— Voyons, uspokój się; znam twoje wspaniałomyślne serce.

— Nie, mam serce złe!

— Znam twe serce — powtórzył książę — cenię twą przyjaźń i pragnąłbym, abyś miała o mnie tę samą opinię. Uspokój się i parlons raison, dopóki jeszcze czas. Może pozostała doba, a może godzina. Opowiedz mi wszystko, co wiesz o testamencie, a zwłaszcza, gdzie on jest; powinnaś to wiedzieć. Weźmiemy go natychmiast i pokażemy hrabiemu. Najprawdopodobniej zapomniał już o nim i zechce go zniszczyć. Rozumiesz, że jedynym moim pragnieniem jest wykonać święcie jego wolę. Tylko po to tu przyjechałem. Tylko po to jestem tutaj, żeby pomóc jemu i wam.

— Teraz zrozumiałam wszystko. Wiem, czyje to intrygi. Wiem! — mówiła księżniczka.

— Nie o to chodzi, duszko.

— To pańska protégée, pańska miła Anna Michajłowna, której nie chciałabym nawet za pokojówkę, ta wstrętna, obrzydliwa kobieta!

— Ne perdons point de temps.

— Ach, proszę mi dać spokój, mon cousin! Ubiegłej zimy wkręciła się tutaj i nagadała hrabiemu takich obrzydliwości, takich wstrętnych rzeczy o nas wszystkich, a zwłaszcza o Sophie… Nie mogę tego powtórzyć… Aż hrabia rozchorował się i przez dwa tygodnie nie chciał nas widzieć. W tym okresie, wiem na pewno, napisał ten wstrętny, szkaradny dokument; ale sądziłam, że nie ma on żadnego znaczenia.

— Nous y voilà! Dlaczegoż wcześniej mi o tym nie powiedziałaś?

— W wytłaczanym portfelu, który trzyma pod poduszką… Teraz wiem — rzekła księżniczka, nie odpowiadając na pytanie. — Tak, jeżeli mam na sumieniu grzech, grzech duży, to nienawiść do tej podłej kobiety — krzyczała nieomal, zupełnie zmieniona. — I po co ona się tu wkręca? Ale powiem jej wszystko, wszystko! Przyjdzie czas!



XIX

Podczas gdy takie rozmowy toczyły się w salonie i w pokojach księżniczki, kareta z Piotrem (po którego posłano) i z Anną Michajłowną (która uważała za wskazane pojechać z nim) wjeżdżała na dziedziniec hrabiego Bezuchowa. Gdy koła pojazdu miękko zaturkotały po słomie rozścielonej pod oknami, Anna Michajłowna, zwróciwszy się do swego towarzysza z pocieszającymi słowami, stwierdziła, że śpi on w kącie karety, więc obudziła go. Ocknąwszy się, Pierre wysiadł za Anną Michajłowną i dopiero teraz pomyślał o czekającym go spotkaniu z umierającym ojcem. Zauważył, że podjechali nie pod frontowy, lecz pod tylny ganek. Gdy schodził ze stopnia karety, dwaj ludzie ubrani z miejska szybko odbiegli od ganku w cień ściany. Przystanąwszy, Piotr dostrzegł z obydwu stron domu jeszcze kilka podobnych postaci. Lecz ani Anna Michajłowna, ani lokaj, ani stangret, którzy nie mogli nie widzieć owych ludzi, nie zwrócili na nich uwagi. „Widocznie tak trzeba”, osądził Piotr i poszedł za Anną Michajłowną. Szła śpiesznie w górę słabo oświetlonymi, wąskimi kamiennymi schodami, nawołując ociągającego się Piotra, który nie rozumiał wprawdzie, po co ma w ogóle iść do hrabiego, a jeszcze mniej — dlaczego trzeba iść tylnymi schodami, ale sądząc z pewności postępowania i pośpiechu Anny Michajłowny, powiedział sobie, że jest to widać konieczne. W połowie schodów o mało ich nie przewrócili jacyś ludzie z kubłami, którzy, tupiąc butami, zbiegali z góry. Ludzie ci przycisnęli się do ściany, żeby przepuścić Piotra wraz z towarzyszką, na których widok nie okazali najmniejszego zdziwienia.

— Czy tędy do pokojów księżniczek? — spytała Anna Michajłowna jednego z nich.

— Tędy — odparł lokaj śmiało i głośno, jak gdyby teraz wolno już było wszystko. — Drzwi na lewo.

— Może hrabia mnie nie wzywał? — rzekł Piotr, wszedłszy na podest schodów. — Poszedłbym do siebie.

Anna Michajłowna przystanęła, aby Pierre mógł ją dogonić.

— Ah, mon ami! — rzekła, dotykając jego ręki tym samym ruchem, jakim z rana dotykała syna. — Croyez que je souffre autant que vous, mais soyez homme.

— Doprawdy, może lepiej pójdę — prosił Piotr, serdecznie patrząc przez okulary na Annę Michajłownę.

— Ah, mon ami, oubliez les torts qu'on a pu avoir envers vous, pensez que c'est votre père… Peut-être à l'agonie. — Westchnęła. — Je vous ai tout de suite aimé comme mon fils. Fiez-vous à moi, Pierre. Je n'oublierai pas vos intérêts.

Piotr nic nie rozumiał; odczuł jeszcze silniej, że widocznie wszystko powinno tak właśnie być, i pokornie poszedł za Anną Michajłowną otwierającą drzwi.

Prowadziły one do przedpokoju od strony tylnego wejścia. W kącie siedział staruszek-służący księżniczek i robił pończochę. Piotr nigdy nie był w tej części domu i nawet nie przypuszczał, że takie pokoje istnieją. Anna Michajłowna zapytała dziewczynę, która ich wyprzedziła z karafką na tacy (nazwała ją „miłą” i „kochaneczką”) o zdrowie księżniczek i pociągnęła Piotra dalej kamiennym korytarzem. Pierwsze drzwi na lewo prowadziły do komnat księżniczek. Pokojowa z karafką nie zamknęła ich w pośpiechu (wszystko w tym domu działo się w tej chwili pospiesznie) i Piotr oraz Anna Michajłowna, mijając je, zajrzeli mimo woli do pokoju, gdzie zatopieni w rozmowie siedzieli blisko siebie starsza księżniczka i książę Wasyl. Spostrzegłszy przechodzących, książę drgnął niecierpliwie i cofnął się raptownie w głąb fotela; księżniczka zerwała się i rozpaczliwym ruchem z całej siły trzasnęła drzwiami, żeby je zamknąć.

Ruch ten był tak niepodobny do jej zwykłego spokoju, a strach, jaki się odmalował na twarzy księcia Wasyla, tak nie licował ze zwykłą jego dostojnością, że Piotr stanął i pytająco sponad okularów spojrzał na swą przewodniczkę. Anna Michajłowna nie wyraziła żadnego zdziwienia, uśmiechnęła się tylko z lekka i westchnęła, jakby okazując, że się tego spodziewała.

— Soyez homme, mon ami, c'est moi qui veillerai à vos intérêts — rzekła w odpowiedzi na jego spojrzenie i jeszcze szybciej poszła korytarzem.

Piotr nie pojmował, o co chodzi, a jeszcze mniej, co znaczyło „veiller à vos intérêts”, ale uznał, że wszystko powinno było dziać się właśnie w ten sposób. Z korytarza weszli do sali na wpół oświetlonej, przylegającej do salonu hrabiego. Była to jedna z owych chłodnych a wspaniałych komnat, które Piotr znał od strony wejścia frontowego. Ale na środku pokoju stała pusta wanna, a na dywanie rozlana była woda. Nie zwracając na przybyłych uwagi, z komnaty naprzeciwko wyszedł na palcach lokaj i cerkiewny służący z kadzidłem. Weszli do znanego Piotrowi salonu z dwoma szerokimi oknami wychodzącymi na oranżerię i z wielkim popiersiem oraz portretem Katarzymy en pied naturalnej wielkości. Ciągle ci sami ludzie, prawie w tych samych pozach, siedzieli w salonie, rozmawiając szeptem. Wszyscy zamilkli i obejrzeli się na wchodzącą Annę Michajłownę i na jej zatroskaną, bladą twarz oraz na tęgiego, wysokiego Piotra, który pokornie szedł za nią ze spuszczoną głową. Z twarzy Anny Michajłowny przebijała świadomość, że nadeszła chwila decydująca; ruchem petersburskiej damy załatwiającej interesy, nie puszczając od siebie Piotra, weszła do pokoju jeszcze odważniej niż z rana. Czuła, że przyjęcie ma zapewnione, ponieważ prowadzi ze sobą tego, którego umierający chciał widzieć. Szybkim spojrzeniem obrzuciwszy wszystkich w pokoju i spostrzegłszy spowiednika hrabiego, Anna Michajłowna nagle nie tyle zgięła się, ile zmniejszyła; drobnymi kroczkami posunęła się ku duchownemu i z szacunkiem przyjęła błogosławieństwo najpierw jego, a potem drugiego kapłana.

— Chwała Bogu, że zdążyliśmy — rzekła do niego. — My wszyscy, krewni, tak baliśmy się! Oto ten młody człowiek, to syn hrabiego! — dodała ciszej. — Jakaż straszna chwila!

Powiedziawszy to, zbliżyła się do doktora.

— Cher docteur — rzekła — ce jeune homme est le fils du comte… Y a-t-il de l'espoir?

Doktor w milczeniu szybkim gestem wzniósł ramiona i oczy ku niebu. Anna Michajłowna takim samym ruchem wzniosła ramiona i oczy, nieomal je zamknąwszy, westchnęła i podeszła do Piotra. Ze szczególnym szacunkiem, czule a smutnie zwróciła się do niego:

— Ayez confiance en sa miséricorde! — rzekła i wskazała mu kanapkę, aby usiadł i poczekał na nią, sama zaś bezszelestnie skierowała się ku drzwiom, na które wszyscy patrzyli, i w ślad za ledwo dosłyszalnym skrzypnięciem znikła za nimi.

Pierre, zdecydowany podporządkować się swej przewodniczce, podszedł do kanapki, którą mu wskazała. Gdy tylko Anna Michajłowna znikła, spostrzegł, że spojrzenia wszystkich obecnych w pokoju skierowane są na niego i wyrażają coś więcej niż ciekawość i współczucie. Zauważył, że porozumiewano się między sobą szeptem, wskazując na niego oczami jakby ze strachem, a nawet przypochlebnie. Okazywano mu szacunek, którym go dawniej nigdy nie darzono: nieznajoma pani, rozmawiająca z duchownymi, wstała i zaproponowała mu swe miejsce; adiutant podniósł i podał mu upuszczoną rękawiczkę; lekarze z szacunkiem zamilkli, gdy ich mijał, i usunęli się, aby go przepuścić. Piotr chciał zrazu usiąść na innym miejscu, żeby owej pani nie krępować, chciał sam podnieść rękawiczkę i obejść lekarzy, którzy wcale nie stali mu na drodze, ale odczuł nagle, że byłoby to nieprzyzwoite, gdyż jest on dzisiejszej nocy człowiekiem, który ma obowiązek dokonania jakiegoś strasznego, a przez wszystkich oczekiwanego obrzędu, i dlatego powinien od wszystkich przyjmować usługi. Wziął w milczeniu rękawiczkę od adiutanta, usiadł na miejscu owej pani, położywszy w naiwnej pozie egipskiego posągu swe duże ręce na symetrycznie rozstawionych kolanach, i zdecydował w głębi duszy, iż wszystko tak właśnie powinno się odbywać, on zaś sam, aby zachować postawę i nie narobić głupstw, nie powinien tego wieczoru działać tak, jakby chciał, lecz musi poddać się całkowicie woli osób, które nim kierują.

Nie upłynęły dwie minuty, gdy książę Wasyl w swym domowym surducie z trzema gwiazdami, majestatycznie, z wysoko podniesioną głową wszedł do pokoju. Wydawało się, iż schudł od rana; oczy jego były większe niż zazwyczaj, gdy rozejrzawszy się po pokoju, zobaczył Piotra. Zbliżył się do niego, wziął go za rękę (czego nigdy dawniej nie robił) i pociągnął ją ku dołowi, jakby chcąc wypróbować, czy dobrze się trzyma.

— Courage, courage, mon ami. Il a demandé à vous voir. C'est bien… — rzekł i chciał odejść.

Ale Piotr uważał za konieczne spytać go:

— Jak zdrowie…

Urwał zakłopotany, nie wiedząc, czy przyzwoicie będzie nazwać umierającego „hrabią”; przykro zaś mu było nazwać go ojcem.

— Il a eu encore un coup, il y a une demi-heure. Miał jeszcze jeden udar. Courage, mon ami…

Myśli Piotra były tak pogmatwane, że przy słowie „udar” wyobraził sobie uderzenie jakiegoś ciała. Nie rozumiejąc, popatrzył na księcia Wasyla i dopiero po chwili zorientował się, że udarem nazywa się ową chorobę. Książę Wasyl w przejściu powiedział kilka słów do Lorraina i na palcach podszedł ku drzwiom. Nie umiał w ten sposób chodzić i niezgrabnie podskakiwał całym ciałem. Za nim weszła do pokoju hrabiego starsza księżniczka, za nią — duchowni z asystą i służba. Za drzwiami słychać było ruch i wreszcie wybiegła z nich Anna Michajłowna, blada, lecz ze zdecydowanym wyrazem świadomego spełniania powinności, i dotknąwszy ręki Piotra, rzekła:

— La bonté divine est inépuisable. C'est la cérémonie de l'extrême-onction qui va commencer. Venez!

Piotr przeszedł przez drzwi, stąpając po miękkim dywanie, i zauważył, że zarówno adiutant, jak nieznajoma pani oraz ktoś ze służby — wszyscy podążyli za nim, jak gdyby już teraz nie trzeba było prosić o pozwolenie wejścia do tego pokoju.



XX

Pierre znał dobrze ten duży pokój przedzielony kolumnami i łukiem, sklepiony, cały obity perskimi dywanami. Część za kolumnami, gdzie z jednej strony stało wysokie mahoniowe łoże z jedwabnymi kotarami, a z drugiej ogromny ołtarz z obrazami świętych, była czerwono i jaskrawo oświetlona, jak bywa oświetlona cerkiew podczas wieczornego nabożeństwa. Pod połyskującymi sukienkami ikon stał długi wolterowski fotel, a na fotelu — wymoszczonym śnieżnobiałymi, gładkimi i najwidoczniej świeżo powleczonymi poduszkami — leżała, do połowy pokryta jaskrawozieloną kołdrą, dobrze znana Piotrowi majestatyczna postać jego ojca, hrabiego Bezuchowa, z przypominającą lwa grzywą siwych włosów nad szerokim czołem i charakterystycznymi szlachetnymi fałdami skóry na pięknym czerwonawożółtym obliczu. Hrabia leżał pod ikonami; jego grube, duże ręce wyciągnięte były na kołdrze. W prawej, zwróconej wnętrzem dłoni w dół, między duży i wskazujący palec wstawiona została woskowa świeca, którą, wychylając się zza fotela, przytrzymywał stary służący. Nad fotelem stali duchowni we wspaniałych, połyskujących szatach, ze spadającymi na nie długimi włosami, z zapalonymi świecami w rękach, i powoli a uroczyście odprawiali nabożeństwo. Nieco dalej stały dwie młodsze księżniczki z chusteczkami przy oczach, a przed nimi najstarsza, Catiche, z gniewnym i zdecydowanym wyrazem twarzy, nie odrywając ani na chwilę oczu od ikon, jak gdyby mówiła wszystkim, że nie odpowiada za siebie, jeżeli się obejrzy. Anna Michajłowna, z łagodnym smutkiem i rezygnacją na twarzy, oraz nieznajoma dama znajdowały się przy drzwiach. Książę Wasyl stał z drugiej strony drzwi, blisko fotela, za rzeźbionym, aksamitnym wyściełanym krzesłem, które odwrócił do siebie tyłem; oparłszy na nim lewą rękę ze świecą, prawą żegnał się i za każdym razem, gdy dotykał palcami czoła, wznosił oczy ku górze. Twarz jego wyrażała spokojną pobożność i poddanie się woli Boga. Zdawało się, że mówiła: „Jeżeli nie rozumiecie tych uczuć, tym gorzej dla was”.

Za nim stał adiutant, lekarze i służba męska: mężczyźni i kobiety rozdzielili się jak w cerkwi. Wszyscy milczeli, żegnali się i słychać było tylko słowa modlitwy, stłumione basowe śpiewy, a w chwilach ciszy — przesuwanie nóg i westchnienia. Anna Michajłowna, ze znaczącym wyrazem twarzy, który wskazywał, że wie dobrze, co robi, przeszła przez cały pokój do Piotra i podała mu świecę. Zapalił ją i, zaabsorbowany przyglądaniem się otoczeniu, zaczął żegnać się właśnie tą ręką, w której trzymał świecę.

Młodsza księżniczka, Sophie, rumiana śmieszka z pieprzykiem, patrzyła na niego. Uśmiechnęła się, schowała twarz w chusteczkę i długo jej nie odejmowała, a spojrzawszy na Piotra, znów zaczęła się śmiać. Najwidoczniej nie czuła się na siłach patrzeć na niego bez śmiechu, a nie mogła się powstrzymać, żeby nie spojrzeć, toteż, aby uniknąć pokusy, nieznacznie przesunęła się za kolumnę. W środku nabożeństwa głosy celebrujących nagle umilkły. Duchowni zamienili kilka słów szeptem; stary służący, trzymający rękę hrabiego, wstał i odwrócił się do dam. Anna Michajłowna wystąpiła naprzód i nachyliwszy się nad chorym, przez ramię przywołała Lorraina. Doktor-Francuz — który stał bez zapalonej świecy, oparty o kolumnę, w pełnej szacunku pozie cudzoziemca, wyrażającej, że pomimo odmiennej wiary pojmuje ważność spełnianego obrządku i nawet go pochwala — cichymi krokami człowieka opanowanego i w pełni sił zbliżył się do chorego, ujął białymi cienkimi palcami wolną rękę, spoczywającą na zielonej kołdrze, i odwróciwszy się, zaczął w zamyśleniu badać puls. Choremu dano coś do wypicia, zakrzątnięto się koło niego, a potem znów powrócono na miejsca i nabożeństwo trwało dalej. Podczas tej przerwy Piotr zauważył, że książę Wasyl wyszedł zza swego krzesła i z wyrazem świadczącym, że wie, co robi (a jeżeli inni go nie rozumieją — tym gorzej dla nich), nie podszedł do chorego, ale minąwszy go, zbliżył się do starszej księżniczki i wraz z nią cofnął się w głąb sypialni, w stronę wysokiego łoża pod jedwabnymi zasłonami. Wyszli stamtąd oboje drzwiami w głębi, lecz przed końcem nabożeństwa jedno po drugim wrócili na swe miejsca. Piotr zwrócił na tę okoliczność nie więcej uwagi niż na wszelkie inne sprawy, zdecydowawszy raz na zawsze, że wszystko, co się tego wieczoru dzieje, jest bezwzględnie konieczne.

Dźwięki pień liturgicznych umilkły i rozległ się głos duchownego, który z szacunkiem winszował choremu przyjęcia sakramentów. Chory leżał nadal bez życia, nieruchomo. Wszystko wokół niego poruszyło się, rozległy się kroki i szepty, wśród których szept Anny Michajłowny wybijał się najdonioślej. Piotr usłyszał, jak powiedziała:

— Trzeba stanowczo przenieść go na łóżko, bo tutaj nie będzie można w żaden sposób…

Chorego tak obstąpili lekarze, księżniczki i służba, że Piotr nie widział już czerwonożółtej głowy o siwej grzywie, która ani na chwilę przez cały czas nabożeństwa nie znikała mu sprzed oczu, chociaż dostrzegał również inne twarze. Domyślił się z ostrożnych ruchów ludzi, którzy obstąpili łóżko, że umierającego podnieśli i przenoszą.

— Trzymaj się mojej ręki, bo upuścisz — usłyszał przestraszony szept jednego ze służących. — Od dołu… Jeszcze raz! — mówiły głosy, a ciężkie oddechy i suwanie nóg stały się śpieszniejsze, jak gdyby ciężar, który niesiono, był ponad ludzkie siły.

Niosący, a wśród nich była też Anna Michajłowna, zbliżyli się do Piotra i na chwilę zza pleców i karków ukazała się wysoka, tłusta, odkryta pierś i potężne ramiona chorego, niesione przez ludzi trzymających go pod pachy, oraz siwa, kędzierzawa lwia głowa. Głowa ta, o niezwykle szerokim czole i kościach policzkowych, pięknych zmysłowych ustach i majestatycznie chłodnym spojrzeniu, nie była zniekształcona przez bliskość śmierci. Była to ta sama głowa, którą Piotr pamiętał sprzed trzech miesięcy, gdy hrabia wyprawiał go do Petersburga. Ale teraz bezsilnie kołysała się w rytm nierównych kroków ludzkich, a chłodny, obojętny wzrok nie wiedział, na czym się zatrzymać.

Minęło kilka chwil krzątaniny przy wielkim łożu i ludzie, którzy przenieśli chorego, odstąpili. Anna Michajłowna dotknęła ręki Piotra i rzekła:

— Venez!

Pierre wraz z nią zbliżył się do łoża, na którym położono chorego w uroczystej pozycji, mającej najwidoczniej łączność z dokonaną ceremonią przyjęcia świętych sakramentów. Leżał z głową opartą wysoko na poduszkach. Ręce miał symetrycznie ułożone na zielonej jedwabnej kołdrze wnętrzem dłoni do dołu. Gdy Piotr się zbliżył, hrabia patrzył prosto na niego, ale patrzył tym wzrokiem, którego sens i znaczenie są dla ludzi niepojęte. Spojrzenie to albo nie mówiło nic poza tym, że dopóki oczy istnieją, trzeba przecież na coś patrzeć, albo mówiło aż nazbyt wiele… Piotr stanął, nie wiedząc, co robić, i pytająco obejrzał się za swą przewodniczką, Anną Michajłowną. Kobieta zrobiła szybki ruch oczami, wskazując rękę chorego i posyłając wargami pocałunek w powietrzu. Pierre, uważnie wyciągając szyję, żeby nie zaczepić o kołdrę, spełnił jej polecenie i przylgnął ustami do szerokiej, mięsistej dłoni. Ani ręka, ani żaden muskuł w twarzy hrabiego nie drgnął. Pierre znów spojrzał na Annę Michajłownę, pytając, co ma teraz zrobić. Oczami wskazała mu fotel stojący przy łożu. Pokornie zaczął się w nim usadawiać, pytając wzrokiem, czy robi to, co należy. Anna Michajłowna twierdząco skinęła głową. Piotr znowu przybrał uprzednią, symetrycznie naiwną pozę egipskiego posągu, żałując, że jego niezgrabne, grube ciało tyle zajmuje miejsca, i natężając wszystkie siły, aby wydawać się mniejszym, patrzył na ojca. Hrabia miał wzrok utkwiony nadal w miejsce, gdzie znajdowała się głowa Piotra wtedy, gdy stał. Anna Michajłowna wyrażała całą twarzą wzruszającą doniosłość tej ostatniej chwili widzenia się syna z ojcem. Trwało to ze dwie minuty, które wydały się Piotrowi godziną. Nagle szerokie mięśnie i fałdy twarzy hrabiego drgnęły. Drganie to przybierało na sile, piękne usta wykrzywiły się (dopiero teraz Piotr zrozumiał, jak bardzo bliski śmierci był jego ojciec) i wyrwał się z nich niejasny, chrypliwy dźwięk. Anna Michajłowna z natężeniem patrzyła w oczy chorego i starając się odgadnąć, co mogło mu być potrzebne, wskazywała to na Piotra, to na napój, to wymawiała szeptem a pytająco imię księcia Wasyla, to omiatała wzrokiem kołdrę. Oczy i twarz chorego wyrażały zniecierpliwienie. Zrobił wysiłek, aby spojrzeć na służącego, który, nie odstępując go, stał u wezgłowia.

— Życzą sobie przewrócić się na drugi boczek — szepnął służący i podszedł, aby odwrócić twarzą do ściany ciężkie ciało hrabiego.

Piotr podniósł się, żeby mu pomóc.

Podczas gdy hrabiego przewracano, ręka jego bezsilnie opadła w tył i chory zrobił daremny wysiłek, by ją przesunąć ku przodowi. Czy zauważył pełne przerażenia spojrzenie, z jakim Piotr patrzył na tę martwą rękę czy może jakaś inna myśl przemknęła mu w tej chwili przez zamierającą głowę, dość, że popatrzył na swą nieposłuszną dłoń, na przestraszoną twarz Piotra, znów na rękę i wreszcie na twarzy jego ukazał się nieharmonizujący z jego rysami wątły, cierpiętniczy uśmiech, wyrażający jak gdyby szyderstwo z własnej słabości. Nieoczekiwanie na widok tego uśmiechu Piotr poczuł drgnięcie w piersi, szczypanie w nosie i łzy zmąciły mu spojrzenie. Chorego odwrócono na bok, twarzą do ściany. Westchnął.

— Il est assoupi — rzekła Anna Michajłowna, zauważywszy księżniczkę, która przyszła na dyżur. — Allons.

Piotr wyszedł.



XXI

W salonie audiencyjnym nie było już nikogo, z wyjątkiem księcia Wasyla i starszej księżniczki, którzy, siedząc pod portretem Katarzyny, o czymś z ożywieniem rozmawiali. Zobaczywszy Piotra i jego przewodniczkę, zamilkli. Jak się Piotrowi wydało, księżniczka schowała coś i szepnęła:

— Nie mogę patrzeć na tę kobietę.

— Catiche a fait donner du thé dans le petit salon — rzekł książę Wasyl do Anny Michajłowny. — Allez, ma pauvre Anna Michajłowna, prenez quelque chose, autrement vous ne suffirez pas.

Piotr nie powiedział nic, tylko uścisnął mu z uczuciem rękę poniżej ramienia. Z Anną Michajłowną przeszedł do petit salon.

— Il n'y a rien qui restaure comme une tasse de cet excellent thé russe après une nuit blanche — mówił Lorrain z wyrazem powściągliwego ożywienia, pociągając łyk z cienkiej chińskiej filiżanki bez uszka.

Stał w małym, okrągłym saloniku przed stołem, na którym rozstawiono serwis do herbaty i kolację na zimno. Aby pokrzepić siły, zebrali się przy stole wszyscy przebywający tej nocy w domu hrabiego Bezuchowa. Piotr dobrze pamiętał ten mały, okrągły salonik z lustrami i maleńkimi stolikami. Podczas balów w domu hrabiego, Pierre, nieumiejący tańczyć, lubił siedzieć w tym niewielkim zwierciadlanym pokoju i obserwować, jak panie w balowych toaletach, w brylantach i perłach na wydekoltowanych gorsach, przechodząc tędy, przeglądały się w jaskrawo oświetlonych lustrach, kilkakrotnie odbijających postacie. Teraz ten sam pokój był ledwo oświetlony dwiema świecami i wśród nocy na jednym z małych stoliczków stały bezładnie rozstawione półmiski oraz serwis do herbaty, a rozmaici ludzie w codziennych strojach, rozmawiając szeptem, siedzieli i każdym ruchem, każdym słowem wykazywali, że nikt nie zapomina o tym, co się teraz dzieje i co się jeszcze stanie w sypialni. Piotr nie tknął jedzenia, chociaż był bardzo głodny. Obejrzał się pytająco na swą przewodniczkę i zobaczył, że na palcach wyszła znów do salonu, gdzie pozostał książę Wasyl ze starszą księżniczką. Przypuszczając, że i to jest potrzebne, odczekawszy chwilę, poszedł za nią. Anna Michajłowna stała obok księżniczki i obydwie mówiły jednocześnie zdenerwowanym szeptem.

— Księżna pozwoli, że sama osądzę, co potrzebne, a co niepotrzebne — mówiła księżniczka, będąc widocznie w stanie takiego zdenerwowania jak w owej chwili, kiedy zatrzaskiwała drzwi swego pokoju.

— Ależ kochana księżniczko — łagodnie i przekonująco tłumaczyła Anna Michajłowna, zastępując jej drogę i nie puszczając do sypialni — czy nie będzie to zbyt ciężkie dla biednego wuja w chwili, gdy potrzebny mu odpoczynek? W takich momentach rozmowa o sprawach świeckich, gdy dusza jego już jest przygotowana…

Książę Wasyl siedział w fotelu w swej niedbałej pozie, wysoko założywszy nogę na nogę. Policzki jego mocno drgały i opadając, zdawały się poszerzać ku dołowi; robił jednakże wrażenie człowieka mało zainteresowanego rozmową obu dam.

— Voyons, ma bonne Anna Michajłowna, laissez faire Catiche, wiesz, jak ją hrabia kocha.

— Ja nawet nie wiem, co jest w tym dokumencie — mówiła księżniczka, zwracając się do księcia Wasyla i wskazując na wytłaczany portfel, który trzymała w rękach. — Wiem tylko, że prawdziwy testament ma w biurku, a to jest papier zapomniany…

Chciała wyminąć Annę Michajłownę, lecz ta, podskoczywszy, znów zagrodziła jej drogę.

— Wiem. moja kochana, dobra księżniczko — rzekła, chwytając ręką portfel tak mocno, że widać było, iż go nieprędko puści. — Kochana księżniczko, proszę panią, błagam, niech się pani nad nim zlituje. Je vous en conjure…

Księżniczka milczała. Słychać było tylko odgłosy wytężonej walki o portfel. Widać było też, że jeżeli księżniczka zacznie mówić, nie będzie to nic pochlebnego dla Anny Michajłowny. Anna Michajłowna trzymała portfel mocno, lecz mimo to głos jej zachował całą swą lepkość i miękkość.

— Pierre, niech pan tu przyjdzie, mój drogi! Sądzę, że nie jest on zbędny w rodzinnej naradzie, nieprawdaż, książę?

— Dlaczego pan milczy, mon cousin? — krzyknęła nagle księżniczka tak głośno, że usłyszano ją w salonie i przestraszono się jej głosu. — Czemu pan milczy, gdy tu Bóg wie kto pozwala sobie wtrącać się i robić sceny na progu pokoju umierającego. Intrygantka! — wyszeptała ze złością i szarpnęła portfel z całej siły, ale Anna Michajłowna zrobiła kilka kroków, aby go utrzymać, i schwyciła księżniczkę za rękę.

— Och! — rzekł książę Wasyl z wyrzutem i zdziwieniem, po czym wstał. — C'est ridicule! Voyons, proszę puścić. Mówię pani.

Księżniczka puściła.

— Pani także!

Anna Michajłowna nie usłuchała go.

— Proszę puścić, mówię. Biorę to wszystko na siebie. Pójdę i spytam go. Ja… Dość już tego!

— Mais, mon prince — mówiła Anna Michajłowna — po przyjęciu tak wielkiego sakramentu dajcie mu chwilę spokoju. No, Piotrze, niech pan wyjawi swoje zdanie! — zwróciła się do młodego człowieka, który, podszedłszy blisko, ze zdziwieniem patrzył na gniewną twarz księżniczki, twarz, która zatraciła całą swą godność, oraz na drgające policzki księcia Wasyla.

— Proszę pamiętać, że będzie pani odpowiedzialna za wszystkie następstwa — rzekł surowo książę Wasyl. — Pani nie wie, co robi.

— Szkaradna kobieto! — wykrzyknęła księżniczka, rzucając się niespodzianie na Annę Michajłownę i wyrywając jej portfel.

Książę Wasyl spuścił głowę i rozłożył ręce.

W tej chwili drzwi, te straszne drzwi, na które tak długo patrzył Piotr i które tak cicho otwierano, gwałtownie się rozwarły, z trzaskiem stuknąwszy o ściany, i średnia księżniczka wybiegła stamtąd, załamując ręce.

— Co wy robicie? — rzekła z rozpaczą. — II s'en va et vous me laissez seule!

Starsza księżniczka upuściła portfel. Anna Michajłowna szybko schyliła się, schwyciła przedmiot sporu i pobiegła do sypialni. Starsza księżniczka i książę Wasyl, oprzytomniawszy, poszli za nią. Po kilku chwilach pierwsza wyszła stamtąd księżniczka z bladą, ściągniętą twarzą i zagryzioną dolną wargą. Na widok Piotra oblicze jej wyraziło niepohamowaną złość.

— No, niech się pan cieszy! — rzekła. — Czekał pan na to!

Zaszlochawszy, zakryła twarz chusteczką i wybiegła z pokoju.

Za księżniczką wyszedł książę Wasyl. Chwiejąc się, doszedł do kanapy, na której siedział Piotr, i upadł na nią, zasłaniając oczy ręką. Piotr zauważył, że książę jest blady, a dolna szczęka skacze i trzęsie mu się jak w febrze.

— Ach, mój drogi! — rzekł, ująwszy Piotra za łokieć, a w głosie jego była szczerość oraz słabość, których Piotr dawniej nigdy w nim nie dostrzegł. — Ileż grzeszymy, ile oszukujemy, a po co to wszystko? Idzie mi na szósty krzyżyk, mój drogi… Przecież mi… Wszystko kończy się śmiercią, wszystko… Śmierć jest straszna!

I zapłakał.

Anna Michajłowna wyszła ostatnia. Zbliżyła się do Piotra cichymi, wolnymi krokami.

— Pierre…! — rzekła.

Piotr spojrzał na nią pytająco. Pocałowała młodego człowieka w czoło, zwilżając je łzami. Chwilkę milczała.

— Il n'est plus…

Piotr patrzył na nią przez okulary.

— Allons, je vous reconduirai. Tâchez de pleurer. Rien ne soulage comme les larmes.

Wyprowadziła go do ciemnego salonu, a Piotr był zadowolony, że nikt tam nie widzi jego twarzy.

Anna Michajłowna odeszła od niego, a gdy wróciła, spał mocnym snem, podłożywszy rękę pod głowę.

Nazajutrz z rana Anna Michajłowna powiedziała do niego:

— Oui, mon cher. C'est une grande perte pour nous tous. Je ne parle pas de vous. Mais Dieu vous soutiendra, vous êtes jeune et vous voilà à la tête d'une immense fortune, je l'espère. Le testament n'a pas été encore ouvert. Je vous connais assez pour savoir que cela ne vous tournera pas la tête, mais cela vous impose des devoirs, et il faut être homme.

Piotr milczał.

— Peut-être plus tard je vous dirai, mon cher, que si je n'avais pas été là, Dieu sait ce qui serait arrivé. Vous savez, mon oncle avant-hier encore me promettait de ne pas oublier Boris. Mais il n'a pas eu le temps. J'espère, mon cher ami, que vous remplirez le désir de votre père.

Piotr nic nie rozumiał i w milczeniu, czerwieniąc się z zażenowania, patrzył na księżną Annę Michajłownę. Po rozmowie z Piotrem Anna Michajłowna odjechała do Rostowów i położyła się spać. Obudziwszy się z rana, opowiedziała zarówno im, jak wszystkim znajomym o szczegółach śmierci hrabiego Bezuchowa. Powiedziała, że hrabia umarł tak, jak i ona chciałaby umrzeć, a koniec jego był nie tylko wzruszający, lecz i budujący, zaś ostatnie widzenie ojca z synem było tak roztkliwiające, że nie może o tym wspominać bez łez, że nie wie nawet, kto zachowywał się lepiej w strasznych tych chwilach — czy ojciec, który tak wszystko i o wszystkich pamiętał i powiedział synowi tak wzruszające słowa, czy Piotr, który tak przybity, że litość brała, a jednak starał się skryć swój smutek, żeby nie zdenerwować umierającego ojca.

— C'est pénible, mais cela fait du bien; ça élève l'âme de voir des hommes comme le vieux comte et son digne fils — opowiadała.

O postępowaniu księżniczek i księcia Wasyla mówiła również, nie pochwalając go jednak, a opowiadała o tym w wielkiej tajemnicy, szeptem.



XXII

W Łysych Górach, majątku księcia Mikołaja Andriejewicza Bołkońskiego, oczekiwano z dnia na dzień przyjazdu młodego księcia Andrzeja z księżną; lecz oczekiwanie to nie mąciło ustalonego porządku, według którego upływało życie w domu starego księcia. Général en chef, książę Mikołaj Andriejewicz, nazywany w towarzystwie le roi de Prusse, od czasu gdy za cara Pawła zesłany został na wieś, przebywał stale w swoich Łysych Górach z córką, księżniczką Marią, i jej panną do towarzystwa, mademoiselle Bourienne. Jakkolwiek obecny cesarz zezwolił mu na wjazd do stolicy, książę w dalszym ciągu nie opuszczał wsi, mówiąc, że jeżeli ktoś ma do niego interes, to przejedzie z Moskwy te półtorej setki wiorst do Łysych Gór, on sam zaś nikogo i niczego nie potrzebuje. Mawiał, że istnieją tylko dwa źródła ludzkich wad: próżniactwo i zabobon, oraz tylko dwie zalety: pracowitość i rozum. Zajmował się osobiście wychowaniem córki i aby rozwinąć w niej obydwie te podstawowe zalety, dawał jej lekcje algebry i geometrii i rozkładał całe jej życie na szereg nieustannych zajęć. Sam również ustawicznie był zajęty pisaniem pamiętników, obliczeniami z zakresu wyższej matematyki, wyrobem tabakierek na tokarni, pracą w ogrodzie lub dozorowaniem robót budowlanych, które w jego majątku nigdy się nie kończyły. Ponieważ głównym warunkiem aktywności jest systematyczność, więc i porządek w trybie życia księcia doprowadzony był do najwyższego stopnia doskonałości. Wkraczał do sali jadalnej na obiad stale w takich samych, niezmiennych warunkach i stale nie tylko o tej samej godzinie, lecz i o tej samej minucie. W stosunku do otoczenia — od córki począwszy, na służbie skończywszy — był ostry i zawsze wymagający, toteż, jakkolwiek nie był okrutny, budził taki strach i szacunek, jakie z trudnością wzbudzałby człowiek najokrutniejszy. Chociaż został zdymisjonowany i nie miał teraz żadnego wpływu na sprawy państwowe, każdy naczelnik guberni, w której leżał majątek księcia, uważał za swój obowiązek stawić się u niego i — jak architekt, ogrodnik lub księżniczka Maria — czekał na oznaczoną godzinę ukazania się gospodarza w pokoju przyjęć. I każdy w owym pokoju doświadczał tego samego uczucia szacunku, a nawet strachu, w chwili gdy otwierały się olbrzymie, wysokie drzwi gabinetu i ukazywała się drobna figurka starca w upudrowanej peruce, o małych, szczupłych rękach i siwych krzaczastych brwiach, które niekiedy, gdy książę się zasępiał, omraczały blask mądrych i młodych, błyszczących oczu.

W dniu przyjazdu młodej pary księżniczka Maria, jak zwykle, o oznaczonej godzinie udała się do pokoju przyjęć na poranne przywitanie ojca i ze strachu żegnała się, odmawiając w duchu pacierz. Codziennie tu przychodziła i codziennie modliła się, żeby to poranne powitanie odbyło się pomyślnie.

Staruszek-służący w upudrowanej peruce, siedzący w pokoju, cicho wstał i szepnął:

— Proszę wejść.

Z wnętrza słychać było równomierny stuk tokarni. Księżniczka nieśmiało pociągnęła drzwi, otwierające się lekko i bez szmeru, i stanęła w progu. Książę pracował przy warsztacie i obejrzawszy się, kontynuował robotę.

Ogromny gabinet przepełniony był przedmiotami najwidoczniej ciągle używanymi. Duży stół, na którym leżały książki i plany, wysokie oszklone szafy biblioteczne z kluczami w drzwiach, wysoki pulpit do pisania na stojąco, na którym leżał otwarty zeszyt, tokarnia z rozłożonymi instrumentami i rozsypanymi dookoła wiórami — wszystko to świadczyło o różnorodnej, ustawicznej i solidnej pracowitości. W ruchach niedużej nogi księcia, obutej w tatarski, wyszywany srebrem bucik, w twardym nacisku żylastej, suchej ręki widać było zaciętą, twardą siłę krzepkiej starości. Zrobiwszy jeszcze kilka obrotów, zdjął nogę z pedału tokarni, otarł dłuto, rzucił je do skórzanej torby umocowanej przy warsztacie i zbliżywszy się do stołu, skinął na córkę. Nie błogosławił swych dzieci nigdy; podawszy do pocałunku szczeciniasty, jeszcze nieogolony policzek, rzekł, spojrzawszy na dziewczynę surowo, a zarazem uważnie i czule:

— Zdrowa? No, to siadaj!

Wziął zeszyt geometryczny, zapisany jego własną ręką, i przysunął sobie nogą fotel.

— Na jutro! — rzekł, szybko odszukując stronicę i zaznaczając twardym paznokciem tekst od jednego paragrafu do drugiego.

Księżniczka pochyliła się nad zeszytem.

— Czekaj, list do ciebie — rzekł nagle starzec, wyjmując z torby umocowanej nad stołem kopertę zaadresowaną kobiecą ręką i rzucając ją na stół.

Twarz księżniczki pokryła się na widok listu czerwonymi plamami. Szybko wzięła papier i pochyliła się nad nim.

— Od Heloizy? — spytał książę, ukazując w chłodnym uśmiechu żółtawe, lecz jeszcze mocne zęby.

— Ależ nie, od Julie — rzekła księżniczka, nieśmiało podnosząc wzrok i uśmiechając się lekko.

— Dwa listy jeszcze przepuszczę, a trzeci przeczytam — rzekł surowo książę. — Obawiam się, że piszecie dużo bzdur. Trzeci przeczytam!

— Proszę przeczytać nawet ten, mon père — odparła księżniczka, rumieniąc się jeszcze bardziej i podając mu list.

— Trzeci, powiedziałem, trzeci! — krzyknął krótko książę, odtrącając list; i oparłszy się łokciem na stole, przysunął do siebie zeszyt z geometrycznymi wykresami.

— No, moja panno — zaczął, przysunąwszy się do córki, i nachylił się nisko nad zeszytem, kładąc rękę na oparciu fotela, na którym siedziała księżniczka; dziewczyna poczuła się owiana ze wszystkich stron zapachem ojca, zapachem starczo ostrym i przesyconym tytoniem, zapachem, który tak dawno znała. — No, moja panno, trójkąty te są podobne: racz popatrzeć, kąt ABC…

Księżniczka z lękiem spoglądała na błyszczące tuż przy niej oczy ojca; czerwone plamy falami przepływały po jej twarzy i widać było, iż dziewczyna nic nie pojmuje i tak się boi, że strach ten nie pozwala jej zrozumieć dalszych, chociażby nie wiedzieć jak przejrzystych wywodów ojca. Czy winien był nauczyciel czy też uczennica — nie wiadomo, ale codziennie powtarzało się to samo: księżniczce wszystko się mąciło przed oczami, nic nie widziała, nic nie słyszała, czuła tylko obok siebie suchą twarz surowego ojca, czuła jego oddech oraz zapach i myślała jedynie o tym, jakby się czym prędzej wydostać z gabinetu i u siebie, na wolności, zrozumieć zadanie. Starzec irytował się; z trzaskiem odsuwając i przysuwając fotel, na którym siedział, robił wysiłki, żeby się nie gorączkować, a jednak prawie za każdym razem złościł się, wymyślał, a niekiedy ciskał zeszytem.

Księżniczka dała błędną odpowiedź.

— No, czy nie oślica! — krzyknął, odtrącając zeszyt i szybko się odwracając; ale natychmiast wstał, przeszedł się po pokoju i dotknąwszy rękami włosów księżniczki, usiadł znowu.

Przysunął się i ciągnął dalej wyjaśnienia.

— Nie można tak, księżniczko, nie można — rzekł, gdy dziewczyna, zamknąwszy zeszyt z zadaną lekcją, zabierała się do odejścia. — Matematyka to wielka rzecz, moja panno. A nie chcę, żebyś była podobna do naszych głupich dam. Przecierpisz i polubisz. — Poklepał ją po policzku. — Głupota wyjdzie ci z głowy.

Księżniczka chciała odejść, lecz zatrzymał ją gestem i z wysokiego pulpitu wyjął nową, nierozciętą książkę.

— Oto jeszcze jakiś Klucz tajemnicy przysłała ci twoja Heloiza. Religijna! Ja się do niczyjej wiary nie wtrącam… Przejrzałem. Weź! No idź, idź!

Poklepał ją po ramieniu i sam zamknął za nią drzwi.

Księżniczka Maria wróciła do swego pokoju ze smutnym i wystraszonym wyrazem twarzy, który rzadko ją opuszczał i sprawiał, że twarz ta, chorowita i nieładna, stawała się jeszcze brzydsza; usiadła przy biurku zastawionym miniaturowymi portrecikami i zajętym zeszytami oraz książkami. Była równie nieporządna, jak porządny był jej ojciec. Odłożyła zeszyty z geometrią i niecierpliwie otworzyła list. Pochodził od najbliższej przyjaciółki z czasów dziecięctwa; była nią ta sama Julie Karagina, która bawiła na imieninach u Rostowów.

Julie pisała:





Chère et excellente amie, quelle chose terrible et effrayante que l'absence! J'ai beau me dire que la moitié de mon existence et de mon bonheur est en vous, que malgré la distance qui nous sépare, nos cœurs sont unis par des liens indissolubles; le mien se révolte contre la destinée et je ne puis, malgré les plaisirs et les distractions qui m'entourent, vaincre une certaine tristesse cachée que je ressens au fond du cœur depuis notre séparation. Pourquoi ne sommes-nous pas réunies, comme cet été dans votre grand cabinet sur le canapé bleu, le canapé à confidences? Pourquoi ne puis-je, comme il y a trois mois puiser de nouvelles forces morales dans votre regard si doux, si calme et si pénétrant, regard que j'aimais tant et que je crois voir devant moi, quand je vous écris?




Doczytawszy do tego miejsca, księżniczka Maria westchnęła, spojrzała na siebie w trumeau, stojącym na prawo od niej. Lustro odzwierciedliło nieładną, wątłą postać i chudą twarz. Oczy, zawsze smutne, patrzyły teraz ze specjalnym wyrazem beznadziejności. „Pochlebia mi”, pomyślała księżniczka, odwróciła się i zaczęła czytać dalej. Ale Julie nie pochlebiała swej przyjaciółce — oczy księżniczki, rzeczywiście duże, głębokie i promienne (jak gdyby promienie ciepłego światła biły z nich niekiedy snopami), były tak piękne, że bardzo często pomimo brzydoty całej twarzy pociągały bardziej niż uroda. Ale księżniczka nigdy nie widziała miłego wyrazu swych oczu, owego wyrazu, którego nabierały w chwilach, gdy nie myślała o sobie. Jak u wszystkich ludzi twarz jej miała wyraz naciągnięty, sztuczny i brzydki, gdy przeglądała się w lustrze. Czytała dalej:





Tout Moscou ne parle que guerre. L'un de mes deux frères est déjà à l'étranger, l'autre est avec la garde, qui se met en marche vers la frontière. Notre cher empereur a quitté Pétersbourg et, à ce qu'on prétend, compte lui-même exposer sa précieuse existence aux chances de la guerre. Dieu veuille que le monstre corsicain, qui détruit le repos de l'Europe, soit terrassé par l'ange que le Tout-Puissant, dans Sa miséricorde, nous a donné pour souverain. Sans parler de mes frères, cette guerre m'a privée d'une relation des plus chères à mon cœur. Je parle du jeune Nicolas Rostoff, qui avec son enthousiasme n'a pu supporter l'inaction et a quitté l'université pour aller s'enrôler dans l'armée. Eh bien, chère Marie, je vous avouerai, que, malgré son extrême jeunesse, son départ pour l'armée a été un grand chagrin pour moi. Le jeune homme, dont je vous parlais cet été, a tant de noblesse, de véritable jeunesse qu'on rencontre si rarement dans le siècle où nous vivons parmi nos vieillards de vingt ans. Il a surtout tant de franchise et de cœur. Il est tellement pur et poétique, que mes relations avec lui, quelque passagères qu'elles fussent, ont été l'une des plus douces jouissances de mon pauvre cœur, qui a déjà tant souffert. Je vous raconterai un jour nos adieux et tout ce qui s'est dit en partant. Tout cela est encore trop frais. Ah! chère amie, vous êtes heureuse de ne pas connaître ces jouissances et ces peines si poignantes. Vous êtes heureuse, puisque les dernières sont ordinairement les plus fortes! Je sais fort bien, que le comte Nicolas est trop jeune pour pouvoir jamais devenir pour moi quelque chose de plus qu'un ami, mais cette douce amitié, ces relations si poétiques et si pures ont été un besoin pour mon cœur. Mais n'en parlons plus. La grande nouvelle du jour, qui occupe tout Moscou, est la mort du vieux comte Besuchoff et son héritage. Figurez-vous, que les trois princesses n'ont reçu que très peu de chose, le prince Basile rien, et que c'est M. Pierre qui a tout hérité et qui, par-dessus le marché, a été reconnu pour fils légitime, par conséquent comte Besuchoff et possesseur de la plus belle fortune de la Russie. On prétend que le prince Basile a joué un très vilain rôle dans toute cette histoire et qu'il est reparti tout penaud pour Pétersbourg.

Je vous avoue, que je comprends très peu toutes ces affaires de legs et de testament; ce que je sais, c'est que depuis que le jeune homme que nous connaissions tous sous le nom de M. Pierre tout court est devenu comte Besuchoff et possesseur de l'une des plus grandes fortunes de la Russie, je m'amuse fort à observer les changements de ton et des manières des mamans accablées de filles à marier et des demoiselles elles-mêmes à l'égard de cet individu, qui, par parenthèse, m'a paru toujours être un pauvre sire. Comme on s'amuse depuis deux ans à me donner des promis que je ne connais pas le plus souvent, la chronique matrimoniale de Moscou me fait comtesse Besuchoff. Mais vous sentez bien que je ne me soucie nullement de le devenir. À propos de mariage, savez-vous que tout dernièrement *la tante en général* Anna Michajłowna m'a confié sous le sceau du plus grand secret un projet de mariage pour vous. Ce n'est ni plus ni moins que le fils du prince Basile, Anatole, qu'on voudrait ranger en le mariant à une personne riche et distinguée, et c'est sur vous qu'est tombé le choix des parents. Je ne sais comment vous envisagerez la chose, mais j'ai cru de mon devoir de vous en avertir. On le dit très beau et très mauvais sujet; c'est tout ce que j'ai pu savoir sur son compte.

Mais assez de bavardage comme cela. Je finis mon second feuillet, et maman me fait chercher pour aller dîner chez les Apraksines. Lisez le livre mystique que je vous envoie et qui fait fureur chez nous. Quoiqu'il y ait des choses dans ce livre difficiles à atteindre avec la faible conception humaine, c'est un livre admirable dont la lecture calme et élève l'âme… Adieu. Mes respects à Monsieur votre père et mes compliments à mademoiselle Bourienne. Je vous embrasse comme je vous aime.

Julie

P.S. Donnez-moi des nouvelles de votre frère et de sa charmante petite femme.




Księżniczka zastanowiła się, uśmiechnęła w zamyśleniu (przy czym twarz jej, rozświetlona promiennymi oczami, zupełnie się zmieniła), potem nagle wstała i ciężko stąpając, podeszła do stołu. Wyjęła papier i ręka jej zaczęła szybko przesuwać się po nim. Oto co pisała w odpowiedzi:





Chère et excellente amie, votre lettre du 13 m'a causé une grande joie. Vous m'aimez donc toujours, ma poétique Julie. L'absence, dont vous dites tant de mal, n'a donc pas eu son influence habituelle sur vous. Vous vous plaignez de l'absence — que devrais-je dire, moi, si j'osais me plaindre, privée de tous ceux qui me sont chers? Ah! si nous n'avions pas la religion pour nous consoler, la vie serait bien triste. Pourquoi me supposez-vous un regard sévère, quand vous me parlez de votre affection pour le jeune homme? Sous ce rapport je ne suis rigide que pour moi. Je comprends ces sentiments chez les autres et si je ne puis approuver ne les ayant jamais ressentis, je ne les condamne pas. Il me paraît seulement que l'amour chrétien, l'amour du prochain, l'amour pour ses ennemis est plus méritoire, plus doux et plus beau, que ne le sont les sentiments que peuvent inspirer les beaux yeux d'un jeune homme à une jeune fille poétique et aimante comme vous.

La nouvelle de la mort du comte Bezuchoff nous est parvenue avant votre lettre, et mon père en a été très affecté. Il dit que c'était l'avant-dernier représentant du grand siècle, et qu'à présent c'est son tour; mais qu'il fera son possible pour que son tour vienne le plus tard possible. Que Dieu nous garde de ce terrible malheur! Je ne puis partager votre opinion sur Pierre que j'ai connu enfant. Il me paraissait toujours avoir un cœur excellent, et c'est la qualité que j'estime le plus dans les gens. Quant à son héritage et au rôle qu'y a joué le prince Basile, c'est bien triste pour tous les deux. Ah! chère amie, la parole de notre divin Sauveur qu'il est plus aisé à un chameau de passer par le trou d'une aiguille, qu'il ne l'est à un riche d'entrer dans le royaume de Dieu, cette parole est terriblement vraie; je plains le prince Basile et je regrette encore davantage Pierre. Si jeune et accablé de cette richesse, que de tentations n'aurait-il pas à subir! Si on me demandait ce que je désirerais le plus au monde, ce serait d'être plus pauvre que le plus pauvre des mendiants. Mille grâces, chère amie, pour l'ouvrage que vous m'envoyez, et qui fait si grande fureur chez vous. Cependant, puisque vous me dites qu'au milieu de plusieurs bonnes choses il y en a d'autres que la faible conception humaine ne peut atteindre, il me paraît assez inutile de s'occuper d'une lecture inintelligible, qui par là même ne pourrait être d'aucun fruit. Je n'ai jamais pu comprendre la passion qu'ont certaines personnes de s'embrouiller l'entendement, en s'attachant à des livres mystiques, qui n'élèvent que des doutes dans leurs esprits exaltant leur imagination, et leur donnent un caractère d'exagération tout à fait contraire à la simplicité chrétienne. Lisons les Apôtres et l'Évangile. Ne cherchons pas à pénétrer ce que ceux-là renferment de mystérieux, car, comment oserions-nous, misérables pécheurs que nous sommes, prétendre à nous initier dans les secrets terribles et sacrés de la Providence, tant que nous portons cette dépouille charnelle, qui élève entre nous et l'Éternel un voile impénétrable? Bornons-nous donc à étudier les principes sublimes que notre divin Sauveur nous a laissé pour notre conduite ici-bas; cherchons à nous y conformer et à les suivre, persuadons-nous que moins nous donnons d'essor à notre faible esprit humain et plus il est agréable à Dieu, qui rejette toute science ne venant pas de Lui; que moins nous cherchons à approfondir ce qu'il Lui a plu de dérober à notre connaissance, et plutôt Il nous en accordera la découverte par Son divin esprit.

Mon père ne m'a pas parlé du prétendant, mais il m'a dit seulement qu'il a reçu une lettre et attendait une visite du prince Basile. Pour ce qui est du projet de mariage qui me regarde, je vous dirai, chère et excellente amie, que le mariage, selon moi, est une institution divine à laquelle il faut se conformer. Quelque pénible que cela soit pour moi, si le Tout-Puissant m'impose jamais les devoirs d'épouse et de mère, je tâcherai de les remplir aussi fidèlement que je le pourrai, sans m'inquiéter de l'examen de mes sentiments à l'égard de celui qu'il me donnera pour époux. J'ai reçu une lettre de mon frère, qui m'annonce son arrivée à Łyse Góry avec sa femme. Ce sera une joie de courte durée, puisqu'il nous quitte pour prendre part à cette malheureuse guerre, à laquelle nous sommes entraînés Dieu sait comment et pourquoi. Non seulement chez vous au centre des affaires et du monde on ne parle que de guerre, mais ici, au milieu de ces travaux champêtres et de ce calme de la nature que les citadins se représentent ordinairement à la campagne, les bruits de la guerre se font entendre et sentir péniblement. Mon père ne parle que marche et contremarche, choses auxquelles je ne comprends rien; et avant-hier en faisant ma promenade habituelle dans la rue du village, je fus témoin d'une scène déchirante… C'était un convoi des recrues enrôlées chez nous et expédiées pour l'armée… Il fallait voir l'état dans lequel se trouvaient les mères, les femmes, les enfants des hommes qui partaient et entendre les sanglots des uns et des autres! On dirait que l'humanité a oublié les lois de son divin Sauveur, qui prêchait l'amour et le pardon des offenses, et qu'elle fait consister son plus grand mérite dans l'art de s'entre-tuer.

Adieu, chère et bonne amie, que notre divin Sauveur et Sa très Sainte Mère vous aient en Leur sainte et puissante garde.

Marie




— Ah, vous expédiez le courrier, princesse, moi, j'ai déjà expédié le mien. J'ai écrit à ma pauvre mère — powiedziała szybko przyjemnym, dźwięcznym głosikiem uśmiechnięta mademoiselle Bourienne, wymawiając „r” z francuska i wnosząc w skupiony, smutny i pochmurny nastrój księżniczki Marii zupełnie inny, lekkomyślny i wesoły, zadowolony z siebie ton.

— Princesse, il faut que je vous prévienne — dodała, zniżając głos — le prince a eu une altercation — (altercation rzekła, specjalnie podkreślając „r” i z zadowoleniem przysłuchując się samej sobie) — une altercation avec Michel Ivanovic. Il est de très mauvaise humeur, très morose. Soyez prévenue, vous savez…

— Ah, chère amie — odparła księżniczka Maria — je vous ai priée de ne jamais me prévenir de l'humeur dans laquelle se trouve mon père. Je ne me permets pas de le juger et je ne voudrais pas que les autres le fassent.

Księżniczka spojrzała na zegar i spostrzegłszy, że straciła już pięć minut z czasu, który powinna była wypełnić grą na klawikordzie, poszła z przestraszoną miną do salonu. Między dwunastą a drugą, zgodnie z ustalonym porządkiem dnia, książę odpoczywał, a księżniczka grała.



XXIII

Siwy kamerdyner siedział, drzemiąc i przysłuchując się chrapaniu księcia w ogromnym gabinecie. Z głębi domu, zza zamkniętych drzwi słychać było trudne pasaże z sonaty Dusseka, powtarzane po dwadzieścia razy.

W tym czasie zajechała przed ganek kareta i bryczka; z karety wysiadł książę Andrzej, pomógł wyjść swej małej żonie i przepuścił ją pierwszą. Siwy Tichon w peruce, wyjrzawszy zza drzwi pokoju kredensowego, szeptem zameldował, iż książę raczy odpoczywać. I szybko zamknął drzwi. Tichon wiedział, że ani przyjazd syna, ani żadne niezwykłe zdarzenia nie powinny zakłócić porządku dnia. Książę Andrzej najwidoczniej wiedział o tym równie dobrze jak Tichon; popatrzył na zegarek jakby dla sprawdzenia, czy przyzwyczajenia ojca nie uległy zmianie w czasie, w którym go nie widział, i przekonawszy się, że nie, powiedział do żony:

— Za dwadzieścia minut wstanie. Chodźmy do księżniczki Marii.

Mała księżna zaokrągliła się jeszcze bardziej, ale oczy i krótka warga pokryta puszkiem wznosiły się w uśmiechu jak dawniej wesoło i uroczo, gdy przemówiła.

— Mais c'est un palais! — rzekła do męża, rozglądając się dookoła z takim wyrazem, z jakim darzy się pochwałami gospodarza balu. — Allons, vite, vite! — Oglądała się i uśmiechała do Tichona, do męża i do towarzyszącego im lokaja. — C'est Marie qui s'exerce? Allons doucement, il faut la surprendre.

Książę Andrzej szedł za nią z ugrzecznionym i smutnym wyrazem twarzy.

— Zestarzałeś się, Tichonie — rzekł w przejściu do starca całującego go w rękę.

Zanim weszli do pokoju, z którego słychać było dźwięki klawikordu, wybiegła z bocznych drzwi ładniutka jasnowłosa Francuzka. mademoiselle Bourienne wydawała się nieprzytomna z zachwytu.

— Ah, quel bonheur pour la princesse! — rzekła. — Enfin! Il faut que je la prévienne.

— Non, non, de grâce… Vous êtes mademoiselle Bourienne? Je vous connais déjà par l'amitié que vous porte ma belle-sœur — powiedziała księżna, całując się z nią. — Elle ne nous attend pas.

Podeszli do drzwi salonu, za którymi słychać było wciąż od nowa powtarzany pasaż. Książę Andrzej zatrzymał się i zmarszczył, jakby w oczekiwaniu czegoś przykrego.

Księżna weszła. Pasaż urwał się nagle, rozległ się okrzyk, ciężkie kroki księżniczki Marii i odgłosy pocałunków. Gdy książę Andrzej wszedł, księżniczka i księżna (które raz tylko — i to krótko — widziały się podczas wesela księcia Andrzeja), objąwszy się mocno, przyciskały wargi do miejsc, na jakie natrafiały w danej chwili. mademoiselle Bourienne stała obok, przyłożywszy ręce do serca, nabożnie uśmiechnięta, najwidoczniej gotowa równie dobrze rozpłakać się, jak roześmiać. Książę Andrzej wzruszył ramionami i skrzywił się, jak to czynią miłośnicy muzyki, usłyszawszy fałszywą nutę. Obydwie kobiety rozluźniły uścisk, po czym znowu, jakby w obawie spóźnienia się, pochwyciły swe ręce i zaczęły je całować, wyrywając je sobie wzajemnie, potem zaczęły całować się po twarzach, nagle — zupełnie nieoczekiwanie dla księcia Andrzeja — obydwie rozpłakały się i znowu zaczęły się całować. mademoiselle Bourienne także zapłakała.

Księciu Andrzejowi sprawiało to wyraźną przykrość, ale obydwu kobietom płacz ich wydawał się naturalny; zdawać by się mogło, iż nawet nie przypuszczały, żeby ich spotkanie mogło się odbyć inaczej.

— Ah, chère! Ah, Marie… — zaczęły nagle jednocześnie i zaśmiały się. — J'ai rêvé cette nuit… Vous ne nous attendiez donc pas? Ah, Marie, vous avez maigri… Et vous avez repris…

— J'ai tout de suite reconnu Madame la princesse — wtrąciła mademoiselle Bourienne.

— Et moi, qui ne me doutais pas! — wykrzyknęła księżniczka Maria. — Ah, André, je ne vous voyais pas.

Książę Andrzej pocałował się z siostrą, wziąwszy ją za rękę, i powiedział, że jest nadal taką samą pleurnicheuse, jaką była zawsze. Księżniczka Maria odwróciła się do brata i pełne miłości, ciepłe i łagodne spojrzenie jej pięknych w tej chwili, wielkich promiennych oczu poprzez łzy spoczęło na twarzy księcia Andrzeja.

Księżna mówiła bez ustanku. Krótka górna warga z puszkiem co chwila opadała, dotykała różowej dolnej wargi i znów ukazywał się uśmiech okraszony błyskiem zębów i lśnieniem oczu. Księżna opowiadała o wypadku na Spaskiej Górze, który mógł być niebezpieczny ze względu na jej stan. Zaraz po tym oznajmiła, że wszystkie suknie zostawiła w Petersburgu, tutaj zaś będzie chodziła Bóg wie w czym, że książę Andrzej zupełnie się zmienił, że Kitty Odyńcowa wyszła za mąż za starca i że upatrzono narzeczonego dla księżniczki Marii, pour tout de bon, ale o tym będzie się mówiło później. Księżniczka Maria wciąż jeszcze w milczeniu patrzyła na brata, a w jej przepięknych oczach malowała się miłość i smutek. Widać było, że szła teraz za biegiem swych własnych myśli, niezależnych od paplaniny bratowej. W środku jej opowiadania o ostatnim święcie w Petersburgu zwróciła się do brata.

— Więc stanowczo jedziesz na wojnę, André? — rzekła z westchnieniem.

Lise westchnęła również.

— Nawet jutro — odparł brat.

— Il m'abandonne ici, et Dieu sait pourquoi, quand il aurait pu avoir de l'avancement…

Księżniczka Maria nie wysłuchała bratowej do końca i snując dalej nić swych myśli, zwróciła się do niej, łagodnym spojrzeniem wskazując jej brzuch.

— Na pewno? — spytała.

Twarz księżnej zmieniła się. Westchnęła.

— Tak, na pewno — odparła. — Ach, to takie straszne…

Warga Lizy opadła. Zbliżyła twarz do twarzy szwagierki i znów nagle zapłakała.

— Powinna odpocząć — rzekł książę Andrzej, chmurząc się. — Prawda, Lizo? Zaprowadź ją do siebie, a ja pójdę do ojczulka. Nie zmienił się?

— Taki sam, taki sam; nie wiem, jaki ci się wyda — odpowiedziała radośnie księżniczka.

— I te same godziny, i te same spacery po alejach? Warsztat? — pytał książę Andrzej z ledwo dostrzegalnym uśmiechem, zdradzającym, że pomimo całej miłości i szacunku dla ojca zdawał sobie sprawę z jego słabostek.

— Te same godziny i warsztat, i prócz tego matematyka, i moje lekcje geometrii! — radośnie odparła księżniczka Maria, jak gdyby te lekcje należały do najweselszych wydarzeń w jej życiu.

Po upływie dwudziestu minut, kiedy nadszedł czas, w którym stary książę zwykł był wstawać, Tichon zjawił się, prosząc młodego pana do ojca. Starzec zrobił wyjątek w swym trybie życia, aby uczcić przyjazd syna: kazał wpuścić go do swoich pokojów podczas ubierania się przed obiadem. Książę nosił się po staroświecku, był w zeszłowiecznym stroju — kaftan i pudrowana fryzura. Gdy książę Andrzej wszedł do ojca (nie ze skwaszonym wyrazem twarzy i manierami, jakie przybierał w salonach, lecz z ożywieniem, które przejawiał w rozmowach z Piotrem), starzec w pudermantlu siedział w garderobie na szerokim fotelu obitym safianem i poddawał głowę rękom Tichona.

— A, wojak! Chcesz Bonapartego zawojować? — rzekł i potrząsnął upudrowaną głową, o ile pozwalał mu na ten ruch warkocz, splatany przez Tichona. — Przynajmniej ty zabierz się do niego dobrze, bo gotów i nas wkrótce zaliczyć do rzędu swoich poddanych. Witajże! — dodał i nadstawił mu policzek.

Stary był w dobrym humorze po przedobiednim śnie. (Mawiał, że sen po obiedzie jest srebrny, a przed obiadem złoty). Spod gęstych krzaczastych brwi radośnie zerkał na syna. Książę Andrzej podszedł i pocałował ojca we wskazane mu miejsce. Nie podjął ulubionego tematu rozmów ojca, który natrząsał się ze współczesnych wojskowych, a szczególnie z Bonapartego.

— Tak, przyjechałem do ojczulka z żoną, która jest w odmiennym stanie — rzekł książę Andrzej, badając ożywionymi a pełnymi szacunku oczami grę rysów ojcowskiej twarzy. — Jak zdrowie ojczulka?

— Chorzy, bratku, bywają tylko głupcy i rozpustnicy, a ty mnie znasz: od rana do wieczora jestem zajęty, a przy tym wstrzemięźliwy, więc i zdrów.

— Chwała Bogu — rzekł syn z uśmiechem.

— Bóg nie ma nic do tego. No, opowiadaj — ciągnął, powracając do swego ulubionego konika — jak was Niemcy nauczyli walczyć z Bonapartem według waszej nowej nauki, zwanej strategią.

Książę Andrzej uśmiechnął się.

— Niechże ojczulek pozwoli mi oprzytomnieć — rzekł z uśmiechem pokazującym, że słabostki ojca nie przeszkadzają mu szanować go i kochać. — Przecież nawet się jeszcze nie rozlokowałem.

— Bajesz, bajesz! — zawołał stary, wstrząsając warkoczykiem, żeby spróbować, czy dosyć mocno spleciony, i chwytając syna za rękę. — Mieszkanie dla twojej żony gotowe. Księżniczka Maria zaprowadzi ją, pokaże i zamęczy ją swym gadaniem. To są ich babskie sprawy. Rad ją widzę! Siedź, opowiadaj! Armię Michelsona rozumiem, Tołstoja też… Lądowanie jednoczesne… A co będzie robić armia południowa? Prusy zachowują neutralność… To wiem. A cóż Austria? — Mówiąc to, wstał z fotela i chodził po pokoju, a za nim biegał Tichon, podając mu części garderoby. — A co Szwecja? Jak przejdą przez Pomorze?

Książę Andrzej, widząc stanowczość żądań ojca, zaczął wykładać plan operacyjny zamierzonej kampanii. Zrazu mówił niechętnie, lecz stopniowo ożywiał się coraz bardziej i w trakcie opowiadania mimo woli przeszedł, jak zazwyczaj, z rosyjskiego na francuski. Opowiedział, jak dziewięćdziesięciotysięczna armia zagrozi Prusom, by skłonić je do porzucenia neutralności i wciągnąć je do wojny; jak część tych wojsk powinna w Stralsundzie połączyć się z wojskami szwedzkimi; jak dwieście dwadzieścia tysięcy Austriaków wspólnie ze stu tysiącami Rosjan ma działać we Włoszech i nad Renem; jak pięćdziesiąt tysięcy Rosjan oraz pięćdziesiąt tysięcy Anglików wyląduje w Neapolu i jak w sumie pięćsettysięczna armia powinna z różnych stron zaatakować Francuzów. Stary książę nie okazywał najmniejszego zainteresowania tym opowiadaniem, jak gdyby nie słuchał, i nadal chodząc i ubierając się, trzy razy nieoczekiwanie przerwał synowi. Raz zatrzymał go i krzyknął:

— Białą, białą!

Znaczyło to, że Tichon podał mu nie tę kamizelkę, której książę sobie życzył. Po raz drugi przerwał mu pytaniem:

— A kiedy ona urodzi? — I z wyrzutem pokiwawszy głową, rzekł: — Niedobrze! Mów dalej, mów!

Po raz trzeci, gdy książę Andrzej kończył opis, ojciec zaśpiewał fałszującym, starczym głosem: „Malbroughs'en va-t-en guerre. Dieu sait quand reviendra”.

Syn tylko się uśmiechnął.

— Nie mówię, żeby to był plan, który pochwalam — rzekł. — Opowiedziałem tylko ojczulkowi, jak jest. Napoleon także już ułożył swój plan, nie gorszy od tego.

— No, nie powiedziałeś mi nic nowego. — I starzec w zamyśleniu rzekł do siebie: — Dieu sait quand reviendra. Idź do jadalni.



XXIV

O oznaczonej godzinie książę, upudrowany i ogolony, wszedł do jadalni, gdzie czekała na niego synowa, księżniczka Maria, mademoiselle Bourienne i architekt domowy, przez dziwny kaprys księcia dopuszczony do stołu, chociaż ze względu na swoje stanowisko szary ten człowiek nie mógł bynajmniej liczyć na podobny zaszczyt. Książę, niezłomnie przestrzegający w życiu różnic stanowych i rzadko dopuszczający do stołu nawet wyższych urzędników gubernialnych, nagle dowodził na przykładzie architekta Michała Iwanowicza, wycierającego nos w kącie pokoju w kraciastą chustkę, że wszyscy ludzie są równi, i przekonywał swą córkę, że Michał Iwanowicz wcale nie jest gorszy od nich obojga. Przy stole książę najczęściej zwracał się do małomównego Michała Iwanowicza.

W jadalni, ogromnej i wysokiej jak wszystkie pokoje w tym domu, oczekiwali księcia domownicy i lokaje, stojący za każdym krzesłem; majordomus z serwetką na ręku lustrował zastawę, mrugając na lokajów i stale przebiegając niespokojnym spojrzeniem od zegara ściennego do drzwi, w których powinien był zjawić się książę. Książę Andrzej patrzył na ogromną, nieznaną mu złotą ramę z wykresem drzewa genealogicznego rodu Bołkońskich, wiszącą naprzeciwko równie olbrzymiej ramy ze źle zrobioną (widocznie ręką domorosłego malarza) podobizną udzielnego księcia w koronie, który rzekomo pochodził od Ruryka i był założycielem rodu Bołkońskich. Książę Andrzej spoglądał na drzewo genealogiczne, kiwając głową, z kpiącym uśmiechem, tak jak patrzy się na portret podobny aż do śmieszności.

— Jakże go całego w tym poznaję! — rzekł do księżniczki Marii, która do niego podeszła.

Księżniczka popatrzyła na brata ze zdziwieniem. Nie rozumiała, czemu książę Andrzej się uśmiecha. Wszystko, co robił ojciec, budziło w niej cześć niepodlegającą żadnym osądom.

— Każdy ma swoją piętę Achillesową — ciągnął książę Andrzej. — Z jego ogromnym rozumem donner dans ce ridicule!

Księżniczka Maria nie mogła pojąć śmiałości sądów brata i właśnie zamierzała mu zaprzeczyć, gdy z gabinetu dały się słyszeć oczekiwane kroki; książę szedł szybko, wesoło, jak chodził zawsze, i jak gdyby swymi szybkimi ruchami umyślnie akcentował sprzeciw w stosunku do surowego domowego rygoru. W tejże chwili duży zegar w jadalni wybił godzinę drugą, a w salonie odezwał się inny cienkim głosikiem. Książę zatrzymał się; spod nawisłych gęstych brwi ożywione, błyszczące, surowe oczy obejrzały wszystkich i zatrzymały się na młodej księżnej. Doświadczała ona w tej chwili takiego uczucia, jakie miewają dworacy przy wejściu cesarza: strachu i szacunku, które wzbudzał starzec we wszystkich swych bliskich. Pogłaskał księżnę po głowie, a potem niezręcznym ruchem poklepał ją po karku.

— Rad jestem, rad jestem — rzekł i głęboko spojrzawszy jej w oczy, szybko odszedł i usiadł na swym miejscu. — Siadajcie! Siadaj pan, Michale Iwanowiczu!

Wskazał synowej miejsce obok siebie. Lokaj odsunął dla niej krzesło.

— Ho, ho! — rzekł starzec, przypatrując się jej zaokrąglonej postaci. — Pospieszyłaś się! Niedobrze!

Zaśmiał się sucho, chłodno, nieprzyjemnie, jak śmiał się zawsze — jedynie ustami, a nie oczami.

— Chodzić trzeba, chodzić jak najwięcej, jak najwięcej! — rzekł.

Młoda księżna nie słyszała albo też nie chciała słyszeć jego słów. Milczała i wydawała się zażenowana. Książę zapytał ją o ojca. Księżna zaczęła mówić i uśmiechnęła się. Spytał ją o wspólnych znajomych; jeszcze bardziej się ożywiła i zaczęła opowiadać, oddając księciu ukłony i powtarzając miejskie plotki.

— La comtesse Apraksine, la pauvre, a perdu son mari et elle a pleuré les larmes de ses yeux — mówiła, ekscytując się coraz mocniej.

W miarę jej wzrastającego ożywienia książę patrzył na nią coraz surowiej i nagle, jakby dostatecznie ją poznawszy i wyrobiwszy sobie o niej dokładne zdanie, odwrócił się od niej i rzekł do Michała Iwanowicza.

— No co, Michale Iwanowiczu, źle się wiedzie naszemu Bonapartemu? Jak mi opowiadał książę Andrzej (zawsze tak nazywał syna), wielkie siły zbierają się na niego! A my obaj uważaliśmy go zawsze za człowieka małego!

Michał Iwanowicz, absolutnie nie wiedząc, kiedy to „my obaj” mówiliśmy tak o Bonapartem, ale rozumiejąc, że jego osoba potrzebna jest jako wstęp do ulubionej rozmowy, ze zdziwieniem spojrzał na młodego księcia, sam nie wiedząc, co z tego wyniknie.

— To mój wielki strateg — rzekł książę do syna, wskazując architekta.

I rozmowa zeszła znowu na temat wojny, Bonapartego, współczesnych generałów i mężów stanu. Stary książę, jak się zdawało, przekonany był, że wszyscy obecni działacze to smarkacze, nieznający elementarnych zasad sztuki wojennej i polityki państwowej, a Bonaparte jest mizernym Francuzikiem, mającym powodzenie tylko dlatego, aby mu się przeciwstawić; przekonany był, że nie istnieją powikłania polityczne ani nawet nie ma wojny, lecz jest tylko jakaś marionetkowa komedia, którą grają współcześni, udając, że czynią rzeczy wielkie. Książę Andrzej wesoło znosił kpiny ojca z nowych ludzi i z widoczną przyjemnością wyciągał starca na rozmowy, by go słuchać.

— Wszystko, co było dawniej, wydaje się dobre — rzekł. — A czyż ten sam Suworow nie wpadł w pułapkę, którą zastawił na niego Moreau, a z której nie umiał się wydostać?

— Kto ci to powiedział? Kto powiedział? — krzyknął książę. — Suworow! — rzekł i rzucił talerzem, który Tichon szybko pochwycił. — Suworow! Zastanów się, książę Andrzeju! Dwaj: Fryderyk i Suworow! Moreau! Moreau byłby w niewoli, gdyby Suworow miał wolne ręce; ale spętał mu je ten Hofskriegswurstschnapsrat. Sam diabeł nie dałby mu rady! Poczekajcie, poznacie jeszcze tych Hofkriegswurstschnapsratów! Jeżeli Suworow nie dał sobie z nim rady, to jakże będzie mógł tego dokonać Michał Kutuzow! Nie, kochanku — ciągnął — nie poradzicie sobie z waszymi generałami przeciwko Bonapartemu! Trzeba Francuzów tak wziąć za łeb, żeby swój swego nie poznał i swój swego walił! Niemca Pahlena posłali do Nowego Jorku, do Ameryki, po Francuza Moreau — rzekł, robiąc aluzję do propozycji, którą w tym roku zrobiono Moreau, by przeszedł na służbę rosyjską. — Cudeńka!!! A czyż Potiomkinowie, Suworowowie i Orłowowie byli Niemcami? Nie, bratku, albo wy tam wszyscy powariowaliście, albo ja na starość zgłupiałem. Daj wam, Boże, jak najlepiej, a my zobaczymy. Bonaparte stał się u nich wielkim dowódcą! Hm…

— Ja nie mówię, że wszystkie zarządzenia są właściwe — rzekł książę Andrzej — ale nie mogę zrozumieć, jak ojciec może tak sądzić o Bonapartem! Może ojciec śmiać się, ile chce, ale Bonaparte jest mimo to wielkim wodzem!

— Michale Iwanowiczu! — zawołał stary książę w stronę budowniczego, który, zająwszy się pieczystym, miał nadzieję, że o nim zapomniano. — Mówiłem panu, że Bonaparte jest wielkim taktykiem? On także to mówi!

— Oczywiście, ekscelencjo — odparł budowniczy.

Książę znów roześmiał się swym chłodnym śmiechem.

— Bonaparte urodził się w czepku. Żołnierzy ma wspaniałych. I na Niemców pierwszy napadł, a Niemców tylko kto nie chciał, ten nie walił! Odkąd świat światem Niemców bili wszyscy, a oni nikogo. Tylko siebie tłukli nawzajem. Na nich zdobył swą sławę.

I książę zaczął analizować błędy, które, zdaniem jego, popełniał Bonaparte we wszystkich swych wojnach i nawet w sprawach polityki państwowej. Syn nie przeczył, ale widać było, że — bez względu na przytaczane dowody — w równym stopniu nie był skłonny do zmiany swej opinii jak i stary książę. Słuchał, powstrzymując się od zaprzeczeń i mimo woli dziwiąc się, jak mógł ten stary człowiek, siedząc przez tyle lat kamieniem na wsi, znać i oceniać tak szczegółowo i z takim wyczuciem wojenne i polityczne stosunki europejskie ostatnich lat.

— Myślisz, że ja, stary, nie orientuję się w obecnej sytuacji? — zakończył książę. — Mam jej potąd! Całymi nocami nie śpię. No, gdzież ten twój wielki wódz, czymże się wykazał?

— To za długa historia — odparł syn.

— Więc idźże sobie do tego swego Buonapartego! mademoiselle Bourienne, voilà encore un admirateur de votre goujat d'empereur! — krzyknął świetną francuszczyzną.

— Vous savez que je ne suis pas bonapartiste, mon prince.

— „Dieu sait quand reviendra!”… — zaśpiewał książę fałszywie, roześmiał się jeszcze bardziej fałszywie i wstał od stołu.

Mała księżna przez cały czas dyskusji i reszty obiadu milczała, z lękiem spoglądając to na księżniczkę, to na świekra. Gdy wstano od stołu, wzięła szwagierkę za rękę i wywołała ją do drugiego pokoju.

— Comme c'est un homme d'esprit, votre père — rzekła — c'est à cause de cela peut-être qu'il me fait peur.

— Ach! On jest taki dobry! — odpowiedziała księżniczka.



XXV

Książę Andrzej wyjeżdżał nazajutrz wieczorem. Stary książę, nie odstępując od przyjętego trybu dnia, poszedł po obiedzie do siebie. Mała księżna była u szwagierki. Książę Andrzej, ubrawszy się w podróżny surdut bez epoletów, w wyznaczonych mu pokojach pakował rzeczy przy pomocy kamerdynera. Sam osobiście zlustrował powóz i dopilnował ułożenia waliz, po czym kazał zaprzęgać. W pokoju zostały tylko te rzeczy, które książę miał zawsze przy sobie: szkatułka, duża srebrna tabakiera, dwa tureckie pistolety i szabla, podarunek ojca przywieziony spod Oczakowa. Wszystkie te podróżne przybory były we wzorowym porządku — nowe, czyste, w sukiennych pokrowcach, starannie związanych tasiemeczkami.

W chwilach odjazdu i zmian życiowych ludzie zdolni do zastanawiania się nad swymi postępkami oddają się zazwyczaj poważnym rozmyślaniom. W takich momentach robi się zwykle obrachunek przeszłości i snuje plany na przyszłość. Twarz księcia Andrzeja była głęboko zamyślona i pełna tkliwości. Założywszy ręce do tyłu, szybko chodził z kąta w kąt po pokoju, patrząc przed siebie i w zamyśleniu kiwając głową. Czy strach go ogarniał przed pójściem na wojnę czy żal mu było, że porzuca żonę — a może i jedno, i drugie? Ale najwidoczniej nie życząc sobie, by go w takim stanie widziano, i słysząc kroki w sieni, szybko opuścił ręce, przystanął koło stołu, niby zawiązując pokrowiec na szkatule, i przybrał swój zwykły, spokojny i nieprzenikniony wyraz. Były to ciężkie kroki księżniczki Marii.

— Powiedziano mi, że kazałeś zaprzęgać — rzekła zadyszana, gdyż widocznie biegła. — A tak chciałam pomówić z tobą sam na sam! Bóg wie, na jak długo się znowu rozstajemy. Nie gniewasz się, że przyszłam? Zmieniłeś się bardzo, Andriusza — dodała, jakby wyjaśniając swe pytanie.

Uśmiechnęła się, wymawiając słowo „Andriusza”. Widocznie nawet jej samej dziwną wydała się myśl, że ten poważny, piękny mężczyzna był owym Andriuszą, chudym, swawolnym chłopczykiem, towarzyszem lat dziecinnych.

— A gdzie Lise? — spytał, jedynie uśmiechem odpowiadając na jej pytanie.

— Tak się zmęczyła, że zasnęła u mnie w pokoju na kanapie. Ach, André! Quel trésor de femme vous avez! — rzekła, siadając na otomanie naprzeciw brata. — To jeszcze dziecko, takie miłe, wesołe dziecko. Tak ją pokochałam!

Książę Andrzej milczał, ale księżniczka zauważyła ironiczny i pogardliwy wyraz, jaki się zjawił na jego twarzy.

— Ale trzeba być pobłażliwym dla jej drobnych słabostek; któż ich nie ma, André? Nie zapominaj, że wychowywała się i rosła w wielkim świecie. A przy tym obecne jej położenie nie jest różowe. Trzeba wnikać w sytuację każdego człowieka. Tout comprendre, c'est tout pardonner. Pomyśl, jak się biedaczka czuje, przyzwyczajona do życia, jakie miała, kiedy musi rozłączyć się z mężem i zostać w odmiennym stanie sama na wsi? To bardzo ciężkie.

Książę Andrzej uśmiechał się, patrząc na siostrę, jak uśmiechamy się, słuchając tych, których — jak nam się zdaje — widzimy na wylot.

— Ty mieszkasz na wsi i nie uważasz tego życia za straszne — powiedział.

— To zupełnie co innego! Cóż tu o mnie mówić! Nie pragnę innego życia i pragnąć go nie mogę, ponieważ innego życia nie znam. Ale pomyśl, André, czym jest dla młodej światowej kobiety zagrzebanie się w najlepszym okresie życia na wsi; i to samej, bo ojczulek jest zawsze zajęty, a ja… Znasz mnie… Wiesz, jak mało jestem en ressources dla osoby przyzwyczajonej do lepszego towarzystwa. Tylko mademoiselle Bourienne…

— Bardzo mi się wasza Bourienne nie podoba — rzekł książę.

— O nie, to bardzo miła i dobra, a zwłaszcza godna litości dziewczyna. Nie ma nikogo, nikogo. Prawdę mówiąc, nie tylko nie jest mi potrzebna, ale mnie krępuje. Wiesz, że zawsze byłam dzikuską, a teraz stałam się nią jeszcze bardziej. Lubię być sama… Mon père bardzo ją lubi. Ona i Michał Iwanowicz to dwie osoby, dla których jest zawsze łaskawy i dobry, ponieważ był ich dobrodziejem. Jak mówi Sterne: „Lubimy ludzi nie tylko za dobro, które oni nam zrobili, ale i za dobro, które my im wyświadczyliśmy.” Była sierotą sur le pavé, kiedy się nią mon père zaopiekował, a ona jest bardzo dobrą osobą. Mon père lubi jej sposób czytania. Wieczorami czytuje mu na glos, a czyta wspaniale.

— No, a prawdę powiedziawszy, Marie, sądzę, że musi ci nieraz ciążyć charakter ojca? — spytał nagle książę Andrzej.

Księżniczka Maria zrazu zdziwiła się, a potem przestraszyła tego pytania.

— Mnie? Mnie?! Mnie … Ciążyć?

— Zawsze był trudny, a teraz staje się jeszcze trudniejszy, jak sądzę — rzekł książę Andrzej, najwidoczniej mówiąc umyślnie o ojcu tak lekko, aby zaskoczyć i wybadać siostrę.

— Na ogół jesteś bardzo dobry, André, ale sądy twoje są pełne pychy — odparła księżniczka, idąc raczej za ciągiem własnych myśli niż za biegiem rozmowy. — A to wielki grzech. Czyż wolno ojca krytykować? A gdyby nawet było to możliwe, jakież inne uczucie prócz vénération budzić może taki człowiek jak mon père? Jestem taka zadowolona i szczęśliwa przy nim! Pragnęłabym tylko, abyście wszyscy byli równie szczęśliwi jak ja.

Brat z niedowierzaniem pokręcił głową.

— Jedyna rzecz dla mnie ciężka… Powiem ci prawdę, André… To sposób myślenia ojca w sprawach religijnych. Nie rozumiem, jak człowiek o tak wielkim umyśle nie może dojrzeć tego, co jest jasne jak słońce, i jak może tak błądzić. Tylko to jedno stanowi moje nieszczęście. Ale w ostatnich czasach nawet i tu widzę cień poprawy. Ostatnio jego kpiny nie są tak uszczypliwe. A pewnego mnicha nawet przyjął i długo z nim rozmawiał.

— No, kochanie, obawiam się, że oboje z tym mnichem daremnie tracicie czas — drwiąco, lecz serdecznie rzekł książę Andrzej.

— Ach, mon ami, modlę się tylko i mam nadzieję, że Bóg mnie wysłucha… André — rzekła nieśmiało po chwili milczenia — mam do ciebie wielką prośbę.

— Co, kochanie?

— Obiecaj, że nie odmówisz. Nie będzie to wymagało od ciebie żadnego wysiłku i nie będzie w tym nic takiego, co nie byłoby ciebie godne. Ale dla mnie będzie to pociechą. Obiecaj, Andriusza — rzekła, wsunąwszy rękę do ridicule'u i coś stamtąd wydobywając, lecz jeszcze nie pokazując, jak gdyby właśnie to „coś” stanowiło przedmiot jej prośby i jak gdyby przed otrzymaniem obietnicy nie mogła tego „czegoś” wyjąć.

Nieśmiało, błagalnym wzrokiem patrzyła na brata.

— A gdyby nawet kosztowało mnie to wiele… — rzekł książę Andrzej, jak gdyby domyślając się, o co chodzi.

— Myśl, co chcesz! Wiem, że jesteś taki sam jak mon père. Myśl, co chcesz, ale zrób to dla mnie. Proszę cię, zrób! Jeszcze ojciec mojego ojca, nasz dziadek, nosił to na wszystkich wojnach… — Wciąż jeszcze nie wyjmowała z ridicule'u trzymanego przedmiotu. — Więc mi obiecujesz?

— Oczywiście. A o co chodzi?

— André, chcę cię pobłogosławić świętym obrazkiem, a ty mi przyrzeknij, że nigdy go nie zdejmiesz. Przyrzekasz?

— Jeżeli nie waży dwóch pudów i nie nadweręży mi szyi… Żeby zrobić ci przyjemność… — rzekł książę Andrzej, ale w tejże chwili, dostrzegłszy na twarzy siostry wyraz przykrości wywołanej tym żartem, pożałował swoich słów. —- Cieszę się, naprawdę, bardzo się cieszę, kochanie — dodał.

— Wbrew twojej woli On cię uratuje, odpuści winy, zbawi i zwróci ku sobie, bo tylko w Nim jest prawda i spokój — rzekła drżącym ze wzruszenia głosem, uroczystym gestem trzymając oburącz przed bratem zawieszony na srebrnym łańcuszku, misternej roboty owalny staroświecki wizerunek Zbawiciela o sczerniałym obliczu i w srebrnej szacie.

Przeżegnała się, pocałowała obrazek i podała go Andrzejowi.

— Proszę cię, André, zrób to dla mnie…

Jej duże oczy promieniały dobrym, nieśmiałym światłem. Oczy te rozświetlały chorowitą, mizerną twarz i czyniły ją piękną. Brat chciał wziąć obrazek, ale go powstrzymała. Andrzej zrozumiał, przeżegnał się i pocałował obrazek. Twarz jego wyrażała jednocześnie rozczulenie (był wzruszony) i ironię.

— Merci, mon ami.

Pocałowała go w czoło i usiadła na kanapie. Oboje milczeli.

— Mówiłam ci już, André, bądź dobry i wspaniałomyślny, jakim byłeś zawsze. Nie sądź tak surowo Lise — zaczęła. — Ona jest taka miła, taka dobra, a jej sytuacja jest teraz bardzo trudna.

— Zdaje mi się, że nie powiedziałem, Masza, jakobym miał w stosunku do mojej żony jakieś zarzuty czy był z niej niezadowolony. Po co mi to wszystko mówisz?

Twarz księżniczki pokryła się czerwonymi plamami. Zamilkła, jakby czując się winna.

— Nic ci nie mówiłem, a tobie już powiedziano. I to mnie smuci.

Czerwone plamy jeszcze mocniej uwydatniły się na czole, szyi i policzkach księżniczki. Chciała coś powiedzieć, ale nie mogła wydobyć głosu. Brat odgadł: mała księżna po obiedzie płakała, mówiła, że przeczuwa nieszczęśliwy poród, że się tego boi, skarżyła się na swój los, na świekra i na męża. Wypłakawszy się, zasnęła. Księciu Andrzejowi zrobiło się żal siostry.

— Wiedz to jedno, Masza: niczego mojej żonie nie mogę zarzucić, nie zarzucałem i nie będę zarzucał, a i sam sobie w stosunku do niej również nic zarzucić nie mogę. Tak będzie zawsze bez względu na to, w jakiej będę sytuacji. A jeżeli chcesz wiedzieć prawdę… Chcesz wiedzieć, czy jestem szczęśliwy? Nie. Czy szczęśliwa jest ona? Nie. Dlaczego? Nie wiem…

Mówiąc to, wstał, podszedł do Marii i nachyliwszy się, pocałował ją w czoło. Jego piękne oczy promieniały rozumnym, dobrym, niezwykłym blaskiem, lecz nie patrzył na siostrę, ale ponad jej głowę, w ciemność otwartych drzwi.

— Chodźmy do niej. Trzeba się pożegnać. Albo… Idź sama, obudź ją, a ja zaraz przyjdę. Pietrusza! — krzyknął na kamerdynera. — Chodź tutaj, zabieraj rzeczy! To pod siedzenie, a to na prawą stronę.

Księżniczka wstała i podeszła do drzwi.

— André — rzekła, zatrzymując się. — Si vous aviez la foi, vous vous seriez adressé à Dieu, pour qu'il vous donne l'amour que vous ne sentez pas et votre prière aurait été exaucée…

— Tak, chyba to! — rzekł książę Andrzej. — Idź, Masza, a ja zaraz tam przyjdę.

Idąc do pokoju siostry, w galerii łączącej jeden dom z drugim spotkał uśmiechającą się przyjaźnie mademoiselle Bourienne, która — już po raz trzeci w tym dniu — ze swym pełnym zachwytu, naiwnym uśmiechem zjawiała się na jego drodze w odosobnionych przejściach.

— Ah, je vous croyais chez vous! — rzekła, rumieniąc się nie wiadomo dlaczego i spuszczając oczy.

Książę Andrzej spojrzał na nią surowo i na twarzy jego odmalowała się nagle złość.

Nic nie odpowiedział, ale omijając oczy, popatrzył na jej czoło i włosy z taką pogardą, że Francuzka zarumieniła się jeszcze bardziej i bez słowa odeszła. Gdy zbliżył się do pokoju siostry, księżna już się była obudziła i przez otwarte drzwi słychać było jej głosik, paplający szybko i wesoło. Mówiła, jak gdyby po długiej wstrzemięźliwości chciała sobie powetować stracony czas.

— Non, mais figurez-vous la vieille comtesse Zouboff avec de fausses boucles et la bouche pleine de fausses dents, comme si elle voulait défier les années… Ha-ha-ha, Marie!

Identycznie to samo zdanie o hrabinie Zubowej i ten sam śmiech słyszał książę Andrzej od swej żony wobec osób obcych już z pięć razy. Wszedł cicho do pokoju. Księżna, pulchniutka i rumiana, siedziała z robótką w rękach na fotelu i bez ustanku mówiła, rozpamiętując petersburskie wspomnienia i powtarzając nawet te same wyrażenia. Książę podszedł, pogłaskał ją po głowie i spytał, czy odpoczęła po podróży. Odpowiedziała mu i ciągnęła dalej rozmowę.

Powóz zaprzężony w sześć koni stał przed gankiem. Była ciemna jesienna noc. Stangret nie widział dyszla. Na ganku krzątała się służba z latarniami. Ogromny dom jarzył się ogniem świateł bijących z wielkich okien. W przedpokoju tłoczyła się służba, pragnąca pożegnać młodego księcia, w sali stali wszyscy domownicy: Michał Iwanowicz, mademoiselle Bourienne, księżniczka Maria i mała księżna. Księcia Andrzeja wezwano do gabinetu ojca, który chciał pożegnać się z nim bez świadków. Czekano na ich przyjście.

Gdy książę Andrzej wszedł do gabinetu, stary książę w okularach i w białym szlafroku, w którym nikogo prócz syna nie przyjmował, siedział przy stole i pisał. Obejrzał się.

— Jedziesz? — spytał i znów zaczął pisać.

— Przyszedłem się pożegnać.

— Pocałuj tu — wskazał mu ojciec policzek. — Dziękuję, dziękuję!

— Za co mi ojciec dziękuje?

— Za to, że nie przeciągasz terminu, że nie trzymasz się babskiej spódnicy. Przede wszystkim służba. Dziękuję, dziękuję! — I pisał nadal tak, że aż bryzgało spod trzeszczącego pióra. — Jeżeli chcesz mi coś powiedzieć, mów. Mogę jednocześnie słuchać i pisać — dodał.

— O żonie… Tak mi przykro, że zostawiam ją ojcu na karku…

— Czemu bajdurzysz? Mów, co trzeba.

— Gdy przyjdzie czas porodu, proszę posłać do Moskwy po akuszera, żeby tu był.

Stary książę zatrzymał się i jakby nie rozumiejąc, wbił surowe spojrzenie w syna.

— Wiem, że nikt tu pomóc nie może, jeżeli nie pomoże natura — mówił książę Andrzej wyraźnie zakłopotany. — Przyznaję, że na milion wypadków zdarza się jeden nieszczęśliwy. Ale jest to i jej, i mój koszmar. Naopowiadano jej bzdur, śniło jej się i boi się.

— Hm, hm — mruknął do siebie stary książę, pisząc dalej. — Zrobię to.

Zamaszyście podpisał papier, potem nagle zwrócił się do syna i roześmiał się.

— Kiepsko, co?

— Co kiepsko, ojczulku?

— Żona! — szybko i znacząco rzekł stary książę.

— Nie rozumiem — odparł książę Andrzej.

— Nic na to nie poradzisz, bratku — rzekł stary. — Wszystkie one jednakowe, nie odżenisz się! Nie bój się; nikomu nie powiem, a ty sam wiesz.

Schwycił go za rękę kościstą, małą dłonią, potrząsnął nią, spojrzał prosto w twarz syna bystrymi oczami, które, jak się zdawało, przeglądały człowieka na wylot, i znów roześmiał się swym chłodnym śmiechem.

Syn westchnął, przyznając tym westchnieniem, że ojciec go zrozumiał. Starzec, składając i stemplując listy, chwytał i rzucał z właściwą sobie szybkością pieczątkę, lak oraz papiery.

— Cóż robić! Ładna! Zrobię wszystko. Bądź spokojny — rzucał oderwane zdania podczas tej roboty.

Andrzej milczał. Było mu i przyjemnie, i przykro, że ojciec zrozumiał. Stary wstał i podał list synowi.

— Słuchaj — rzekł — o żonę nie troszcz się: zrobię wszystko, co będzie możliwe. A teraz słuchaj: oddaj list Michałowi Iłłarionowiczowi. Piszę, żeby przydzielał ci dobrą robotę i nie trzymał zbyt długo w roli adiutanta: szkaradne stanowisko! Powiedz mu, że go pamiętam i kocham. A napisz, jak cię przyjmie! Jeżeli będzie dobry, służ mu! Syn Mikołaja Andriejewicza Bołkońskiego o niczyją łaskę dbać nie będzie. No, a teraz chodź tutaj.

Mówił z taką szybkością, że nie kończył połowy słów, ale syn rozumiał go z przyzwyczajenia. Ojciec podprowadził Andrzeja do sekretarzyka, podniósł wieko, wyciągnął szufladkę i wyjął zeszyt zapisany dużym, wydłużonym i zwartym charakterem pisma.

— Prawdopodobnie umrę przed tobą. Wiedz, że są to moje pamiętniki. Po mojej śmierci oddać cesarzowi! A to kwit bankowy i list: premia dla tego, kto napisze historię wojen Suworowa. Przesłać do Akademii. Tutaj moje notatki; czytaj je po mojej śmierci, a będzie to z korzyścią dla ciebie.

Andrzej nie odpowiedział ojcu, że z z pewnością będzie on jeszcze długo żył. Rozumiał, że tego mówić nie trzeba.

— Spełnię wszystko, ojczulku — rzekł.

— No, teraz żegnaj. — Podał synowi rękę do pocałowania i objął go. — Pamiętaj jedno, książę Andrzeju: gdyby cię zabili, mnie, staremu, sprawi to ból. — Nieoczekiwanie zamilkł i nagle krzykliwym głosem dodał: — A jeżeli dowiem się, że zachowałeś się nie jak syn Mikołaja Bołkońskiego, będzie mi… Wstyd! — zakończył piskliwie.

— Tego mógłby mi ojciec nie mówić — uśmiechnął się syn.

Stary milczał.

— Chciałem też ojca prosić… — ciągnął dalej książę Andrzej — gdyby mnie zabili, a urodził mi się syn, niech go ojciec nie wypuszcza spod swojej opieki, jak to wczoraj ojcu mówiłem. Niech się wychowa u ojca… Proszę o to…

— Nie oddawać go żonie? — rzekł starzec i roześmiał się.

Stali, milcząc, naprzeciw siebie. Bystre oczy starca patrzyły prosto w oczy syna. Coś drgnęło w dolnej części twarzy starego księcia.

— No, pożegnaliśmy się… Idź! — rzekł nagle. — Idź! — krzyknął niespodziewanie gniewnie i głośno, otwierając drzwi gabinetu.

— Co? Co się stało? — spytały księżna i księżniczka, ujrzawszy księcia Andrzeja oraz krzyczącego gniewnym głosem starca, którego postać w białym szlafroku, bez peruki i w starczych okularach ukazała się na chwilę w drzwiach.

Książę Andrzej westchnął i nic nie odpowiedział.

— No! — rzekł, zwracając się do żony, i to „No!” zadźwięczało chłodną ironią, jakby chciał powiedzieć: „No, odgrywajcie teraz wasze komedie”.

— André, déjà? — powiedziała mała księżna, blednąc i ze strachem patrząc na męża.

Objął ją. Krzyknęła i zemdlała w jego ramionach.

Ostrożnie wysunął ramię, na którym leżała, spojrzał jej w twarz i troskliwie usadowił ją w fotelu.

— Adieu, Marie — rzekł cicho do siostry; wziął ją za rękę, pocałowali się i szybko wyszedł z pokoju.

Księżna leżała w fotelu, a mademoiselle Bourienne nacierała jej skronie. Księżniczka Maria, podtrzymując szwagierkę, patrzyła zapłakanymi pięknymi oczami na drzwi, którymi wyszedł jej brat, i robiła za nim znaki krzyża. Z gabinetu słychać było — podobne do wystrzałów — często powtarzające się, gniewne dźwięki starczego siąkania nosem. Zaledwie książę Andrzej wyszedł, drzwi szybko się otworzyły i wyjrzała surowa postać starca w białym szlafroku.

— Pojechał? No, to dobrze — rzekł książę.

Gniewnie popatrzył na zemdloną małą księżnę, z dezaprobatą pokręcił głową i zatrzasnął drzwi.




Część druga



I

W październiku 1805 roku wojska rosyjskie zajmowały wsie i miasta arcyksięstwa austriackiego, a coraz to nowe pułki wciąż nadchodziły z Rosji i rozmieszczały się wokół twierdzy Braunau, stając się ciężarem dla okolicznej ludności. W Braunau znajdowała się kwatera głównodowodzącego Kutuzowa.

11 października 1805 roku jeden z nowo przybyłych do Braunau pułków piechoty, czekając na przegląd, którego miał dokonać wódz naczelny, stał w odległości pół mili od miasta. Pomimo nierosyjskiego krajobrazu i otoczenia (sady owocowe, kamienne ogrodzenia, domy kryte dachówką, góry widniejące z dala i obca, z ciekawością przyglądająca się żołnierzom ludność) pułk wyglądał zupełnie tak samo jak każdy inny rosyjski pułk, przygotowujący się do przeglądu gdziekolwiek w głębi Rosji.

Pod wieczór, podczas ostatniego przemarszu, otrzymano rozkaz zapowiadający, że głównodowodzący dokona przeglądu pułku w marszu. Jakkolwiek słowa rozkazu wydawały się dowódcy pułku niejasne i wynikło pytanie, jak należy je rozumieć — w mundurach polowych czy nie? — na radzie dowódców batalionów postanowiono przedstawić pułk w mundurach galowych, bo zawsze lepiej ukłonić się zbyt nisko niż z nie dość wielkim szacunkiem. I oto żołnierze po trzydziestowiorstowym marszu nie zmrużyli oka, całą noc naprawiając i czyszcząc mundury. Adiutanci i dowódcy kompanii liczyli i obliczali; z rana zamiast rozciągniętego bezładnego tłumu, jakim był pułk poprzedniego dnia podczas ostatniego marszu, przedstawiał on uporządkowaną masę dwu tysięcy ludzi, z których każdy znał swoje miejsce i zadanie, a każdy guziczek i rzemyczek był na właściwym miejscu i aż lśnił od czystości. Sprawnie przedstawiała się nie tylko strona zewnętrzna; gdyby głównodowodzący raczył zajrzeć pod mundury, na każdym żołnierzu zobaczyłby jednako czystą koszulę, a w każdym tornistrze znalazłby przepisową liczbę rzeczy, „szydło i mydło”, jak mówią żołnierze. Jedna tylko rzecz nikomu nie dawała spokoju. Była to sprawa obuwia. Przeszło połowa wojaków miała zdarte buty. Ale brak ten nie wynikał z winy dowództwa, ponieważ mimo wielokrotnie ponawianych żądań austriacka intendentura nie wydała zaopatrzenia, a pułk przeszedł tysiąc wiorst.

Dowódcą pułku był starszy, sangwiniczny generał z siwiejącymi brwiami i bokobrodami, barczysty i szerszy od piersi do pleców niż od ramienia do ramienia. Ubrany był w nowy, prosto spod igły mundur z zaprasowanymi fałdami i bogatymi złotymi epoletami, które jak gdyby nie w dół, lecz ku górze podciągały jego tęgie ramiona. Wyglądał jak człowiek szczęśliwie dokonujący jednej z najbardziej uroczystych rzeczy w życiu. Przechadzał się przed frontem, podrygując przy każdym kroku i z lekka się garbiąc. Widać było, że rozkoszuje się swym pułkiem, że jest zeń dumny i że wszystkie jego siły duchowe są nim wyłącznie zajęte; mimo to jego podrygujący chód jakby mówił, że oprócz zainteresowań wojskowych w duszy generała niemałe miejsce zajmują zainteresowania towarzyskie i płeć piękna.

— No, kochany Michale Dmitrowiczu — zwrócił się do jednego z dowódców batalionów (tamten z uśmiechem wysunął się naprzód; widać było, że obaj są uszczęśliwieni) — dali nam dziś w nocy bobu! Ale, zdaje się, jakoś pułk nie jest najgorszy… Co?

Dowódca batalionu zrozumiał wesołą ironię i zaśmiał się:

— Nawet na błoniach pod Carycynem nie przepędziliby nas z pola!

— Prawda? — rzekł generał.

W tej chwili na drodze do miasta, gdzie rozstawieni byli żołnierze-sygnaliści, ukazało się dwu konnych. Był to adiutant i jadący za nim Kozak.

Adiutanta przysłano ze sztabu głównego, aby potwierdził dowódcy pułku wszystko, co wczoraj w rozkazie powiedziane było niejasno, a mianowicie, że głównodowodzący życzy sobie widzieć pułk najzupełniej w tym samym stanie, w jakim był w marszu: w szynelach, w pokrowcach na czapkach i bez żadnych przygotowań.

W przeddzień przybył do Kutuzowa członek Hofkriegsratu z Wiednia z propozycją i żądaniem, by wódz jak najszybciej połączył się z armią arcyksięcia Ferdynanda i Macka; Kutuzow uważał owo połączenie za niewskazane i zamierzał uzasadnić swoje stanowisko, między innymi pokazując austriackiemu generałowi żałosny stan, w jakim nadchodziły wojska z Rosji. W tym celu chciał pojechać na spotkanie pułku, toteż im gorszy byłby ten stan, tym bardziej odpowiadałoby to głównodowodzącemu. Chociaż adiutant nie znał tych szczegółów, zawiadomił jednak generała o bezwarunkowym żądaniu wodza naczelnego, żeby ludzie byli w szynelach i pokrowcach, gdyż w przeciwnym razie ekscelencja będzie niezadowolony.

Wysłuchawszy powyższych słów, dowódca pułku spuścił głowę, w milczeniu wzruszył ramionami i ruchem sangwinika rozłożył ręce:

— Nawarzyli piwa! — rzekł. — No, nie mówiłem panu, Michale Dmitrowiczu, że jeżeli w marszu, to znaczy w szynelach? — zwrócił się z wyrzutem do dowódcy batalionu. — Ach, mój Boże! — dodał i zdecydowanie wystąpił naprzód. — Panowie kompanijni! — krzyknął głosem nawykłym do komenderowania. — Feldfeble! Czy ekscelencja nadjedzie niezadługo? — zwrócił się do adiutanta z wyrazem szacunku, najwidoczniej dotyczącym osoby, o której mówił.

— Myślę, że za godzinę.

— Czy zdążymy ich przebrać?

— Nie wiem, generale…

Dowódca pułku, zbliżywszy się do szeregów, zarządził osobiście przebranie żołnierzy z powrotem w szynele. Dowódcy rozbiegli się po swych kompaniach, feldfeble zakrzątnęli się (szynele były niezupełnie w porządku); w jednej chwili regularne dotychczas i milczące czworoboki zakołysały się, rozciągnęły w szeregi i zahuczały gwarem rozmów. Ze wszystkich stron biegli żołnierze, wyrzucali w górę ramiona, zsuwali przez głowę tornistry, wyjmowali szynele i wysoko podnosząc ręce, wsuwali je w rękawy.

Po upływie pół godziny wszystko wróciło do uprzedniego wyglądu, a tylko czworoboki z czarnych stały się szare. Dowódca swym podrygującym krokiem wyszedł przed front i obejrzał pułk z daleka.

— A to co! Co to znaczy?! — krzyknął, stając. — Dowódca trzeciej kompanii do mnie!

— Dowódca trzeciej kompanii do generała! Dowódca do generała! Trzeciej do generała! — rozległy się głosy w szeregach i adiutant pobiegł na poszukiwanie spóźniającego się oficera.

Gdy gorliwe głosy, przekręcając rozkaz i krzycząc już: „Generała do trzeciej kompanii!”, doszły do miejsca przeznaczenia, wzywany oficer ukazał się zza swego oddziału i jakkolwiek był to człowiek już niemłody i nieprzyzwyczajony do biegania, niezręcznie potykając się, ruszył kłusem do generała. Twarz kapitana wyrażała niepokój ucznia, któremu każą recytować nieprzygotowaną lekcję. Na czerwone oblicze (prawdopodobnie z powodu niewstrzemięźliwego życia) wystąpiły mu plamy, a usta nie mogły się domknąć. Dowódca pułku przypatrywał mu się uważnie, podczas gdy zadyszany kapitan nadbiegał, zwalniając kroku w miarę zbliżania się do generała.

— Niezadługo przystroi pan ludzi w sarafany! Co to jest? — krzyknął dowódca pułku, wysuwając dolną szczękę i wskazując w szeregu trzeciej kompanii żołnierza w szynelu, który kolorem sukna różnił się od pozostałych. — Gdzie pan teraz był? Oczekujemy głównodowodzącego, a pan schodzi ze swego miejsca? Co? Nauczę ja was, co to znaczy ludzi ubierać na przegląd w jakieś kaftany! No!

Dowódca kompanii, nie spuszczając oczu z przełożonego, coraz mocniej przyciskał dwa palce do daszka czapki, jakby wyłącznie w tej czynności upatrywał swego ratunku.

— No, czemuż pan milczy? Który tam u pana przebrany jest za Węgra? — surowo zażartował generał.

— Ekscelencjo…

— No, co: „Ekscelencjo”? Ekscelencjo! Ekscelencjo! A co dla was znaczy „ekscelencja”, tego nikt nie wie!

— Ekscelencjo, to Dołochow, zdegradowany… — rzekł cicho kapitan.

— Więc jakże: zdegradowany do stopnia feldmarszałka czy do zwykłego żołnierza? A jeżeli do prostego żołnierza, w takim razie powinien być ubrany jak wszyscy, w mundur.

— Ekscelencja sam mu pozwolił tak się ubrać w czasie marszu.

— Pozwoliłem? Ja pozwoliłem? Tak jest zawsze z tymi młodymi ludźmi! — rzekł dowódca pułku, trochę ochłonąwszy z gniewu. — Pozwoliłem? Jeżeli się wam cokolwiek powie, to wy zaraz… — Umilkł. — Aby wam tylko coś powiedzieć, to wy… No? — mówił, znowu się irytując. — Zechce pan ubrać ludzi przyzwoicie!

I oglądając się na adiutanta, odszedł swym podrygującym krokiem w kierunku pułku. Widać było, że lubuje się własnym rozdrażnieniem i że przechodząc przed frontem, chce znaleźć jeszcze jakiś pretekst do gniewu. Złajawszy jednego z oficerów za nieoczyszczony szczegół umundurowania, a drugiego za nierówność szeregu, zbliżył się do trzeciej kompanii.

— Ja-a-ak stoisz! Gdzie noga? Gdzie masz nogę?! — krzyknął z nutą cierpienia w głosie, gdy jeszcze pięciu ludzi dzieliło go od Dołochowa odzianego w niebieskawy mundur.

Dołochow z wolna wyprostował zgiętą nogę i jasnym, zuchwałym wzrokiem spojrzał w twarz generała.

— Dlaczego szynel jest niebieski? Zdjąć! Feldfebel! Przebrać go, łaj…

I nie dokończył.

— Generale, jestem obowiązany spełniać rozkazy, ale nie jestem obowiązany znosić… — spiesznie zaczął Dołochow.

— Nie rozmawiać w szeregach! Nie rozmawiać, nie rozmawiać!

— Nie jestem obowiązany do znoszenia zniewagi! — głośno i dobitnie zakończył Dołochow.

Spojrzenia generała i żołnierza skrzyżowały się. Generał zamilkł, z gniewem obciągając ciasno przewiązaną wstęgę na piersiach.

— Zechce się pan przebrać, proszę — rzekł, odchodząc.



II

— Jedzie! — krzyknął w tej chwili żołnierz sygnalizujący.

Dowódca pułku, zaczerwieniony, podbiegł do konia; drżącymi rękami ujął strzemię, przerzucił ciało, obciągnął mundur, wyjął szpadę i z uszczęśliwioną, zdecydowaną miną przygotował się do okrzyku, wykrzywiając otwarte usta. Pułk drgnął jak otrząsający się ptak i zamarł.

— Ba-a-a-czność! — zawołał dowódca przejmującym głosem, radosnym dla siebie, surowym dla pułku, a ugrzecznionym w stosunku do zbliżającego się zwierzchnika.

Szeroką polną drogą, wysadzaną drzewami, szybko zbliżał się, z lekka postukując resorami, wysoki, błękitny powóz wiedeński zaprzężony w trzy pary koni. Za powozem jechała konna świta i konwój Kroatów. Obok Kutuzowa siedział austriacki generał w białym mundurze, dziwacznie odbijającym od czarnych mundurów rosyjskich. Powóz stanął przed pułkiem. Kutuzow i generał austriacki o czymś cicho mówili i Kutuzow z lekka się uśmiechał, gdy ociężałym ruchem spuszczał nogę ze stopnia, jak gdyby nie było tu tych dwu tysięcy ludzi, którzy, wstrzymując oddech, patrzyli na niego i na dowódcę pułku.

Rozległ się okrzyk komendy. Pułk znowu drgnął i wśród szczęku broni sprezentował ją. W martwej ciszy zabrzmiał słaby głos głównodowodzącego. Pułk ryknął: „Zdro…a ży…czy…y, a… ge….a…le!” i znów wszystko zamarło. Kutuzow stał w miejscu, aż pułk spoczął; następnie wraz z białym generałem zaczął pieszo, w towarzystwie świty, obchodzić szeregi.

Ze sposobu, w jaki dowódca salutował głównodowodzącemu, wpijając się w niego oczami, prostując się i podciągając, w jaki — pochylony ku przodowi — chodził wzdłuż szeregów za generałami, ledwo powstrzymując swój podskakujący krok, jak drgał przy każdym słowie i ruchu Kutuzowa, widać było, że z jeszcze większą rozkoszą spełnia swe obowiązki podwładnego niż obowiązki zwierzchnika. Pułk dzięki surowości i staranności swego dowódcy był w stanie wspaniałym w porównaniu z innymi, nadchodzącymi w tym czasie do Braunau. Maruderów oraz chorych było tylko 217. Wszystko było w porządku z wyjątkiem obuwia.

Kutuzow przeszedł wzdłuż szeregów, z rzadka przystając i wypowiadając po kilka miłych słów do oficerów, których znał z wojny tureckiej, a niekiedy zwracał się też do żołnierzy. Patrząc na obuwie, kilkakrotnie ze smutkiem pokręcił głową i z takim wyrazem twarzy wskazał je austriackiemu generałowi, jak gdyby wprawdzie nikomu nie czynił z tego zarzutu, lecz nie mógł nie dojrzeć, jak źle jest z butami. Dowódca pułku za każdym razem podbiegał do niego w obawie, by nie uronić ani jednego słówka głównodowodzącego na temat pułku. Za Kutuzowem, w odległości, z której każde najciszej wypowiedziane słowo mogło być jednak dosłyszane, szło około dwadzieścia osób świty. Panowie rozmawiali się ze sobą i niekiedy śmiali się. Najbliżej Kutuzowa szedł przystojny adiutant. Był to książę Bołkoński. Obok niego — jego towarzysz broni, Nieswicki, wysoki oficer sztabowy, niezwykle korpulentny, o dobrej, uśmiechniętej, przystojnej twarzy i wilgotnych oczach. Nieswicki ledwo powstrzymywał się od śmiechu, do którego pobudzał go czarniawy oficer huzarów, idący obok niego. Huzar, uśmiechając się i nie zmieniając wyrazu nieruchomych oczu, poważnie patrzył na plecy dowódcy pułku i przedrzeźniał każdy jego ruch. Ilekroć dowódca drgał i pochylał się ku przodowi, huzar drgał i nachylał się w identyczny sposób. Nieswicki śmiał się i trącał innych, by zwrócić ich uwagę na żartownisia.

Kutuzow szedł z wolna i ospale pomimo tysięcy oczu, które, śledząc wodza, zdawały się niemal wyskakiwać z orbit. Zbliżywszy się do trzeciej kompanii, nagle stanął. Świta, nieprzygotowana na ten przystanek, mimo woli przybliżyła się do niego.

— A, Timochin! — rzekł głównodowodzący, poznając kapitana z czerwonym nosem, zbesztanego za sinawy płaszcz.

Zdawało się, że nie można chyba było wyprężyć się mocniej, niż uczynił to Timochin, gdy dowódca pułku robił mu wymówkę. Ale gdy teraz zwrócił się do niego głównodowodzący, oficer wyprostował się tak, że gdyby Kutuzow popatrzył na niego dłużej, kapitan chyba by nie wytrzymał; dlatego ekscelencja, widocznie rozumiejąc jego położenie i życząc mu jak najlepiej, pospiesznie się odwrócił. Po mięsistej, zniekształconej przez ranę twarzy Kutuzowa przebiegł ledwo dostrzegalny uśmiech.

— To towarzysz jeszcze spod Izmaiła — rzekł. — Dzielny oficer! Czyś zadowolony z niego? — spytał dowódcę pułku.

Ten, nie wiedząc, że każdy jego ruch odbija się jak w lustrze w ruchach huzara, drgnął, podszedł bliżej i odparł:

— Bardzo, wasza ekscelencjo!

— Każdy z nas ma słabostki — rzekł Kutuzow, uśmiechając się i odchodząc od oficera, który był hołdownikiem Bachusa.

Dowódca pułku przestraszył się, czy nie ma w tym jego winy, i nic nie odpowiedział. Huzar zauważył w tej chwili kapitana z czerwonym nosem i wciągniętym brzuchem i tak wiernie zaczął naśladować jego minę i pozę, że Nieswicki nie mógł powstrzymać się od śmiechu. Kutuzow odwrócił się. Okazało się, że huzar panował całkowicie nad grą swej twarzy — w chwili gdy wódz odwrócił się, oficer zdążył z lekka się skrzywić, lecz natychmiast przybrał najbardziej poważny wyraz, pełen szacunku i niewinności.

Trzecia rota była ostatnią i Kutuzow zamyślił się, widocznie coś sobie przypominając. Książę Andrzej wystąpił ze świty i po francusku rzekł z cicha:

— Ekscelencja kazał przypomnieć sobie o zdegradowanym w tym pułku Dołochowie.

— Gdzie jest Dołochow? — spytał Kutuzow.

Dołochow, przebrany już w szary żołnierski szynel, nie czekał na wezwanie. Zgrabny, jasnowłosy żołnierz o błękitnych oczach wystąpił przed front. Zbliżył się do głównodowodzącego i sprezentował broń.

— Skarga? — spytał Kutuzow, z lekka nachmurzony.

— To Dołochow — rzekł książę Andrzej.

— A! Mam nadzieję, że cię ta lekcja poprawi. Staraj się służyć gorliwie. Najjaśniejszy pan jest łaskawy. I ja nie zapomnę o tobie, jeżeli zasłużysz.

Błękitne jasne oczy patrzyły na głównodowodzącego równie zuchwale jak na dowódcę pułku; ich wyraz zdawał się rozdzierać umowną zasłonę, tworzącą tak wielki przedział między głównodowodzącym a żołnierzem.

— O jedno proszę, wasza ekscelencjo — rzekł pospiesznie swym dźwięcznym, mocnym głosem. — Proszę mi dać sposobność do zmazania mej winy i złożenia dowodów oddania najjaśniejszemu panu oraz Rosji.

Kutuzow odwrócił się. Przez twarz jego przemknął taki sam uśmiech jak wówczas, gdy odwracał się od kapitana Timochina. Odwrócił się i teraz, zmarszczył brwi, jak gdyby chciał dać do zrozumienia, że wszystko, co Dołochow mówi, i wszystko, co w ogóle mógł mu powiedzieć, dawno już jest mu wiadome, znudziło mu się i nie jest tym, czego potrzeba. Odwrócił się i poszedł w stronę powozu.

Pułk, podzielony na roty, ruszył do wyznaczonych kwater w pobliżu Braunau, gdzie miał nadzieję obucia się, odziania i wypoczęcia po trudnych marszach.

— Nie ma pan do mnie żalu, Prochorze Ignatijewiczu? — spytał dowódca pułku, objeżdżając trzecią kompanię ruszającą na miejsce postoju i zbliżając się do idącego na jej czele kapitana Timochina.

Twarz dowódcy wyrażała niepohamowaną radość po szczęśliwie odbytym przeglądzie.

— To carska służba… Nie można bez tego… Czasem się kogoś zbeszta! Pierwszy potem przeproszę, pan mnie zna… Bardzo dziękuję! — i wyciągnął rękę do dowódcy kompanii.

— Ależ proszę, generale, czyżbym śmiał! — szybko odparł kapitan.

Nos mu poczerwieniał, a uśmiech odsłonił brak dwóch przednich zębów, wybitych kolbą pod Izmaiłem.

— A Dołochowowi proszę powtórzyć, że o nim nie zapomnę, żeby był spokojny. Ale, ale… Niech pan powie… Ciągle chciałem spytać, jakżeż tam? Jak on się zachowuje? I w ogóle…

— W służbie bardzo sprawny, ekscelencjo, ale charakter… — odparł Timochin.

— A co, co charakter? — spytał dowódca pułku.

— Nachodzi go coś, ekscelencjo, od czasu do czasu — rzekł kapitan. — Czasem to i rozumny, i wykształcony, i dobry. A czasem istny zwierz! W Polsce zabił Żyda, pozwolę sobie donieść waszej ekscelencji…

— No tak, no tak — odparł dowódca pułku. — Ale trzeba mieć względy dla młodego człowieka w nieszczęściu. Przecież duże stosunki… Więc pan… Tego…

— Tak jest, wasza ekscelencjo — odparł Timochin, dając uśmiechem do zrozumienia, że pojął życzenie przełożonego.

— No, właśnie, właśnie.

Dowódca pułku odnalazł w szeregu Dołochowa i wstrzymał konia.

— Przy pierwszej okazji epolety! — rzekł do niego.

Dołochow obejrzał się, nic nie powiedział i nie zmienił wyrazu swych ironicznie uśmiechających się ust.

— No więc, dobrze — ciągnął generał. — Dać ludziom ode mnie po czarce wódki — dodał, żeby żołnierze go słyszeli. — Dziękuję wszystkim! Chwała Bogu!

I minąwszy kompanię, zbliżył się do następnej.

— Ostatecznie, to naprawdę dobry człowiek; pod jego dowództwem można żyć — mówił Timochin do idącego obok niższego rangą oficera.

— Jednym słowem „kierowy” — (dowódcę pułku przezywano królem kierowym) — śmiejąc się, rzekł niższy szarżą oficer.

Radosny nastrój dowództwa po przeglądzie udzielił się też żołnierzom. Rota szła wesoło. Ze wszystkich stron odzywały się głosy.

— Cóż to opowiadali, że Kutuzow jest ślepy, jednooki?

— A czyż nie?! Doprawdy jednooki!

— Nie, bracie… Lepiej widzi niż ty! Buty i onuczki, wszystko obejrzał…

— Jak popatrzył na moje nogi, brachu! No! Myślę sobie…

— A ten drugi, co był z nim, ten Austriak, jakby kredą wysmarowany. Biały jak mąka. Chyba go czyszczą jak lederwerki.

— No co, Fiodot! Powiedział, kiedy zaczną się bitwy? Stałeś bliżej! Mówili zawsze, że w tym Brunowie stoi sam Bunaparte.

— Bunaparte stoi! Ależ łże, dureń! Nic nie wie! Teraz Prusak się buntuje, a Austriak go, znaczy, uspokaja. A dopiero jak Prusak się uspokoi, zacznie się wojna z Bunapartem. A ten gada, że w Brunowie stoi Bunaparte! Zaraz widać, że bałwan! Słuchaj lepiej!

— To diabły, te kwatermistrze! Patrzcie, piąta rota już do wsi wchodzi i kaszę ugotuje, a my jeszcze na miejsce nie dojdziemy!

— Daj suchara, diable!

— A ty wczoraj dałeś tytoniu? A widzisz, bracie! E, niech cię… Masz.

— Żeby chociaż postój zrobili! Jeszcze tak z pięć wiorst będziemy dymać na głodniaka.

— Pewno, że lepiej było, jak nam Niemcy wozy dawali.

— A tu, bracie, naród jakiś całkiem ogłupiały. Tam to wszystko byli Polaki spod rosyjskiej korony; a teraz, bracie, nic tylko Niemcy i Niemcy!

— Pieśniarze naprzód! — rozległ się okrzyk kapitana.

Przed rotę z rozmaitych szeregów wybiegło około dwudziestu ludzi. Dobosz, który miał zacząć śpiew, odwrócił się twarzą do pieśniarzy i machnąwszy ręką, zaczął przeciągłą pieśń żołnierską, rozpoczynającą się od słów: „Czy to zorza, czy słonko wschodziło…”, a kończącą się: „Ale, bracia, czeka sława nas z Kamieńskim ojcem wraz”. Pieśń ta, skomponowana w Turcji, śpiewana była teraz w Austrii z tą zmianą, że zamiast „z ojcem Kamieńskim” wstawiono słowa: „z ojcem Kutuzowem”.

Ostro, po żołniersku urwawszy ostatnie słowo i machnąwszy ręką, jakby coś rzucał na ziemię, dobosz — szczupły, przystojny żołnierz lat czterdziestu — surowo spojrzał na pieśniarzy i przymknął oczy. Potem, przekonawszy się, że spojrzenia wszystkich skierowane są na niego, oburącz, ostrożnie, podniósł jak gdyby jakąś niewidzialną kosztowną rzecz nad głową, potrzymał ją tak przez kilka sekund i nagle z rozmachem rzucił:

„Ach, ty sieni moja, sieni!”

„Sieni nowa moja ty!”, podchwyciło dwadzieścia głosów. Żołnierz niosący łyżki, pomimo obciążenia żwawo wyskoczył przed rotę i zaczął iść twarzą zwrócony do szeregów, poruszając ramionami i niby wygrażając komuś łyżkami. Pozostali do taktu machali rękami i szli szerokim krokiem, mimo woli stąpając rytmicznie w nogę. Za rotą rozległ się turkot kół, poskrzypywanie resorów i tętent koni — Kutuzow ze świtą wracał do miasta. Dał znak, by ludzie nadal szli swobodnie, a na twarzy i jego, i całej świty odmalowało się zadowolenie wywołane melodią pieśni, widokiem pląsającego żołnierza i wesoło a rześko idącej roty. Powóz mijał ją z prawej strony; w drugim szeregu bezwiednie rzucał się tam w oczy błękitnooki żołnierz Dołochow, który szczególnie dziarsko i zgrabnie szedł w rytmie pieśni i patrzył w twarze przejeżdżających z takim wyrazem, jak gdyby żałował wszystkich nieidących w tej chwili z rotą.

Huzar ze świty Kutuzowa, który przedrzeźniał dowódcę pułku, pozostał w tyle i podjechał do Dołochowa. Żerkow, podporucznik huzarów, należał w swoim czasie w Petersburgu do hulaszczego towarzystwa, w którym rej wodził Dołochow. Za granicą spotkał go był jako szeregowca, lecz nie uważał za potrzebne przyznawać się do tej znajomości. Obecnie, po rozmowie Kutuzowa ze zdegradowanym Dołochowem, zwrócił się do niego radośnie jak stary przyjaciel.

— Druhu kochany, jakże się miewasz? — rzekł przy dźwiękach pieśni, dostosowując chód swego konia do kroków roty.

— Jak się miewam? — odparł chłodno Dołochow. — Jak widzisz.

Dziarska pieśń akcentowała w sposób szczególny ton nonszalanckiej wesołości, z jaką mówił Żerkow, i rozmyślnie chłodnej odpowiedzi Dołochowa.

— No, jak dajesz sobie radę z dowództwem? — spytał Żerkow.

— Owszem, to dobrzy ludzie. A ty jak się wkręciłeś do sztabu?

— Jestem odkomenderowany. Pełnię dyżur.

Obydwaj zamilkli.

„Wypuszczałem sokoła, hej, z prawego rękawa…”

— biła w niebo pieśń, budząc mimo woli wesołe, rześkie uczucie. Rozmowa ich byłaby zapewne brzmiała inaczej, gdyby nie mówili przy dźwiękach pieśni.

— Czy to prawda, że pobito Austriaków? — spytał Dołochow.

— Diabli ich wiedzą. Tak mówią.

— Rad jestem — odparł Dołochow krótko i dobitnie, jak tego wymagała pieśń.

— No cóż, przyjdź do nas kiedy wieczorkiem, zagramy w faraona — powiedział Żerkow.

— Czy przypadkiem macie za dużo pieniędzy?

— Przyjdź.

— Nie mogę. Przysiągłem sobie. Nie piję i nie gram, dopóki nie dostanę nominacji.

— Ależ dostaniesz przy pierwszej okazji…

— To się okaże.

Znów obaj zamilkli.

— Jeżeli będzie ci czegoś trzeba, przyjdź, zawsze ci w sztabie pomogą — rzekł Żerkow.

Dołochow uśmiechnął się.

— Lepiej nie troszcz się o mnie. Jeśli będę czegoś potrzebował, nie będę prosił, sam wezmę.

— Przecież ja tylko tak…

— I ja też tylko tak…

— Żegnaj.

— Bądź zdrów…

„…I wysoko, i daleko Do rodzinnych leci stron…”.

Żerkow dotknął ostrogami konia, a ten, zdenerwowany, zaczął przebierać nogami, nie wiedząc, którą ma wyskoczyć do galopu; wreszcie uchwycił takt i ruszył prędko, omijając rotę i doganiając powóz — również w takt pieśni.



III

Po powrocie z parady Kutuzow w towarzystwie austriackiego generała poszedł do swego gabinetu i wezwawszy adiutanta, kazał sobie podać papiery dotyczące stanu nadchodzących wojsk oraz listy od arcyksięcia Ferdynanda, który dowodził armią idącą w awangardzie. Książę Andrzej Bołkoński wszedł do gabinetu głównodowodzącego z żądanymi dokumentami. Przed rozłożonym na stole planem siedział Kutuzow z austriackim członkiem Holkriegsratu.

— A! — rzekł Kutuzow, obejrzawszy się na Bołkońskiego, jakby prosząc tym słowem adiutanta, by zaczekał, i ciągnął po francusku rozpoczętą rozmowę. — Ja tylko to jedno mówię, generale — prawił z miłą wytwornością w wyrażeniach i intonacji, nakazującą wsłuchiwanie się w każde jego nieśpiesznie wypowiedziane słowo; widać było, że sam siebie słucha z przyjemnością — mówię tylko to jedno, generale, że gdyby sprawa zależała wyłącznie od mojego osobistego pragnienia, wola jego cesarskiej mości cesarza Franciszka byłaby spełniona. Od dawna już byłbym się połączył z arcyksięciem. I na honor, dla mnie osobiście przekazanie dowództwa nad armią generałowi bardziej ode mnie doświadczonemu i wypróbowanemu, w jakich obfituje Austria, zrzucenie z siebie całej tej ciężkiej odpowiedzialności byłoby, powtarzam, dla mnie osobiście rozkoszą. Ale okoliczności bywają silniejsze od nas, generale.

I Kutuzow uśmiechnął się z takim wyrazem, jak gdyby mówił: „Ma pan zupełne prawo mi nie wierzyć, a nawet wszystko mi jedno, czy wierzy pan czy nie, lecz nie ma pan powodu mi tego mówić. I w tym tkwi sedno sprawy”.

Austriacki generał wyglądał na niezadowolonego, lecz musiał odpowiadać Kutuzowowi w takim samym tonie.

— Przeciwnie — rzekł gderliwym i złym tonem, przeczącym pochlebnemu znaczeniu wymawianych wyrazów — przeciwnie, najjaśniejszy pan wysoko sobie ceni współudział waszej ekscelencji we wspólnej sprawie; sądzimy jednak, że obecna zwłoka pozbawia wspaniałe rosyjskie wojska oraz ich wodzów tych laurów, które przyzwyczaili się zbierać w bitwach — zakończył najwidoczniej z góry przygotowany frazes.

Kutuzow skłonił się, nie przestając się uśmiechać.

— Ja zaś jestem przekonany i, wnioskując z ostatniego listu, którym zaszczycił mnie jego wysokość arcyksiążę Ferdynand, przypuszczam, że austriackie wojska pod dowództwem tak wytrawnego pomocnika, jakim jest generał Mack, odniosły już teraz decydujące zwycięstwo i nie potrzebują dalszej naszej pomocy.

Generał sposępniał. Jakkolwiek nie było konkretnych wiadomości o porażce Austriaków, istniało jednak aż nazbyt wiele okoliczności potwierdzających ogólne a niepomyślne pogłoski; dlatego wzmianka Kutuzowa o zwycięstwie Austriaków była nader podobna do drwiny. Lecz Kutuzow uśmiechał się łagodnie, wciąż z tym samym wyrazem, mówiącym, że ma prawo tak przypuszczać. Rzeczywiście, ostatni list, jaki otrzymał ze sztabu Macka, zawiadamiał go o zwycięstwie i o nader korzystnym położeniu strategicznym armii.

— Daj no ten list — rzekł Kutuzow, zwracając się do księcia Andrzeja. — Zechce pan spojrzeć, generale.

I z drwiącym uśmiechem w kącikach ust przeczytał austriackiemu generałowi po niemiecku następujący ustęp z listu arcyksięcia Ferdynanda:

Wir haben vollkommen zusammengehaltene Kräfte, nahe an 70 000 Mann, um den Feind, wenn er den Lech passirte, angreifen und schlagen zu können. Wir können, da wir Meister von Ulm sind, den Vortheil, auch von beiden Ufern der Donau Meister zu bleiben, nicht verlieren; mithin auch jeden Augenblick, wenn der Feind den Lech nicht passirte, die Donau übersetzen, uns auf seine Communikations-Linie werfen, die Donau unterhalb repassiren, und dem Feinde, wenn er sich gegen unsere treue Alliirte mit ganzer Macht wenden wollte, seine Ansicht alsbald vereiteln. Wir werden auf solche Weise dem Zeitpunkt, wo die Kaiserlich-Russische Armee ausgerüstet sein wird, muthig entgegenharren und sodann leicht gemeinschaftlich die Möglichkeit finden, dem Feinde das Schicksal zuzubereiten, so er verdient.

Skończywszy czytać, Kutuzow ciężko westchnął i spojrzał uważnie i dobrotliwie na członka Hofkriegsratu.

— Lecz zna pan, ekscelencjo, mądrą zasadę, nakazującą przewidywać najgorsze — rzekł generał austriacki, pragnąc najwidoczniej skończyć z żartami i przystąpić do sedna sprawy.

Obejrzał się na adiutanta z niezadowoleniem.

— Pan wybaczy, generale — przerwał mu Kutuzow i również zwrócił się do księcia Andrzeja. — Wiesz co, mój drogi, weź od Kozłowskiego wszystkie raporty naszych wywiadowców. Oto dwa listy od hrabiego Nostitza, tu masz list od jego wysokości arcyksięcia Ferdynanda i to jeszcze — rzekł, podając mu kilka papierów. — Z tego wszystkiego zrób starannie memorandum w języku francuskim, notatkę zawierającą wszystkie informacje, które mieliśmy o działaniach armii austriackiej. No tak, i przedstaw to jego ekscelencji.

Książę Andrzej pochylił głowę na znak, że od pierwszych słów zrozumiał nie tylko to, co zostało powiedziane, lecz i to, co Kutuzow pragnąłby mu powiedzieć. Zebrał papiery i złożywszy ogólny ukłon, cicho stąpając po dywanie, wyszedł do pokoju przyjęć.

Jakkolwiek niewiele czasu upłynęło, odkąd książę Andrzej opuścił Rosję, zmienił się bardzo w tym okresie. W wyrazie jego twarzy, w ruchach i w chodzie nie widać było prawie wcale dawnej sztuczności, zmęczenia i lenistwa; wyglądał jak człowiek niemający czasu na rozmyślania o wrażeniu, które wywiera na innych, zajęty sprawą przyjemną i interesującą. Twarz jego wyrażała teraz o wiele więcej zadowolenia i z siebie, i z otoczenia; uśmiech i spojrzenie były weselsze i bardziej pociągające.

Kutuzow, którego dopędził jeszcze w Polsce, przyjął go bardzo serdecznie; obiecał, że będzie o nim pamiętał, wyróżnił spośród innych adiutantów, wziął ze sobą do Wiednia i dawał mu poważniejsze zlecenia. Z Wiednia Kutuzow napisał do swego dawnego towarzysza, ojca księcia Andrzeja: „Syn pański rokuje nadzieje, że będzie oficerem nieprzeciętnym dzięki swym zainteresowaniom, stanowczości i obowiązkowości. Uważam się za szczęśliwego, mając pod ręką takiego podwładnego”.

W sztabie Kutuzowa wśród kolegów-oficerów i w ogóle w armii książę Andrzej — jak niegdyś w petersburskim towarzystwie — miał dwie całkowicie różne opinie. Jedni — mniejszość — uważali go za kogoś od nich i od wszystkich innych ludzi odmiennego, spodziewali się po nim wielkich rzeczy, zachwycali się nim, słuchali go i naśladowali; wobec tych książę Andrzej był prosty i ujmujący. Drudzy — większość — nie lubili go, uważali za człowieka pełnego pychy, zimnego i nieprzyjemnego, lecz w stosunku do nich książę Andrzej potrafił zająć takie stanowisko, że szanowali go, a nawet się go bali.

Wyszedłszy z gabinetu Kutuzowa do pokoju przyjęć, podszedł z papierami do kolegi, dyżurnego adiutanta Kozłowskiego, który siedział z książką przy oknie.

— No cóż, książę? — spytał Kozłowski.

— Mam rozkaz sporządzenia notatki, dlaczego nie idziemy naprzód.

— A dlaczego…?

Książę Andrzej wzruszył ramionami.

— Nie ma wiadomości od Macka? — spytał Kozłowski.

— Nie.

— Gdyby prawdą było, że jest rozbity, przyszłaby wiadomość.

— Prawdopodobnie — odparł książę Andrzej i skierował się do wyjścia.

Lecz w tejże chwili wszedł, trzasnąwszy drzwiami, wysoki, najwidoczniej świeżo przybyły generał austriacki, w surducie, z głową obwiązaną czarną chustką i z orderem Marii Teresy na szyi. Książę Andrzej zatrzymał się.

— Général en chef Kutuzow? — spytał spiesznie przybyły z wybitnie niemieckim akcentem, oglądając się dookoła i bez zatrzymania idąc ku drzwiom gabinetu.

— Generał głównodowodzący jest zajęty — rzekł Kozłowski, szybko podchodząc do nieznajomego generała i zagradzając mu drogę do drzwi. — Jak pan generał każe się zameldować?

Obcy generał pogardliwie zmierzył wzrokiem niewysokiego Kozłowskiego, jakby zdziwiony, że można go nie znać.

— Général en chef jest zajęty — spokojnie powtórzył Kozłowski.

Twarz Austriaka spochmurniała, wargi wykrzywiły się i zadrżały. Wyjął notes, szybko skreślił parę słów ołówkiem, wydarł kartkę, oddał ją, spiesznymi krokami podszedł do okna, rzucił się na krzesło i spojrzał na obecnych w pokoju, jakby pytając, dlaczego tak na niego patrzą. Potem podniósł głowę, wyciągnął szyję, jakby z zamiarem powiedzenia czegoś, lecz natychmiast, niby niedbale zaczynając coś nucić pod nosem, wydał dziwny dźwięk, który zaraz się urwał. Drzwi gabinetu otwarły się i na progu stanął Kutuzow. Generał z obwiązaną głową, niczym uciekając przed niebezpieczeństwem, pochylony, dużymi, spiesznymi krokami swych chudych nóg podszedł do niego.

— Vous voyez le malheureux Mack — rzekł przerywanym głosem.

Twarz Kutuzowa, stojącego w drzwiach gabinetu, przez kilka chwil pozostała całkowicie nieruchoma. Potem, jak fala, przebiegła po niej zmarszczka i czoło się wygładziło; z szacunkiem pochyliwszy głowę, zamknął oczy; w milczeniu przepuścił przed sobą Macka i zamknął drzwi.

Uprzednio już szerząca się pogłoska o rozbiciu Austriaków i poddaniu się całej armii pod Ulmem okazała się prawdziwa. W ciągu pół godziny rozesłani zostali we wszystkich kierunkach adiutanci z rozkazami zapowiadającymi, że wkrótce rosyjskie wojska, dotąd nieczynne, będą musiały zmierzyć się z wrogiem.

Książę Andrzej był jednym z tych nielicznych oficerów w sztabie, który główne swe zainteresowania skupiał na ogólnym przebiegu spraw wojennych. Gdy ujrzał Macka i poznał szczegóły jego klęski, zrozumiał, że kampania jest w połowie przegrana; pojął całą grozę położenia wojsk rosyjskich, żywo wyobraził sobie los, jaki czeka armię, oraz rolę, jaką on sam będzie musiał odegrać. Mimo woli doświadczał radosnego podniecenia na myśl o upokorzeniu zadufanej w sobie Austrii i o tym, że może za tydzień będzie świadkiem i uczestnikiem pierwszego od czasów Suworowa zetknięcia się Rosjan z Francuzami. Obawiał się jednak geniuszu Bonapartego, który mógł się okazać silniejszy od całej dzielności wojsk rosyjskich, a jednocześnie nie mógł się pogodzić z myślą, że jego bohater okryje się hańbą.

Zdenerwowany i rozdrażniony tymi myślami, poszedł do swego pokoju, żeby napisać do ojca, do którego pisywał codziennie. W korytarzu spotkał się ze swym współlokatorem Nieswickim i z wesołkiem Żerkowem; jak zwykle obydwaj z czegoś się śmiali.

— Cóżeś ty taki ponury? — spytał Nieswicki, zauważywszy bladą twarz i błyszczące oczy księcia.

— Nie ma z czego się cieszyć — odparł Bołkoński.

W chwili spotkania się księcia z Nieswickim i Żerkowem, z drugiego końca korytarza szedł naprzeciw nich Strauch, austriacki generał odkomenderowany do sztabu Kutuzowa dla nadzorowania aprowizacji armii rosyjskiej, oraz członek Hofkriegsratu — obaj przybyli poprzedniego dnia. W szerokim korytarzu było dość miejsca, by generałowie mogli swobodnie wyminąć trzech oficerów, ale Żerkow, odpychając ręką Nieswickiego, wyrzekł zdyszanym głosem:

— Idą, idą! Usuńcie się! Na bok! Dajcie przejść!

Generałowie mijali ich z minami świadczącymi, że chcieliby się uchylić od uciążliwych honorów. Na twarzy figlarza Żerkowa ukazał się nagle głupi uśmiech radości, której niby nie mógł powstrzymać.

— Ekscelencjo — rzekł po niemiecku, występując naprzód i zwracając się do austriackiego generała — mam zaszczyt złożyć powinszowania.

Skłonił głowę i niezręcznie, jak dzieci uczące się tańczyć, szurał to jedną, to drugą nogą. Generał, członek Hofkriegsratu, spojrzał na niego surowo, ale dostrzegłszy powagę tego głupiego uśmiechu, nie mógł odmówić chwilowej uwagi. Zmrużył oczy na dowód, że słucha.

— Mam zaszczyt powinszować z okazji przyjazdu generała Macka, który jest zupełnie zdrów i tylko trochę się uderzył tu — mówił Żerkow, promieniejąc uśmiechem i wskazując swą głowę.

Generał nachmurzył się, odwrócił i poszedł dalej.

— Gott, wie naiv! — rzekł gniewnie, przeszedłszy kilka kroków.

Nieswicki ze śmiechem objął księcia Andrzeja, ale Bołkoński, pobladłszy jeszcze bardziej, z gniewnym wyrazem twarzy odtrącił go i zwrócił się do Żerkowa. Nerwowe rozdrażnienie, do którego doprowadził go widok Macka, wieść o jego porażce oraz myśl o tym, co czeka armię rosyjską, znalazło ujście w złości na nietaktowny żart Żerkowa.

— Jeżeli chce pan, łaskawy panie — zaczął przejmującym głosem i z lekkim drżeniem dolnej szczęki — być pajacem, to nie mogę panu w tym przeszkodzić. Ale oświadczam panu, że jeżeli pan jeszcze raz w mojej obecności ośmieli się błaznować, to nauczę pana, jak należy się zachowywać.

Nieswicki i Żerkow tak byli tym wybuchem zdumieni, że w milczeniu, szeroko otwartymi oczami patrzyli na Bołkońskiego.

— No cóż, ja mu tylko powinszowałem — rzekł Żerkow.

— A ja z panem nie żartuję i proszę milczeć! — krzyknął Bołkoński i wziąwszy za rękę Nieswickiego, odszedł od Żerkowa, który nie wiedział, co odpowiedzieć.

— Co ci to, bracie? — rzekł uspokajająco Nieswicki.

— Jak to co? — zaczął książę Andrzej, zatrzymując się ze zdenerwowania. — Zrozum, że albo jesteśmy oficerami, służącymi swemu cesarzowi i ojczyźnie, cieszącymi się ze wspólnego powodzenia i martwiącymi się wspólnymi porażkami, albo jesteśmy lokajami, których nie nie obchodzą sprawy ich panów. Quarante mille hommes massacrés et l'armée de nos alliés détruite et vous trouvez là le mot pour rire — rzekł, jakby tym francuskim zdaniem potwierdzał swą opinię. — C'est bien pour un garçon de rien, comme cet individu dont vous avez fait un ami, mais pas pour vous, pas pour vous! Tak zabawiać się wolno tylko *smarkaczom* — dodał po rosyjsku, wymawiając to słowo z francuska, gdyż dostrzegł, że Żerkow mógł go jeszcze słyszeć.

Poczekał, czy kornet mu odpowie. Lecz tamten odwrócił się i wyszedł z korytarza.



IV

Pawłogradzki pułk huzarów stał w odległości dwóch mil od Braunau. Szwadron, w którym służył junkier Mikołaj Rostow, zakwaterowano w niemieckiej wsi Salzeneck. Dowódcy szwadronu, rotmistrzowi Denisowowi, znanemu w całej dywizji jako „Waśka Denisow”, wyznaczono najlepszą kwaterę w całej wsi. Junkier Rostow, od chwili gdy dopędził pułk w Polsce, mieszkał wspólnie z dowódcą szwadronu.

11 października, tego samego dnia, kiedy w głównej kwaterze wstrząsnęła wszystkimi wiadomość o porażce Macka, w sztabie szwadronu życie obozowe szło spokojnym trybem. Denisow, który grał w karty całą noc, nie przyszedł był jeszcze do domu, gdy Rostow z samego rana wrócił konno z furażowania. W junkierskim mundurze podjechał do ganku, ściągnął konia, młodzieńczym, gibkim ruchem przerzucił nogę, chwilę stał w strzemieniu, jakby nie chciał rozstać się z wierzchowcem, wreszcie zeskoczył i krzyknął na ordynansa.

— A, Bondarenko! Przyjacielu drogi — rzekł do huzara, który śpiesznie rzucił się do konia — przeprowadź go, bracie — powiedział z ową przyjacielską, pogodną serdecznością, z jaką dobrzy młodzi ludzie zwracają się do wszystkich, gdy są szczęśliwi.

— Rozkaz, wasza wielmożność! — odparł Małorus, wesoło wstrząsając głową.

— Tylko uważaj, przeprowadź jak się patrzy!

Drugi huzar również skoczył do konia, ale Bondarenko już przerzucił cugle. Widać było, że junkier dawał sute napiwki i że warto mu było usłużyć. Rostow pogłaskał konia po szyi, potem po zadzie i zatrzymał się na ganku.

— Świetnie! Co to będzie za koń! — rzekł do siebie, po czym uśmiechając się i przytrzymując szablę, wbiegł na ganek, podzwaniając ostrogami.

Gospodarz-Niemiec w wełnianym kaftanie i szlafmycy, z widłami, którymi wyrzucał gnój, wyjrzał z obory. Jego twarz rozjaśniła się raptem, gdy ujrzał Rostowa. Uśmiechnął się i mrugnął.

— Schön, gut Morgen! Schön, gut Morgen! — powtórzył kilkakrotnie, najwidoczniej z przyjemnością witając młodego człowieka.

— Schön fleissig! — rzekł Rostow z tym samym radosnym braterskim uśmiechem, który nie znikał z jego ożywionej twarzy. — Hoch Oesterreich! Hoch Russen! Kaiser Alexander hoch! — zwrócił się do Niemca, powtarzając słowa, które często wypowiadał gospodarz.

Niemiec roześmiał się, wyszedł z obory, zdjął szlafmycę i machnąwszy nią nad głową, zawołał:

— Und die ganze Welt hoch!

Chociaż żadnej przyczyny do szczególnej radości nie miał ani Niemiec sprzątający swą oborę, ani Rostow, który jeździł z plutonem po siano, obaj ci ludzie z radosnym uniesieniem, szczęściem i braterską miłością popatrzyli na siebie, potrząsnęli głowami na znak wzajemnej sympatii i rozeszli się z uśmiechem: Niemiec do obory, a Rostow do izby, którą zajmował z Denisowem.

— Co słychać z twoim panem? — zapytał Ławruszkę, znanego w całym pułku spryciarza, lokaja Denisowa.

— Od wczoraj wieczór nie ma ich! Pewno przegrani — odparł Ławruszka. — Już ja wiem; jak wygrają, to przyjeżdżają wcześnie pochwalić się, a jak ich nie ma do rana, znaczy zgrali się do nitki. Źli wrócą! Każe jaśnie pan podać kawy?

— Dawaj, dawaj!

Po dziesięciu minutach Ławruszka przyniósł kawę.

— Idą — rzekł. — Oj, źle będzie!

Rostow spojrzał w okno i zobaczył powracającego do domu Denisowa. Był to niewysoki człowieczek o czerwonej twarzy, błyszczących czarnych oczach, czarnych nastrzępionych wąsach i rozwichrzonych włosach. Miał na sobie rozpięty płaszcz i szerokie spodnie, opadające fałdami, a na tył głowy nasuniętą zmiętą huzarską czapeczkę. Posępnie, ze spuszczoną głową zbliżał się do ganku.

— Ławruszka! — krzyknął głośno i gniewnie, wymawiając „r” z francuska. — No, zdejmuj, bałwanie!

— Przecie i tak zdejmuję! — odparł głos Ławruszki.

— A, już wstałeś? — rzekł Denisow, wchodząc do pokoju.

— Od dawna – odparł Rostow. — Byłem już po siano i widziałem Fräulein Mathilde.

— Otóż to! A ja zgrałem się, bracie, wczoraj jak ostatnie bydlę! — zawołał Denisow. — Takie nieszczęście! Takie nieszczęście! Jak tylko wyjechałeś, zaraz się zaczęło. Hej, herbaty!

Denisow, ni to skrzywiony, ni to uśmiechnięty, pokazując krótkie, mocne zęby, zaczął rękami o krótkich palcach targać czarne, gęste jak las, rozwichrzone włosy.

— Diabeł mnie skusił, żeby pójść do tego szczura — (przezwisko oficera) powiedział, obu rękami rozcierając sobie czoło i twarz. — Wyobraź sobie, że nie dał ani jednej karty, ani jednej, ani jednej!

Wziął podaną mu zapaloną fajkę, ścisnął ją w garści i rozsypując żar, uderzył nią o podłogę, krzycząc dalej:

— Simple daje, parole bije; simple daje, parole bije.

Rozsypał popiół i rozbił fajkę, rzucając ją na ziemię. Przez chwilę milczał i nagle błyszczącymi czarnymi oczami spojrzał wesoło na Rostowa:

— Żeby chociaż kobiety były! A tu prócz picia nic nie ma do roboty! Żeby chociaż prędzej się bić… Hej, kto tam? — zwrócił się do drzwi, słysząc zatrzymujące się kroki ciężkich butów z dźwięczącymi ostrogami i pełne szacunku pokasływanie.

— Wachmistrz! — rzekł Ławruszka.

Denisow skrzywił się jeszcze bardziej.

— Źle! — rzekł, rzucając sakiewkę z kilkoma dukatami. — Rostow, zlicz, bracie, ile tam zostało, i schowaj woreczek pod poduszkę — dodał, po czym wyszedł do wachmistrza.

Rostow wziął pieniądze i machinalnie składając na oddzielne stosiki stare i nowe złote monety, zaczął je liczyć.

— A, Telanin! Cześć! Dali mi wczoraj bobu! — słychać było głos Denisowa z sąsiedniego pokoju.

— U kogo? U Bykowa, u szczura? Wiedziałem — odrzekł cieniutki głos i zaraz po tym do pokoju wszedł porucznik Telanin, niziutki oficer z tego samego szwadronu.

Rostow rzucił sakiewkę pod poduszkę i uścisnął wyciągniętą małą, wilgotną rękę przybyłego. Telanin został za jakieś przewinienie tuż przed wyprawą przeniesiony z gwardii. Zachowywał się w pułku bardzo dobrze, ale nie lubiano go, a w szczególności Rostow nie mógł ani przezwyciężyć, ani ukryć swej bezpodstawnej odrazy do tego oficera.

— No co, młody kawalerzysto, jak panu służy mój Graczyk? — spytał Telanin. (Graczyk był to wierzchowiec podjezdek, którego sprzedał był Rostowowi.)

Porucznik nigdy nie patrzył w oczy człowiekowi, z którym mówił; spojrzenie jego stale przebiegało z jednego przedmiotu na drugi.

— Widziałem, jak pan dziś przejeżdżał.

— Owszem, koń jest dobry — odparł Rostow, jakkolwiek wierzchowiec kupiony za siedemset rubli nie był wart nawet połowy tej ceny. — Zaczął utykać na lewą przednią… — dodał.

— Pękło kopyto! To nic, nauczę pana, pokażę, jak to zaklepać.

— Owszem, proszę pokazać — rzekł Rostow.

— Pokażę, pokażę, to żaden sekret. Będzie mi pan jeszcze dziękował za tego konia.

— Każę go przyprowadzić — powiedział Rostow, pragnąc pozbyć się Telanina i wyszedł, żeby wydać rozkaz przyprowadzenia wierzchowca.

W sieni, na progu, z fajką w zębach, siedział skulony Denisow, a przed nim stał wachmistrz i składał jakiś raport. Ujrzawszy Rostowa, Denisow skrzywił się i wskazując wielkim palcem przez ramię na pokój, w którym siedział Telanin, skrzywił się jeszcze bardziej i otrząsnął ze wstrętem.

— Och, nie lubię tego zucha! — rzekł, nie krępując się obecnością wachmistrza.

Rostow wzruszył ramionami, jakby mówił: „Ja także, ale cóż robić!”. Wydawszy rozkazy, wrócił do Telanina, który siedział w tej samej leniwej pozie, w jakiej go Rostow zostawił, i zacierał drobne, białe ręce.

„Że też bywają takie obrzydliwe twarze!”, pomyślał Rostow, wchodząc do pokoju.

— No co, kazał pan przyprowadzić konia? — spytał Telanin, wstając i oglądając się niedbale.

— Kazałem.

— Chodźmy sami. Wstąpiłem przecież tylko zapytać Denisowa o wczorajszy rozkaz. Dostał go pan, Denisow?

— Jeszcze nie. A pan dokąd?

— Chcę oto nauczyć młodzieńca, jak się podkuwa konia — rzekł Telanin.

Wyszli na ganek i ruszyli do stajni. Porucznik pokazał, jak się zaklepuje kopyto, i poszedł do siebie.

Gdy Rostow wrócił, na stole stała butelka wódki i leżała kiełbasa. Denisow siedział przy stole i poskrzypywał piórem po papierze. Spojrzał ponuro na Rostowa.

— Piszę do niej — powiedział.

Oparł się łokciem na stole, trzymając pióro w ręku, i widocznie zadowolony z okazji wypowiedzenia wszystkiego szybciej, niż chciał napisać, recytował Rostowowi treść listu.

— Widzisz, przyjacielu — rzekł — dopóki nie kochamy, śpimy. Jesteśmy jak ów marny proch… A gdy pokochasz, jesteś Bogiem, jesteś czysty jak w pierwszym dniu stworzenia. Któż tam znowu? Wypędź go do diabła! Nie mam czasu! — krzyknął na Ławruszkę, który zbliżał się do niego, wcale gniewem pana niestropiony.

— A któż by miał być? Sam jaśnie pan kazał! Przyszedł wachmistrz po pieniądze.

Denisow skrzywił się, chciał coś krzyknąć i zamilkł.

— Kiepska sprawa — rzekł do siebie. — Ile tam jeszcze w sakiewce zostało pieniędzy? — spytał Rostowa.

— Siedem nowych i trzy stare…

— Oj, niedobrze! No, czego stoisz, czupiradło? Przyślij wachmistrza! — krzyknął Denisow na Ławruszkę.

— Proszę cię, Denisow, weź pieniędzy ode mnie, przecież mam — rzekł Rostow, czerwieniąc się.

— Nie lubię pożyczać od swoich, nie lubię — mruknął Denisow.

— Jeżeli po koleżeńsku nie weźmiesz ode mnie pieniędzy, to mnie obrazisz. Naprawdę, przecież mam — powtórzył Rostow.

— Ależ nie… — i Denisow podszedł do łóżka, żeby wydostać spod poduszki sakiewkę.

— Gdzieżeś ją położył, Rostow?

— Pod dolną poduszką.

— Nie ma.

Denisow zrzucił obydwie poduszki na podłogę. Sakiewki nie było.

— Co za dziw!

— Czekaj, może spadła? — rzekł Rostow, podnosząc poduszki i kolejno je wytrząsając.

Zrzucił i przetrząsnął kołdrę. Sakiewki nie było.

— Czyżbym zapomniał? Nie, pomyślałem przy tym, że chowam ją pod poduszkę niby skarb — rzekł Rostow. — Położyłem sakiewkę tutaj. Gdzie się podziała? — zwrócił się do Ławruszki.

— Ja tu nie wchodziłem. Gdzie pan położyli, tam powinna być.

— Ale nie ma.

— Jaśnie panowie to zawsze tak: gdzieś rzucą i zapomną. Proszę poszukać w kieszeniach.

— Nie, gdybym był nie pomyślał wtedy o skarbie… — rzekł Rostow — ale pamiętam, że położyłem.

Ławruszka przetrząsnął pościel, zajrzał pod łóżko, pod stół, przeszukał cały pokój i stanął na środku. Denisow w milczeniu obserwował jego ruchy, a gdy ordynans ze zdziwieniem rozłożył ręce, mówiąc, że sakiewki nie ma nigdzie, Denisow obejrzał się na Rostowa.

— Rostow, nie rób żakowskich figlów…

Rostow, poczuwszy na sobie spojrzenie Denisowa, podniósł oczy i natychmiast je spuścił. Cała krew, skupiona gdzieś poniżej gardła, uderzyła mu do twarzy i oczu. Nie mógł złapać tchu.

— A w pokoju nikogo nie było prócz pana porucznika i jaśnie pana samego. Tutaj gdzieś musi być… — rzekł Ławruszka.

— No ty, czarcia kukło, ruszaj się, szukaj! — krzyknął nagle Denisow, pąsowiejąc i z groźnym ruchem rzucając się na ordynansa. — Żeby mi się sakiewka znalazła. Bo zatłukę! Wszystkich zatłukę!

Rostow, omijając wzrokiem Denisowa, zaczął zapinać kurtkę; przypasał szablę i włożył czapkę.

— Mówię ci: żeby sakiewka w tej chwili była! — krzyknął Denisow, chwytając ordynansa za ramiona i uderzając nim o ścianę.

— Denisow, daj mu spokój, ja wiem, kto ją wziął — rzekł Rostow, zbliżając się do drzwi i nie podnosząc oczu.

Denisow zatrzymał się, pomyślał i widocznie zrozumiawszy, do czego zmierza Rostow, schwycił go za rękę.

— Głupstwo! — wrzasnął tak, że żyły na czole i szyi nabrzmiały mu jak sznury. — Mówię ci, zwariowałeś! Ja na to nie pozwolę! Sakiewka jest tutaj. Zedrę skórę z tego łajdaka, a sakiewka musi się znaleźć!

— Ja wiem, kto ją wziął — powtórzył Rostow drżącym głosem i ruszył do drzwi.

— A ja ci mówię, żebyś się nie ważył tego robić! — krzyknął Denisow, rzucając się do junkra, aby go zatrzymać.

Ale Rostow wyrwał rękę ze złością, jak gdyby Denisow był jego największym wrogiem, i spojrzał mu w oczy twardym wzrokiem.

— Czy ty rozumiesz, co mówisz? — spytał drżącym głosem. — Prócz mnie nikogo nie było w pokoju. To znaczy, że jeżeli nie… W takim razie…

Nie mógł dokończyć i wybiegł z pokoju.

— A niech diabli porwą i ciebie, i wszystkich! — dosłyszał jeszcze.

Rostow przyszedł do mieszkania Telanina.

— Jaśnie pana nie ma w domu, pojechali do sztabu — rzekł ordynans. — A czy coś się stało? — dodał, patrząc ze zdziwieniem na zmienioną twarz junkra.

— Nie, nie się nie stało.

— Trochę jaśnie pan się spóźnili — zauważył ordynans.

Sztab znajdował się w odległości trzech wiorst od Salzeneck. Rostow, nie wstępując do domu, wziął konia i pojechał. We wsi zajętej przez sztab była traktiernia, w której bywali oficerowie. Rostow, przyjechawszy tam, zobaczył przed gankiem konia Telanina.

Porucznik siedział w drugim pokoju przed półmiskiem serdelków i butelką wina.

— A, i pan tu wstąpił, młodzieńcze — rzekł, uśmiechając się i wysoko wznosząc brwi.

— Tak — odparł Rostow, jak gdyby wymówienie tego słowa kosztowało go wiele wysiłku, i usiadł przy sąsiednim stoliku.

Obaj milczeli; w pokoju siedzieli dwaj Niemcy i jakiś rosyjski oficer. Nikt się nie odzywał i słychać było tylko szczęk noży o talerze oraz mlaskanie porucznika. Telanin, skończywszy śniadanie, wyjął z kieszeni podwójną sakiewkę; wygiętymi ku górze, małymi białymi palcami rozsunął kółka, wyjął złotą monetę i podniósłszy brwi, podał pieniądz służącemu.

— Prędzej, proszę — rzekł.

Złota moneta była nowa. Rostow wstał i podszedł do Telanina.

— Pozwoli mi pan obejrzeć sakiewkę — rzekł cichym, ledwo dosłyszalnym głosem.

Z rozbieganym spojrzeniem, z wciąż jeszcze podniesionymi brwiami Telanin podał mu sakiewkę.

— Tak, ładniutka sakiewka… Tak… Tak… — rzekł i nagle zbladł. — Proszę obejrzeć, młodzieńcze.

Rostow wziął do rąk sakiewkę, popatrzył na nią, na znajdujące się w niej pieniądze i na Telanina. Porucznik, jak to było jego zwyczajem, oglądał się dookoła i nagle jakby się rozpromienił:

— Gdy będziemy w Wiedniu, zostawię tam wszystko. A teraz w tych marnych miasteczkach nawet nie ma co z tym zrobić — powiedział. — No, proszę oddać, młodzieńcze, już pójdę.

Rostow milczał.

— A pan co? Też na śniadanie? Tu dają porządnie jeść — ciągnął Telanin. — No, niechże pan odda.

Wyciągnął rękę i ujął sakiewkę, Rostow ją puścił, Telanin wziął i zaczął wkładać do kieszeni rajtuzów, a brwi jego uniosły się niedbale, usta zaś z lekka się otworzyły, jak gdyby mówił: „A tak, tak, wkładam do kieszeni moją sakiewkę, to jest bardzo proste i nikomu nic do tego”.

— No co, młodzieńcze? — rzekł westchnąwszy i spod uniesionych brwi spojrzał w oczy Rostowowi.

Jakiś błysk z szybkością elektrycznej iskry przebiegł z oczu Telanina do oczu Rostowa i z powrotem. Znów błysnął i znów przebiegł, a wszystko to w przeciągu sekundy.

— Proszę tutaj — wyrzekł Rostow, chwytając Telanina za rękę. Nieomal przyciągnął go do okna. — To są pieniądze Denisowa, a pan je wziął! — wyszeptał mu nad uchem.

— Co? Co? Jak pan śmie?! Co? — z trudem wymówił Telanin.

Ale słowa te zadźwięczały żałosnym, rozpaczliwym krzykiem i prośbą o przebaczenie. Gdy Rostow usłyszał dźwięk tego głosu, spadł mu z serca ogromny kamień zwątpienia. Poczuł radość, a jednocześnie zrobiło mu się żal stojącego przed nim nieszczęśnika; należało jednak zaczętą sprawę doprowadzić do końca.

— Tutaj ludzie mogą Bóg wie co pomyśleć — bąkał Telanin, chwytając za czapkę i przechodząc do niewielkiego pustego pokoju. — Trzeba to wyjaśnić.

— Wiem wszystko i dowiodę tego — rzekł Rostow.

— Ja…

Wszystkie mięśnie zaczęły drgać w wystraszonej, bladej twarzy Telanina. Oczy jego nadal biegały z miejsca na miejsce, ale gdzieś nisko, poniżej twarzy Rostowa. I nagle rozległo się łkanie.

— Hrabio! Niech pan nie gubi młodego człowieka… Oto te nieszczęsne pieniądze, niech je pan weźmie… — Rzucił je na stół. — Mam starego ojca i matkę!

Rostow wziął pieniądze i unikając spojrzenia Telanina, bez słowa skierował się ku wyjściu. Ale w drzwiach zatrzymał się i cofnął z powrotem.

— Mój Boże — rzekł ze łzami w oczach — jak pan mógł to zrobić?

— Hrabio… — powiedział Telanin, zbliżając się do junkra.

— Proszę mnie nie dotykać! — rzekł Rostow, uchylając się. — A jeżeli jest pan w potrzebie, niech pan te pieniądze weźmie.

Cisnął mu sakiewkę i wybiegł z traktierni.



V

Tegoż dnia wieczorem oficerowie szwadronu rozmawiali z ożywieniem na kwaterze Denisowa.

— A ja powiadam panu, Rostow, że powinien pan dowódcę pułku przeprosić — mówił wysoki rotmistrz o siwiejących włosach, ogromnych wąsach i grubych rysach pooranej zmarszczkami twarzy, zwracając się do spąsowiałego ze zdenerwowania Rostowa.

Rotmistrz Kirsten był dwukrotnie zdegradowany do stopnia szeregowca za sprawy honorowe i dwukrotnie odzyskiwał rangę.

— Nikomu nie pozwolę zarzucać mi, że kłamię! — krzyknął Rostow. — A on powiedział, że kłamię; ja mu na to, że on kłamie! I tak pozostanie! Może mi chociażby codziennie wyznaczać dyżury, może wsadzać do aresztu, ale nikt nie zmusi mnie, żebym go przepraszał, bo jeżeli on, jako dowódca pułku, uważa, że nie wypada mu dać mi satysfakcji, to…

— Ależ poczekaj pan, wysłuchajże pan mnie — przerwał rotmistrz swym basowym głosem, gładząc spokojnie długie wąsy. — Przy oficerach powiedział pan dowódcy pułku, że jeden z oficerów ukradł…

— Nie jestem winien, że rozmowa zaczęła się przy innych oficerach. Możliwe, że nie należało mówić przy nich, ale nie jestem dyplomatą. Dlatego zaciągnąłem się właśnie do huzarów, bo myślałem, że tu nie trzeba politykować, a on mi mówi, że kłamię! Więc niech mi da satysfakcję…

— Wszystko dobrze, nikt nie myśli, że jest pan tchórzem, ale nie o to chodzi. Niech pan zapyta Denisowa: do czego to podobne, żeby junkier żądał satysfakcji od dowódcy pułku?

Denisow, przygryzłszy wąsa, nachmurzony słuchał rozmowy, widocznie nie chcąc brać w niej udziału. Na zapytanie rotmistrza przecząco potrząsnął głową.

— Przy oficerach powiedział pan dowódcy pułku takie świństwo — ciągnął rotmistrz — a Bogdanowicz — (Bogdanowiczem nazywano dowódcę pułku) — przywołał pana do porządku.

— Nie przywołał mnie do porządku, tylko powiedział, że mówię nieprawdę.

— No tak, ale pan nagadał mu głupstw, więc trzeba go przeprosić.

— Za nic! — krzyknął Rostow.

— Nie spodziewałem się tego po panu — poważnie i surowo rzekł rotmistrz. — Nie chce go pan przeprosić, a pan, mój drogi, zawinił nie tylko wobec niego, ale wobec całego pułku, wobec nas wszystkich. I ot co: gdyby pan przynajmniej pomyślał i poradził się, jak tę sprawę załatwić… A pan wprost, i do tego przy oficerach, łupnął! Cóż ma teraz zrobić dowódca pułku? Czy oddać oficera pod sąd i splamić honor całego pułku? Przez jednego łajdaka cały pułk hańbić? Czy tak, zdaniem pana? Zdaniem naszym: nie tak. I zuch z Bogdanowicza; powiedział panu, że mówi pan nieprawdę. To nieprzyjemne, kochanku, ale sam się pan na to naraził. A teraz, kiedy sprawę chcą zatuszować, pan dla jakichś fanaberii nie chce pułkownika przeprosić, lecz wszystko rozmazywać! Czuje się pan dotknięty karnym dyżurem. Co panu szkodzi przeprosić starego, uczciwego oficera?! Jakikolwiek jest Bogdanowicz, zawsze zacny to, dzielny, stary pułkownik, a pan uważa przeproszenie go za obrazę dla siebie! Splamienie zaś honoru pułku jest dla pana niczym! — głos rotmistrza zaczął drżeć. — Sam pan jeszcze w pułku miejsca nie zagrzał; dziś tu, a jutro przejdzie pan jako adiutancik gdzie indziej. Gwiżdże pan na to, że będą mówili: „Wśród pawłogradzkich oficerów są złodzieje!”. Ale dla nas nie jest to obojętne. Czyż nie tak, Denisow? Nie jest obojętne!

Denisow nadal milczał i nie poruszał się, podnosząc od czasu do czasu swe błyszczące czarne oczy na Rostowa.

— Panu droga jest pańska fanaberia i dlatego nie chce pan prosić o przebaczenie — ciągnął rotmistrz — a dla nas, starych, którzy wzrośliśmy i, da Bóg, umrzemy w pułku, honor jego jest drogi. Bogdanowicz wie o tym. Och, jakże drogi jest ten honor, kochanku! Niedobrze, niedobrze… Może się pan obrazić albo nie, ale ja zawsze powiem prawdę. Niedobrze!

Rotmistrz wstał i odwrócił się od Rostowa.

— Prawda! Niech to wszyscy diabli! — wykrzyknął, zrywając się Denisow. — No, Rostow, no!

Rostow, czerwieniąc się i blednąc, patrzył to na jednego, to na drugiego oficera.

— Nie, panowie, nie… Nie myślcie… Ja doskonale rozumiem… Niesłusznie tak o mnie myślicie… Ja… Dla mnie… Ja za honor pułku… Ale cóż? Dowiodę tego czynem, że dla mnie honor sztandaru… No, wszystko jedno, prawda, jestem winien! No, czego jeszcze chcecie?

— O,tak to dobrze, hrabio! — krzyknął, odwracając się rotmistrz i uderzył go swą dużą ręką po ramieniu.

— Mówię ci — zawołał Denisow — to zuch!

— O, tak to lepiej, hrabio — powtórzył rotmistrz, jak gdyby za to przyznanie się zaczął Rostowa tytułować. — Niech pan idzie i przeprosi, hrabio. Tak jest.

— Panowie, wszystko zrobię, nikt ode mnie słowa nie usłyszy — błagalnym głosem wyrzekł Rostow — ale przeprosić go nie mogę; jak Boga kocham, nie mogę, róbcie, co chcecie! Jakże go ja, niby malec, będę przepraszał, prosił o przebaczenie?

Denisow roześmiał się.

— Tym gorzej dla pana. Bogdanowicz jest zawzięty, odpokutuje pan za upór — rzekł Kirsten.

— Jak Boga kocham, to nie jest upór! Nie mogę wam opisać, jakie to jest uczucie, nie mogę…

— No, jak pan chce — rzekł rotmistrz. — A gdzież się podział ten łajdak? — spytał Denisowa.

— Zameldował się jako chory. A w jutrzejszym rozkazie ma być skreślony z listy oficerów pułku — odparł Denisow.

— To choroba. W inny sposób nie można tego wytłumaczyć — rzekł rotmistrz.

— Choroba czy nie choroba, ale niech mi się nie pokazuje na oczy, bo go zabiję! — dziko wykrzyknął Denisow.

Do pokoju wszedł Żerkow.

— A ty tu skąd? — zwrócili się oficerowie do przybyłego.

— Wymarsz, panowie! Mack poddał się z całą armią.

— Kłamiesz!

— Sam widziałem.

— Jak to? Żywego Macka widziałeś? Z rękami, z nogami?

— Wymarsz! Wymarsz! Dać mu butelkę za taką wiadomość! Skąd się tu wziąłeś?

— Znów wysłali mnie do pułku za tego czorta, za Macka! Austriacki generał poskarżył się na mnie. Powinszowałem mu przyjazdu Macka… Co ci to, Rostow? Wyglądasz, jakbyś wyszedł z łaźni.

— Już drugi dzień, bracie, mamy tu dobrą łaźnię.

Wszedł adiutant pułku i potwierdził wiadomość przywiezioną przez Żerkowa. Był rozkaz wyruszenia nazajutrz.

— Wymarsz, panowie!

— No, chwała Bogu, bośmy się już zasiedzieli.



VI

Kutuzow cofnął się w kierunku na Wiedeń, niszcząc za sobą mosty na Innie (w Braunau) i na Traunie (w Linzu). 23 października wojska rosyjskie przeprawiły się przez rzekę Enns. Rosyjskie obozy, artyleria i kolumny wojsk w biały dzień ciągnęły po obu stronach mostu przez rzekę Enns.

Dzień był ciepły, jesienny, dżdżysty. Daleka perspektywa, otwierająca się ze wzniesienia, gdzie stały broniące mostu rosyjskie baterie, to przesłaniała się muślinową zasłoną skośnego deszczu, to nagle odsłaniała i w świetle słońca przedmioty, jak gdyby polakierowane, stawały się widoczne daleko i wyraźnie. U stóp wzgórza leżało miasteczko z białymi domami, czerwonymi dachami, kościołem i mostem, a po obydwu jego stronach przelewały się stłoczone masy rosyjskich wojsk. Na zakręcie Dunaju widać było statki, wyspę i zamek z parkiem, okrążony wpadającymi do Dunaju wodami rzeki Enns, lewy skalisty porośnięty sosnowym borem brzeg Dunaju, a w tajemniczej dali — zielone szczyty i błękitniejące wąwozy. Zza sosnowego dzikiego lasu, który zdawał się nienaruszony, wychylały się wieże klasztoru, a daleko na górze, po drugiej stronie Enns, można było dostrzec podjazdynieprzyjacielskie.

Między działami, na wzniesieniu, stał na przedzie dowódca straży tylnej, generał, z oficerem ze świty cesarskiej, oglądając przez lunetę okolicę. Nieco w tyle siedział na lufie armaty Nieswicki, przydzielony przez głównodowodzącego do ariergardy. Kozak towarzyszący Nieswickiemu podał mu torbę oraz flaszkę i Nieswicki częstował oficerów pierożkami i prawdziwą kminkówką. Oficerowie otaczali go wesołym kręgiem, jedni klęcząc, drudzy siedząc po turecku na mokrej trawie.

— Tak, nie był głupi ten austriacki książę, który tu zamek postawił. Piękna okolica. Dlaczego nie jecie, panowie? — mówił Nieswicki.

— Dziękuję uprzejmie, książę — odparł jeden z oficerów, z satysfakcją rozmawiając z tak ważnym dygnitarzem sztabowym. — Przepiękny zakątek. Przechodziliśmy obok samego parku i widzieliśmy dwa jelenie; a jaki cudny dom!

— Niech pan spojrzy, książę — rzekł drugi, który miał wielką chęć wziąć jeszcze jeden pierożek, ale krępował się i dlatego udawał, że ogląda okolicę — niech pan spojrzy, już się tam dostała nasza piechota. O tam, na łączce, za wsią, trzej żołnierze coś wloką. Ogołocą oni ten pałac! — dodał z widoczną aprobatą.

— Może, może — rzekł Nieswicki — ja zaś pragnąłbym — dodał, żując pierożek — (ustaw miał piękne, wilgotne) — dobrać się tam… — wskazał klasztor z wieżami, widniejący na górze. Uśmiechnął się, a oczy mu się zwęziły i zabłysły. — Nieźle by to było, panowie!

Oficerowie roześmieli się.

— Żeby chociaż nastraszyć te mniszeczki! Mówią, że są tam młodziutkie Włoszki. Doprawdy, oddałbym pięć lat życia!

— One się przecież także nudzą — rzekł, śmiejąc się, jeden z odważniejszych oficerów.

Tymczasem oficer ze świty, stojący na przedzie, pokazywał coś generałowi, który patrzył przez lunetę.

— No właśnie, właśnie — rzekł generał gniewnie, odejmując lunetę od oczu i wzruszając ramionami — na pewno tak będzie. Zaczną walić do przeprawiających się przez rzekę. Czemu oni tam tak marudzą?

Po tamtej stronie widać było gołym okiem nieprzyjaciela i jego baterię, z której wzniósł się mlecznobiały dymek. W ślad za dymkiem rozległ się daleki wystrzał i widać było, jak rosyjskie wojska przyspieszyły kroku na moście. Nieswicki, odsapnąwszy, wstał i z uśmiechem podszedł do generała.

— Nie zechciałby pan czegoś przekąsić, ekscelencjo? — spytał.

— Kiepska sprawa — rzekł generał, nie odpowiadając mu. — Nasi się spóźniają.

— Może by tam pojechać, ekscelencjo? — rzekł Nieswicki.

— Tak, proszę, niech pan pojedzie — rzekł generał, powtarzając rozkaz, który już raz był szczegółowo wydany — i niech pan powie huzarom, żeby przeszli ostatni, a most, jak rozkazałem, podpalić; ale żeby palne materiały na moście jeszcze raz sprawdzić!

— Tak jest — odparł Nieswicki.

Zawołał Kozaka z koniem, kazał sprzątnąć torbę oraz flaszkę i lekko podrzucił swe ciężkie ciało na siodło.

— Doprawdy, wstąpię do tych mniszeczek — powiedział do oficerów patrzących na niego z uśmiechem i pojechał wijącą się ścieżką pod górę.

— Ano, jak daleko doniesie, kapitanie, łupnijcie! — rzekł generał, zwracając się do artylerzysty. — Zabawcie się z nudów!

— Obsługa do dział! — zakomenderował oficer i po chwili od ognisk wesoło nadbiegli artylerzyści i nabili armatę.

— Pierwsze! — rozległa się komenda.

Sprawnie odskoczył numer pierwszy. Działo zadźwięczało metalicznie, ogłuszająco i ponad głowami stojących pod górą, świszcząc, przeleciał granat; nie doleciawszy do nieprzyjaciela, daleko odeń zaznaczył dymkiem miejsce swego wybuchu i pękł.

Twarze żołnierzy i oficerów rozpromieniły się przy tym odgłosie. Wszyscy wstali i zaczęli obserwować widoczne jak na dłoni ruchy własnych wojsk w dole, a przed sobą — zbliżającego się nieprzyjaciela. W tej chwili słońce całkowicie wyszło zza chmur i piękny dźwięk pojedynczego wystrzału oraz olśniewający blask zlały się w jedno rześkie, radosne wrażenie.



VII

Nad mostem przeleciały już dwa nieprzyjacielskie pociski i wojska zaczęły się na nim tłoczyć. Pośrodku, zsiadłszy z konia i oparłszy tęgie ciało o barierę, stał książę Nieswicki. Uśmiechnięty, spoglądał na swego Kozaka, który, trzymając oba konie, stał o kilka kroków za nim. Ilekroć książę chciał ruszyć naprzód, maszerujące oddziały i furgony napierały na niego i znowu przyciskały go do poręczy; nie pozostawało mu więc nic innego jak uśmiechać się.

– Jakiś ty, bracie! — mówił Kozak do taborowego żołnierza, furgonem napierającego na piechotę stłoczoną przy kołach i koniach. — Jakiś ty! Nie możesz poczekać? Widzisz, generał musi przejechać!

Tamten jednak, nie zwracając uwagi na tytuł generała, krzyczał do żołnierzy tłoczących się na drodze.

— Hej, swojaki, na lewo! Poczekajcie!

Ale swojaki, cisnąc się ramię przy ramieniu i zaczepiając nawzajem o siebie bagnetami, bez przerwy płynęli przez most zwartą masą. Patrząc w dół za barierę, książę Nieswicki widział wartkie, huczące, niewysokie fale rzeki Enns, które, łącząc się, mieniąc w słońcu i załamując przy palach, goniły jedna drugą. Patrząc na most, widział równie jednostajne, żywe fale żołnierzy, chwasty, kaski w pokrowcach, tornistry, bagnety, broń, a pod kaskami — szerokie twarze o wystających kościach policzkowych, zapadłych policzkach i obojętnym, zmęczonym wyrazie; widział też nogi, poruszające się po naniesionym na most lepkim błocie. Niekiedy między jednostajnymi falami żołnierzy, niby odprysk białej piany w falach Enns, przeciskał się oficer w płaszczu, o twarzy wyróżniającej się spośród żołnierzy; niekiedy, jak drzazga tańcząca po rzece, szedł unoszony falą piechoty spieszony huzar, ordynans lub cywil; niekiedy, jak kłoda sunąca z prądem, przepływał przez most okrążony ze wszystkich stron furgon kompanijny lub oficerski, wysoko naładowany i przykryty skórami.

— Patrzcie no, jakby tamę przerwało! — z rezygnacją rzekł Kozak. — Dużo tam tego jeszcze?

— Do cholery i trochę! — mrugając, odrzucił przechodzący obok wesoły żołnierz w podartym szynelu i znikł w tłumie; za nim przeszedł drugi, stary żołnierz.

— Jak on — (nieprzyjaciel) — zacznie tera po tym moście grzać — mówił posępnie stary żołnierz do kolegi — zbaraniejesz!

I poszedł.

Za nim jechał żołnierz na wozie.

— Gdzieżeś, diable, onuce zapchał? — mówił ordynans, biegnąc za wozem i grzebiąc od tyłu w bagażu.

Przejechał i ten wóz.

Za nim szli weseli i najwidoczniej podpici żołnierze.

— Jak on go, człowieku, rąbnie kolbą w same zęby… — radośnie opowiadał jeden, szeroko wymachując ręką.

— Dobrze mu tak, ma za swoje — odparł drugi z głośnym śmiechem.

I przeszli, a Nieswicki nie dowiedział się, kogo uderzono w zęby i kto dostał za swoje.

— Ależ się śpieszą! Że im trochę bobu dali, to myślą zaraz, że wybiją wszystkich — rzekł jakiś podoficer, z gniewnym wyrzutem.

— A jak ten pocisk koło mnie przeleciał, wujciu — mówił, ledwo powstrzymując się od śmiechu żołnierz o wielkich ustach — ażem zamarł! Jak Boga kocham, prawda! Taki mnie strach obleciał, że ojej! — opowiadał, jakby chwaląc się swym przeżyciem.

Przeszedł i ten. Za nim jechał furgon niepodobny do żadnego z tych, które dotąd przejechały. Był to niemiecki wóz parokonny, naładowany — zdawałoby się — zawartością całego domu; do wozu, którym kierował Niemiec, przywiązana była piękna łaciata krowa z ogromnym wymieniem. Na pierzynach siedziała kobieta z niemowlęciem, staruszka i młoda, o mocnych rumieńcach, hoża dziewczyna-Niemka. Widocznie byli to wysiedleni mieszkańcy, których przepuszczano za specjalnym zezwoleniem. Oczy wszystkich żołnierzy zwróciły się na kobiety i dopóki wóz przejeżdżał, posuwając się krok za krokiem, wszystkie uwagi żołnierskie dotyczyły tylko obu młodych kobiet. Na wszystkich twarzach widniał prawie identyczny uśmiech — wyraz nieprzystojnych myśli o kobiecie.

— Patrzcie, Szwab także ucieka!

— Sprzedaj tę mamusię! — akcentując ostatnią zgłoskę, mówił inny żołnierz, zwracając się do Niemca, który ze spuszczonymi oczami, zły i wystraszony, szedł szerokim krokiem.

— Jak się wystroiła… Ach, czorty!

— Dobrze by było stać u nich na kwaterze, co, Fiedotow?

— Różne rzeczy widziało się, bracie!

— Dokąd to? — spytał oficer piechoty, jedząc jabłko i z lekkim uśmiechem patrząc na ładną dziewczynę.

Niemiec, przymknąwszy oczy, dał do poznania, że nie rozumie.

— Chcesz, to weź! — rzekł oficer, podając dziewczynie jabłko.

Dziewczyna uśmiechnęła się i wzięła je. Nieswicki, jak wszyscy na moście, nie spuszczał oczu z kobiet, dopóki nie przejechały. Gdy go minęły, znów zaczęli iść żołnierze prowadzący podobne rozmowy, aż wreszcie wszystko stanęło — jak to często bywa, konie kompanijnego furgonu na początku mostu znarowiły się, a cały tłum musiał czekać.

— No i czego stajecie? Porządku nijakiego nie ma! — mówili żołnierze. — Dokąd się pchasz? Czort! Nie możesz poczekać? Gorzej będzie, jak on most podpali! — wołano z rozmaitych stron, przyglądając się sobie nawzajem i prąc naprzód ku zjazdowi.

Spojrzawszy na rzekę pod mostem, Nieswicki usłyszał nagle nieznany mu jeszcze dźwięk czegoś szybko zbliżającego się… Czegoś wielkiego, co chlupnęło do wody.

— Patrzcie, gdzie chycił! — surowo powiedział stojący w pobliżu żołnierz, oglądając się na ten huk.

— Śmiałości dodaje, żeby prędzej przechodzić — rzekł drugi niespokojnie.

Tłum znowu ruszył. Nieswicki zrozumiał, że był to pocisk.

— Hej, Kozak, dawaj konia! — rzekł. — No, na bok, na bok, dajcie przejechać!

Z wielkim wysiłkiem przedostał się do konia. Nie przestając wołać, ruszył naprzód. Żołnierze ścieśnili się, żeby mu zrobić przejście, lecz wkrótce znów tak na niego naparli, że przygnietli mu nogę, chociaż najbliżej stojący nie byli temu winni, bo na nich napierano jeszcze silniej.

— Nieswicki, Nieswicki, ty mordo jedna! — rozległ się w tej chwili za nim ochrypły głos.

Nieswicki obejrzał się i w odległości piętnastu kroków ujrzał oddzielonego od siebie żywą masą idącej piechoty Waśkę Denisowa, czerwonego, czarnego, potarganego, w czapce zsuniętej na tył głowy, w zuchowato narzuconym na ramię płaszczu.

— Każ im, tym diabłom, tym czortom, przepuścić mnie! — krzyknął Denisow, będący widocznie w stanie wielkiego wzburzenia; jego czarne jak węgiel oczy błyszczały, białka miał zaczerwienione i machał szablą niewyjętą z pochwy, którą trzymał ręką małą, tak czerwoną jak jego twarz.

— A-a, Wasia! — odparł radośnie Nieswicki. — Co się z tobą dzieje?

— Szwadron nie może przejść! — krzyczał Waśka Denisow ze złością, szczerząc białe zęby i dając ostrogę swemu pięknemu karemu Beduinowi, który, strzygąc uszami przed błyskiem napotykanych bagnetów, parskając i bryzgając wokół siebie pianą z munsztuka, dźwięcznie bił kopytami w deski mostu i zdawało się, gotów był przeskoczyć przez barierę, gdyby na to pozwolił jeździec.

— Cóż to! Jak barany! Zupełnie jak barany! Precz! Dajcie przejechać! Stać, stać tam! Zatrzymać wóz, do diabła! Bo zacznę rąbać szablą! — krzyczał, rzeczywiście obnażając oręż i wywijając nim nad głową.

Żołnierze z przestraszonymi twarzami naparli na siebie i Denisow do niego podjechał.

— Cóż to, nie jesteś dziś pijany? — spytał Nieswicki, gdy Denisow się do niego zbliżył.

— Nawet popić nie ma czasu! — odparł Waśka. — Przez cały dzień wloką pułk to tu, to tam. Bić się to się bić! Ale to? Diabli wiedzą, co to jest!

— Jakiś ty dziś elegancki — rzekł Nieswicki, oglądając jego nowy mentyk i czaprak.

Denisow uśmiechnął się, wyjął z taszki chustkę, od której bił zapach perfum, i podsunął ją Nieswickiemu pod nos.

— Tak powinno być! Przecież idę w bój! Ogoliłem się, zęby wyczyściłem i uperfumowałem się.

Okazała postać Nieswickiego w asyście Kozaka i zdecydowane postępowanie Denisowa, wywijającego szablą i gwałtownie krzyczącego podziałały tak, że zdołali przecisnąć się na drugą stronę i zatrzymali piechotę. Nieswicki znalazł przy zjeździe pułkownika, któremu miał oddać rozkaz, i po wykonaniu zlecenia odjechał z powrotem.

Po utorowaniu przejścia Denisow zatrzymał się przy wjeździe na most. Niedbale powstrzymując rwącego się do swoich i bijącego kopytami ogiera, patrzył na ciągnący ku niemu szwadron. Po deskach zaklaskały równomiernie kopyta, jak gdyby galopowało kilka koni, a szwadron, z oficerami na przedzie, czwórkami rozciągnął się wzdłuż mostu i zaczął przechodzić na drugą stronę.

Zatrzymani żołnierze piechoty, tłocząc się w rozdeptanym przy moście błocie, z tym szczególnym, nieżyczliwym uczuciem obcości i szyderstwa, z jakim zazwyczaj spotykają się rozmaite rodzaje broni, patrzyli na czystych, eleganckich huzarów, mijających ich w sprawnym szyku.

— Wystrojone chłopaki! Choćby prosto na paradę!

— Co z nich za korzyść? Oprowadzają ich tylko na pokaz! — rzekł drugi piechur.

— Piechota, nie kurzyć! — żartował huzar, pod którym koń tańczył, bryzgając błotem na żołnierza.

— Kazałbym ci ze dwa marsze zrobić z tornistrem, zaraz by z ciebie glanc zeszedł! — powiedział żołnierz, ocierając rękawem błoto z twarzy. — Siedzi na koniu jak ptak, nie człowiek!

— A żeby tak ciebie, Zikin, posadzić na konia, zgrabnie byś wyglądał! — żartował kapral z chudego żołnierzyka, zgiętego pod ciężarem tornistra.

— Kij między nogi akurat koń dla ciebie! — odezwał się huzar.



VIII

Reszta piechoty śpiesznie przechodziła przez most, tworząc zatory u wejścia. Na koniec wszystkie wozy przejechały, ścisk się zmniejszył i na most wszedł ostatni batalion. Jedynie huzarzy ze szwadronu Denisowa pozostali po tamtej stronie, sami wobec nieprzyjaciela. Wróg, widoczny w oddali z przeciwległej góry, nie był jednak jeszcze widoczny z dołu, z mostu, ponieważ dolinę, którą płynęła rzeka, zamykały na horyzoncie wzgórza, w odległości najwyżej pół wiorsty. Przed szwadronem leżała wolna przestrzeń, po której gdzieniegdzie poruszały się gromadki zwiadowców-Kozaków. Nagle na przeciwległym wzniesieniu drogi ukazały się wojska w niebieskich płaszczach oraz artyleria. Byli to Francuzi. Kozacki podjazd kłusem ruszył pod górę. Wszyscy oficerowie i ludzie ze szwadronu Denisowa, jakkolwiek starali się mówić o czym innym i patrzeć gdzie indziej, nie przestawali myśleć wyłącznie o tym, co było tam, na górze, i ustawicznie spoglądali na ukazujące się na horyzoncie plamy, w których rozpoznawali wojska nieprzyjacielskie. Po południu znów się przejaśniło; słońce jaskrawo zachodziło nad Dunajem i otaczającymi go ciemnymi górami. Było cicho; z nieprzyjacielskiego wzgórza z rzadka dolatywały dźwięki trąbek strzeleckich i krzyki. Między szwadronem a wrogiem nie było już nikogo prócz drobnych podjazdów. Rozdzielała ich pusta przestrzeń około trzystu sążni. Nieprzyjaciel przestał strzelać i tym wyraźniej dawała się wyczuć owa nieubłagana, groźna, nieprzystępna i nieuchwytna linia, dzieląca dwa wrogie wojska.

„Jeden krok poza tę linię, podobną do linii dzielącej żywych od umarłych, i — nieznane cierpienie i śmierć! A co tam? Kto tam jest? Tam, za tym polem i drzewem, i dachem oświetlonym słońcem? Nikt nie wie, a chciałoby się wiedzieć; przejście przez tę linię budzi strach, a jednak chciałoby się ją przekroczyć; wiadomo że wcześniej czy później trzeba będzie ją przejść i dowiedzieć się, co jest tam, po tamtej stronie, tak jak nie można uniknąć poznania, co jest po tamtej stronie po śmierci. A przecież jest się silnym, zdrowym, wesołym, podnieconym i otoczonym takimi samymi zdrowymi, podnieconymi i ożywionymi ludźmi!”. Jeżeli tak nie myśli, to czuje tak każdy człowiek znajdujący się w obliczu nieprzyjaciela, a uczucie to dodaje specjalnego blasku i radosnej ostrości wszystkiemu, co się dzieje w takich chwilach.

Na nieprzyjacielskim wzgórzu ukazał się dymek wystrzału i nad głowami szwadronu, świszcząc, przeleciał pocisk. Oficerowie, skupieni dotychczas w gromadkę, rozjechali się na stanowiska. Huzarzy zaczęli starannie równać szeregi. Szwadron zamilkł. Wszyscy spoglądali na nieprzyjaciela oraz na swego komendanta, czekając rozkazu. Przeleciał drugi i trzeci pocisk. Widocznie strzelano do huzarów, lecz pociski z szybkim a miarowym świstem przelatywały nad ich głowami i padały gdzieś z tyłu. Huzarzy nie oglądali się, lecz przy każdym dźwięku przelatującego pocisku cały szwadron, mający jak gdyby jednakowe, a jednak tak różnorodne twarze, wstrzymywał jak na rozkaz oddech, stawał w strzemionach i znów opadał. Żołnierze, nie odwracając głów, spoglądali z ukosa jeden na drugiego, z ciekawością podpatrując reakcję kolegi. Na każdej twarzy, począwszy od Denisowa, a kończąc na trębaczu, ukazał się rys koło ust i brody, wspólny rys podniecenia i niepokoju. Wachmistrz spochmurniał, spoglądając na żołnierzy i jakby grożąc im karą. Junkier Mironow schylał się przy każdym nadlatującym pocisku. Rostow, stojący na lewym skrzydle na swym okazałym Graczyku, wyglądał jak uszczęśliwiony uczeń, którego przed licznie zebraną publicznością wywołano do egzaminu, on zaś pewien jest, że się wyróżni. Jasnym i promiennym wzrokiem oglądał się na wszystkich, jakby prosząc o zwrócenie uwagi, że stoi pod pociskami tak spokojnie. Ale i jego usta, wbrew woli, przybrały wyraz nowy i surowy.

— Kto się tam kłania? Junkier Mironow! Niedobrze, proszę patrzeć na mnie! — zawołał Denisow, który, nie mogąc ustać na miejscu, kręcił się konno przed szwadronem.

Twarz Waśki, o zadartym nosie i czarnym zaroście, oraz cała jego nieduża, krępa postać z żylastą ręką, której krótkie palce pokryte były włosami i w której trzymał rękojeść obnażonej szabli, wyglądała zupełnie tak samo jak zwykle, szczególnie pod wieczór po wypiciu dwóch butelek. Był tylko bardziej czerwony. Zadarłszy do góry kudłatą głowę — jak ptak, gdy pije — i nielitościwie bodąc ostrogami boki dzielnego araba, odchylając się w tył, pogalopował na drugie skrzydło szwadronu i ochrypłym głosem krzyknął, by huzarzy opatrzyli pistolety. Podjechał do Kirstena. Rotmistrz zbliżał się stępa na dużej, spokojnej klaczy; ze swoimi długimi wąsami wyglądał jak zwykle poważnie, tylko oczy błyszczały mu bardziej niż zazwyczaj.

— Cóż z tego? — rzekł do Denisowa. — Do walki nie dojdzie. Zobaczysz, że się cofniemy.

— Diabli wiedzą, co oni robią! — warknął Denisow. — A, Rostow! — krzyknął do junkra, spostrzegłszy jego rozweseloną twarz. — No, doczekałeś się!

Uśmiechnął się z aprobatą, widocznie ciesząc się jego widokiem. Rostow poczuł, że jest do głębi szczęśliwy. W tej chwili na moście ukazał się dowódca. Denisow pogalopował do niego.

— Ekscelencjo, proszę zezwolić na atak. Ja ich położę!

— Co tu mówić o atakach! — rzekł dowódca zniechęconym głosem, krzywiąc się jak przed dokuczliwą muchą. — Po co pan tu stoi? Przecież pan widzi, że skrzydła się cofają. Odprowadzić szwadron z powrotem!

Szwadron przeszedł most i wydostał się spod obstrzału, nie straciwszy ani jednego człowieka. W ślad za nim przeszedł drugi, rozsypany w tyralierę, a jako ostatni wycofali się z tamtej strony Kozacy.

Dwa szwadrony pawłogradców, przeszedłszy most, jeden za drugim skierowały się z powrotem na górę. Dowódca pułku, Karol Bogdanowicz Schubert, zbliżył się do szwadronu Denisowa i jechał stępa w pobliżu Rostowa, nie zwracając na niego żadnej uwagi, jakkolwiek po starciu z powodu Telanina widzieli się po raz pierwszy. Rostow, czując się w szyku uzależnionym od człowieka, wobec którego uznawał teraz swoją winę, nie spuszczał oczu z atletycznych pleców, jasnych włosów i czerwonej szyi dowódcy pułku. Raz wydawało mu się, że Bogdanowicz tylko udaje obojętnego, mając właśnie na celu wypróbowanie jego dzielności — i wtedy Rostow prostował się i wesoło rozglądał, to znowu, że dowódca umyślnie jedzie blisko niego, by mu okazać swą odwagę, to wreszcie, iż wróg jego z rozmysłem wyśle teraz szwadron do desperackiego ataku, aby ukarać jego, Rostowa. Marzył też, że po ataku dowódca podjedzie do niego i wspaniałomyślnie wyciągnie do niego, rannego, rękę na zgodę.

Żerkow, którego postać o wysoko wzniesionych ramionach znana była pawłogradcom (niedawno wystąpił z pułku), zbliżył się do dowódcy pułku; mówił, że nie jest tak głupi, by na froncie klepać biedę, gdy przy sztabie, nic nie robiąc, dostanie o wiele więcej odznaczeń i potrafił wkręcić się na stanowisko oficera ordynansowego przy księciu Bagrationie. Przyjechał do swego byłego szefa z rozkazem dowódcy ariergardy.

— Pułkowniku — rzekł z właściwą mu ponurą powagą, zwracając się do wroga Rostowa i patrząc na kolegów — kazano zatrzymać się i podpalić most.

— Kto „kazano”?

— Tego to już nie wiem, pułkowniku, „kto kazano” — odparł poważnie kornet — ale książę polecił mi: „Jedź i powiedz pułkownikowi, żeby huzarzy jak najprędzej wrócili i podpalili most”.

Za Żerkowem podjechał do dowódcy huzarów oficer ze świty cesarskiej z tym samym rozkazem. W ślad za nim przygalopował gruby Nieswicki na kozackim koniu, który ledwo go mógł unieść.

— Jak to, pułkowniku? — krzyczał jeszcze w biegu. — Mówiłem panu, żeby most podpalić, a teraz ktoś rozkaz przekręcił; tam wszyscy tracą głowę i nic nie można zrozumieć.

Pułkownik, nie śpiesząc się, zatrzymał pułk i zwrócił się do Nieswickiego.

— Mówił mi pan o materiale palnym — rzekł — ale nic mi pan nie mówił, żeby podpalicz.

— Jak to, ojczulku! — rzekł, zatrzymując się Nieswicki; zdjął czapkę i pulchną ręką rozczesał mokre od potu włosy. — Jakże nie mówiłem, żeby podpalić, gdy podłożone są materiały palne?

— Ja dla pana nie „ojczulek”, panie sztabowy oficer, i pan mnie nie mówil, żeby most palicz! Ja slużba znam i mam zwyczaj rozkaz dokladnie spelniacz. Powiedzial pan, że palą, a kto podpali, duch święty mnie nie oświecił, nie mogę wiedzieć.

— No właśnie, tak jest zawsze! — machnął ręką Nieswicki. — A ty tu po co? — zwrócił się do Żerkowa.

— Z tym samym. Ależ przemokłeś! Daj, to cię wycisnę!

— Więc pan mówił, panie sztabowy oficer… — ciągnął pułkownik obrażonym tonem.

— Pułkowniku — przerwał mu oficer ze świty — trzeba się spieszyć, bo w przeciwnym razie nieprzyjaciel przysunie się z działami na odległość strzału kartaczowego.

Pułkownik w milczeniu popatrzył na oficera ze świty, na tęgiego oficera ze sztabu, na Żerkowa — i zachmurzył się.

— Ja będę most zapalacz — rzekł uroczystym tonem, jak gdyby chcąc tym wyrazić, że pomimo robionych mu przykrości wykona jednak to, co należy.

Uderzył długimi, muskularnymi nogami konia, jak gdyby to on wszystkiemu był winien, wysunął się naprzód i wydał drugiemu szwadronowi, w którym służył Rostow pod dowództwem Denisowa, rozkaz powrotu do mostu.

„A więc istotnie”, pomyślał Rostow, „chce mnie doświadczyć!”. Serce mu się ścisnęło, krew napłynęła do twarzy. „Niech zobaczy, czy jestem tchórzem!”.

Znowu na wszystkich wesołych twarzach żołnierzy ze szwadronu zjawił się ów rys powagi, który malował się na nich, gdy stali pod obstrzałem. Rostow, nie spuszczając oczu, patrzył na swego wroga, dowódcę pułku, pragnąc znaleźć na jego obliczu potwierdzenie własnych domysłów, ale pułkownik ani razu nie popatrzył na niego i spojrzenie miał, jak zawsze przed frontem, surowe a uroczyste. Rozległa się komenda.

— Prędzej, prędzej! — odezwało się obok Rostowa kilka głosów.

Zaczepiając szablami o cugle, dzwoniąc ostrogami i śpiesząc się, huzarzy żegnali się krzyżem świętym i zsiadali z koni, sami nie wiedząc, co będą robili. Rostow nie patrzył już na dowódcę pułku — nie miał czasu. Obawiał się i serce aż zamierało w nim z lęku, żeby nie zostać w tyle za huzarami. Ręka mu drżała, gdy oddawał konia luzakowi, i czuł, jak krew mocno uderza mu do twarzy. Minął go Denisow, krzycząc coś, odrzucony w tył na siodle. Rostow nic nie widział prócz biegnących wokół niego huzarów, których ostrogi zahaczały się o siebie, a szable brzęczały.

— Nosze! — krzyknął jakiś głos za nim.

Rostow nie pomyślał, co oznacza wołanie o nosze; biegł, starając się tylko wyprzedzić wszystkich. Lecz przy samym moście, nie patrząc pod nogi, wpadł w lepkie, gęste błoto i potknąwszy się, upadł na ręce. Inni, biegnąc, omijali go.

— Po obydwa strona, rotmistrzu! — usłyszał głos dowódcy, który, wyjechawszy naprzód, zatrzymał się niedaleko mostu, a twarz miał pogodną i uroczystą.

Rostow, ocierając o rajtuzy powalane ręce, obejrzał się na swego wroga i chciał biec dalej, sądząc, że im dalej się przedostanie, tym będzie lepiej. Ale Bogdanowicz, jakkolwiek nie patrzył i nie poznał Rostowa, krzyknął na niego:

— Kto biegacz na szrodek mosta? Na prawa strona! Junkier, cofnącz szę! — zawołał gniewnie i obrócił się do Denisowa, który, popisując się odwagą, wjechał konno na deski mostu. — Po co ryzykowacz, rotmistrz! Lepiej by pan zszadal!

— E, co ma wisieć, nie utonie! — odparł Waśka Denisow, odwracając się w siodle.

Tymczasem Nieswicki, Żerkow i oficer ze świty cesarskiej stali razem poza zasięgiem strzałów i patrzyli to na niewielką garstkę krzątających się po moście ludzi w żółtych kaskach, w ciemnozielonych kurtkach wyszywanych sznurkami i w błękitnych rajtuzach, to na przeciwną stronę, na zbliżające się z oddali niebieskie płaszcze oraz konie i grupy ludzi, w których łatwo można było rozpoznać obsługę dział.

„Zapalą most czy go nie zapalą? Kto pierwszy? Nasi dobiegną i podpalą most czy też Francuzi podjadą na odległość wystrzału i wszystkich wybiją?”. Pytania te z zamierającym sercem stawiał sobie mimo woli każdy w tej wielkiej masie wojska stojącego nad mostem i w jaskrawym wieczornym świetle patrzącego nań, na huzarów i tam, skąd zbliżały się niebieskie płaszcze z bagnetami oraz działa.

— Och, dostanie się naszym huzarom! — mówił Nieswicki. — Teraz są najwyżej w odległości strzału kartaczowego.

— Niepotrzebnie tak dużo ludzi wysłał — rzekł oficer ze świty.

— Rzeczywiście — odparł Nieswicki — trzeba było posłać dwóch zuchów: wystarczyłoby.

— Ach, ekscelencjo — nie spuszczając oczu z huzarów, wtrącił Żerkow swoim naiwnym tonem, który nie pozwalał zrozumieć, czy można brać jego słowa na serio — ach, ekscelencjo! Jakże ekscelencja mylnie sądzi! Posłać dwóch ludzi? A któż nam da Włodzimierza ze wstęgą? A tak, chociaż natłuką, ale będzie można szwadron przedstawić do odznaczenia i samemu dostać wstążeczkę! Nasz Bogdanowicz zna porządek!

— No — rzekł oficer ze świty — teraz będą kartacze!

Wskazał francuskie działa odczepione od jaszczów, które pośpiesznie odjeżdżały.

Po francuskiej stronie, nad grupkami, w których znajdowały się działa, ukazał się dymek, po nim od razu drugi i trzeci, a w chwili gdy doleciał huk pierwszego wystrzału — czwarty. Dwa odgłosy, jeden za drugim, i — trzeci.

— Och, och! — jęknął Nieswicki, jakby pod wpływem piekącego bólu chwytając za rękę oficera ze świty. — Jeden upadł, upadł, upadł!

— Zdaje się, że dwaj!

— Gdybym był cesarzem, nigdy bym nie wojował! — rzekł, odwracając się Nieswicki.

Francuskie działa znów pośpiesznie ładowano. Piechota w niebieskich płaszczach biegiem ruszyła w kierunku mostu. Znowu w rozmaitych odstępach ukazały się dymki, a na moście zaklaskały i zatrzeszczały kartacze. Ale teraz Nieswicki nie mógł widzieć tego, co się tam działo. Z mostu wznosił się gęsty dym. Huzarzy zdążyli go podpalić, a francuskie baterie strzelały do nich już nie po to, by im przeszkodzić, ale dlatego, że działa były wycelowane i że miały do kogo strzelać.

Zanim huzarzy wrócili do koni, Francuzi trzykrotnie zdążyli wystrzelić. Dwie salwy chybiły celu i kartacze przeleciały nad mostem, za to ostatni strzał trafił w sam środek grupy huzarów i powalił trzech.

Rostow, przejęty swymi uczuciami dla Bogdanowicza, zatrzymał się na moście, nie wiedząc, co robić dalej. Rąbać (jak sobie zawsze wyobrażał bitwę) nie miał kogo, a pomagać w podpalaniu mostu również nie mógł, ponieważ nie wziął ze sobą, jak inni żołnierze, wiechcia słomy. Stał więc i rozglądał się, gdy nagle na moście rozległ się odgłos, jakby ktoś rozsypał orzechy, i jeden z huzarów, stojący najbliżej, padł z jękiem na balustradę. Rostow podbiegł do niego wraz z innymi. Znów ktoś zawołał: „Nosze!”. Czterej huzarzy schwycili leżącego i zaczęli go podnosić.

— O-och! Zostawcie mnie, na miłością boską! — krzyczał ranny, ale mimo to podnieśli go i położyli na noszach.

Mikołaj Rostow odwrócił się i niby czegoś szukając, zaczął patrzeć w dal, na wody Dunaju, na niebo, na słońce. Jak piękne wydawało mu się niebo, jak błękitne, spokojne i głębokie! Jak wspaniałe i uroczyste było zachodzące słońce! Jak łagodnie a połyskliwie mieniła się woda w dalekiej rzece! A jeszcze piękniejsze były oddalone, błękitniejące za Dunajem góry, klasztor, tajemnicze wąwozy i bory osnute mgłą aż po wierzchołki… Musiało tam być tak cicho, szczęśliwie… „Niczego, niczego bym nie pragnął… Nie pragnąłbym niczego, jeślibym tylko był tam!”, myślał Rostow. „We mnie samym i w tym słońcu tyle jest szczęścia, a tu jęki, cierpienia, strach i ta niepewność, i ten pośpiech… O, znowu coś krzyczą, znów wszyscy pobiegli w tył i ja pobiegnę za nimi, a ona, ona, śmierć nade mną i wokoło mnie… Sekunda i nigdy już nie zobaczę tego słońca, tej wody, tych wąwozów…”.

W tej chwili słońce zaczęło zachodzić za chmury; przed Rostowem ukazały się drugie nosze. Strach przed śmiercią i strach przed tymi noszami, wraz z miłością do słońca i do życia zlały się w jedno bolesne a niepokojące uczucie.

— Panie Boże! Ty, który tam jesteś w niebie, zbaw, wybacz i obroń mnie! — wyszeptał cicho.

Huzarzy podbiegli do spieszonych kolegów, trzymających konie, głosy stały się donośniejsze i spokojniejsze, nosze znikły sprzed oczu.

— No co, bracie, powąchałeś prochu? — krzyknął mu nad uchem głos Waśki Denisowa.

„Wszystko skończyło się, ale ja jestem tchórzem, tak, jestem tchórzem”, pomyślał Rostow, ciężko wzdychając. Przyjął z rąk żołnierza swego Graczyka i zaczął nań wsiadać.

— Czy to były kartacze? — spytał Denisowa.

— Jeszcze jakie! — wykrzyknął Denisow. — Dzielnie odrobiliśmy robotę! A robota paskudna! Atak to przyjemna rzecz: rąb, ile wlezie! A tu diabli wiedzą co! Biją jak w tarczę!

I Denisow odjechał do grupy złożonej z dowódcy pułku, Nieswickiego, Żerkowa i oficera ze świty, którzy zatrzymali się w pobliżu Rostowa.

„Jednak, zdaje się, nikt nie zauważył”, myślał Mikołaj. I rzeczywiście, nikt nie zauważył, ponieważ każdemu znane było owo uczucie, jakiego po raz pierwszy doświadczył junkier, który nie był dotychczas w ogniu.

— No, będzie dobry raport! — mówił Żerkow. — Zobaczycie, że i ja dostanę awans na podporucznika.

— Proszę zameldowacz kszenczu, że ja most zapalicz! — rzekł pułkownik uroczyście i wesoło.

— A gdy zapyta o straty?

— Bagatelka! — rzekł basem pułkownik. — Dwa huzary ranne, a jeden na miejscu! — rzekł z widoczną radością, nie mogąc powstrzymać uśmiechu szczęścia i z upodobaniem skandując słowa „na miejscu”.



IX

Trzydziestopięciotysięczna armia rosyjska pod dowództwem Kutuzowa, ścigana przez stutysięczną armię francuską pod wodzą Bonapartego, natykała się na ludność wrogo do niej usposobioną, nie ufała już swym sojusznikom i cierpiała z powodu braku żywności. Zmuszona do działania w odbiegających od wszelkich przewidywań warunkach, śpiesznie cofała się wzdłuż Dunaju; zatrzymywała się, gdy ją dopędzał nieprzyjaciel, i osłaniała w walkach ariergardy o tyle, o ile to było konieczne, aby zabezpieczyć sobie odwrót bez utraty bagaży i dział. Stoczono potyczki pod Lambach, Amstetten i Melk, lecz pomimo dzielności i wytrwałości, z jakimi walczyły wojska rosyjskie — co przyznawał nawet nieprzyjaciel — wynikiem tych utarczek był jedynie jeszcze szybszy odwrót. Wojska austriackie, które uniknęły niewoli pod Ulmem i połączyły się z Kutuzowem pod Braunau, oderwały się teraz od armii rosyjskiej i Kutuzow został skazany wyłącznie na swoje słabe, wyczerpane siły. Nie można było nawet myśleć o obronie Wiednia. Zamiast wojny ofensywnej, głęboko przemyślanej zgodnie z zasadami nowej nauki, strategii, zamiast wojny, której plan dał austriacki Hofkriegsrat Kutuzowowi podczas jego pobytu w Wiedniu, jedynym, prawie nieosiągalnym celem, jaki Kutuzow widział teraz przed sobą, było nie utracić, jak Mack pod Ulmem, armii i połączyć się z wojskami idącymi z Rosji.

28 października Kutuzow przeprawił się z armią na lewy brzeg Dunaju i po raz pierwszy zarządził postój, odgradzając się rzeką od głównych sił francuskich. Trzydziestego zaatakował i rozbił dywizję Mortiera, stojącą na lewym brzegu. W bitwie tej zdobyto pierwsze trofea: sztandar, działa i dwóch nieprzyjacielskich generałów. Pierwszy raz po dwutygodniowym odwrocie armia rosyjska zatrzymała się i po walce nie tylko dotrzymała Francuzom placu, ale nawet ich odparła. Jakkolwiek wojsko było źle umundurowane, wyczerpane i osłabione, bo trzecią część straciło w maruderach, rannych, zabitych i chorych; jakkolwiek po tamtej stronie Dunaju pozostawiono chorych i rannych z listem Kutuzowa, polecającym ich miłosierdziu nieprzyjaciela; jakkolwiek duże szpitale i domy w Krems, zamienione na lazarety, nie mogły już pomieścić wszystkich chorych i rannych — zatrzymanie się pod Krems i zwycięstwo nad Mortierem znacznie podniosły ducha. W całej armii i w głównej kwaterze kursowały radosne, chociaż nieuzasadnione pogłoski o rzekomym zbliżaniu się posiłków z Rosji, o jakimś zwycięstwie austriackim i o cofaniu się zastraszonego Napoleona.

Książę Andrzej znajdował się podczas bitwy przy Austriaku Schmittcie, który poległ w tej walce. Koń pod księciem został ranny, a jego samego kula z lekka drasnęła w rękę. W dowód szczególnego wyróżnienia przez naczelnego wodza on właśnie został wysłany z wieścią o tym zwycięstwie na dwór austriacki, który przebywał już nie w zagrożonym przez francuskie wojska Wiedniu, lecz w Bernie Morawskim. W nocy, zaraz po bitwie, książę Andrzej, podniecony, lecz nie zmęczony (pomimo swej na pozór niezbyt mocnej budowy znosił on fizyczne zmęczenie o wiele łatwiej niż najsilniejsi ludzie), przyjechał konno z meldunkiem Dochturowa do Kutuzowa do Krems i tejże nocy wysłany został jako kurier do Berna. Wysłanie w takim charakterze — poza odznaczeniem — stanowiło również poważny krok na drodze do awansu.

Noc była ciemna, gwiaździsta; droga czerniała wśród bielejącego śniegu, który spadł w wigilię dnia bitwy. Rozpamiętując przeżycia ostatnich dni, z radością wyobrażając sobie wrażenie, jakie wywoła wiadomością o zwycięstwie, wspominając pożegnania głównodowodzącego i kolegów, książę Andrzej pędził pocztową bryczką z uczuciem człowieka, który długo czekał, aż wreszcie osiągnął to, co stanowi początek upragnionego szczęścia. Gdy zamykał oczy, w uszach brzmiał mu huk broni ręcznej i dział, który zlewał się z turkotem kół i poczuciem zwycięstwa. Niekiedy wydawało mu się, że Rosjanie uciekają, a on sam został zabity; lecz szybko, z uczuciem szczęścia, jak gdyby od nowa uświadamiał sobie, że wcale tak nie było i że, przeciwnie, uciekli Francuzi. Znów przypominał sobie wszystkie szczegóły wiktorii, swoje własne opanowanie i odwagę podczas walki i uspokojony zapadał w drzemkę… Po ciemnej, lecz gwiaździstej nocy wstał jasny, wesoły ranek. Śnieg topniał w słońcu, konie pędziły, po prawej i lewej stronie obojętnie przesuwały się coraz to nowe lasy, pola, wsie.

Na jednej ze stacji książę wyprzedził transport rosyjskich rannych. Prowadzący go oficer, rozparty w jadącym na przodzie wozie, krzyczał coś, ordynarnymi słowami łając żołnierza. W długich niemieckich furgonach trzęsło się na kamienistej drodze po sześciu i więcej bladych, obandażowanych i brudnych rannych. Niektórzy z nich rozmawiali (słyszał mowę rosyjską), inni jedli chleb, a najciężej ranni patrzyli z dziecięcym, łagodnym i bolesnym zainteresowaniem na pędzącego obok nich kuriera. Książę Andrzej kazał woźnicy zatrzymać się i spytał jakiegoś żołnierza, w jakiej bitwie go raniono.

— Przedwczoraj nad Dunajem — odparł żołnierz.

Książę Andrzej wyjął sakiewkę i dał mu trzy złote monety.

— To dla wszystkich — dodał, zwracając się do nadchodzącego oficera. — No, powracajcie jak najprędzej do zdrowia, chłopcy! — rzucił żołnierzom. — Roboty jeszcze dużo!

— Cóż, panie adiutancie, jakie nowiny? — spytał oficer, pragnąc widocznie porozmawiać.

— Dobre! Ruszaj! — krzyknął książę Andrzej na woźnicę i popędzili dalej.

Było już zupełnie ciemno, gdy wjechali do Berna, gdzie otoczyły ich wysokie domy, światła sklepów, okien i latarni, piękne ekwipaże turkoczące po bruku i atmosfera dużego, ruchliwego miasta, która zawsze tak pociąga wojskowego po życiu w obozie. Pomimo szybkiej jazdy i bezsennej nocy książę Andrzej, zbliżając się do pałacu, czuł się jeszcze bardziej ożywiony niż dnia poprzedniego. Oczy błyszczały mu gorączkowym blaskiem, a myśli pędziły z niezwykłą szybkością i jasnością. Żywo zarysowały mu się znowu w pamięci wszystkie szczegóły bitwy, już nie zmącone, lecz wyraźne, w zwartym sprawozdaniu, które w fantazji składał cesarzowi Franciszkowi. Dokładnie wyobrażał sobie przypadkowe pytania, jakie mogły mu być zadane, oraz odpowiedzi, jakich udzieli. Przypuszczał, że będzie natychmiast przedstawiony cesarzowi, lecz na wielki ganek pałacowy wybiegł na jego spotkanie urzędnik i poznawszy w nim kuriera, przeprowadził go do innego wejścia.

— Z korytarza na prawo, a tam Euer Hochgeboren znajdzie dyżurnego fligiel-adiutanta — rzekł do niego. — On zaprowadzi pana do ministra wojny.

Dyżurny fligiel-adiutant, przyjąwszy księcia Andrzeja, poprosił go, żeby zaczekał, a sam poszedł do ministra. Po pięciu minutach wrócił, pochylając się ze szczególnym ugrzecznieniem, przepuścił księcia Andrzeja przed sobą i przeprowadził go przez korytarz do gabinetu, w którym pracował minister wojny. Zdawało się, że wyszukaną grzecznością fligiel-adiutant chciał się odgrodzić od prób poufałości ze strony rosyjskiego adiutanta. Radosne uczucie księcia Andrzeja znacznie osłabło, gdy zbliżał się do drzwi gabinetu ministra wojny. Czuł się obrażony, a radość przerodziła się natychmiast, niepostrzeżenie dla niego samego, w niczym nieuzasadnioną pogardę. Przytomność umysłu wskazywała mu jednak w tej chwili ów punkt widzenia, z którego miał prawo pogardzać i adiutantem, i ministrem wojny. „Odnoszenie zwycięstw wyda im się prawdopodobnie bardzo łatwe, bo nie powąchali prochu!”, pomyślał. Zmrużył lekceważąco oczy i krokiem szczególnie powolnym wszedł do gabinetu ministra wojny. Uczucie to jeszcze się wzmogło, gdy ujrzał go siedzącego przy dużym stole i przez pierwsze dwie minuty niezwracającego uwagi na przybyłego. Minister czytał, pochyliwszy między dwiema woskowymi świecami łysą, siwiejącą na skroniach głowę i robiąc ołówkiem notatki. Gdy otworzono drzwi i rozległy się kroki, doczytywał stronę, nie podnosząc głowy.

— Proszę to wziąć i oddać dalej — rzekł do adiutanta, podając mu papiery i nie zwracając nadal uwagi na kuriera.

Książę Andrzej odczuł, że albo ze wszystkich spraw zajmujących ministra wojny działania armii Kutuzowa interesowały go najmniej, albo też chciał dać to odczuć rosyjskiemu kurierowi. „Ale to jest mi zupełnie obojętne”, pomyślał. Minister zebrał pozostałe papiery, zrównał ich brzegi i podniósł oczy. Miał głowę mądrą i charakterystyczną. Lecz w chwili gdy odwrócił się do księcia Andrzeja, rozumny i zdecydowany wyraz jego twarzy zmienił się widocznie zarówno z przyzwyczajenia, jak świadomie; na twarzy jego ukazał się głupi, sztuczny i nieukrywający tej sztuczności uśmiech człowieka, który przyjmuje wielu petentów — jednego po drugim.

— Od generała-feldmarszałka Kutuzowa? — spytał — Mam nadzieję, że wieści dobre? Było starcie z Mortierem? Zwycięstwo? Najwyższy czas! — Wziął zaadresowaną do siebie depeszę i zaczął ją czytać ze smutnym wyrazem twarzy. — Ach, mój Boże, mój Boże! Schmitt! — rzekł po niemiecku. — Co za nieszczęście! — Przeczytawszy depeszę, położył ją na stole i spojrzał na księcia Andrzeja, widocznie nad czymś się zastanawiając. — Ach, jakie nieszczęście! Bitwa, mówi pan, była decydująca? Ale jednak Mortier nie został wzięty. — (Zastanowił się). — Rad jestem, że przywiózł pan dobre wiadomości, chociaż śmierć Schmitta jest wysoką zapłatą za zwycięstwo. Najjaśniejszy pan zechce prawdopodobnie pana widzieć, ale nie dzisiaj. Dziękuję panu, proszę odpocząć i zjawić się jutro na ceremonii wyjścia cesarza, po defiladzie. Zresztą dam panu znać. — Głupi uśmiech, który podczas rozmowy znikł, zjawił się znowu na twarzy ministra. — Do widzenia, bardzo panu dziękuję. Najjaśniejszy pan prawdopodobnie zechce pana zobaczyć — powtórzył i pochylił głowę.

Gdy książę Andrzej wyszedł z pałacu, poczuł, że całe podniecenie i uszczęśliwienie z powodu zwycięstwa opuściło go; powierzył je obojętnym rękom ministra wojny oraz uprzejmego adiutanta. Cały jego sposób myślenia zmienił się momentalnie: bitwa wydała mu się dalekim, dawnym wspomnieniem.



X

Książę Andrzej zatrzymał się w Bernie u swego znajomego, rosyjskiego dyplomaty Bilibina.

— A, kochany książę, co za miły gość! — rzekł Bilibin, wychodząc na spotkanie księcia Andrzeja. — Franz, rzeczy księcia do mojej sypialni! — zwrócił się do służącego, idącego za Bołkońskim. — No co, zjawia się pan jako zwiastun zwycięstwa? Świetnie! A ja jestem chory, jak pan widzi.

Książę Andrzej, umyty i przebrany, wszedł do wspaniałego gabinetu dyplomaty i zasiadł do przygotowanego obiadu. Bilibin spokojnie usadowił się przy kominku.

Wśród tych zbytkownych warunków życia, do których przywykł od dzieciństwa, książę Andrzej odczuwał przyjemność wypoczynku nie tylko po podróży, lecz po całej wyprawie, podczas której pozbawiony był wszelkich wygód, czystości i wykwintu. Poza tym po przyjęciu, jakiego doznał od Austriaków, miło mu było pomówić, jakkolwiek nie po rosyjsku (rozmawiali po francusku), to jednak z Rosjaninem, który, jak przypuszczał, podzielał powszechny rosyjski wstręt do Austriaków (teraz specjalnie żywo odczuwany).

Bilibin miał lat trzydzieści pięć, był kawalerem i podchodził z tych samym sfer towarzyskich co książę Andrzej. Znali się jeszcze z Petersburga, lecz zbliżyli się do siebie bardziej podczas ostatniego przyjazdu księcia Andrzeja z Kutuzowem do Wiednia. Książę Andrzej był młodzieńcem rokującym nadzieje wielkiej kariery wojskowej — Bilibin zapowiadał się jeszcze lepiej na arenie dyplomatycznej. Był wprawdzie człowiekiem młodym, lecz dyplomatą już niemłodym, ponieważ rozpoczął służbę, mając lat szesnaście: był w Paryżu i Kopenhadze, a teraz zajmował w Wiedniu pozycję dość znaczną. I kanclerz, i rosyjski poseł znali go i cenili. Nie należał do tej wielkiej liczby dyplomatów, którzy obowiązani się mieć tylko zalety negatywne: nie robić pewnych rzeczy i mówić po francusku — to wystarczało, by być dobrym dyplomatą; był jednym z tych, którzy umieją i lubią pracować, a i pomimo lenistwa spędzał niekiedy całe noce przy biurku. Pracował dobrze bez względu na istotę sprawy. Nie interesowało go pytanie „dlaczego?” lecz pytanie „jak?”. Obojętne mu było, na czym polega istota danej sprawy, lecz wielką przyjemność sprawiało mu ułożenie zręcznego, celnego i misternego okólnika, memorandum lub raportu. Prócz zdolności do tego rodzaju elaboratów ceniono w nim umiejętność prowadzenie rozmów i właściwego zachowania się w wyższych sferach.

Bilibin lubił rozmowę tak samo, jak lubił pracę: tylko wówczas, gdy mogła być ona wykwintnie dowcipna. W towarzystwie stale wyczekiwał na okazję powiedzenia czegoś niezwykłego i podejmował rozmowę jedynie w takich warunkach. Wypowiedzi Bilibina stale skrzyły się oryginalnymi, dowcipnymi, okrągłymi zdaniami, budzącymi ogólne zainteresowanie. Zdania te fabrykowane były w wewnętrznym laboratorium Bilibina, który umyślnie układał je tak, aby łatwo było je kolportować, aby wielkoświatowe miernoty mogły je bez trudu zapamiętać i przenosić do salonu. I rzeczywiście, les mots de Bilibine se colportaient dans les salons de Vienne.

Chuda, wynędzniała, żółtawa twarz była cała pokryta głębokimi zmarszczkami, które wydawały się zawsze tak starannie i czysto wymyte, jak końce palców po łaźni. Ruchy tych zmarszczek stanowiły grę jego fizjonomii. Albo marszczyło mu się czoło w szerokie fałdy, a brwi się podnosiły, albo brwi opadały, a na policzkach tworzyły się grube bruzdy. Głęboko osadzone, niewielkie oczy patrzyły zawsze prosto i wesoło.

— No, niech pan teraz opowie o waszych wyczynach — powiedział.

Bołkoński w najskromniejszy sposób, ani razu nie wspominając o sobie, opowiedział o bitwie i o przyjęciu go przez ministra wojny.

— Ils m'ont reçu avec ma nouvelle comme un chien dans un jeu de quilles — zakończył.

Bilibin uśmiechnął się i twarz mu się wygładziła.

— Cependant, mon cher — rzekł, oglądając z daleka swój paznokieć i marszcząc skórę nad lewym okiem — malgré la haute estime que je professe pour le „prawosławnego rosyjskiego wojska”, j'avoue que votre victoire n'est pas des plus victorieuses. — Mówił wciąż po francusku, wymawiając po rosyjsku tylko te słowa, które chciał podkreślić w sposób pogardliwy. — Więc jak to? Zwaliliście się całą swoją masą na nieszczęsnego Mortiera, mającego jedną dywizję, a ten wymyka się wam z rąk? Gdzież tu zwycięstwo?

— Jednak mówiąc poważnie — odparł książę Andrzej — możemy powiedzieć bez przechwałek, że jest to nieco lepsze niż Ulm…

— A czemuż nie wzięliście dla nas jednego, choćby jednego marszałka?

— Dlatego, że nie wszystko idzie tak, jak się przypuszcza, i nie tak regularnie jak podczas rewii. Projektowaliśmy, jak panu mówiłem, że zajdziemy im na tyły o siódmej z rana, a nie byliśmy tam jeszcze o piątej wieczorem.

— A dlaczego nie przyszliście o siódmej z rana? — rzekł Bilibin z uśmiechem. — Jeżeli trzeba było przyjść o siódmej z rana, to należało przyjść o siódmej z rana!

— A dlaczego pan drogą dyplomatyczną nie przekonał Bonapartego, że lepiej zrobi, opuszczając Genuę? — takim samym tonem odparł książę Andrzej.

— Wiem — przerwał mu Bilibin — pan sądzi, że bardzo łatwo jest brać marszałków do niewoli, siedząc na kanapie przed kominkiem. To prawda, a jednak dlaczegoście go nie wzięli? I nie dziwcie się, że nie tylko minister wojny, lecz także jego cesarska mość król Franciszek nie będą tym zbyt uszczęśliwieni; nawet ja, nędzny sekretarz rosyjskiego poselstwa, nie odczuwam żadnej szczególnej radości…

Spojrzał prosto na księcia Andrzeja i fałdy nad okiem nagle mu opadły.

— A teraz moja kolej spytać pana, mój drogi, „dlaczego?” — rzekł Bołkoński. — Przyznam się panu, że nie rozumiem; może są w tym jakieś dyplomatyczne subtelności, niedostępne dla mojego słabego umysłu, ale nie rozumiem: Mack traci całą armię, arcyksiążę Ferdynand i arcyksiążę Karol nie dają żadnych znaków życia i popełniają błąd za błędem, wreszcie Kutuzow sam odnosi prawdziwe zwycięstwo, unicestwia charme Francuzów, a minister wojny nie interesuje się nawet szczegółami!

— Właśnie dlatego, mój kochany. Voyez-vous, mon cher: hura, hura, za cesarza, za Ruś, za wiarę! Tout ça est bel et bon, ale co nam, mówię o dworze austriackim, do waszych zwycięstw? Przywieź pan nam tutaj dobrą wiadomość o zwycięstwie arcyksięcia Karola albo Ferdynanda (un archiduc vaut l'autre, jak panu wiadomo), o zwycięstwie chociażby nad kompanią straży ogniowej Bonapartego. To inna sprawa: strzałami armatnimi obwieścimy wiktorię. To zaś, jak na złość, może nas tylko drażnić. Arcyksiążę Karol nie nie robi, arcyksiążę Ferdynand okrywa się hańbą. Porzucacie Wiedeń i nie bronicie go wcale, comme si vous nous disiez: „Z nami Bóg, a Bóg z wami i z waszą stolicą!”. Jedyny generał, którego kochaliśmy, to Schmitt. Podprowadziliście go pod kule i winszujecie nam zwycięstwa! Niech pan się zgodzi, że nie można wymyślić nic bardziej irytującego nad wieści, które pan przywozi. C'est comme un fait exprès, comme un fait exprès. Poza tym, no, gdybyście rzeczywiście odnieśli świetne zwycięstwo, gdyby je odniósł nawet książę Karol, cóż zmieniłoby się w ogólnym biegu rzeczy? Teraz już za późno, kiedy Wiedeń zajęły francuskie wojska.

— Jak to zajęły? Wiedeń wzięty?

— Nie tylko wzięty, ale Bonaparte jest w Schönbrunnie, a hrabia, nasz kochany hrabia Wrbna, udaje się do niego po rozkazy.

Na skutek zmęczenia, wrażeń z podróży, przyjęcia, jakiego doznał, a zwłaszcza obiadu, Bołkoński czuł, że nie pojmuje pełnego znaczenia słów, które słyszy.

— Dziś rano był tu hrabia Lichtenfels — ciągnął Bilibin — i pokazał mi list, w którym szczegółowo opisano paradę Francuzów w Wiedniu. Le prince Murat et tout le tremblement… Widzi pan, że wasze zwycięstwo nie jest zbyt radosne i nie może być pan przyjęty jak zbawca…

— Doprawdy, dla mnie jest to obojętne, zupełnie obojętne! — rzekł książę Andrzej, zaczynając rozumieć, że jego wiadomość o bitwie pod Krems była rzeczywiście mało ważna wobec takich wypadków jak zajęcie stolicy Austrii. — Jakże to: Wiedeń wzięty? A most i sławny tête de pont, i książę Auersperg? Do nas doszły pogłoski, że książę Auersperg broni Wiednia.

— Książę Auersperg stoi po tej, po naszej stronie, i broni nas; myślę, że broni bardzo źle, ale jednak broni. A Wiedeń jest po tamtej stronie. Nie, most jeszcze nie jest wzięty i mam nadzieję, że nie będzie, bo został podminowany i ma być wysadzony. W przeciwnym razie dawno bylibyśmy już w górach czeskich, a wy z waszą armią przeżylibyście niedobrą chwilę między dwoma ogniami.

— Ale to jeszcze nie znaczy, że wojna jest skończona — rzekł książę Andrzej.

— A ja myślę, że jest skończona. I tak myślą wszystkie te szlafmyce tutaj, ale nie mają odwagi tego wypowiedzieć. Będzie tak, jak mówiłem na początku kampanii: że nie wasza échauffourée de Dürnstein i w ogóle nie proch zakończy wojnę, lecz ci, którzy go wymyślili — rzekł Bilibin, z wygładzonymi fałdami na czole, powtarzając jedno ze swoich mots, i na chwilę zatrzymał się. — Pytanie tylko, co da berlińskie spotkanie cesarza Aleksandra z królem pruskim? Jeżeli Prusy przyłączą się do sojuszu, on forcera la main à l'Autriche i będzie wojna. Jeżeli zaś nie, to sprawa polega tylko na tym, ażeby się umówić, gdzie będą formułowane pierwsze artykuły nowego Campo Formio.

— Ale co za niezwykła genialność! — krzyknął nagle książę Andrzej, zaciskając swą małą rękę i uderzając nią w stół. — I co za szczęście ma ten człowiek!

— Buonaparte? — rzekł pytająco Bilibin i zmarszczył czoło, dając tym odczuć, że zaraz powie un mot. — Buonaparte? — powtórzył, wymawiając dokładnie „u”. — Sądzę jednak, że teraz, gdy dyktuje Austrii w Schönbrunnie prawa, il faut lui faire grâce de l'„u”. Stanowczo wprowadzam tę innowację i nazywam go Bonaparte tout court.

— Nie, bez żartów — rzekł książę Andrzej — czyż pan naprawdę sądzi, że wojna jest skończona?

— Oto, co ja myślę: Austrię wystrychnięto na dudka, ona zaś nie jest do tego przyzwyczajona. I odpłaci za to. A dlatego została wystrychnięta na dudka, że, po pierwsze, prowincja jest zrujnowana (on dit le prawosławne wojsko est terrible pour le pillage). Armia rozbita. Stolica wzięta. A wszystko to pour les beaux yeux du jego korsykańskiej wysokości. I dlatego, entre nous, mon cher, czuję przez skórę, że nas oszukują, przez skórę czuję pertraktacje z Francją, projekty pokoju, pokoju tajnego, zawartego oddzielnie.

— To niemożliwe — rzekł książę Andrzej. — To byłoby zbyt wstrętne.

— Qui vivra verra — odparł Bilibin i twarz wygładziła mu się na znak skończonej rozmowy.

Gdy książę Andrzej przyszedł do przygotowanego dlań pokoju i w czystej bieliźnie spoczął na pierzynach i na pachnących, ogrzanych poduszkach, poczuł, że owa bitwa, o której przywiózł wiadomość, odeszła odeń daleko, daleko. Zajmował go teraz sojusz z Prusami, zdrada Austrii, nowy tryumf Bonapartego, jutrzejsze uroczyste ukazanie się cesarza, parada i audiencja u austriackiego monarchy. Zamknął oczy, lecz w tej chwili w uszach zagrzechotała mu kanonada, strzelanina, stuk kół powozu i oto znowu zaczynają schodzić z góry rozciągniętym sznurem muszkieterzy… I Francuzi strzelają… A on czuje, jak drży w nim serce… I jedzie na przedzie obok Schmitta… I kule wesoło świszczą dookoła, a on przeżywa to uczucie zwielokrotnionej radości życia, którego nie doświadczał od czasów dzieciństwa…

Ocknął się…

— Tak, wszystko to było! — rzekł, uśmiechając się do siebie dziecięcym, szczęśliwym uśmiechem i zapadł w mocny, młody sen.



XI

Nazajutrz obudził się późno. Odświeżając w pamięci minione wrażenia, przypomniał sobie przede wszystkim, że dzisiaj należy przedstawić się cesarzowi Franciszkowi; przypomniał sobie ministra wojny, uprzejmego austriackiego fligiel-adiutanta i wczorajszą wieczorną rozmowę. Włożywszy na audiencję w pałacu galowy mundur, którego dawno już nie miał na sobie, wszedł do gabinetu Bilibina wyświeżony, ożywiony i piękny, z ręką na temblaku. W gabinecie znajdowało się czterech panów z korpusu dyplomatycznego. Księcia Hipolita Kuragina, który był sekretarzem poselstwa, Bołkoński znał; z innymi poznał go Bilibin.

Panowie bywający u Bilibina, ludzie światowi, młodzi, bogaci i weseli, stanowili i w Wiedniu, i tutaj odosobnione kółko, które gospodarz, będący jego duszą, nazywał *nasi*, les nôtres. W kółku tym, składającym się prawie wyłącznie z dyplomatów, byli sami swoi, niemający nic wspólnego z wojną i polityką (interesowali się tylko sprawami wielkiego świata, stosunkiem do pewnych pań i formalną stroną służby). Panowie ci, najwidoczniej chętnie, jako *swojego* (a honor ten wyświadczali niewielu osobom), przyjęli do swego grona księcia Andrzeja. Na początku rozmowy przez grzeczność zadali mu kilka pytań o armię i bitwę, po czym znowu przeszli na luźne, wesołe żarty i ploteczki.

— Ale najlepsze z tego wszystkiego — mówił jeden z nich, opowiadając o niepowodzeniu kolegi-dyplomaty — najlepsze jest to, że kanclerz wprost powiedział mu, iż nominacja do Londynu oznacza awans służbowy i że tak to powinien traktować. Czy wyobrażacie sobie, jaką miał przy tym minę?

— A co najgorsze, moi panowie, że zdradzam tajemnicę Kuragina: nieszczęście spotkało człowieka, a ten donżuan korzysta z tego, ten straszny człowiek!

Książę Hipolit leżał rozwalony w wolterowskim fotelu, z nogami przełożonymi przez poręcz. Roześmiał się:

— Parlez-moi de ça — rzekł.

— O donżuanie, o żmijo! — rozległy się głosy.

— Pan nie wie, Bołkoński — zwrócił się Bilibin do księcia Andrzeja — że wszystkie wybryki francuskiej armii (o mało nie powiedziałem „armii rosyjskiej”) są niczym w porównaniu z tym, co nabroił wśród kobiet ten człowiek.

— La femme est la compagne de l'homme — rzekł książę Hipolit i zaczął przyglądać się przez lorgnon swoim wzniesionym nogom.

Bilibin i *nasi* wybuchnęli śmiechem, patrząc w oczy Hipolitowi. Książę Andrzej zmiarkował, że człowieka, o którego (musiał to przyznać) był niemal zazdrosny w stosunku do swej żony, uważano w tym towarzystwie za błazna.

— Ach, muszę pana uraczyć tym Kuraginem — rzekł Bilibin z cicha do Bołkońskiego. — Wspaniały jest, gdy mówi o polityce, trzeba widzieć tę jego pompatyczną minę!

Przysiadł się do Hipolita i ściągnąwszy czoło w fałdy, zaczął z nim rozmowę o polityce. Książę Andrzej i inni obstąpili ich dookoła.

— Le cabinet de Berlin ne peut pas exprimer un sentiment d'alliance — zaczął Hipolit, spoglądając znacząco na wszystkich — sans exprimer… Comme dans sa dernière note… Vous comprenez… Vous comprenez… Et puis si sa Majesté l'Empereur ne déroge pas au principe de notre alliance… Attendez, je n'ai pas fini… — rzekł do księcia Andrzeja, chwytając go za rękę — je suppose que l'intervention sera plus forte que la non-intervention. Et… — zamilkł. — On ne pourra pas imputer à la fin de non-recevoir notre dépêche du 28 novembre. Voilà comment tout cela finira — i puścił rękę Bołkońskiego na znak, że teraz skończył.

— Demosthènes, je te reconnais au caillou que tu as caché dans ta bouche d'or! — rzekł Bilibin, któremu z uciechy aż się czupryna poruszyła.

Wszyscy wybuchnęli śmiechem. Hipolit śmiał się głośniej od innych. Widać było, że cierpi, że nie może złapać tchu, ale trudno mu było powstrzymać się od szalonego śmiechu, rozciągającego jego zazwyczaj nieruchomą twarz.

— Wiecie co, panowie — rzekł Bilibin — Bołkoński jest moim gościem zarówno u mnie w domu, jak tutaj w Bernie; chcę go uraczyć wszystkim, czym mogę, wszystkimi przyjemnościami tutejszego życia. Gdybyśmy byli w Wiedniu, byłoby to łatwe, ale tutaj, dans ce vilain trou morave, jest to trudniejsze, więc proszę was wszystkich o pomoc. Il faut lui faire les honneurs de Brünn. Wy na siebie weźcie teatr, ja towarzystwo, a pan, Hipolicie, oczywiście kobiety.

— Trzeba mu pokazać Amélie, to cudo! — rzekł jeden z *naszych*, całując końce swych palców.

— W ogóle trzeba w tym krwiożerczym żołnierzu — rzekł Bilibin — wzbudzić więcej uczuć ludzkich.

— Wątpię, czy będę mógł skorzystać z waszej gościnności, panowie. A teraz muszę już jechać — rzekł Bołkoński, spoglądając na zegarek.

— Dokąd?

— Do cesarza.

— O! O! O!

— No, do widzenia, Bołkoński! Do widzenia, książę, prosimy, przyjedź pan wcześniej na obiad — rozległy się głosy. — Zabierzemy się do księcia!

— Gdy książę będzie mówił z cesarzem, proszę jak najbardziej chwalić sprawność w dostarczaniu prowiantu i marszrut — rzekł Bilibin, odprowadzając Bołkońskiego do przedpokoju.

— Chciałbym chwalić, ale nie mogę, o ile wiem… — z uśmiechem odparł Bołkoński.

— No, w ogóle niech książę stara się jak najwięcej mówić. Audiencje to jego pasja. A sam mówić nie lubi i nie umie, jak pan zobaczy.



XII

Wkraczając do sali, gdzie czekali nań dostojnicy, cesarz Franciszek badawczo spojrzał w twarz księcia Andrzeja, stojącego na wyznaczonym miejscu między oficerami austriackimi, i skinął mu swą długą głową. Po ceremonii wczorajszy fligiel-adiutant z wyszukaną grzecznością zawiadomił Bołkońskiego, że monarcha życzy sobie udzielić mu audiencji. Cesarz Franciszek przyjął go, stojąc na środku pokoju. Księcia Andrzeja uderzyło przed rozpoczęciem rozmowy to, że cesarz zaczerwienił się i jak gdyby zmieszał, nie wiedząc, co należy mówić.

— Proszę mi powiedzieć, kiedy zaczęła się bitwa? — spytał szybko.

Książę Andrzej odpowiedział. Po tym pytaniu nastąpiły inne, równie proste: Czy zdrów Kutuzow? Kiedy Bołkoński wyjechał z Krems? I tak dalej…

Cesarz mówił w taki sposób, jak gdyby celem jego było postawienie pewnej określonej liczby pytań. Aż nazbyt było widoczne, że odpowiedzi wcale go nie interesują.

— O której zaczęła się bitwa? — spytał.

— Nie mogę podać dokładnie waszej cesarskiej mości, o której zaczęła się bitwa na odcinku czołowym, ale w Dürnstein, gdzie się znajdowałem, wojsko przystąpiło do ataku o szóstej wieczorem — odparł Bołkoński, ożywiając się i przypuszczając przy tej okazji, że uda mu się przedstawić gotowy już w jego umyśle rzetelny opis wszystkiego, co wiedział i widział.

Ale cesarz uśmiechnął się i przerwał mu:

— Ile mil?

— Skąd i dokąd, wasza cesarska mość?

— Od Dürnstein do Krems.

— Trzy i pół mili, wasza cesarska mość.

— Czy Francuzi opuścili lewy brzeg?

— Jak donieśli wywiadowcy, ostatni przeprawili się w nocy na promach.

— Czy dosyć jest w Krems furażu?

— Furażu nie dostarczono w takiej ilości…

Cesarz przerwał mu:

— O której zabity został generał Schmitt?

— O siódmej, zdaje mi się…

— O siódmej? Bardzo smutne. Bardzo smutne!

Monarcha wyraził swe podziękowanie i skinął głową. Książę Andrzej wyszedł i natychmiast ze wszystkich stron obstąpili go dworacy. Zewsząd patrzyły na niego życzliwe oczy i rozlegały się przyjazne słowa. Wczorajszy fligiel-adiutant robił mu wymówki, dlaczego nie stanął w pałacu, i proponował mu swój własny dom. Minister wojny podszedł, winszując mu orderu Marii Teresy, trzeciego stopnia, którym go cesarz odznaczył. Szambelan dworu cesarzowej zapraszał go do jej cesarskiej mości; arcyksiężna również pragnęła go widzieć. Nie wiedząc, komu odpowiadać, przez kilka sekund książę zbierał myśli. Poseł rosyjski ujął go za ramię, odprowadził do okna i zaczął z nim rozmawiać.

Wbrew przepowiedniom Bilibina przywiezioną wiadomość przyjęto radośnie. Postanowiono odprawić dziękczynne nabożeństwo. Kutuzow został odznaczony wielkim krzyżem orderu Marii Teresy, a cała armia otrzymała również odznaczenia. Bołkoński dostawał zaproszenia ze wszystkich stron i przez cały ranek musiał składać wizyty najwyższym dostojnikom austriackim. Skończywszy je o piątej wieczorem i układając w myśli list do ojca o bitwie oraz o swojej wyprawie do Berna, książę Andrzej wracał do Bilibina. Przed gankiem domu zajmowanego przez posła stała bryczka do połowy załadowana rzeczami, a Franz, służący Bilibina, wyszedł właśnie z drzwi, dźwigając z trudem walizę (przed powrotem do Bilibina książę Andrzej pojechał do księgarni, aby zaopatrzyć się w książki na czas wyprawy, i zasiedział się w sklepie).

— Co się stało? — spytał.

— Ach, Erlaucht — rzekł Franz, z trudem ładując walizę na bryczkę — wir ziehen noch weiter. Der Bösewicht ist schon wieder hinter uns her!

— Co takiego? Co? — dopytywał się książę Andrzej.

Bilibin wyszedł z domu. Na jego zwykle spokojnej twarzy malowało się wzruszenie.

— Non, non, avouez que c'est charmant — rzekł — cette histoire du Pont de Tabor. Ils l'ont passé sans coup férir.

Książę Andrzej nic nie rozumiał.

— Ale skądże pan wraca, że nic nie wiesz z tego, o czym wiedzą już wszyscy stangreci w mieście?

— Od arcyksiężnej. Nic tam nie słyszałem.

— I nie widział pan, że wszyscy się pakują?

— Nie widziałem… Ale o co chodzi? — niecierpliwie spytał książę Andrzej.

— O co chodzi? Chodzi o to, że Francuzi przeszli przez most broniony przez Auersperga, który mostu tego nie wysadził, wobec czego Murat idzie teraz na Berno i dziś-jutro będzie tutaj.

— Jak to „tutaj”? Dlaczego nie wysadzono mostu, kiedy był podminowany?

— Właśnie o to ja pana pytam! Tego nikt, nawet sam Bonaparte, nie wie.

Bołkoński wzruszył ramionami.

— Ale jeżeli przeszli przez most, to znaczy, że i armia jest stracona: będzie odcięta! — powiedział.

— W tym sęk — odparł Bilibin. — Niech pan posłucha. Francuzi wchodzą do Wiednia, jak panu mówiłem. Wszystko bardzo pięknie. Nazajutrz, to jest wczoraj, panowie marszałkowie: Murat, Lannes i Belliard, wsiadają na konie i ruszają na most (niech pan zauważy: wszyscy trzej Gaskończycy). „Panowie — mówi jeden z nich — wiecie, że most jest podminowany i kontrminowany, a przed nim rozciąga się groźny tête de pont i stoi 15 000 wojska mającego rozkaz wysadzić most i nas nie przepuścić. Ale naszemu cesarzowi Napoleonowi przyjemnie będzie, jeżeli ten most weźmiemy. Chodźmy więc we trójkę i zdobądźmy go!”. „Chodźmy”, odpowiadają tamci dwaj. Jadą więc, zdobywają most, przechodzą go i mając teraz całą armię po tej stronię Dunaju, zagrażają nam, wam i waszym połączeniom.

— Niech pan przestanie żartować! — z żalem i powagą rzekł książę Andrzej.

Wiadomość ta była dla niego smutna. Gdy tylko się dowiedział, że armia rosyjska znalazła się w tak beznadziejnym położeniu, przyszło mu do głowy, że właśnie jemu sądzone jest wyprowadzić ją z trudności i że to będzie dlań owym Tulonem, który wyniesie go ponad szeregi nieznanych oficerów i otworzy mu drogę do sławy! Słuchając Bilibina, rozmyślał już nad tym, jak, przyjechawszy do armii, przedstawi na radzie wojennej jedyny projekt zbawczy dla armii i jak wyłącznie jemu zlecone będzie wykonanie tego planu.

— Niech pan przestanie żartować — powiedział.

— Nie żartuję — ciągnął Bilibin — nie ma nic bardziej oczywistego i smutnego. Panowie ci przyjeżdżają na most sami i podnoszą białe chustki; zapewniają, że to rozejm i że oni, marszałkowie, jadą do księcia Auersperga na pertraktacje. Dyżurmy oficer przepuszcza ich na przyczółek. Opowiadają mu tysiące gaskońskich bzdur: mówią, że wojna skończona, że cesarz Franciszek wyznaczył spotkanie Bonapartemu, że pragną widzieć się z księciem Auerspergiem itp. Oficer posyła po Auersperga; panowie ściskają oficerów, żartują, rozsiadają się na armatach, a tymczasem francuski batalion niepostrzeżenie wchodzi na most, zrzuca do wody worki z materiałem palnym i podchodzi na przyczółek. Nareszcie zjawia się sam generał-porucznik, nasz drogi książę Auersperg von Mautern. „Kochany nieprzyjacielu! Kwiecie wojska austriackiego! Bohaterze wojen tureckich! Nienawiść skończona, możemy sobie podać nawzajem ręce… Cesarz Napoleon goreje pragnieniem poznania księcia Auersperga”. Słowem, panowie ci (nie na próżno Gaskończycy!) tak zarzucają Auersperga pięknymi słówkami, on zaś tak jest olśniony tą nagłą zażyłością z francuskimi marszałkami i tak oślepiony widokiem marszałkowskiego płaszcza oraz strusich piór Murata, qu'il n'y voit que du feu et oublie celui qu'il devait faire sur l'ennemi. — (Pomimo żywości swych wywodów Bilibin nie zapomniał o pauzie po tym mot, aby dać czas na jego ocenę). — Francuski batalion wbiega na przyczółek, zagważdża armaty i most jest wzięty! Ale co najlepsze z tego wszystkiego — ciągnął, uspokajając się pod wpływem własnego pięknego opowiadania, to fakt, że sierżant przy armacie, która miała dać sygnał do podpalenia min i wysadzenia mostu, sierżant ten, ujrzawszy, że francuskie wojska biegną na most, chciał właśnie wystrzelić, gdy Lannes odsunął jego rękę. Sierżant, najwidoczniej rozumniejszy od swego generała, podchodzi do Auersperga i mówi: „Książę, to oszustwo! Oto Francuzi!”. Murat widzi, że sprawa przegrana, jeśli dopuści do głosu sierżanta; z udanym zdziwieniem (prawdziwy Gaskończyk!) zwraca się do Auersperga: „Nie poznaję tej tak sławnej na cały świat dyscypliny austriackiej. Pozwala pan tak mówić do siebie podkomendnemu?”. C'est génial. Le prince d'Auersperg se pique d'honneur et fait mettre le sergent aux arrêts. Non, mais avouez que c'est charmant, toute cette histoire du pont de Tabor. Ce n'est ni bêtise, ni lâcheté…

— C'est trahison peut-être — rzekł książę Andrzej, żywo wyobrażając sobie szare płaszcze, rany, dym, strzelaninę i oczekującą go sławę.

— Non plus. Cela met la cour dans de trop mauvais draps — ciągnął Bilibin. — Ce n'est ni trahison, ni lâcheté, ni bêtise; c'est comme à Ulm… — jak gdyby zamyślił się, szukając wyrażenia: — C'est… C'est du Mack. Nous sommes *mackés* — zakończył, czując, że znów powiedział un mot, i to un mot nowe, mot takie, które będzie powtarzane.

Czoło ściągnięte dotąd w fałdy wygładziło się szybko na znak zadowolenia i Bilibin, lekko uśmiechnięty, zaczął oglądać paznokcie.

— Książę dokąd? — spytał nagle, zwracając się do Bołkońskiego, który wstał i ruszył w stronę swego pokoju.

— Jadę.

— Dokąd?

— Do armii.

— Przecież książę chciał jeszcze zostać ze dwa dni?

— Ale pojadę natychmiast.

Książę Andrzej, zarządziwszy wyjazd, poszedł do swego pokoju.

— Wie pan, kochany książę — rzekł Bilibin, wchodząc do niego — myślałem o panu. Po co książę ma jechać?

I na znak niezaprzeczalności tego argumentu wygładziły mu się zmarszczki na twarzy.

Książę Andrzej spojrzał pytająco na swego rozmówcę i nic nie odpowiedział.

— Po co książę ma jechać? Wiem, książę myśli, że teraz, kiedy armia jest w niebezpieczeństwie, obowiązkiem księcia jest pędzić do niej. Rozumiem to, mon cher, c'est de l'héroïsme.

— Bynajmniej — rzekł książę Andrzej.

— Książę, jest pan przecież un philosophe. Niech książę nim będzie całkowicie i spojrzy na sprawy z drugiej strony, a zobaczy książę, że obowiązkiem jego jest, przeciwnie, chronić siebie. Niech książę to narażanie się zostawi tym, którzy do niczego innego nie są zdatni… Nie dostał książę rozkazu powrotu i stąd księcia nie zwolniono; to znaczy, że może pan zostać i jechać z nami, dokąd nas nieszczęsny nasz los zapędzi. Mówią, że jedziemy do Ołomuńca. A Ołomuniec to bardzo miłe miasto. Pojedziemy razem, spokojnie, moim powozem.

— Niech pan przestanie żartować, Bilibin — rzekł Bołkoński.

— Mówię do księcia szczerze i po przyjacielsku. Niech książę osądzi: dokąd i po co ma książę jechać teraz, gdy może zostać tutaj? Czeka pana jedno z dwojga — (zmarszczył skórę nad lewą skronią) — zanim pan dojedzie do armii, będzie albo pokój, albo haniebna porażka całej Kutuzowskiej armii.

I Bilibin wygładził skórę, czując, że jego argument jest nie do obalenia.

— Tego osądzić nie mogę — chłodno powiedział książę Andrzej i pomyślał: „Jadę po to, aby armię uratować”.

— Mon cher, vous êtes un héros — rzekł Bilibin.



XIII

Tejże nocy, pożegnawszy ministra wojny, Bołkoński wyjechał do armii, nie wiedząc, gdzie ją znajdzie, i narażając się na niebezpieczeństwo ujęcia przez Francuzów w drodze do Krems.

W Bernie cały dwór pakował się; bagaże wysłano do Ołomuńca. Koło Etzelsdorf książę Andrzej wjechał na drogę, którą z najwyższym pośpiechem i w największym nieładzie posuwała się armia rosyjska. Drogę tak zapchały furgony, że jazda powozem była niemożliwa. Wziąwszy od kozackiego dowódcy konia oraz Kozaka, książę Andrzej, głodny i zmęczony, wymijając tabory, ruszył na poszukiwanie naczelnego wodza i swojego pojazdu. Po drodze dochodziły do niego najbardziej złowieszcze wiadomości o położeniu armii, a potwierdzał je widok bezładnie uciekającego wojska.

„Cette armée russe que l'or de l'Angleterre a transportée des extrémités de l'univers, nous allons lui faire éprouver le même sort (le sort de l'armée d'Ulm)” — przypomniał sobie słowa rozkazu Bonapartego do armii przed początkiem kampanii i słowa te budziły w nim zarówno podziw dla genialnego bohatera, jak uczucie obrażonej dumy oraz nadzieję sławy. „A jeżeli nie pozostanie mi nic innego jak tylko śmierć?”, myślał. „Cóż, jeżeli będzie trzeba! Zrobię to nie gorzej od innych”.

Z pogardą patrzył na niekończące się a pomieszane oddziały, furgony, pułki artyleryjskie i znów pojazdy, furgony i wozy najrozmaitszych rodzajów, wymijające się i w trzy, cztery rzędy zatłaczające błotnistą drogę. Ze wszystkich stron, z przodu i z tyłu, jak daleko sięgał słuch, rozlegał się turkot kół, grzechotanie jaszczów, furgonów i armat, tupot koni, trzask biczów, krzyki popędzających, wyzwiska żołnierzy, ordynansów i oficerów. Po obu stronach drogi widać było co krok bądź padłe i obdarte lub nieobdarte ze skóry konie, bądź połamane wozy; czekając na coś, siedzieli przy nich poszczególni żołnierze lub maruderzy, którzy pogubili swe oddziały i szli gromadami do pobliskich wsi, by wywlekać stamtąd barany, kury, siano oraz napchane czymś worki. Na pochyłościach i wzniesieniach drogi tłumy rosły i rozlegał się ustawiczny krzyk. Żołnierze, tonąc po kolana w błocie, podpierali rękami działa i fury; bicze trzaskały, kopyta ślizgały się, postronki pękały, a piersi nadrywały się od krzyku. Oficerowie kierujący ruchem przejeżdżali to naprzód, to w tył między taborami. Głosy ich wśród ogólnej wrzawy słyszało się słabo, a po twarzach widać było, że zwątpili w możność uporządkowania tego bezładu.

„Voilà le cher prawosławne wojsko”, pomyślał Bołkoński, przypominając sobie słowa Bilibina.

Podjechał do taborów, chcąc wprost zapytać tych ludzi, gdzie znajduje się głównodowodzący. Naprzeciw niego jechał dziwny ekwipaż zaprzężony w jednego konia, zmajstrowany najwidoczniej domowym żołnierskim sposobem, a będący czymś pośrednim między wozem chłopskim, kabrioletem i powozem. Ekwipażem tym powoził żołnierz, a pod skórzaną budą siedziała kobieta, cała opatulona w chustki. Książę Andrzej podjechał i właśnie zamierzał zwrócić się z pytaniem do żołnierza, gdy uwagę jego przyciągnęły rozpaczliwe krzyki kobiety siedzącej w powoziku. Oficer zarządzający taborem bił żołnierza-stangreta owego pojazdu za to, że chciał wyminąć innych, a bicz uderzał po fartuchu ekwipażu. Kobieta przeraźliwie krzyczała. Ujrzawszy księcia Andrzeja, wychyliła się spod budy i wymachując chudymi rękami wysuniętymi z grubej chustki, wołała:

— Adiutancie, panie adiutancie, na miłość boską! Niech mnie pan obroni! Cóż to będzie? Jestem żoną lekarza 7. pułku strzelców! Nie puszczają mnie, zostaliśmy w tyle, zgubiliśmy swoich…

— Na kwaśne jabłko cię stłukę, zawracaj! — krzyczał rozzłoszczony oficer na żołnierza. — Zawracaj razem z twoją dziwką!

— Panie adiutancie, niech mnie pan obroni! Co to się dzieje?! — krzyczała doktorowa.

— Zechce pan przepuścić ten powozik! Czyż pan nie widzi, że to kobieta? — rzekł książę Andrzej, podjeżdżając do oficera.

Oficer spojrzał na niego i nie odpowiadając, odwrócił się znowu do żołnierza.

— Ja ci dam wyprzedzać! Zawracaj!

— Proszę przepuścić, mówię panu! — powtórzył książę Andrzej, zagryzając wargę.

— A tyś kto taki? — z pijacką wściekłością zwrócił się nagle do niego oficer. — Kim ty jesteś? — (Ze specjalnym naciskiem wymawiał „*ty*”). — Komendantem czy co? Tutaj ja jestem komendantem, nie ty! Zawracaj, ty… — powtórzył — bo cię zbiję na kwaśne jabłko!

Wyrażenie to najwidoczniej mu się spodobało.

— Świetnie objechał adiutancika! — rozległ się głos z tyłu.

Książę Andrzej widział, że oficerem miota bezpodstawna pijacka wściekłość, która sprawia, że ludzie nie wiedzą, co mówią. Widział, że wstawianie się za żoną lekarza nosi cechy tego, czego obawiał się najbardziej na świecie, a co nazywa się ridicule, lecz instynkt mówił mu co innego. Zanim oficer zdążył dokończyć ostatnich słów, książę Andrzej, z twarzą zmienioną przez wściekłość, podjechał do niego i wzniósł nahajkę.

— Zechce pan prze-puś-cić!

Oficer machnął ręką i śpiesznie odjechał.

— To wszystko przez nich, przez sztabowców, ten cały nieporządek! — warknął. — Róbcie, co chcecie!

Książę Andrzej szybko, nie podnosząc oczu, odjechał od żony lekarza, która nazywała go swym zbawcą, i ze wstrętem przypominając sobie najdrobniejsze szczegóły tej poniżającej sceny, pogalopował do wsi, gdzie, jak mówiono, znajdował się głównodowodzący.

Wjechawszy do wsi, zeskoczył z konia i wszedł do pierwszej z brzegu chaty z zamiarem odpoczęcia choć przez chwilę, zjedzenia czegokolwiek i uporządkowania dokuczliwych, dręczących go myśli. „To tłum łajdaków, a nie wojsko!”, myślał podchodząc do okna chaty, gdy nagle znajomy głos zawołał go po imieniu. Obejrzał się: z małego okna wyglądała ładna twarz Nieswickiego. Przeżuwał coś soczystymi ustami i machając ręką, wzywał księcia do siebie.

— Bołkoński, Bołkoński, nie słyszysz czy co? Chodź prędzej! — krzyczał.

Wszedłszy do domu, książę Andrzej zobaczył Nieswickiego i drugiego adiutanta, siedzących przy przekąsce. Obaj śpiesznie zwrócili się do niego z zapytaniem, czy nie wie nic nowego. Z ich tak dobrze znanych mu twarzy książę Andrzej wyczytał trwogę i niepokój. Wyraz ten był szczególnie uderzający na zawsze roześmianej twarzy Nieswickiego.

— Gdzie jest głównodowodzący? — spytał Bołkoński.

— Tutaj, w tamtym domu — odparł adiutant.

— No i co, czy to prawda, że ma być pokój i kapitulacja? — dopytywał się Nieswicki.

— To ja was o to pytam! Nie wiem nic prócz tego, że ledwo się do was przedostałem.

— A co się u nas, bracie, dzieje! Okropność! Przyznaję się do winy, bracie; śmieliśmy się z Macka, a z nami jeszcze gorzej! — rzekł Nieswicki. — Siadajże, zjedz coś.

— Teraz książę nie znajdzie ani wozu, ani nic, a Bóg raczy wiedzieć, gdzie jest pański Piotr — rzekł drugi adiutant.

— A gdzie główna kwatera?

— Mamy nocować w Znaim.

— A ja przeładowałem wszystko, co mi jest potrzebne, na dwa konie — rzekł Nieswicki — i zrobiono mi doskonałe juki. Można z tym uciekać choćby przez czeskie góry! Źle, bracie! Ale co ci to? Pewno jesteś niezdrów, bo tak się wzdrygasz? — spytał, widząc, że książę Andrzej wstrząsnął się jakby od dotknięcia butelki lejdejskiej.

— Nic mi nie jest — odparł książę.

Przypomniał sobie w tej chwili o niedawnym spotkaniu z żoną lekarza i oficerem taborowym.

— Co głównodowodzący tu robi? — spytał.

— Nic nie rozumiem — rzekł Nieswicki.

— A ja rozumiem tylko jedno: że wszystko to jest wstrętne, wstrętne, wstrętne! — powiedział książę Andrzej i poszedł w stronę domu, gdzie na kwaterze stał wódz naczelny.

Minąwszy powóz Kutuzowa, zdrożone wierzchowce świty oraz głośno rozmawiających Kozaków, książę Andrzej wszedł do sieni. Kutuzow, jak mu powiedziano, znajdował się w izbie z księciem Bagrationem i Weihrotherem. Weihrother był to generał austriacki, który zastąpił poległego Schmitta.

W sieni siedział w kucki przed pisarzem mały Kozłowski. Pisarz, zawinąwszy mankiety munduru, pisał pośpiesznie na przewróconej beczułce. Twarz Kozłowskiego była zmęczona — widocznie i on nie spał tej nocy. Spojrzał na księcia Andrzeja i nawet nie skinął mu głową.

— „W drugiej linii…” — napisałeś? — ciągnął, dyktując pisarzowi. — „kijowski pułk grenadierów, podolski…”.

— Nie nadążę — odparł pisarz niegrzecznie i gniewnie oglądając się na Kozłowskiego.

Zza drzwi słychać było ożywiony i niezadowolony głos Kutuzowa, któremu przerywał inny, nieznajomy. Książę Andrzej wyczuł z tonu owych głosów, z roztargnienia, z jakim spojrzał na niego Kozłowski, z burkliwości wyczerpanego pisarza, z faktu, że i pisarz, i Kozłowski, siedzieli tak blisko głównodowodzącego na podłodze, przy beczułce, i z tego, że Kozacy, trzymający konie, śmiali się głośno pod oknem domu, że musiało zajść coś ważnego i niepomyślnego.

Z naciskiem zwrócił się do Kozłowskiego z pytaniami.

— Zaraz, książę — odparł Kozłowski. — Dyspozycja dla Bagrationa.

— A kapitulacja?

— Nie ma żadnej kapitulacji. Wydano zarządzenia do bitwy.

Książę Andrzej skierował się do drzwi, za którymi słychać było głosy, lecz w chwili gdy chciał je otworzyć, głosy w pokoju umilkły, drzwi otworzyły się i Kutuzow ze swym orlim nosem na nalanej twarzy stanął w progu. Książę Andrzej znalazł się tuż przed nim; ale wyraz jedynego widzącego oka naczelnego wodza świadczył, że myśli i troski tak mocno go absorbują, iż nieomal przysłaniają mu wzrok. Patrzył wprost w twarz swego adiutanta, lecz nie poznawał go.

— No co, skończone? — zwrócił się do Kozłowskiego.

— W tej chwili, wasza ekscelencjo.

Bagration, niewysoki, szczupły, niestary jeszcze człowiek o wschodnim typie i mocnej, nieruchomej twarzy, wyszedł za głównodowodzącym.

— Mam zaszczyt zameldować się — powtórzył dość głośno książę Andrzej, podając kopertę.

— A, z Wiednia? Dobrze. Później, później!

Kutuzow wyszedł z Bagrationem na ganek.

— No, żegnaj, książę — powiedział do niego. — Bóg z tobą. Błogosławię cię na ten wielki czyn.

Twarz Kutuzowa nagle zmiękła i w oczach jego ukazały się łzy. Lewą ręką przyciągnął do siebie Bagrationa, a prawą, na której widniał pierścień, przeżegnał go i podstawił mu nalany policzek. Ale Bagration pocałował go w szyję.

— Niech cię Bóg prowadzi — powtórzył Kutuzow i podszedł do powozu. — Siadaj ze mną — rzekł do Bołkońskiego.

— Wasza ekscelencjo, pragnąłbym przydać się tutaj. Proszę mi pozwolić na pozostanie w oddziale księcia Bagrationa.

— Siadaj — rzekł Kutuzow, a zauważywszy, że Bołkoński ociąga się, dodał: — Dobrzy oficerowie potrzebni są mnie samemu. Mnie samemu!

Wsiedli do powozu i kilka minut jechali w milczeniu.

— Jeszcze dość, dość będzie wszystkiego w przyszłości — rzekł wódz ze starczą przenikliwością, jak gdyby rozumiał, co dzieje się w duszy Bołkońskiego. — Będę dziękował Bogu, jeżeli z jego oddziału powróci jutro dziesiąta część — dodał, jakby mówiąc sam do siebie.

Książę Andrzej spojrzał na Kutuzowa i z odległości pół arszyna rzuciły mu się mimo woli w oczy fałdy i blizny na skroni generała, w miejscu gdzie kula pod Izmaiłem przeszyła mu głowę, oraz jego stracone oko. „Tak, on ma prawo mówić tak spokojnie o zagładzie tych ludzi!”, pomyślał.

— Dlatego też proszę o odkomenderowanie mnie do tego oddziału — rzekł.

Kutuzow nie odpowiedział. Zdawało się, że zapomniał już, co mówił, i siedział zamyślony. Po pięciu minutach, lekko kołysany na miękkich resorach, zwrócił się do księcia Andrzeja. W twarzy nie miał śladu wzruszenia. Z subtelną ironią wypytywał o szczegóły audiencji u cesarza, o opinie, jakie wygłaszano na dworze w sprawie bitwy pod Krems, i o niektóre znane im obu panie.



XIV

1 listopada Kutuzow otrzymał od swego wywiadowcy wiadomość, potwierdzającą beznadziejność sytuacji całej armii, którą dowodził. Wywiadowca donosił, że Francuzi, przeszedłszy ogromnymi siłami przez wiedeński most, skierowali się na drogi łączące Kutuzowa z wojskami nadchodzącymi z Rosji. Gdyby Kutuzow postanowił pozostać w Krems, stupięćdziesięciotysięczna armia Napoleona odcięłaby go od wszelkich połączeń, okrążyłaby jego czterdzieści tysięcy wyczerpanych żołnierzy i generał znalazłby się w położeniu Macka pod Ulmem. Gdyby zaś Kutuzow zdecydował się poniechać połączenia się z wojskami idącymi z Rosji, musiałby pomaszerować na bezdroża, w nieznane mu góry czeskie, broniąc się przed przeważającymi siłami nieprzyjaciela, i porzucić wszelką nadzieję połączenia się z Buxhoevedenem. Gdyby postanowił cofać się drogą z Krems, naraziłby się na to, że mogliby go wyprzedzić Francuzi, którzy przeszli przez most w Wiedniu. Wobec tego zmuszony byłby przyjąć bitwę w marszu, obciążony wszystkimi bagażami oraz taborami, i spotkać się z nieprzyjacielem trzykrotnie od niego silniejszym, a okrążającym go z dwóch stron.

Kutuzow wybrał to ostatnie wyjście.

Francuzi, jak donosił wywiadowca, po przejściu mostu w Wiedniu forsownym marszem szli na Znaim, leżący na szlaku odwrotu Kutuzowa w odległości przeszło stu wiorst przed nim. Dotarcie do Znaim przed Francuzami dawałoby wielką nadzieję uratowania armii; wyprzedzenie przez Francuzów w Znaim oznaczało niechybne narażenie jej na hańbę, jak pod Ulmem, lub całkowite zatracenie. Ale wyprzedzenie Francuzów z całą armią było niemożliwe. Droga Francuzów z Wiednia do Znaim była krótsza i lepsza niż droga Rosjan z Krems do Znaim. Po otrzymaniu wiadomości Kutuzow tejże nocy skierował czterotysięczną awangardę Bagrationa górami na prawo z szosy kremsko-znaimskiej na szosę wiedeńsko-znaimską. Bagration miał przejść bez odpoczynku cały ten odcinek, stanąć czołem ku Wiedniowi, a tyłem do Znaim i gdyby mu się udało wyprzedzić Francuzów, zatrzymać ich jak najdłużej. Kutuzow zaś z armią, obciążoną wszystkimi taborami, ruszył do Znaim. Przeszedłszy 5 wiorst w burzliwą noc bezdrożami przez góry, z głodnymi, bosymi żołnierzami i straciwszy trzecią część oddziału w maruderach, Bagration wyszedł na drogę wiedeńsko-znaimską w Hollabrunn o kilka godzin wcześniej niż Francuzi, podążający do Hollabrunn z Wiednia. Kutuzow potrzebował jeszcze całej doby, żeby dotrzeć do Znaim ze swymi taborami. Aby uratować armię, Bagration musiałby z czterema tysiącami głodnych, zmordowanych żołnierzy powstrzymywać przez całą dobę wojska nieprzyjacielske, które spotkały się z nim w Hollabrunn — co było oczywistą niemożliwością. Lecz dziwny los zmienił niemożliwość w możliwość. Udane oszustwo, które bez walki oddało most wiedeński w ręce Francuzów, zachęciło Murata do próby oszukania również Kutuzowa. Spotkawszy na drodze do Znaim słaby oddział Bagrationa, Murat sądził, że jest to cała armia Kutuzowa. Żeby ją niezawodnie zmiażdżyć, czekał na opóźniające się z Wiednia wojska i w tym celu zaproponował rozejm na trzy dni, pod warunkiem, że obydwie armie nie zmienią swych pozycji i nie ruszą się z miejsca. Murat zapewniał, że toczą się już pertraktacje pokojowe i że proponuje rozejm, aby uniknąć niepotrzebnego rozlewu krwi. Austriacki generał, hrabia Nostitz, stojący w awangardzie, uwierzył słowom francuskiego parlamentariusza, cofnął się i odsłonił oddział Bagrationa. Drugi parlamentariusz pojechał do rosyjskich oddziałów z tą samą wiadomością o pertraktacjach pokojowych i z propozycją rozejmu na trzy dni. Bagration odpowiedział, że nie może przyjmować lub nie przyjmować rozejmu, wiadomość zaś o tej propozycji posłał przez swego adiutanta do Kutuzowa.

Rozejm był dla Kutuzowa jedyną sposobnością, aby wygrać na czasie, dać odpoczynek zmęczonemu oddziałowi Bagrationa i przeprowadzić w ostatniej chwili do Znaim tabory i bagaże (których ruchy ukryte były przed Francuzami). Propozycja rozejmu dawała nieoczekiwaną możliwość uratowania armii. Otrzymawszy tę wiadomość, Kutuzow niezwłocznie posłał znajdującego się u jego boku generała-adiutanta Wintzingerodego do obozu nieprzyjacielskiego. Wintzingerode miał nie tylko przyjąć rozejm, ale zaproponować warunki kapitulacji, Kutuzow zaś posłał swych adiutantów na tyły, aby w miarę możności przyśpieszyli marsz taborów na drodze kremsko-znaimskiej. Wyczerpany, głodny oddział Bagrationa miał sam jeden, osłaniając sobą ruchy taborów i całej armii, stać nieruchomo przed nieprzyjacielem ośmiokrotnie silniejszym.

Oczekiwania Kutuzowa spełniły się zarówno co do tego, że niezobowiązujące do niczego propozycje kapitulacji mogły części taborów dać czas na przejście, jak i co do tego, że pomyłka Murata miała się wkrótce ujawnić. Gdy Bonaparte, znajdujący się w Schönbrunnie, o dwadzieścia pięć wiorst od Hollabrunn, otrzymał raport Murata i projekt rozejmu oraz kapitulacji, przejrzał natychmiast oszustwo i napisał do Murata list następujący:

Au prince Murat. Schoenbrunn, 25 brumaire en 1805 à huit heures du matin. Il m'est impossible de trouver des termes pour vous exprimer mon mécontentement. Vous ne commandez que mon avant-garde et vous n'avez pas le droit de faire d'armistice sans mon ordre. Vous me faites perdre le fruit d'une campagne. Rompez l'armistice sur-le-champ et marchez à l'ennemi. Vous lui ferez déclarer que le général qui a signé cette capitulation, n'avait pas le droit de le faire, qu'il n'y a que l'Empereur de Russie qui ait ce droit. Toutes les fois cependant que l'Empereur de Russie ratifierait ladite convention, je la ratifierai; mais ce n'est qu'une ruse. Marchez, détruisez l'armeée russe… vous êtes en position de prendre son bagage et son artillerie. L'aide de camp de l'Empereur de Russie est un… Les officiers ne sont rien quand ils n'ont pas de pouvoirs: celui-ci n'en avait point… Les Autrichiens se sont laissé jouer pour le passage du pont de Vienne, vous vous laissez jouer par un aide de camp de l'Empereur. Napoléon.

Adiutant Bonapartego pogalopował co koń wyskoczy z groźnym listem do Murata. Napoleon, nie dowierzając swym generałom, ciągnął z całą gwardią ku miejscu, gdzie miała się rozegrać bitwa, obawiając się wypuścić z rąk gotową ofiarę; a tymczasem czterotysięczny oddział Bagrationa, wesoło rozpalając ogniska, suszył się, ogrzewał, po raz pierwszy od trzech dni gotował kaszę i nikt z ludzi w całym wojsku nie wiedział i nie myślał o tym, co go czeka.



XV

O czwartej po południu książę Andrzej, przeforsowawszy swoją prośbę u Kutuzowa, stanął w Grund i zjawił się przed Bagrationem. Adiutant Bonapartego nie przyjechał jeszcze do oddziału Murata i bitwa się nie zaczęła. W oddziale Bagrationa nie zdawano sobie sprawy z sytuacji, wspominano o pokoju, lecz nikt nie wierzył w jego możliwość. Mówiono o bitwie, ale również nie wierzono w jej bliski termin.

Bagration, wiedząc, że Bołkoński jest ulubionym i zaufanym adiutantem, przyjął go ze szczególnym wyróżnieniem i łaskawością, wyjaśnił mu, że prawdopodobnie dziś lub jutro odbędzie się bitwa, i pozostawił uznaniu księcia, czy chce w jej trakcie znajdować się przy nim czy też pilnować porządku cofania się ariergardy, „co także jest bardzo ważne”.

— A zresztą prawdopodobnie dziś bitwy nie będzie — rzekł, jakby uspokajając księcia Andrzeja.

„Jeżeli jest to jeden ze zwykłych sztabowych lalusiów, których się posyła, aby zdobyli krzyżyk, to w ariergardzie również dostanie odznaczenie, a jeżeli chce być ze mną, proszę bardzo, przyda się, o ile jest dzielnym oficerem”, pomyślał. Książę Andrzej, nie dając odpowiedzi, poprosił o pozwolenie obejrzenia pozycji i zorientowania się w rozmieszczeniu wojsk, by w wypadku otrzymania rozkazu wiedział, dokąd ma jechać. Dyżurny oficer oddziału, mężczyzna piękny, wykwintnie ubrany, z diamentowym pierścieniem na wskazującym palcu, mówiący po francusku chętnie, ale źle, zaofiarował się, że będzie księciu Andrzejowi towarzyszył.

Wszędzie widać było mokrych, jak gdyby czegoś szukających, smutnych oficerów oraz żołnierzy znoszących ze wsi drzwi, ławki i płoty.

— Nie możemy uchronić się od takich ludzi — rzekł sztabowiec, wskazując żołnierzy. — Dowódcy ich rozpuszczają. A oto tutaj — skierował wzrok na rozstawiony namiot markietanta — gromadzą się i siedzą. Dziś z rana wszystkich rozpędziłem, a niech pan spojrzy: znowu pełno. Trzeba podjechać, książę, i nastraszyć ich! Chwileczkę…

— Wstąpmy, wezmę od niego ser i bułkę — rzekł książę Andrzej, który nie zdążył jeszcze nic zjeść.

— Dlaczego książę nic nie powiedział? Byłbym zaproponował u siebie… Czym chata bogata!

Zeskoczyli z koni i weszli do namiotu markietanta. Kilku oficerów o zaczerwienionych, zmęczonych twarzach, siedziało przy stolikach i jadło.

— No, panowie, cóż to znaczy? — rzekł sztabowiec tonem wyrzutu, jak człowiek, który już kilka razy powtarzał to samo. — Przecież nie wolno tak się oddalać od oddziałów! Książę nakazał, żeby tu nikogo nie było. No, na przykład pan, panie kapitanie — zwrócił się do małego, brudnego, chudego artylerzysty, który bez butów (oddał je do wysuszenia markietantowi), w pończochach stał przed przybyłymi, uśmiechając się niezupełnie szczerze. — Jak panu, kapitanie Tuszyn, nie wstyd?! — ciągnął sztabowiec. — Zdawałoby się, że pan, jako artylerzysta, powinien dawać przykład, a pan bez butów! Uderzą na alarm i ładnie pan będzie bez butów wyglądał — (Uśmiechnął się). — Zechcą panowie rozejść się na swe miejsca, wszyscy, wszyscy! — dodał tonem zwierzchnika.

Książę Andrzej mimo woli uśmiechnął się, spojrzawszy na kapitana Tuszyna. Bosy, przestępujący z nogi na nogę, uśmiechający się w milczeniu, patrzył pytająco wielkimi, rozumnymi oczami to na księcia Andrzeja, to na sztabowego oficera.

— Żołnierze mówią, że rozzutemu poręczniej — rzekł onieśmielony; najwidoczniej pragnął wybrnąć z niemiłej sytuacji, przybierając ton żartobliwy, lecz zanim skończył mówić, poczuł, że dowcip ten nie został dobrze przyjęty i że jest niezręczny, więc zmieszał się.

— Zechce pan udać się na swoje miejsce — rzekł sztabowiec, starając się utrzymać powagę.

Książę Andrzej spojrzał jeszcze raz na drobną postać artylerzysty. Było w niej coś szczególnego, zupełnie niewojskowego, trochę komicznego, ale nadzwyczaj pociągającego. Oficer sztabowy i książę Andrzej wsiedli na konie i pojechali dalej.

Wyjechawszy za wieś, ustawicznie spotykali i wymijali idących żołnierzy oraz oficerów z rozmaitych oddziałów, a na lewo zobaczyli szańce w budowie, czerwieniejące świeżą, dopiero co rozkopaną gliną. Pomimo zimnego wiatru kilka batalionów żołnierzy w samych koszulach krzątało się jak białe mrówki na owych umocnieniach; zza wału bez ustanku ktoś wyrzucał łopaty czerwonej gliny. Podjechali do szańców, obejrzeli je i ruszyli dalej. Tuż za szańcami natknęli się na kilkudziesięciu żołnierzy, ustawicznie zmieniających się i zbiegających z nasypu. Trzeba było zatkać nos i ruszyć kłusem, aby wyjechać z tej zapowietrzonej strefy.

— Voilà l'agrément des camps, monsieur le prince — rzekł dyżurny oficer sztabowy.

Wjechali na przeciwległą górę. Widać stąd już było Francuzów. Książę Andrzej stanął i zaczął się rozglądać.

— O, tam stoi nasza bateria — rzekł sztabowiec, wskazując najwyższy punkt, baterię tego właśnie dziwaka, który siedział bez butów. — Stamtąd widać wszystko; pojedziemy tam, książę.

— Dziękuję uprzejmie, dojadę tam teraz już sam — rzekł książę Andrzej, chcąc się pozbyć sztabowca. — Proszę, niech pan się nie fatyguje.

Oficer został w tyle, a książę pojechał sam. Im dalej posuwał się naprzód, im bardziej zbliżał się do nieprzyjaciela, tym lepiej i bardziej rześko wyglądały wojska. Największy nieład i przygnębienie widać było w obozie pod Znaim, który książę Andrzej objeżdżał z rana, a który odległy był o dziesięć wiorst od Francuzów. W Grund dawał się również odczuć pewnego rodzaju niepokój i lęk przed czymś nieokreślonym. Im bliżej jednak podjeżdżał książę Andrzej do linii francuskiej, tym pewniejszy siebie wygląd przybierało wojsko rosyjskie. Poubierani w szynele żołnierze stali w szeregach, a feldfebel i dowódca kompanii odliczali ludzi, dotykając palcami piersi skrzydłowego żołnierza każdej sekcji i każąc mu podnieść rękę; rozsypani na szerokiej przestrzeni, znosili drzewo i chrust, budowali szałasy, śmiejąc się wesoło i rozmawiając; przy ogniskach siedzieli żołnierze odziani lub nadzy, susząc koszule i onuce albo naprawiając buty i płaszcze. W jednej z kompanii obiad był gotów i żołnierze chciwie patrzyli na dymiące kotły, czekając na ocenę próbnej porcji, którą sierżant prowiantowy podawał w drewnianej misce oficerowi siedzącemu na kłodzie naprzeciwko swego szałasu.

W innej, szczęśliwszej rocie — bo nie wszędzie była wódka — żołnierze tłoczyli się wokół ospowatego, barczystego feldfebla, który, przechylając baryłkę, lał wódkę w kolejno podstawiane pokrywki manierek. Żołnierze z nabożeństwem podnosili je do warg, wychylali, płukali usta, ocierali je rękawami płaszczy, po czym z rozweselonymi twarzami odchodzili od feldfebla. Byli tak spokojni, jak gdyby wszystko to działo się nie w obliczu nieprzyjaciela, przed bitwą, podczas której musiała polec co najmniej połowa oddziału, lecz jakby to było gdzieś w ojczyźnie, w oczekiwaniu spokojnego postoju. Minąwszy pułk strzelców i znalazłszy się na terenie kijowskich grenadierów, zuchów zajętych tymi samymi pokojowymi sprawami, niedaleko od wysokiego, wyróżniającego się spomiędzy innych namiotu dowódcy, książę Andrzej natknął się na rozwinięty pluton grenadierów, przed którego frontem leżał nagi człowiek. Dwóch żołnierzy trzymało go, a dwaj inni wznosili giętkie pręty i miarowo uderzali po obnażonych plecach. Karany rozpaczliwie krzyczał. Gruby major chodził przed frontem i nie zwracając uwagi na krzyk, przygadywał:

— Kradzież jest dla żołnierza hańbą, żołnierz powinien być uczciwy, szlachetny i odważny; a jeżeli okradł kolegę, nie ma honoru: to łotr! Jeszcze, jeszcze!

Wciąż słychać było giętkie uderzenia i rozpaczliwy, a jednocześnie przesadny krzyk.

— Jeszcze, jeszcze! — powtarzał major.

Młody oficer z wyrazem zakłopotanego zdziwienia i cierpienia na twarzy odszedł od karanego, oglądając się pytająco na przejeżdżającego adiutanta.

Książę Andrzej, wjechawszy na pierwszą linię, ruszył wzdłuż frontu. Szeregi rosyjskie i nieprzyjacielskie na lewym i prawym skrzydle stały daleko od siebie, ale pośrodku, w tym miejscu, gdzie z rana przejeżdżali parlamentariusze, przybliżyły się do siebie tak, że żołnierze mogli nawzajem widzieć swe twarze i rozmawiać. Prócz stojących w linii zebrało się z obydwu stron wielu ciekawych, którzy, podrwiwając, przyglądali się dziwnym i obcym dla nich wrogom.

Od samego rana, pomimo zakazu zbliżania się do przednich pozycji, dowódcy nie mogli opędzić się przed ciekawymi. Żołnierze stojący w tyralierze, niby ludzie pokazujący jakąś osobliwość, nie patrzyli już na Francuzów, lecz obserwowali przychodzących i znudzeni czekali na zmianę. Książę Andrzej stanął, aby przyjrzeć się Francuzom.

— Patrz no, patrz — mówił jeden z żołnierzy do kolegi, wskazując rosyjskiego muszkietera, który z oficerem podszedł do linii nieprzyjacielskiej i z ożywieniem szybko rozmawiał z francuskim grenadierem. — Patrz, jak to szwargocze! Nawet Francuz nie może go przegadać! No, a co ty, Sidorow?

— Czekaj, posłuchaj! Ależ gada! — odparł Sidorow, uważany za specjalistę od francuszczyzny.

Żołnierzem, którego wskazywali śmiejący się koledzy, był Dołochow. Książę Andrzej poznał go i wsłuchał się w jego słowa. Dołochow wraz ze swym dowódcą kompanii nadszedł był z lewego skrzydła, gdzie stał ich pułk.

— No, jeszcze, jeszcze — podjudzał go dowódca, pochylając się ku przodowi, żeby nie uronić ani słowa z niezrozumiałej dla niego rozmowy. — Gadaj jeszcze, więcej, proszę cię! Czego on chce?

Dołochow nie odpowiadał, zaabsorbowany gorącą sprzeczką z francuskim grenadierem. Mówili, oczywiście, o kampanii. Francuz dowodził, biorąc Austriaków za Rosjan, że Rosjanie poddali się i uciekają spod Ulmu; Dołochow zaś dowodził, że Rosjanie nie poddali się, lecz pobili Francuzów.

— Jest rozkaz, żeby was stąd odpędzić, i odpędzimy! — mówił Dołochow.

— Postarajcie się, żeby was nie zagarnięto ze wszystkimi waszymi Kozakami — odparł grenadier-Francuz.

Widzowie i słuchacze-Francuzi zaśmiali się.

— Każą wam zatańczyć, jak tańczyliście za Suworowa (on vous fera danser) — rzekł Dołochow.

— Qu'est-ce qu'il chante? — spytał jeden z Francuzów.

— De l'histoire ancienne — odparł drugi, domyśliwszy się, że mowa o poprzednich wojnach. — L'Empereur va lui faire voir à votre Souvara, comme aux autres…

— Bonaparte… — zaczął Dołochow, ale Francuz mu przerwał:

— Nie ma Bonapartego, jest cesarz! Sacré nom! — krzyknął z gniewem.

— Niech go diabli, tego waszego cesarza!

I Dołochow, zakląwszy po rosyjsku, ordynarnie, z żołnierska, zarzucił broń na ramię i odszedł.

— Chodźmy, Iwanie Łukinowiczu — rzekł do swego dowódcy.

— O, to dopiero po chrancusku! — mówili żołnierze w linii. — No, teraz ty, Sidorow!

Sidorow mrugnął i zwracając się do Francuzów, zaczął prędko, prędko sypać niezrozumiałymi słowami:

— Kari, mala, tafa, safi, muter, kaska — trzepał, starając się nadać wyrazistą intonację swemu głosowi.

„Ho, ho! Ha, ha, ha!”, rozległ się między żołnierzami wybuch tak zdrowego i wesołego śmiechu, mimo woli udzielającego się poprzez linię Francuzom, że, zdawałoby się, należało po nim rozładować broń, wystrzelać amunicję w powietrze i czym prędzej rozejść się do domów. Lecz broń pozostała naładowana, strzelnice w domach i umocnieniach tak samo groźnie patrzyły przed siebie i — tak samo jak przedtem — stały zwrócone przeciwko sobie, zdjęte z przednich podwozi armaty.



XVI

Objechawszy całą linię wojsk od prawego do lewego skrzydła, książę Andrzej ruszył ku baterii na górę, z której, według słów oficera sztabowego, widać było całe pole. Tutaj zeskoczył z konia i zatrzymał się przy jednym z czterech odprzodkowanych dział. Przed nimi chodził na warcie artylerzysta, który wprawdzie wyprężył się przed oficerem, ale na dany znak powrócił do swego miarowego, nudnego marszu. Za działami nieco dalej stały konie, a za nimi paliły się ogniska rozniecone przez artylerzystów. Na lewo, w pobliżu ostatniego działa, stał nowy, pleciony szałasik, z którego dochodziły ożywione głosy oficerów.

Rzeczywiście, z baterii rozciągał się widok nieomal na wszystkie pozycje rosyjskich wojsk i na większą część nieprzyjacielskich. Na wprost baterii, na horyzoncie, na przeciwległym wzgórzu, widać było wieś Schöngraben; na prawo i na lewo można było rozróżnić w trzech miejscach wśród dymu ognisk masy francuskich wojsk, których większość znajdowała się w samej wsi i za górą. Na lewo od wsi, w dymie widniało coś podobnego do baterii, lecz gołym okiem nie można było tego dobrze dojrzeć. Prawe skrzydło rosyjskie rozciągało się na dość stromym wzniesieniu, górującym nad pozycją Francuzów. Rozstawiona tam była rosyjska piechota, a na samym końcu — dragoni. W centrum, gdzie znajdowała się właśnie bateria Tuszyna, z której oglądał pozycje książę Andrzej, stok opadał najbardziej stromo do potoku oddzielającego Rosjan od Schöngraben. Na lewo wojska opierały się o las, gdzie dymiły ogniska piechoty rąbiącej drzewo. Linia Francuzów była szersza od rosyjskiej, toteż zrozumiałe, że mogli oni łatwo obejść Rosjan z obydwóch stron. Za pozycjami rosyjskimi znajdował się stromy, głęboki parów, przez który trudno byłoby wycofać się artylerii i konnicy. Książę Andrzej, oparłszy się o armatę, wyjął portfel i naszkicował sobie plan pozycji. W dwóch miejscach zrobił ołówkiem notatki, zamierzając podać je do wiadomości Bagrationowi. Chciał zaproponować, po pierwsze, ześrodkowanie całej artylerii w centrum, a po drugie, przeprowadzenie kawalerii w tył, na drugą stronę parowu. Znajdując się wciąż przy głównodowodzącym, obserwując ruchy wojsk i ogólne zarządzenia oraz studiując stale historyczne opisy bitew, także i teraz wyobrażał sobie, chociaż tylko w ogólnych zarysach, przyszły przebieg działań w mającym się odbyć starciu. Przewidywał, co nastąpi. „Jeżeli nieprzyjaciel poprowadzi atak na prawe skrzydło”, mówił do siebie, „kijowski pułk grenadierów i strzelcy podolscy będą musieli tak długo utrzymać się na pozycji, dopóki rezerwy z centrum nie podejdą do nich. W tym wypadku dragoni mogą uderzyć na skrzydło i rozbić je. W razie jednak ataku na centrum, postawimy na tym wzgórzu baterię centralną, a pod jej osłoną ściągniemy lewe skrzydło i wycofamy się do parowu”, dyskutował sam ze sobą.

Przez cały czas, gdy stał przy dziale, ustawicznie słyszał, jak to często bywa, głosy oficerów rozmawiających w szałasie, ale nie rozumiał ani słowa z tego, o czym mówili. Nagle dźwięk głosu w szałasie uderzył go takim ciepłem, że mimo woli zaczął nasłuchiwać.

— Nie, mój drogi — mówił przyjemny i jakby znajomy głos — twierdzę, że gdyby można było dowiedzieć się, co będzie po śmierci, wtedy nikt z nas nie bałby się jej. Tak, mój drogi.

Drugi głos, młodszy, przerwał mu:

— Bać się czy nie bać, to obojętne. Nie unikniesz jej!

— A jednak boisz się! Ech, wy uczeni! — rzekł trzeci głos męski o głębokim brzemieniu, przerywając tamtym dwóm. — Właśnie wy, artylerzyści, dlatego jesteście tacy uczeni, że wszystko możecie wozić ze sobą: wódeczki i zakąseczki.

I właściciel tego potężnego głosu, widocznie oficer piechoty, roześmiał się.

— A jednak boisz się! — ciągnął pierwszy znajomy głos. — Boisz się tego, co nieznane. Ot co! Choćby się nie wiem co mówiło, że dusza pójdzie do nieba… Przecież wiemy, że nieba nie ma, jest tylko atmosfera.

Znowu ów donośny głos przerwał artylerzyście:

— No, poczęstujże twoją nalewką, Tuszyn! — rzekł.

„A, to ten kapitan, który u markietanta stał bez butów”, pomyślał książę Andrzej, z przyjemnością poznając sympatyczny, filozofujący głos.

— Naleweczki… Można — rzekł Tuszyn. — A jednak pojąć życie pozagrobowe… — i nie dokończył.

W tej chwili w powietrzu rozległ się świst: coraz bliżej, coraz szybciej i donośniej, coraz donośniej i szybciej — aż pocisk, jak gdyby nie dopowiedziawszy wszystkiego, co należało, z nieludzką siłą, wyrywając grudy ziemi, grzmotnął obok szałasu. Ziemia jęknęła pod strasznym ciosem. Wówczas pierwszy wyskoczył z szałasu maleńki Tuszyn z fajką w kąciku ust; jego dobra, rozumna twarz przybladła. Za nim wybiegł zuchowaty oficer piechoty o głębokim głosie i zapinając po drodze mundur, popędził do swego oddziału.



XVII

Książę Andrzej zatrzymał konia przy baterii, patrząc na dymiące działo, z którego wyleciał pocisk. Oczy jego błądziły po ogromnej przestrzeni. Zobaczył tylko, że nieruchome przedtem masy Francuzów zakołysały się i że na lewo rzeczywiście stała bateria. Dym nad nią jeszcze się nie rozwiał. Dwaj Francuzi, prawdopodobnie adiutanci, przegalopowali górą. Pod nią, zapewne dla umocnienia przedniej linii, szła dokładnie widoczna, niewielka kolumna nieprzyjacielska. Jeszcze nie rozwiał się dym po pierwszym wystrzale, gdy ukazał się drugi, a po nim gruchnął kolejny. Zaczęła się bitwa. Książę Andrzej zawrócił konia i pogalopował z powrotem do Grund na poszukiwanie księcia Bagrationa. Słyszał za sobą coraz częstszą i głośniejszą kanonadę. Widocznie Rosjanie zaczęli odpowiadać. Na dole, w miejscu, przez które przejeżdżali parlamentariusze, rozległy się strzały karabinowe.

Le Marois z groźnym listem Bonapartego właśnie przygalopował był do Murata, który, zawstydzony, chcąc naprawić swój błąd, pchnął natychmiast wojska, by uderzyły na centrum oraz okrążyły oba skrzydła nieprzyjaciela, mając nadzieję, że rozbije niewielki stojący przed nim oddział, zanim jeszcze nadejdzie wieczór i przybędzie cesarz.

„Oto zaczęło się!”, pomyślał książę Andrzej, czując, że krew szybciej napływa mu do serca. „Ale gdzie, w czym się wyrazi mój Tulon?”.

Mijając oddziały, które kwadrans temu jadły kaszę i piły wódkę, wszędzie widział żołnierzy ustawiających się szybko i chwytających z kozłów broń, na wszystkich twarzach odnajdywał to samo uczucie ożywienia, które i on miał w sercu.

„Oto zaczęło się! Straszne, a jednak radosne!”, mówiła mu twarz każdego żołnierza i każdego oficera.

Nie dojechawszy do budującego się szańca, zobaczył w wieczornym świetle chmurnego, jesiennego dnia zbliżających się ku niemu konnych. Na przedzie posuwał się na białym koniu jeździec w burce i barankowej czapce. Był to książę Bagration. Książę Andrzej stanął i czekał na niego. Bagration zatrzymał konia i poznawszy księcia Andrzeja, skinął mu głową. Przez cały czas, gdy Bołkoński opowiadał mu, co widział, Bagration patrzył przed siebie.

Wyraz: „Zaczęło się! To bitwa!”, malował się nawet na surowej, smagłej jego twarzy o przymkniętych i jakby mętnych z niewyspania oczach. Książę Andrzej z niespokojną ciekawością wpatrywał się w to nieruchome oblicze; pragnął dowiedzieć się, czy ten człowiek myśli i czuje oraz co myśli i co czuje w tej chwili? „Czy w ogóle za tą nieruchomą twarzą coś się kryje?”, pytał sam siebie, patrząc nań.

Książę Bagration pochylił głowę na znak zgody i rzekł:

— Dobrze!

A rzekł to z takim wyrazem, jak gdyby wszystko, co się działo i o czym go informowano, było właśnie tym samym, co już był powiedział. Książę Andrzej, zadyszany od szybkiej jazdy, mówił prędko. Książę Bagration wymawiał słowa swym wschodnim akcentem bardzo powoli, jak gdyby sugerując, że nie ma po co się spieszyć. Jednakże ruszył kłusem w kierunku baterii Tuszyna. Książę Andrzej wraz ze świtą pojechał za nim. Za księciem Bagrationem podążali: oficer cesarskiej świty, osobisty adiutant księcia, Żerkow, oficer ordynansowy, dyżurny oficer sztabowy na pięknym anglezie i cywilny urzędnik-audytor, który poprosił o pozwolenie oglądania bitwy, chcąc zaspokoić swą ciekawość. Audytor, tęgi mężczyzna z okrągłą twarzą, rozglądał się dookoła z naiwnym uśmiechem radości, trzęsąc się na swym wierzchowcu; ubrany w kamlotowy płaszcz, na taborowym siodle, robił dziwne wrażenie wśród huzarów, Kozaków i adiutantów.

— Chce zobaczyć bitwę — powiedział Żerkow do Bołkońskiego o audytorze — ale już go zabolało w dołku.

— No, dajże spokój — rzekł audytor z rozpromienionym, naiwnym, a zarazem chytrym uśmiechem, jakby mu to pochlebiało, że jest przedmiotem żartów ze strony Żerkowa, i jak gdyby umyślnie starał się okazać głupszym, niż był w rzeczywistości.

— Très drôle, mon monsieur prince — rzekł dyżurny oficer sztabowy. (Pamiętał, że po francusku tytuł książę mówi się jakoś specjalnie, ale nie wiedział dokładnie jak.)

Zbliżali się właśnie do baterii Tuszyna, gdy uderzył przed nimi pocisk.

— Co to upadło? — uśmiechając się, naiwnie spytał audytor.

— Francuskie placuszki — odparł Żerkow.

— Więc, znaczy, oni tym biją? — spytał audytor. — Co za dziwo?

Nieomal rozpływał się z zadowolenia. Ledwo skończył, gdy znów rozległ się niespodziany, straszliwy świst, przerwany uderzeniem w coś miękkiego, i ch-ch-chlap! Kozak jadący z tyłu na prawo od audytora runął z koniem na ziemię. Żerkow i dyżurny oficer sztabowy pochylili się w siodłach i zawrócili konie. Audytor zatrzymał się przed Kozakiem, oglądając go z uważnym zaciekawieniem. Jeździec został zabity, koń jeszcze drgał.

Książę Bagration obejrzał się, zmrużył oczy, a dojrzawszy przyczynę zamieszania, odwrócił się obojętnie, jak gdyby mówił: „Czy warto zajmować się głupstwami?!”. Zatrzymał konia ruchem dobrego jeźdźca, pochylił się i wyplątał szpadę, która zaczepiła o burkę. Szpada była staroświecka, inna, niż noszono obecnie. Książę Andrzej przypomniał sobie opowieść, że Suworow we Włoszech darował Bagrationowi swoją szpadę, a wspomnienie to było mu w tej chwili szczególnie przyjemne. Podjechali do tej samej baterii, przy której stał poprzednio Bołkoński, oglądając pole bitwy.

— Czyja kompania? — spytał książę Bagration ogniomistrza stojącego przy jaszczach.

Pytał: „Czyja kompania”, ale w gruncie rzeczy miało to znaczyć: „Czy nie boicie się tutaj?”. I żołnierz go zrozumiał.

— Kapitana Tuszyna, ekscelencjo! — wyprężając się, krzyknął wesołym głosem rudy, piegowaty ogniomistrz.

— Tak, tak — wyrzekł Bagration, zastanawiając się nad czymś i minąwszy go, podjechał do skrajnego działa.

W chwili gdy zbliżał się, właśnie z tego działa huknął wystrzał, ogłuszając i jego, i świtę, a w dymie, który nagle zasnuł armatę, widać było artylerzystów podchwytujących działo i z pośpiesznym wytężeniem przetaczających je na poprzednie miejsce. Barczysty, olbrzymi żołnierz numer jeden, trzymający wycior i stojący na szeroko rozstawionych nogach, odskoczył w stronę koła; numer dwa trzęsącą się ręką włożył ładunek do lufy. Niewielki, przygarbiony człowiek, oficer Tuszyn, potknąwszy się o lawetę, wybiegł naprzód, nie dostrzegając generała i spoglądając spod nastawionego daszka małej ręki.

— Dodaj jeszcze dwie linie, a będzie akurat! — zawołał cienkim głosem, któremu starał się nadać ton zuchowaty, nielicujący z jego postacią.

— Drugie! — pisnął. — Wal, Miedwiediew!

Bagration przywołał go i Tuszyn nieśmiałym, niezręcznym ruchem, jakim nie salutują wojskowi, ale raczej błogosławią duchowni, przyłożył trzy palce do daszka i podszedł do generała.

Aczkolwiek działa te wyznaczone były do obstrzału parowu, Tuszyn strzelał zapalającymi pociskami do widniejącej w oddali wsi Schöngraben, przed którą wysuwały się wielkie masy Francuzów.

Nikt nie wydał mu rozkazu, co i czym ma ostrzeliwać, toteż sam, naradziwszy się ze swoim feldfeblem Zacharczenką, dla którego miał duży szacunek, zdecydował, że dobrze byłoby wieś zapalić. Bagration zgodził się na to w odpowiedzi na raport oficera i zaczął oglądać widniejące przed nim pole bitwy, jakby się nad czymś zastanawiając. Najbliżej podeszli Francuzi z prawej strony. Poniżej wzniesienia, na którym stał pułk kijowski, w dolinie rzeczki, słychać było przejmujący do głębi, ustawiczny trzask ogni karabinowych, bardziej zaś na prawo, za dragonami, oficer ze świty cesarskiej wskazał księciu kolumnę Francuzów obchodzących rosyjskie skrzydło. Na lewo horyzont ograniczony był pobliskim lasem. Książę Bagration kazał dwu batalionom z centrum iść na prawo w celu wzmocnienia skrzydła. Oficer ze świty ośmielił się zwrócić księciu uwagę, że po odejściu owych batalionów armaty pozostaną bez osłony. Książę Bagration odwrócił się od niego i w milczeniu patrzył swymi mętnymi oczami. Księciu Andrzejowi wydało się, że uwaga oficera ze świty była słuszna i że rzeczywiście nie było na nią odpowiedzi. W tej chwili przygalopował adiutant od dowódcy pułku stojącego w dolinie, przynosząc wiadomość, że ogromne masy Francuzów idą dołem, że pułk jest rozbity i cofa się w stronę kijowskich grenadierów. Pojechał stępa na prawo i posłał adiutanta do dragonów z rozkazem zaatakowania Francuzów. Ale wysłany adiutant powrócił w pół godziny później z wiadomością, że dowódca pułku dragonów wycofał się za parów, ponieważ skierowany był przeciwko niemu silny ogień, on zaś daremnie tracił ludzi i dlatego spieszył strzelców i kazał im wejść do lasu.

— Dobrze, dobrze — rzekł Bagration.

Gdy odjeżdżał od baterii, na lewo w lesie również rozległy się strzały, a ponieważ do lewego skrzydła było za daleko, aby książę mógł tam dojść na czas, posłał Żerkowa z rozkazem, aby dowodzący tym skrzydłem starszy generał (ten sam, który przedstawiał pułk Kutuzowowi w Braunau) jak najśpieszniej cofnął się za parów, ponieważ prawe skrzydło prawdopodobnie nie będzie już w stanie dłużej powstrzymać nieprzyjaciela. O Tuszynie i batalionie, który go osłaniał, zapomniano. Książę Andrzej uważnie przysłuchiwał się rozmowie księcia Bagrationa z dowódcami oraz wydawanym rozkazom i ku swemu zdziwieniu stwierdził, że właściwie żadnych rozkazów nie wydawano, a książę Bagration stara się tylko stworzyć pozory, jakby wszystko, co się dzieje z konieczności, przypadkowo lub dzięki decyzji poszczególnych dowódców, działo się wprawdzie nie z jego rozkazu, jednakże zgodnie z jego zamiarami. Książę Andrzej widział, że dzięki taktowi Bagrationa, pomimo przypadkowości zdarzeń i niezależności ich od woli dowódców, sama obecność księcia zdziałała bardzo wiele: dowódcy, zbliżając się do księcia Bagrationa ze wzburzonymi twarzami, uspokajali się, żołnierze i oficerowie witali go wesoło, ożywiali się w jego obecności i najwidoczniej popisywali przed nim swą dzielnością.



XVIII

Wspiąwszy się na najwyższy punkt prawego skrzydła, książę Bagration zaczął zjeżdżać w dół, gdzie słychać było grzechot strzelaniny, a przez dym nie można było nic dojrzeć. Im niżej zjeżdżano do wąwozu, tym mniej było widać, lecz tym mocniej dała się wyczuwać bliskość prawdziwego pola bitwy. Zaczęto napotykać rannych. Dwaj żołnierze ciągnęli pod ręce trzeciego, bez czapki, z okrwawioną głową; jakiś żołnierz chrypiał i pluł; kula trafiła go widocznie w usta lub gardło. Drugi spotkany przez nich szedł dzielnie sam, bez broni, jęcząc głośno i z dotkliwego bólu machając ręką, z której krew lała się ciurkiem na płaszcz; twarz jego wydawała się raczej przerażona niż cierpiąca — zraniono go przed chwilą. Przejechawszy przez drogę, ruszyli po stromej pochyłości w dół i ujrzeli kilku leżących na zboczu ludzi; spotkali też całą gromadę żołnierzy, wśród których byli ranni. Żołnierze szli pod górę, ciężko dysząc i, nie zwracając uwagi na generała, mówili głośno i wymachiwali rękami. Na przedzie, w dymie widać było szeregi szarych płaszczy, a oficer, zobaczywszy Bagrationa, z krzykiem pobiegł za gromadą żołnierzy, żądając, aby wrócili. Bagration podjechał do szeregów, w których tu i ówdzie szybko klaskały wystrzały, zagłuszając rozmowy i krzyki komendy. Powietrze przesycał dym. Okopcone prochem twarze żołnierzy były ożywione. Jedni wkładali stemple w lufy karabinów, drudzy podsypywali na panewki proch i wyjmowali z ładownic naboje, inni strzelali. Ale do kogo strzelali — tego nie było widać z powodu dymu, którego nie rozpraszał żaden wiaterek. Dość często rozlegały się przyjemne dźwięki, brzęczące i świszczące. „Co to jest?”, pomyślał książę Andrzej, podjeżdżając do gromady żołnierzy. „To nie może być tyraliera, bo stoją skupieni; nie atak, bo się ruszają, nie carré, bo stoją nie w ten sposób”.

Szczupły, słaby na pozór staruszek, dowódca pułku, z miłym uśmiechem, z oczami na wpół zakrytymi powiekami, co nadawało mu wygląd łagodny, podjechał do księcia Bagrationa i przyjął go jak gospodarz drogiego gościa. Zaraportował mu, że na jego pułk szarżowała kawaleria francuska i że chociaż atak został odparty, pułk stracił ponad połowę ludzi. Dowódca, mówiąc, że atak został odparty, określił tym terminem wojskowym wypadki, jakie zaszły w jego pułku; w rzeczywistości zaś sam nie wiedział, co działo się z powierzonymi mu wojskami przez te pół godziny, i nie mógł z całą pewnością określić, czy atak został odparty czy też pułk jego jest wskutek ataku rozbity.

Na początku akcji widział tylko tyle, że na cały pułk padały pociski i granaty zabijając ludzi, że potem ktoś krzyknął: „Konnica!” i żołnierze zaczęli strzelać. Strzelali tak w dalszym ciągu, ale już nie do konnicy, która znikła, lecz do ukazujących się w wąwozie pieszych Francuzów, strzelających z kolei do Rosjan. Książę Bagration pochylił głowę na znak, że wszystko dzieje się całkowicie według jego życzeń i przypuszczeń. Zwracając się do adiutanta kazał mu sprowadzić z góry dwa bataliony szóstego pułku strzelców, obok którego przed chwilą przejeżdżali. Księcia Andrzeja uderzyła w tej chwili zmiana w twarzy Bagrationa; oblicze jego wyrażało skupione i radosne postanowienie, jakie miewa człowiek, który w upał chce rzucić się do wody i bierze ostateczny rozpęd. Nie miał już ani niewyspanego, mętnego wzroku, ani sztucznie zamyślonego wyglądu; okrągłe, mocne, jastrzębie oczy energicznie i trochę pogardliwie patrzyły przed siebie, prawdopodobnie nie zatrzymując się na niczym, chociaż w ruchach księcia pozostała uprzednia powolność i celowość.

Dowódca pułku zwrócił się do Bagrationa, prosząc go, żeby odjechał w tył, ponieważ tutaj jest zbyt niebezpiecznie.

— Wasza ekscelencjo, na miłość boską — mówił, szukając potwierdzenia we wzroku oficera ze świty, który się od niego odwracał — zechce ekscelencja sam spojrzeć! — dodał, wskazując kule, które bez ustanku świstały, śpiewały i brzęczały dookoła nich.

Mówił takim tonem prośby i wyrzutu, jakim cieśla mówi do pana, który wziął się do siekiery: „My tego zwyczajni, a pan się odcisków nabawi”. Mówił tak, jakby owe kule nie mogły zabić jego samego, a przymknięte oczy nadawały jego słowom wyraz jeszcze bardziej przekonujący. Oficer sztabowy przyłączył się do perswazji pułkownika, lecz książę Bagration, nie odpowiadając im, kazał zaprzestać strzelaniny i ustawić się w ten sposób, aby zrobić miejsce dla nadchodzących dwóch batalionów. Kiedy to mówił, dymna zasłona zakrywająca dolinę, jakby podciągnięta niewidzialną ręką, przesunęła się pod wpływem nagłego wiatru z prawej strony na lewą i przeciwległa góra wraz z poruszającymi się na niej Francuzami ukazała się w całej okazałości. Wszystkie oczy mimo woli skierowały się na kolumnę francuską, posuwającą się i wijącą po serpentynie pochyłości. Widać było już bermyce żołnierzy; można było odróżnić oficerów od szeregowych, można było nawet dostrzec, jak ich sztandar trzepoce się, uderzając o drzewce.

— Dobrze idą! — odezwał się ktoś w świcie Bagrationa.

Czoło kolumny schodziło już w dolinę. Starcie powinno było nastąpić po tej stronie stoku.

Resztki rosyjskiego pułku, który właśnie wyszedł z akcji, spiesznie formując się, oddalały się na prawo; za nimi, rozpędzając maruderów, podchodziły w szyku dwa bataliony 6 pułku strzelców. Nie zrównały się jeszcze z Bagrationem, ale słychać było ich ciężki, mocny krok, wybijany równo przez masę ludzką. Z lewego skrzydła najbliżej Bagrationa nadchodził dowódca oddziału, postawny mężczyzna, na którego okrągłej twarzy malował się wyraz uszczęśliwienia — był to ów oficer, który wybiegł z szałasu. Najwidoczniej nie myślał w tej chwili o niczym innym jak tylko o tym, żeby dziarsko przemaszerować przed dowództwem.

Zadowolony z siebie, szedł lekko na muskularnych nogach, jakby płynąc, bez najmniejszego wysiłku, wyprężony i lekkością swą wyróżniający się spośród ciężko stąpających żołnierzy, którzy stosowali się do jego kroku. Trzymał u nogi obnażoną, cienką, wąską szpadę (giętką szpadkę niepodobną do broni) i oglądając się to na dowództwo, to w tył, nie wypadając z taktu, zręcznie odwracał się całą swą mocną postacią. Wydawało się, że wszystkie siły obrócił na to, aby przejść przed dowództwem w jak najlepszej formie, i był szczęśliwy, czując, że spełnia dobrze swe zadanie. „Lewa… Lewa… Lewa!””, zdawał się mówić w myślach przy każdym kroku, a w rytm tego taktu szła jakby ściana żołnierskich postaci o surowych twarzach, obarczonych tornistrami i bronią i jak gdyby powtarzających bezgłośnie co drugi krok: „Lewa… Lewa… Lewa…”. Gruby major, sapiąc i gubiąc takt, obchodził krzak stojący mu na drodze, a jakiś zapóźniony żołnierz, zadyszany, z twarzą przestraszoną z powodu swej nieudolności, kłusem dopędzał oddział. Nagle pocisk, rozdzierając powietrze ze świstem, przeleciał nad głową księcia Bagrationa oraz świty i w takt „Lewa… Lewa… Lewa…” uderzył w maszerującą kolumnę…

— Szlusuj! — zabrzmiał popisowo głos dowódcy oddziału.

Żołnierze łukiem obchodzili coś w miejscu, gdzie upadł pocisk, a stary wojak, podoficer skrzydłowy, który zatrzymał się był przy zabitych, dopędził swój szereg, podskoczył, zmienił nogę, schwycił takt i obejrzał się gniewnie. „Lewa… Lewa… Lewa”, zdawało się, że słychać było spoza groźnego milczenia i miarowego kroku jednocześnie uderzających o ziemię nóg.

— Zuchy chłopcy! — rzekł książę Bagration.

— Radzi-i-i-i! E-e-e-o! — rozległo się wzdłuż szeregów.

Ponury żołnierz, idący z lewej strony, podchwytując komendę, spojrzał na Bagrationa z takim wyrazem, jakby mówił: „Sami wiemy!”. Drugi, nie oglądając się na niego, jakby obawiał się wypaść z rytmu, otworzył usta i przechodził, krzycząc.

Kazano im stanąć i zdjąć tornistry. Bagration objechał szeregi, które go minęły, i zsiadł z konia. Oddał Kozakowi cugle i zdjętą z siebie burkę, wyprostował nogi i poprawił na głowie czapkę. Czoło francuskiej kolumny z oficerami na przedzie ukazało się spod góry.

— Z Bogiem! — wyrzekł Bagration mocnym, donośnym głosem.

Na moment odwrócił się od wojska i machając rękami, niezdarnym krokiem kawalerzysty, jakby z trudem, począł iść przodem po nierównym polu. Książę Andrzej czuł, że jakaś nieprzezwyciężona siła pcha do naprzód, i doświadczał uczucia wielkiego szczęścia.

Francuzi byli już blisko; książę Andrzej, idący obok Bagrationa, wyraźnie rozróżniał lederwerki, czerwone epolety, a nawet twarze Francuzów (dokładnie widział jakiegoś starego oficera, który, wykręcając nogi w skórzanych kamaszach i czepiając się krzaków, z trudem szedł pod górę). Książę Bagration nie wydawał żadnego nowego rozkazu i dalej szedł milczący na czele szeregów. Nagle wśród Francuzów huknął wystrzał, potem drugi, trzeci… I wzdłuż wszystkich rozsypanych szeregów nieprzyjacielskich buchnął dym i zaterkotała strzelanina. Kilku żołnierzy rosyjskich upadło, wśród nich ów oficer z okrągłą twarzą, maszerujący tak dziarsko i starannie. Lecz w chwili gdy huknął pierwszy wystrzał, Bagration obejrzał się i krzyknął:

— Hura!

— Hura-a-a! — przeciągłym krzykiem rozległo się w rosyjskich szeregach i omijając księcia oraz siebie nawzajem, żołnierze pobiegli bezładną, lecz radosną, ożywioną gromadą pod górę za zmieszanymi szeregami Francuzów.



XIX

Atak 6. pułku strzelców zabezpieczył odwrót prawego skrzydła. W centrum akcja zapomnianej baterii Tuszyna, który zdążył zapalić Schöngraben, hamowała ruchy Francuzów. Gasili oni pożar roznoszony przez wiatr i zostawiali Rosjanom czas na odwrót. Wojska znajdujące się w centrum cofały się wąwozem śpiesznie i hałaśliwie; jednakże oddziały nie mieszały swoich szyków. Powstało natomiast zamieszanie na lewym skrzydle (składającym się z azowskiego i podolskiego pułku piechoty oraz z huzarów pawłogradzkich), jednocześnie atakowanym i otaczanym przez przeważające siły Francuzów pod dowództwem Lannes'a. Bagration posłał Żerkowa do generała dowodzącego lewym skrzydłem, nakazując mu natychmiastowy odwrót.

Żerkow dziarsko, nie odejmując ręki od daszka furażerki, spiął konia i pogalopował. Lecz gdy tylko odjechał od Bagrationa, siły go opuściły. Ogarnął go nieprzezwyciężony strach — nie mógł jechać tam, gdzie groziło niebezpieczeństwo.

Dotarłszy do wojsk lewego skrzydła, nie podjechał naprzód, gdzie była strzelanina, lecz zaczął szukać generała i dowódców tam, gdzie ich być nie mogło, i skutkiem tego nie oddał rozkazu.

Dowodzenie lewym skrzydłem należało według starszeństwa do dowódcy owego pułku, który przedstawiał się pod Braunau Kutuzowowi i w którym Dołochow odbywał służbę jako szeregowiec. Dowództwo zaś skrajnego lewego skrzydła zostało powierzone pułkownikowi pawłogradzkich huzarów, gdzie służył Rostow, i z tego powodu wynikło nieporozumienie. Obaj dowódcy byli na siebie mocno rozżaleni i gdy na prawym skrzydle dawno już toczyła się bitwa, a Francuzi zaczęli atak, oni wciąż jeszcze zajęci byli pertraktacjami, których istotą było znieważanie się wzajemne. Obydwa zaś pułki — i piechoty, i kawalerii — były słabo przygotowane do czekającej je walki. Ludzie w nich służący, od żołnierza do generała, nie spodziewali się bitwy i spokojnie zajmowali się sprawami pokojowymi: w konnicy — karmieniem koni, w piechocie — zbieraniem drzewa.

— Jest on jednak starszy rangą ode mnie — czerwieniąc się, mówił do nadjeżdżającego adiutanta Niemiec, pułkownik huzarów. — Zostaw więc go robicz, jak chce. Ja moje huzary nie mogę poszwencacz. Trębacz, graj na odwrót!

Ale sytuacja stawała się nagląca. Kanonada i strzelanina, zlewając się w ogólny huk, grzmiały z prawej strony i w centrum, a francuscy strzelcy Lannes'a przechodzili już groblę przy młynie i ustawiali się po tej stronie w odległości dwóch strzałów karabinowych. Dowódca piechoty podszedł podrygującym krokiem do konia, wsiadł nań i wydając się nagle bardzo wysokim, pojechał do pawłogradzkiego dowódcy. Zjechali się z wyszukanie grzecznymi ukłonami, lecz ze skrytą złością w sercach.

— A jednak, pułkowniku — mówił generał — nie mogę zostawić połowy ludzi w lesie. *Proszę* pana, *proszę* — powtórzył — aby pan zajął *pozycję* i przygotował się do ataku.

— A ja pana proszę nie wtrącacz w nieswoje sprawy — odparł, gorączkując się, pułkownik. — Jeżeli pan by był kawaleryst…

— Nie jestem kawalerzystą, pułkowniku, ale rosyjskim generałem. A jeżeli panu o tym nie wiadomo…

— Bardzo wiadomo, ekscelencjo! — krzyknął nagle pułkownik, spinając konia i stając się purpurowo czerwony. — Niech pan chce pofatigowacz się w tyralier, to pan będzie zobaczycz, że ten pozycja jest zupelnie do niczego. Ja nie chce zniszczacz moja pulk dla pana przyjemnoszcz.

— Pan się zapomina, pułkowniku! Nie mam tu na względzie mojej przyjemności i nikomu nie pozwolę tego mówić.

Generał, przyjąwszy wyzwanie pułkownika do turnieju odwagi, wyprężył pierś, nachmurzył się i pojechał z nim razem w kierunku tyraliery, jak gdyby odmienność ich zdań miała się rozstrzygnąć właśnie w ogniu, pod pociskami. Gdy dotarli tam, kilka kul przeleciało nad nimi. Przystanęli w milczeniu. Nie było tu na co patrzeć, ponieważ z miejsca, na którym stali uprzednio, również widać było dokładnie, że wśród krzaków i parowów artyleria działać nie może i że Francuzi obchodzą lewe skrzydło. Generał i pułkownik spoglądali surowo i znacząco jak dwa koguty przygotowujące się do walki, na darmo oczekując po sobie wzajemnie oznak tchórzostwa. Obaj zdali egzamin. Ponieważ mówić nie było o czym, a żaden z nich nie chciał dać drugiemu powodu do twierdzenia, iż przeciwnik uszedł pierwszy spod kul, byliby długo stali w ten sposób, wypróbowując nawzajem swe męstwo, gdyby nagle w lesie, prawie tuż za nimi, nie rozległa się strzelanina i głuchy krzyk — Francuzi napadli na żołnierzy, którzy poszli do lasu po drzewo. Huzarzy nie mogli już cofać się razem z piechotą. Mieli odciętą drogę odwrotu na lewo przez francuską tyralierę. Obecnie, jakkolwiek teren był niedogodny, należało atakować, żeby przebić sobie drogę.

Szwadron, w którym służył Rostow, zdążył zaledwie dosiąść koni, gdy znalazł się twarzą w twarz z nieprzyjacielem. Znowu, jak na moście w Enns, między szwadronem a wrogiem nie było nikogo, a jednak leżała między nimi owa straszna granica Niewiadomego i lęku, rozdzielając ich niby linia przeciągnięta między żywymi a umarłymi. Czuli tę linię wszyscy, a zagadnienie, czy przejdą przez nią czy nie oraz jak ją przejdą, roznamiętniało ich.

Pułkownik wyjechał na czoło, gniewnie odpowiedział coś na pytania oficerów i jak człowiek z determinacją obstający przy swym zdaniu, wydał jakiś rozkaz. Nikt nie mówił nic określonego, lecz po szwadronie przeleciała pogłoska o ataku. Rozległa się komenda: „Baczność!”, potem zadźwięczały szable wyjęte z pochew, lecz nikt się jeszcze nie ruszał. Wojska lewego skrzydła — i piechota, i huzarzy — czuły, że dowództwo samo jeszcze nie wie, co robić, a niezdecydowanie dowódców udzieliło się żołnierzom.

„Aby prędzej, prędzej!”, myślał Rostow, czując, że nadszedł wreszcie czas, gdy pozna rozkosz ataku, o czym tyle słyszał od kolegów-huzarów.

— Z Bogiem, chłopcy! — rozległ się głos Denisowa. — Kłusem, marsz!

W pierwszym rzędzie zakołysały się zady końskie. Graczyk naciągnął cugle i sam ruszył.

Z prawej strony Rostow widział pierwsze szeregi swych huzarów, a jeszcze dalej na przedzie dostrzegał ciemne pasmo, którego nie mógł rozpoznać, ale które uważał za wrogów. Słychać było strzały, lecz dalekie.

— Prędzej, kłusem! — rozległa się komenda i Rostow poczuł, jak jego Graczyk podrzuca zadem, przechodząc chwilami w galop.

Mikołaj z góry odgadywał jego ruchy i ogarniała go coraz większa radość. Z przodu dojrzał samotne drzewo. Stało przed nim, na środku owej granicy, która wydawała się tak straszna, a oto minęli ją i nie tylko nie stało się nic strasznego, ale wzrastało w nim uczucie radości i ożywienia. „Och, jak go łupnę!”, myślał, ściskając rękojeść szabli.

— Huraaaa!! — huczały głosy.

„No, niech mi się teraz ktoś nawinie!”, myślał Rostow. Spinając Graczyka ostrogami i wyprzedzając towarzyszy, puścił się pełnym cwałem. Na przedzie widać już było wroga. Nagle jakby szeroką miotłą smagnęło coś wzdłuż szwadronu. Rostow wzniósł szablę, gotów rąbać nieprzyjaciela, lecz w tejże chwili żołnierz Nikitienko, galopujący przed nim, usunął mu się sprzed oczu i Rostow poczuł, jak we śnie, że pędzi z niezwykłą szybkością naprzód, a jednocześnie stoi w miejscu. Znajomy huzar Bandarczuk najechał na niego od tyłu i spojrzał gniewnie; koń jego spłoszył się i galopem wyminął Rostowa.

„Co to? Nie ruszam się? Upadłem, zabili mnie!”, spytał i jednocześnie odpowiedział sobie Mikołaj. Był już sam jeden pośrodku pola. Zamiast pędzących koni i huzarskich pleców widział dokoła siebie nieruchomą ziemię i ściernisko. Pod nim była ciepła krew. „Nie, jestem ranny, ale koń zabity.” Graczyk podniósł się na przednie nogi, lecz upadł, przygniatając jeźdźcowi nogę. Z głowy konia ciekła krew. Miotał się i nie mógł wstać. Rostow chciał się podnieść i także upadł: taszka zaczepiła się o siodło. Gdzie byli Rosjanie, gdzie Francuzi — nie wiedział. Dookoła nie było nikogo.

Uwolniwszy nogę, wstał. „Gdzie, z której strony jest teraz owa granica, która tak wyraźnie rozdzielała obydwa wojska?”, zapytywał siebie i nie umiał na to odpowiedzieć. „Czy mi się czasem nie stało co złego? Czy bywają takie wypadki i co trzeba wtedy robić?”, zadał sobie pytanie, wstając; i w tej chwili poczuł, że na jego lewej omdlałej ręce wisi coś niepotrzebnego. Dłoń była jakby cudza. Oglądał rękę, daremnie starając się znaleźć na niej krew. „No, są nareszcie ludzie”, pomyślał z radością, dojrzawszy kilku żołnierzy biegnących w jego stronę. „Pomogą mi!”. Na przedzie biegł człowiek w dziwnym czaku, w niebieskim płaszczu, czarny, opalony, z garbatym nosem. Za nim jeszcze dwaj, za nimi — wielu innych. Jeden z nich przemówił jakoś dziwnie po rosyjsku. Dalej, wśród takich samych żołnierzy w takich samych czakach, stał rosyjski huzar. Trzymano go za ręce; a za nim — jego konia.

„To pewnie nasz, jeniec… Tak. Czy i mnie wezmą? Co to za ludzie?”, rozmyślał Rostow, nie wierząc w to, co widzi. „Czyżby Francuzi?”. Patrzył na zbliżających się nieprzyjaciół i jakkolwiek przed chwilą galopował jedynie po to, aby się z nimi zetrzeć i rąbać ich, bliskość wroga wydawała mu się teraz tak okropna, że nie wierzył własnym oczom. „Kto to? Po co biegną? Czyżby do mnie? Czy naprawdę biegną do mnie? Po co? Zabić mnie? Mnie, którego wszyscy tak kochają?”. Przypomniał sobie miłość matki, rodziny, przyjaciół; zamiar wroga, żeby go zabić, wydał mu się niemożliwy. „A jednak być może chcą mnie zabić!”. Z dziesięć sekund stał, nie ruszając się z miejsca i nie rozumiejąc swego położenia. Francuz z garbatym nosem, biegnący na przedzie, zbliżył się tak, że widać już było wyraz jego twarzy. Rozgorączkowana, obca fizjonomia tego człowieka, który z nastawionym bagnetem, wstrzymując oddech pędził lekko ku niemu, przeraziła Rostowa. Schwycił pistolet, lecz zamiast strzelić, rzucił nim we Francuza i co sił pobiegł w stronę krzaków. Biegł jednak nie z tym uczuciem rozterki i walki wewnętrznej, z jakim szedł na most w Enns, lecz z uczuciem zająca uciekającego przed psami. Uczucie strachu o młode, szczęśliwe życie zawładnęło niepodzielnie całą jego istotą. Przeskakując przez miedze z ową zawrotną szybkością, z jaką biegał niegdyś wśród zabaw chłopięcych, gnał polem, z rzadka odwracając bladą, dobrą młodą twarz, a zimny dreszcz przerażenia przebiegał mu po plecach. „Nie, lepiej nie patrzeć”, myślał, lecz podbiegłszy do krzaków, obejrzał się raz jeszcze. Francuzi pozostali w tyle, a w chwili gdy Rostow się obejrzał, ten na przedzie przeszedł z kłusa w krok wolniejszy i odwróciwszy się, krzyczał coś głośno do towarzysza biegnącego za nim. Rostow stanął. „Coś tu nie w porządku”, pomyślał. „To niemożliwe, żeby oni chcieli mnie zabić!” A tymczasem lewa jego ręka była tak ciężka, jakby przywiązano do niej dwupudowy ciężar. Nie mógł biec dalej. Francuz stanął również, mierząc do niego. Rostow zmrużył oczy i nachylił się. Ze świstem przeleciała obok niego jedna i druga kula. Zebrał resztki sił, ujął lewą rękę w prawą i pobiegł ku krzakom. Byli tam rosyjscy strzelcy.



XX

Pułki piechoty, zaskoczone niespodziewanie, wybiegały z lasu, a oddziały, pomieszane jedne z drugimi, uchodziły bezładnymi gromadami. Jeden z żołnierzy w przestrachu wypowiedział straszne na wojnie a bezsensowne słowo: „Odcięli!”. I świadomość ta wraz z przerażeniem udzieliła się wszystkim.

— Okrążyli nas! Odcięli! Jesteśmy zgubieni! — krzyczeli biegnący.

Gdy dowódca pułku usłyszał strzelaninę i krzyki za sobą, zrozumiał, że z jego pułkiem stało się coś okropnego. Myśl, że on, wzorowy oficer, pełniący nieskazitelnie służbę od wielu lat, mógł okazać się wobec dowództwa niedbałym i nieudolnym, tak go uderzyła, że nie pamiętał już o niesubordynowanym pułkowniku-kawalerzyście i o swej generalskiej dostojności, a co najważniejsze, zapomniał zupełnie o niebezpieczeństwie i o instynkcie samozachowawczym — chwyciwszy za łęk siodła, spiął konia i pogalopował w kierunku pułku pod gradem padających kul, które go jednak szczęśliwie omijały. Pragnął tylko jednego: dowiedzieć się, co zaszło, pomóc i naprawić za wszelką cenę błąd, jeżeli go rzeczywiście popełnił, byle tylko on, oficer mający za sobą dwadzieścia dwa lata nieskazitelnej służby, nie okazał się winny.

Przedostawszy się szczęśliwie między Francuzami, pogalopował ku polu za lasem, przez który biegli żołnierze i nie słuchając komendy, pędzili w dół po stoku góry. Nastąpiła owa chwila moralnego wahania, która decyduje o losie bitew: czy rozproszone gromady żołnierzy usłuchają głosu swego dowódcy czy też obejrzą się na niego i pobiegną dalej? Nie zważając na rozpaczliwy krzyk tak niegdyś groźnego dla nich przełożonego, nie zważając na jego rozwścieczoną, purpurową, niepodobną do dawnej twarz, nie zważając na wymachiwanie szpadą, żołnierze biegli, krzyczeli, strzelali w powietrze i nie słuchali rozkazów. Nastrój niezdecydowania, rozstrzygający o losie bitew, najwidoczniej przerodził się w strach.

Generał, zanosząc się kaszlem od krzyku i prochowego dymu, stanął zrozpaczony. Wszystko wydawało się stracone, lecz nagle atakujący Francuzi bez widocznej przyczyny zawrócili i znikli ze skraju lasu, a w między drzewami ukazali się rosyjscy strzelcy. Była to rota Timochina, jedyna, która utrzymała się w porządku i zaczaiwszy się w rowie przy lesie, niespodzianie zaatakowała Francuzów. Sam Timochin, dzierżąc w ręku obnażoną szpadę, rzucił się na nich z tak desperackim krzykiem i z tak szalonym, nieprzytomnym zapamiętaniem, że Francuzi porzucili broń i zupełnie zdezorientowani zaczęli uciekać. Dołochow, biegnący obok Timochina, zabił tuż przed sobą jakiegoś Francuza i pierwszy porwał za kołnierz oddającego się w niewolę oficera. Uciekający Rosjanie zaczęli powracać, bataliony sformowały się i Francuzi, którzy poprzednio rozdzielili byli na dwie części wojska lewego skrzydła, na chwilę zostali odparci. Rezerwy zdążyły się połączyć, a uciekinierzy przystanęli. Dowódca pułku stał z majorem Ekonomowem przy moście, przepuszczając cofające się kompanie, gdy nagle zbliżył się do niego żołnierz, ujął jego strzemię i niemal przytulił się do niego. Odziany był w niebieskawy płaszcz z fabrycznego sukna, nie miał tornistra ani czaka, głowa jego była obwiązana, przez ramię przerzuconą miał francuską ładownicę, a w rękach trzymał szpadę oficerską. Żołnierz był blady, jego błękitne oczy zuchwale patrzyły w twarz dowódcy, a usta uśmiechały się. Mimo iż dowódca pułku zajęty był wydawaniem rozkazów majorowi Ekonomowowi, nie mógł nie zwrócić uwagi na żołnierza.

— Ekscelencjo, oto moje trofea — rzekł Dołochow, wskazując francuską szpadę i ładownicę. — Wziąłem do niewoli oficera. Zatrzymałem kompanię… — Ciężko dyszał ze zmęczenia i mówił z przerwami. — Cała rota może zaświadczyć! Proszę zapamiętać, ekscelencjo…

— Dobrze, dobrze — rzekł generał i odwrócił się do majora Ekonomowa.

Ale Dołochow nie odchodził: rozwiązał chustkę, szarpnął ją i pokazał zakrzepłą we włosach krew.

— Rana bagnetem, a zostałem w szeregach! Proszę zapamiętać, ekscelencjo!

O baterii Tuszyna zapomniano i dopiero pod koniec bitwy książę Bagration, słysząc odgłosy kanonady w centrum, posłał dyżurnego oficera, a potem księcia Andrzeja z rozkazem do baterii, żeby się jak najszybciej wycofała.

Osłona, chroniąca armaty Tuszyna, z czyjegoś rozkazu odeszła w samym środku bitwy, bateria zaś strzelała dalej i nie została zagarnięta przez Francuzów jedynie dlatego, że nieprzyjaciel nie przewidywał takiej bezczelności: strzelania z czterech przez nikogo niebronionych armat! Przeciwnie, sądząc z energicznej działalności baterii, przypuszczał, że właśnie tu, w centrum, ześrodkowane są główne siły rosyjskie; dwukrotnie usiłował zaatakować ów punkt i dwukrotnie odpędzono go ogniem kartaczy z czterech dział stojących samotnie na wzgórzu.

Wkrótce po odjeździe księcia Bagrationa Tuszynowi udało się zapalić Schöngraben.

— Patrzcie, jak się tam zakotłowało! Pali się! Patrz, jaki dym! Dobra, dobra! Jaki dym, jaki dym! — ożywiła się obsługa.

Wszystkie działa bez rozkazu biły w kierunku pożaru. Żołnierze, jakby popędzając wystrzały, wykrzykiwali przy każdym: „Tęgo! O tak, tak! A widzisz, a widzisz! Dobra!”. Pożar, roznoszony przez wiatr, szybko się rozszerzał. Francuskie kolumny, które wyszły poza wieś, cofnęły się, ale jakby mszcząc się za to niepowodzenie, nieprzyjaciel postawił na prawo od wsi dziesięć dział i zaczął z nich walić do Tuszyna.

Ogarnięci dziecinną radością wzbudzoną pożarem i podnieceniem wywołanym celnymi strzałami do Francuzów, artylerzyści dopiero wtedy zauważyli ową baterię, gdy dwa pociski, a potem jeszcze cztery uderzyły pomiędzy armaty; jeden z nich położył dwa konie, a drugi urwał nogę żołnierzowi powożącemu jaszczem. Podniecenie jednak, które ogarnęło obsługę, nie osłabło, lecz tylko zmieniło charakter. Konie zastąpiono innymi z zapasowego zaprzęgu, rannych usunięto, a cztery armaty skierowano przeciw dziesięciodziałowej baterii. Oficer, kolega Tuszyna, został zabity, gdy tylko walka rozgorzała; z czterdziestu ludzi obsługi w przeciągu godziny ubyło siedemnastu, lecz artylerzyści mimo to byli ożywieni i radośni. Dwukrotnie zauważyli, że na dole, niedaleko od nich, pokazywali się Francuzi. Wówczas bili w nich kartaczami. Mały człowieczek, poruszający się powoli i niezręcznie, ustawicznie żądał od ordynansa „jeszcze jednej fajeczki za to”, a mówiąc tak i rozsypując żar z fajki, wybiegał naprzód i utworzywszy z drobnej ręki daszek nad oczami, patrzył na Francuzów.

— Łupać, chłopcy! — powtarzał, sam chwytał armaty za koła i wykręcał gwinty.

Tuszyn, w dymie, ogłuszony bezustannymi wystrzałami, które wstrząsały nim, nie wyjmował z ust krótkiej fajeczki i biegał od jednego działa do drugiego, celował, liczył ładunki, zarządzał wymianę zabitych i rannych koni i pokrzykiwał swym słabym, cieniutkim, niezdecydowanym głosikiem. Wyraz twarzy miał coraz bardziej ożywiony. Jedynie gdy któryś z ludzi padał zabity lub ranny, krzywił się, odwracał od zabitego i gniewnie krzyczał na żołnierzy, ociągających się jak zwykle z podniesieniem rannego lub trupa. Żołnierze, przeważnie przystojni chłopcy (jak zazwyczaj w baterii — wyżsi o dwie głowy od swego oficera i dwa razy od niego tężsi), z dziecinnym zakłopotaniem patrzyli na swego dowódcę, a wyraz jego twarzy odzwierciedlał się stale na ich obliczach.

Wskutek straszliwego huku i wrzawy oraz konieczności napięcia uwagi i aktywności Tuszyn nie doświadczał wcale nieprzyjemnego uczucia strachu, a myśl, że mogą go zabić lub dotkliwie zranić, nie przychodziła mu do głowy. Przeciwnie, czuł się coraz weselszy. Miał wrażenie, że już bardzo dawno, chyba wczoraj, minęła owa chwila, gdy zobaczył nieprzyjaciela i oddał pierwszy strzał, a skrawek pola, na którym stał, był mu od dawna znajomym i bliskim miejscem. Jakkolwiek pamiętał wszystko, orientował się we wszystkim i czynił wszystko, co w jego sytuacji mógł robić najlepszy oficer, stan jego podobny był do gorączkowego majaczenia lub do zachowania człowieka pijanego.

Ogłuszający ze wszystkich stron huk własnych dział, gwiazdy i wybuchy pocisków nieprzyjacielskich, spotniała i rozgorączkowana obsługa, krzątająca się w pośpiechu przy działach, widok krwi ludzkiej i końskiej, ukazujące się po tamtej stronie dymy nieprzyjacielskie (po których za każdym razem nadlatywał pocisk i walił w ziemię, w człowieka, w armatę lub w konia) — wszystko to stworzyło w głowie Tuszyna fantastyczny świat, którym rozkoszował się w tej chwili. Nieprzyjacielskie działa w jego wyobraźni nie były armatami, lecz fajkami, z których niewidoczny palacz z rzadka wypuszcza kłęby dymu.

— O, znowu dmuchnął! — mówił szeptem do siebie, gdy z góry naprzeciwko wytryskał kłąb dymu, a wiatr rozwiewał go pasmami na lewo. — A teraz poczekajmy na piłeczkę, odeślemy ją z powrotem…

— Co pan kapitan rozkaże? — spytał stojący obok niego ogniomistrz, dosłyszawszy, że oficer coś mruczy.

— Nic. Granat! — odparł Tuszyn.

— No, Matwiejewna! — mówił dalej do siebie.

W wyobraźni jego Matwiejewna była to duża staroświecka armata, stojąca na skraju. Francuzi wokół swych dział wydawali mu się mrówkami. Piękny hulaka, pierwszy kanonier przy drugim dziale, był w świadomości Tuszyna wujem; Tuszyn najczęściej spoglądał na niego, ciesząc się z każdego jego ruchu. Odgłos zamierającej i wzmagającej się znów pod górą kanonady wyobrażał sobie jako czyjś oddech. Wsłuchiwał się w cichnięcie i narastanie tych odgłosów.

— O, znowu dyszy, znowu! — mówił do siebie.

Sam sobie wydawał się potężnym mężczyzną ogromnego wzrostu, który oburącz rzuca we Francuzów pociskami.

— No, Matwiejewna, nie nawal, kochaneczko! — zagadywał, odchodząc od działa, gdy wtem nad głową jego rozległ się nieznajomy głos:

— Kapitanie Tuszyn! Kapitanie!

Tuszyn obejrzał się z przestrachem. Był to ten sam oficer sztabowy, który wypędził go z Grund. Zadyszanym głosem krzyczał:

— Czy pan zwariował? Dwa razy kazano panu cofnąć się, a pan…

„No, za co oni tak na mnie?”, pomyślał Tuszyn, ze strachem patrząc na zwierzchnika.

— Ja… Przecież nic… — bąknął, przykładając dwa palce do czapki. — Ja…

Ale pułkownik nie dopowiedział wszystkiego, co chciał. Nisko przelatujący pocisk kazał mu pochylić się gwałtownie na koniu. Zamilkł i właśnie chciał coś jeszcze powiedzieć, gdy przeszkodził mu nowy pocisk. Zawrócił konia i galopem odjechał.

— Cofać się! Wszyscy cofać się! — krzyknął z daleka.

Żołnierze się roześmiali. Po chwili nadjechał adiutant z tym samym rozkazem. Był to książę Andrzej. Wjeżdżając w przestrzeń zajętą przez działa Tuszyna, zobaczył przede wszystkim wyprzęgniętego konia z przetrąconą nogą, który rżał obok koni zaprzężonych. Z nogi tej, jak ze zdroju, lała się krew; między przodkami dział leżało kilku zabitych. Gdy podjeżdżał, pocisk za pociskiem przelatywały nad nim i książę Andrzej poczuł, że po plecach przebiega mu nerwowy dreszcz. Ale sama myśl, że się boi, znów podniosła go na duchu. „Nie wolno mi się bać”, pomyślał i powoli zsiadł z konia pomiędzy działami. Przekazawszy rozkaz, nie odjechał od baterii. Postanowił, że sam ściągnie działa z pozycji i sam je wycofa. Stąpając przez ciała, pod strasznym ogniem Francuzów zajął się razem z Tuszynem wycofywaniem armat.

— A jak tu niedawno przyjechało dowództwo, to zaraz zwiało! — rzekł ogniomistrz do księcia. — Nie tak jak pan adiutant!

Książę Andrzej wcale nie rozmawiał z Tuszynem. Obydwaj byli tak zajęci, że wydawało się, iż się nawzajem nie widzą. Gdy przyczepiwszy do przodków dwa pozostałe z czterech dział (dwa rozbite zostawiono na miejscu), ruszyli pod górę, książę Andrzej podjechał do kapitana.

— No, do widzenia — rzekł, wyciągając do niego rękę.

— Do widzenia, bracie — odparł Tuszyn — poczciwa duszo! Żegnaj, kochany — rzekł ze łzami, które nie wiadomo dlaczego napłynęły mu do oczu.



XXI

Wiatr ucichł. Czarne chmury nisko nawisły nad polem bitwy, zlewając się na horyzoncie z dymem prochowym. Robiło się coraz ciemniej, toteż tym jaskrawiej odcinały się w zmroku dwie łuny pożarów. Kanonada osłabła, ale trzask broni palnej z tyłu i na prawo stawał się coraz częstszy i bliższy. Gdy Tuszyn ze swymi działami, wymijając i najeżdżając na rannych, wydostał się spod ognia i zszedł do wąwozu, spotkał tam oficerów i adiutantów: wśród nich był ów sztabowy oficer i Żerkow, którego dwukrotnie posyłano do baterii Tuszyna, a który dwukrotnie do niej nie dotarł. Mówiąc jeden przez drugiego, dawali i przekazywali mu rozkazy, w jaki sposób i dokąd ma iść, i robili mu przy tym wymówki i uwagi. Tuszyn, nie wydając żadnych zarządzeń, milczał; bał się odezwać (ponieważ, sam nie wiedząc dlaczego, gotów był przy każdym słowie wybuchnąć płaczem) i jechał z tyłu na swej artyleryjskiej szkapie. Jakkolwiek był rozkaz, by rannych pozostawić, wielu z nich wlokło się za wojskiem, prosząc, aby ich wziąć na armaty. Owego zuchowatego oficera piechoty, który przed bitwą wybiegł z szałasu Tuszyna, z kulą w brzuchu, położono na lawecie Matwiejewny. Pod samą górą blady junkier huzarów, jedną ręką podtrzymując drugą, zbliżył się do Tuszyna i poprosił, aby mu pozwolił usiąść.

— Kapitanie, na miłość boską, jestem kontuzjowany w rękę — rzekł nieśmiało. — Na litość boską, nie mogę iść! Na litość boską!

Widać było, że już nieraz prosił, by go posadzono gdziekolwiek, i wszędzie spotykał się z odmową. Prosił głosem niezdecydowanym, żałosnym:

— Niech mnie pan kapitan każe posadzić na armacie, na litość boską!

— Posadźcie, posadźcie go! — rzekł Tuszyn. — Podłożyć mu tam płaszcz, wujku — zwrócił się do swego ulubionego żołnierza. — A gdzież tamten ranny oficer?

— Zdjęliśmy go, skonał — odparł czyjś głos.

— Posadźcie go, posadźcie! Niechżeż pan siada, kochanku, niech pan siada. Podściel płaszcz, Antonow.

Junkrem tym był Rostow. Jedną rękę podtrzymywał drugą, był blady, a dolna szczęka trzęsła mu się w gorączkowym dreszczu. Posadzono go na Matwiejewnie, tym samym dziale, z którego zdjęto zmarłego oficera. Na podścielonym płaszczu była krew, która zawalała rajtuzy i ręce Rostowa.

— Co to, pan ranny, kochanku? — spytał Tuszyn, podchodząc do działa, na którym siedział Rostow.

— Nie, kontuzjowany.

— Skądże krew na ramie? — spytał Tuszyn.

— To, panie kapitanie, zakrwawił tamten oficer — odparł artylerzysta ocierając krew rękawem i jak gdyby nigdy nic przepraszając za zanieczyszczenie działa.

Z wysiłkiem, przy pomocy piechoty, wyciągnięto działa na górę i doszedłszy do wsi Gunthersdorf, zatrzymano się. Było już tak ciemno, że z odległości dziesięciu kroków nie można było rozróżnić żołnierskich mundurów, i strzelanina zaczęła przycichać. Nagle blisko, z prawej strony, rozległy się znowu krzyki i zagrzechotała palba. Wystrzały niby błyskawice rozdzierały ciemności. Był to ostatni atak Francuzów, na który odpowiedzieli żołnierze rozlokowani w chatach. Znów wszystko wybiegło ze wsi, lecz działa Tuszyna nie mogły się ruszyć i artylerzyści, Tuszyn oraz junkier w milczeniu patrzyli na siebie, czekając na swój los. Strzelanina ucichła i z bocznej ulicy wysypywali się żołnierze, rozmawiający z ożywieniem.

— Cały jesteś, Pietrow? — pytał jeden.

— Daliśmy im, bracie, bobu! Teraz nosa nie wysuną! — mówił drugi.

— Nic nie widać. Zaczęli walić w swoich! Ależ oćma, bracia! Nie ma tam czego do picia?

Francuzi zostali po raz ostatni odparci. I znowu w zupełnym mroku działa Tuszyna, otoczone, jak ramą, huczącą piechotą, ruszyły dokądś naprzód.

W ciemnościach płynęła jakby niewidzialna, mroczna rzeka — wciąż w jednym kierunku — hucząc tłumionym szeptem, rozmowami, odgłosami kopyt i kół. W ogólnej wrzawie ze wszystkich głosów najwyraźniej słychać było w nocnym mroku jęki i głosy i rannych. Zdawało się, że wypełniają one sobą całą ciemność otaczającą wojsko, stapiając się w jedność z mrokiem. Po jakimś czasie w idących tłumach powstało poruszenie. Ktoś ze świtą przejechał na białym koniu i mijając żołnierzy, powiedział coś.

— Co on mówił? Dokąd idziemy teraz? A może mamy stanąć? Dziękował czy co? — rozległy się ze wszystkich stron pytania pełne ciekawości.

Cała idąca masa zaczęła napierać na siebie (widocznie przednie szeregi stanęły) i przebiegła pogłoska, że kazano się zatrzymać. Wszystko stanęło pośrodku błotnistej drogi.

Zabłysły ognie, rozmowy stały się głośniejsze. Kapitan Tuszyn, wydawszy rocie rozkazy, posłał jednego z żołnierzy na poszukiwanie punktu sanitarnego albo lekarza dla junkra i usiadł przy ogniu roznieconym na drodze przez żołnierzy. Rostow przywłókł się także do ogniska. Z bólu, zimna i wilgoci całym jego ciałem wstrząsał gorączkowy dreszcz. Nie mógł opanować morzącego go snu, ale nie był w stanie zasnąć z powodu dokuczliwego bólu w ręce, dla której nie umiał znaleźć dogodnej pozycji. To zamykał oczy, to wpatrywał się w ogień, który wydawał mu się jaskrawoczerwony, to patrzył na przygarbioną, niemrawą postać Tuszyna siedzącego obok po turecku. Duże, dobre i rozumne oczy Tuszyna ze współczuciem i litością skierowane były na niego. Rostow widział, że kapitan chce mu pomóc z całej duszy, lecz nie jest w stanie nic dla niego zrobić. Ze wszystkich stron słychać było kroki i rozmowy przechodzących i przejeżdżających żołnierzy oraz rozmieszczającej się dookoła piechoty. Głosy, kroki, tupot człapiących po błocie kopyt końskich oraz bliższy i dalszy trzask rąbanego drzewa łączyły się w jeden rozedrgany huk.

Teraz nie płynęła już, jak poprzednio, niewidzialna w mroku rzeka, lecz jak gdyby po burzy uspokajało się rozfalowane, mroczne morze. Rostow bezmyślnie patrzył i słuchał, co dzieje się przed nim i dookoła niego. Jakiś żołnierz z piechoty zbliżył się do ogniska, przykucnął, przysunął ręce do płomienia i odwrócił twarz.

— Można, panie kapitanie? — spytał, zwracając się do Tuszyna. — Zgubiłem rotę, panie kapitanie, i nawet nie wiem, gdzie. Ot, bieda!

Razem z żołnierzem zbliżył się do ogniska oficer piechoty z obwiązanym policzkiem i poprosił Tuszyna, aby kazał troszeczkę odsunąć działa i umożliwił przejazd furmance. Za dowódcą roty nadbiegli dwaj żołnierze. Ordynarnie wymyślali sobie i bili się, wyrywając sobie nawzajem jakiś but.

— A jakże! Ty podniosłeś! Spryciarz! — krzyczał jeden ochrypłym głosem.

Potem zbliżył się chudy, pobladły żołnierz z szyją obwiązaną jakąś zakrwawioną onucą i gniewnie zażądał od artylerzystów wody.

— Więc co, zdychać mam jak pies? — powiedział.

Tuszyn kazał mu dać wody. Następie podbiegł wesoły żołnierzyk, prosząc ognia dla piechoty.

— Dajcie gorącego ogieńka dla piechoty! Zostańcie z Bogiem, swojaki! A za ogień dziękujemy i z procentem oddamy! — mówił, niosąc gdzieś w ciemność żarzącą się głownię.

Za nim czterej żołnierze, taszcząc na płaszczu coś ciężkiego, przeszli obok ogniska. Jeden z nich potknął się.

— Ach, diabli, akurat na drodze drzewo położyli! — zrzędził.

— Skonał, po co go nosić? — rzekł drugi.

— A niech was…!

I znikli w mroku ze swym ciężarem.

— Co, boli? — spytał Tuszyn szeptem Rostowa.

— Boli.

— Pan kapitan pozwoli do generała. Tu w chałupie stoi — rzekł ogniomistrz, podchodząc do Tuszyna.

— Zaraz, kochanku.

Zapinając i poprawiając na sobie płaszcz, Tuszyn wstał i odszedł.

Niedaleko od ogniska artylerzystów, w przygotowanej dla niego izbie, książę Bagration siedział przy obiedzie, rozmawiając z niektórymi dowódcami poszczególnych formacji, którzy zebrali się u niego. Był tu staruszek z przymkniętymi oczami, chciwie ogryzający baranią kość, i generał mający za sobą dwadzieścia lat nieskazitelnej służby, zaczerwieniony po kieliszku wódki i obiedzie, i sztabowy oficer z sygnetem na palcu, i Żerkow, niespokojnie przyglądający się wszystkim, i książę Andrzej, blady, z zaciśniętymi wargami i gorączkowo błyszczącymi oczami.

W kącie izby stał oparty o ścianę zdobyty francuski sztandar; audytor, z naiwnym wyrazem twarzy i jakby z podziwem kręcąc głową, macał tkaninę sztandaru — może dlatego, że istotnie zainteresował go jego wygląd, a być może dlatego, że był głodny, i przykro mu było patrzeć na obiad, przy którym zabrakło dla niego nakrycia. W sąsiedniej izbie znajdował się pułkownik francuski, wzięty do niewoli przez dragonów. Rosyjscy oficerowie, przyglądając mu się natarczywie, zgromadzili się wokół niego. Książę Bagration dziękował poszczególnym dowódcom, wypytując ich o szczegóły bitwy i o straty. Dowódca pułku, który przedstawił mu się pod Braunau, meldował księciu, iż na początku bitwy wycofał się z lasu, ściągnął ludzi zajętych rąbaniem drzewa i przepuścił ich bokiem, po czym poszedł na bagnety z dwoma batalionami i rozbił Francuzów.

— Jak tylko zobaczyłem, ekscelencjo, że pierwszy batalion jest rozproszony, stanąłem na drodze i myślę: „Przepuszczę ich i otworzę ogień”. Tak też zrobiłem.

Tak bardzo pragnął w ten sposób postąpić i tak żałował, iż nie zdążył tego wykonać, że wydawało mu się, iż rzeczywiście miało to miejsce. A może naprawdę tak było? Czy można w tym chaosie rozróżnić dokładnie, co było, a czego nie było?

— Muszę przy tym dodać, ekscelencjo — ciągnął, przypominając sobie rozmowę Dołochowa z Kutuzowem i swoje ostatnie spotkanie ze zdegradowanym oficerem — że szeregowiec, zdegradowany Dołochow, na moich oczach wziął do niewoli francuskiego oficera i szczególnie się odznaczył…

— I ja widziałem, ekscelencjo, atak pawłogradców — wtrącił, oglądając się niespokojnie, Żerkow, który tego dnia w ogóle huzarów nie widział, a tylko od oficera piechoty słyszał o nich. — Zgnietli dwa czworoboki, ekscelencjo.

Przy słowach Żerkowa niektórzy uśmiechali się, oczekując jak zwykle żartu: ale gdy zauważyli, że jego mowa podnosiła sławę oręża i minionego dnia, twarze ich przybrały poważny wyraz, jakkolwiek wielu z nich dobrze wiedziało, że to, co mówił Żerkow, było kłamstwem na niczym nieopartym. Książę Bagration zwrócił się do staruszka-pułkownika:

— Dziękuję wam, panowie. Wszystkie oddziały spisały się po bohatersku: piechota, kawaleria i artyleria. Jak to się stało, że w centrum pozostawiono dwa działa? — spytał, szukając kogoś oczami (książę nie pytał o armaty z lewego skrzydła: wiedział już, że na samym początku bitwy wszystkie działa zostały tam porzucone). — Zdaje się, że prosiłem pana… — zwrócił się do dyżurnego oficera sztabu.

— Jedno było uszkodzone — odparł oficer — a drugie… Naprawdę nie rozumiem, sam byłem tam przez cały czas, wydawałem rozkazy i właśnie odjechałem… Co prawda było tam gorąco — dodał skromnie.

Ktoś powiedział, że kapitan Tuszyn stoi pod wsią i że już po niego posłano.

— Przecież pan tam był? — rzekł książę Bagration, zwracając się do księcia Andrzeja.

— Jakże! O włos nie spotkaliśmy się tam — rzekł dyżurny oficer sztabowy, uśmiechając się przymilnie do Bołkońskiego.

— Nie miałem przyjemności widzieć tam pana — odparł chłodno i krótko książę Andrzej i wszyscy zamilkli.

Na progu ukazał się Tuszyn, nieśmiało przeciskający się poprzez zgromadzonych generałów. Wymijając ich w ciasnej izbie, zażenowany jak zawsze na widok przełożonych, nie dojrzał drzewca sztandaru i potknął się o nie. Kilka głosów zaśmiało się.

— Jakim sposobem pozostawiono działo? — spytał Bagration, nachmurzywszy się nie tyle na kapitana, ile na śmiejących się, wśród których najdonośniej brzmiał głos Żerkowa.

Dopiero teraz, na widok groźnego dowódcy, Tuszyn z przerażeniem zrozumiał ogrom swej winy i hańby: pozostał przy życiu, a utracił dwa działa. Tak był zdenerwowany, że dotychczas nie zdążył o tym pomyśleć. Śmiech oficerów jeszcze bardziej go zmieszał. Stał przed Bagrationem i hamując drżenie dolnej szczęki, z trudem wymówił:

— Nie wiem… Ekscelencjo… Ludzi nie było, ekscelencjo…

— Mógł pan wziąć z osłony!

Tuszyn nie powiedział, że osłony nie miał, jakkolwiek była to szczera prawda. Obawiał się, że *wkopie* innego dowódcę, i milcząc, patrzył nieruchomymi oczami prosto w twarz Bagrationa, jak patrzy zbity z tropu uczeń w oczy egzaminatora.

Milczenie to trwało dość długo. Książę Bagration, nie chcąc widocznie być surowym, nie znajdował odpowiedzi, obecni zaś nie śmieli wtrącić się do rozmowy. Książę Andrzej spod oka patrzył na Tuszyna, a palce jego rąk poruszały się nerwowo.

— Ekscelencjo — przerwał wreszcie milczenie swym stanowczym głosem — raczył pan posłać mnie do baterii kapitana Tuszyna. Byłem tam, znalazłem dwie trzecie ludzi i koni zabitych, dwa działa zdruzgotane, a żadnej osłony nie było.

Książę Bagration i Tuszyn jednakowo uporczywie wpatrywali się teraz w Bołkońskiego, mówiącego z opanowaniem, lecz nerwowo.

— Jeżeli ekscelencja pozwoli mi wypowiedzieć moją opinię, to dzisiejsze powodzenie zawdzięczamy przede wszystkim działaniu tej właśnie baterii oraz bohaterskiej wytrwałości kapitana Tuszyna i jego kompanii — rzekł książę Andrzej i nie czekając na odpowiedź, wstał i odszedł od stołu.

Książę Bagration popatrzył na Tuszyna i widocznie nie chcąc okazać, że nie dowierza surowemu sądowi Bołkońskiego, a jednocześnie nie będąc w stanie uwierzyć mu całkowicie, pochylił głowę i powiedział Tuszynowi, że może odejść. Książę Andrzej wyszedł za nim.

— Dziękuję, drogi, że mnie pan wybawił — rzekł do niego kapitan.

Książę Andrzej spojrzał na niego i nic nie odpowiedziawszy, odszedł. Było mu smutno i ciężko. Wszystko to było tak dziwne, tak niepodobne do tego, czego się spodziewał!

„Kim oni są? Po co tu są? Czego im potrzeba? Kiedy się to wszystko skończy?”, myślał Rostow, patrząc na migające przed nim cienie. Ból w ręce stawał się coraz bardziej dokuczliwy. Sen morzył go nieodparcie, w oczach kołowały czerwone kręgi, a wrażenia wszystkich tych głosów i twarzy wraz z poczuciem osamotnienia mieszały się z uczuciem bólu. To oni, żołnierze, ranni i zdrowi, tak, to oni przygniatali, dręczyli go, wyszarpywali mu duszę, przypalali ciało jego rozbitej ręki i ramienia. Żeby uwolnić się od nich, zamknął oczy.

Na chwilę stracił świadomość, ale w ciągu tego krótkiego momentu zamroczenia zobaczył w sennym widzeniu olbrzymią liczbę obrazów: matkę i jej dużą, białą rękę; chudziutkie ramiona Soni; oczy i uśmiech Nataszy; głowę i wąsy Denisowa; Telanina i swoje przejście z nim i Bogdanowiczem. Wszystko to splatało się w jedną całość z owym żołnierzem o krzykliwym głosie i męcząco a nieustępliwie gniotło i wciąż w jedną stronę szarpało jego rękę. Usiłował uwolnić się od nich, lecz ani na sekundę nie wypuszczali jego ramienia. Nie bolałoby go ono i byłoby zdrowe, gdyby go tak nie szarpano, ale nie mógł uwolnić się od nich.

Otworzył oczy i spojrzał w górę. Czarna opona nocy wisiała tuż nad żarem węgli. W świetle ogniska unosiły się płatki padającego śniegu. Tuszyn nie wracał, a lekarz nie nadchodził. Rostow był sam i tylko jakiś żołnierzyk, zupełnie nagi, siedział teraz po drugiej stronie ogniska i grzał swe chude, żółte ciało.

„Nikomu nie jestem potrzebny!”, myślał Mikołaj. „Nie ma nikogo, kto by mi pomógł i pożałował mnie. A przecież w domu byłem kiedyś silny, wesoły, kochany!”. Westchnął i wraz z westchnieniem mimo woli jęknął.

— A co, boli? — zapytał żołnierzyk, potrząsając koszulą nad ogniem; nie czekając na odpowiedź, chrząknął i dodał: — Ile ludzi przez ten dzień napsuli, okropność!

Rostow nie słuchał go. Patrzył na płatki śniegu nad ogniem i rozpamiętywał rosyjską zimę, z ciepłym, jasnym domem, z puszystą szubą, szybkimi saniami, zdrowym ciałem, z całą miłością i troskliwością rodziny. „Po com ja tutaj przyszedł?!”, myślał.

Nazajutrz Francuzi nie wznowili ataku i resztki oddziału Bagrationa połączyły się z armią Kutuzowa.




Część trzecia



I

Książę Wasyl nie obmyślał swych planów. Nie pragnął też wyrządzać ludziom zła po to, aby samemu coś zyskać. Był tylko człowiekiem światowym, a powodzenie stało się dla niego przyzwyczajeniem. Zależnie od okoliczności i od stosunków z rozmaitymi ludźmi stale snuł różnorodne plany i projekty, z których sam sobie dobrze nie zdawał sprawy, ale które stanowiły ośrodek jego życiowych zainteresowań. Nie jeden i nie dwa takie plany lub projekty miał jednocześnie na widoku; były ich dziesiątki, a z nich niektóre dopiero się kształtowały, inne były w stadium realizacji, podczas gdy pozostałe ulegały przekreśleniu. Nie mówił sobie na przykład: „Ten człowiek jest teraz u szczytu wpływów, więc powinienem zdobyć jego zaufanie i przyjaźń, a przez niego osiągnąć jednorazową subwencję”; nie mówił też sobie: „Piotr jest bogaty, więc powinienem skłonić go, by ożenił się z moją córką, i pożyczyć sobie od niego potrzebne mi czterdzieści tysięcy” — nie, tego nie mówił, ale gdy kogoś tak wpływowego spotykał, w tejże chwili intuicja podpowiadała mu, że człowiek ten może mu być użyteczny. Wtedy książę zbliżał się do niego i przy pierwszej okazji, bez przygotowań, instynktownie pochlebiał mu, stawał się poufały i mówił o tym, o czym właśnie mówić wypadało.

W Moskwie miał Piotra pod ręką i wystarał się dla niego o stanowisko kamerjunkra, co wówczas równało się stanowisku radcy stanu; nalegał teraz, żeby młody człowiek pojechał razem z nim do Petersburga i zamieszkał w jego domu. Niby z roztargnieniem, a jednocześnie z niezachwianą pewnością, że tak być powinno, książę Wasyl robił wszystko, co trzeba, żeby ożenić Piotra ze swą córką. Gdyby plany te obmyślał przedtem, nie byłby taki naturalny w zwracaniu się do ludzi ani tak prosty i bezpośredni w stosunkach ze wszystkimi niżej lub wyżej od niego stojącymi. Coś go stale ciągnęło do ludzi silniejszych lub bogatszych od niego. Obdarzony był przy tym przez naturę rzadką sztuką chwytania tej właśnie chwili, w której owych ludzi można i trzeba było wykorzystać.

Piotr, do niedawna osamotniony i beztroski, zostawszy nieoczekiwanie bogaczem i hrabią Bezuchowem, był nagle tak bardzo otoczony ludźmi i zajęty, że tylko w łóżku udawało mu się być samym z sobą. Musiał podpisywać papiery, być w kontakcie z urzędami, o których znaczeniu nie miał dotąd jasnego pojęcia, wypytywać o różne sprawy głównego zarządcę, jeździć do podmoskiewskiego majątku i przyjmować mnóstwo osób, które dawniej nie chciały wiedzieć o jego egzystencji, a teraz czułyby się obrażone i dotknięte, gdyby nie chciał się z nimi widywać. Wszystkie te osoby — ludzie, z którymi łączyły go interesy, krewni i znajomi — były jednako życzliwie i dobrze usposobione dla młodego spadkobiercy, a najoczywiściej i bezwzględnie przekonane o wielkich zaletach Piotra. Bezustannie słyszał słowa: „Z pańską niezwykłą dobrocią” albo: „Z pana idealnym sercem”, albo: „Pan ma tak kryształową duszę, hrabio…”, albo: „Gdyby on był równie mądry jak pan”… itp. Wobec tego Piotr tym szczerzej zaczynał wierzyć w swą nadzwyczajną dobroć i niezwykły rozum, zwłaszcza iż w głębi duszy zdawało mu się, że rzeczywiście jest bardzo dobry i bardzo mądry. Nawet ludzie, którzy dawniej byli wobec niego źle i wrogo usposobieni, stawali się teraz. czuli i kochający. Zawsze tak mu nieżyczliwa najstarsza z księżniczek (z długim stanem i przylizanymi jak u lalki włosami) przyszła po pogrzebie do pokoju Piotra. Spuszczając oczy i rumieniąc się, powiedziała, że bardzo żałuje, iż doszło między nimi do nieporozumień, że wie, iż nie ma prawa prosić teraz o nic, chyba tylko o pozwolenie, aby po ciosie, który ją dotknął, mogła przez kilka tygodni pozostać jeszcze w tym domu, który tak kochała i dla którego tyle poniosła ofiar. Nie mogąc się powstrzymać, rozpłakała się przy tych słowach. Piotr, wzruszony, że posągowa księżniczka mogła się tak zmienić, wziął ją za rękę i, sam nie wiedząc za co, poprosił o przebaczenie. Od owego dnia księżniczka zaczęła mu robić na drutach pasiasty szal i zupełnie zmieniła swój stosunek do niego.

— Zrób to dla niej, mon cher; ostatecznie ona dużo wycierpiała od nieboszczyka — rzekł do Piotra książę Wasyl, dając mu do podpisania jakiś papier na rzecz księżniczki.

Książę Wasyl zdecydował, że tę kość — weksel na 30 tysięcy — należało jednak rzucić biednej księżniczce, by nie przyszło jej do głowy opowiadać o jego udziale w sprawie wytłaczanego portfela. Piotr podpisał weksel i od tej chwili księżniczka stała się dla niego jeszcze serdeczniejsza. Młodsze siostry były również miłe; zwłaszcza najmłodsza, ładniutka, z pieprzykiem, często wprowadzała Piotra w zakłopotanie swymi uśmiechami i onieśmieleniem na jego widok.

Piotrowi wydawało się tak naturalne, że go lubią, a nienaturalne, gdyby go ktoś nie pokochał, że nie wątpił wcale w szczerość otaczających go ludzi. Przy tym nie miał czasu zadawać sobie pytań na temat szczerości czy nieszczerości tych osób. Stale brakło mu czasu i stale pozostawał w stanie łagodnego, wesołego upojenia. Czuł, że jest jakby w centrum jakiegoś ważnego ogólnego ruchu; że ustawicznie czegoś się po nim spodziewają; że gdyby nie zrobił tego czy tamtego, zmartwiłby wiele osób i pozbawiłby je czegoś oczekiwanego, a gdy zrobi to czy tamto — wszystko będzie dobrze. I robił, czego żądano od niego, a jednak to „najlepsze” wciąż jeszcze pozostawało do zrobienia.

W owych pierwszych chwilach książę Wasyl bardziej niż ktokolwiek inny zawładnął sprawami Piotra i nim samym. Od śmierci hrabiego Bezuchowa nie wypuszczał go z rąk. Książę robił wrażenie człowieka obarczonego wieloma sprawami, zmęczonego, wyczerpanego, lecz z litości niemogącego rzucić na pastwę losu i oszustów tego bezradnego młodzieńca, syna zmarłego przyjaciela, après tout, i z tak wielkim majątkiem. Podczas kilku dni, które spędził w Moskwie po śmierci hrabiego, przywoływał do siebie Piotra albo sam do niego przychodził i tonem znużonym, lecz pewnym siebie dyktował mu, co należało robić; jak gdyby za każdym razem dodawał: „Vous savez que je suis accablé d'affaires et que ce n'est que par pure charité que je m'occupe de vous, et puis vous savez bien que ce que je vous propose est la seule chose faisable”.

— No, mój drogi, jutro nareszcie jedziemy — rzekł pewnego razu, zamykając oczy i głaszcząc palcami łokieć Piotra, a mówił takim tonem, jak gdyby było to od dawna między nimi postanowione i w ogóle nie mogło być zdecydowane inaczej. — Jutro jedziemy, a tobie daję miejsce w moim powozie. Bardzo jestem rad. Tutaj wszystkie ważne sprawy skończone i czas mi już wyjechać. Oto co uzyskałem od kanclerza! Wstawiłem się za tobą, jesteś zaliczony do korpusu dyplomatycznego i zostałeś mianowany kamerjunkrem! Teraz stoi przed tobą otworem kariera dyplomatyczna.

Nie zważając na wyraźny ton zmęczenia oraz pewności siebie, z jakimi wypowiedziane były te słowa, Piotr, który od dawna rozmyślał o swej karierze, chciał zaoponować, ale książę Wasyl przerwał mu owym gruchającym, basowym tonem, który wyłączał wszelką możliwość powstrzymania jego przemowy i którego używał w wypadku koniecznej potrzeby przekonania kogoś.

— Mais, mon cher, ja to zrobiłem dla siebie, dla własnego sumienia, i nie potrzebujesz mi dziękować. Nikt jeszcze nigdy się nie skarżył, że jest zanadto kochany; a zresztą jesteś wolny: możesz rzucić to wszystko choćby jutro. Poza tym sam wszystko w Petersburgu zobaczysz. I dawno już czas, abyś się odsunął od tych strasznych wspomnień. — Książę Wasyl westchnął. — Tak, tak, mój kochany. A mój kamerdyner niech jedzie w twoim powozie. Ach, prawda, zapomniałem zupełnie. Wiesz, mon cher, że miałem z nieboszczykiem rozrachunki: należności z riazańskiego majątku dostałem i to zatrzymam — ty tego nie potrzebujesz. Rozliczymy się później.

To, co książę: Wasyl nazywał „należnościami z riazańskiego majątku”, było czynszem w sumie kilku tysięcy rubli, które zatrzymał dla siebie.

W Petersburgu, podobnie jak w Moskwie, otoczyła Piotra atmosfera czułych, kochających ludzi. Nie mógł zrezygnować ze stanowiska, a raczej z tytułu (bo nic przecież nie robił), o który wystarał mu się książę Wasyl, a znajomości, zaproszeń i obowiązków było tyle, że Piotr bardziej jeszcze niż w Moskwie doświadczał uczucia otumanienia, ciągłego pośpiechu i wciąż zbliżającego się — a nigdy nieosiągalnego — jakiegoś szczęścia.

Wielu jego przyjaciół z dawnego kawalerskiego towarzystwa nie było w Petersburgu. Gwardia poszła na wojnę, Dołochow został zdegradowany, Anatol służył w wojsku na prowincji, książę Andrzej — za granicą i dlatego Piotr nie mógł spędzić nocy tak, jak to dawniej lubił, ani też serdecznie pogawędzić ze starszym przyjacielem, dla którego miał tyle szacunku. Czas upływał mu na obiadach i balach, przeważnie u księcia Wasyla, w towarzystwie grubej księżnej, jego żony, i pięknej Hélène.

Anna Pawłowna Scherer, podobnie jak inni, okazywała Piotrowi, jaka zmiana w stosunku do niego zaszła w opinii towarzystwa.

Dawniej w obecności Anny Pawłowny Pierre czuł stale, że wszystko, co mówi, jest niewłaściwe, nietaktowne i nie takie, jak trzeba; że słowa, które mu się wydają rozumne, dopóki je przygotowuje w wyobraźni, stają się głupie, gdy je wypowiada na głos, a przeciwnie, najgłupsza gadanina Hipolita wydaje się mądra i przyjemna. A teraz wszystko, co mówił Pierre, było charmant. Jeżeli nawet Anna Pawłowna nie mówiła tego, widział, że miała chęć powiedzieć, a powstrzymywała się jedynie, licząc się z jego skromnością. Na początku zimy z 1805 na 1806 rok Piotr dostał od Anny Pawłowny taki sam jak zazwyczaj różowy bilecik z zaproszeniem, na którym dodała: „Vous trouverez chez moi la belle Hélène qu'on ne se lasse jamais de voir”. Czytając to, Pierre po raz pierwszy odczuł, że pomiędzy nim i Hélène wytworzyła się jakaś więź, którą inni uznają, a myśl ta jednocześnie i przeraziła go, jak gdyby nakładając na niego zobowiązania, których nie mógł dotrzymać, i spodobała mu się jako zabawne przypuszczenie.

Wieczór u Anny Pawłowny był podobny do pierwszego, z tą różnicą, że nowalijką, jaką raczyła swych gości, nie był teraz Mortemart, lecz dyplomata, który przyjechał z Berlina. Przywiózł on świeże szczegóły pobytu cesarza Aleksandra w Poczdamie i wieści o tym, jak dwaj panujący, suwerenni przyjaciele, poprzysięgli w nierozerwalnym sojuszu bronić dobrej sprawy przeciwko wrogowi rodzaju ludzkiego. Piotr został przyjęty przez Annę Pawłownę z odcieniem smutku, który prawdopodobnie dotyczył świeżej straty, jaką poniósł młody człowiek, to jest śmierci hrabiego Bezuchowa (wszyscy stale poczuwali się do obowiązku przekonywać Piotra, że jest on głęboko zasmucony śmiercią ojca, którego prawie nie znał). Smutek ten był taki sam jak ów majestatyczny żal, który objawiał przy każdej wzmiance o cesarzowej-wdowie, Marii Fiodorownie. Piotrowi to pochlebiało. Anna Pawłowna z właściwą sobie gracją tworzyła kółka w salonie. Koło większe, w którym znajdował się książę Wasyl i generałowie, korzystało z obecności dyplomaty. Drugie skupiło się przy stoliku z herbatą. Piotr chciał przyłączyć się do pierwszego, ale Anna Pawłowna, podniecona jak wódz na polu bitwy, gdy mu do głowy przychodzą tysiące wspaniałych pomysłów, z których wykonaniem ledwo może nadążyć, ujrzawszy Piotra, dotknęła palcem jego rękawa:

— Attendez, j'ai des vues sur vous pour ce soir. — Spojrzała na Helenę i uśmiechnęła się do niej. — Ma bonne Hélène, il faut que vous soyez charitable pour ma pauvre tante, qui a une adoration pour vous. Allez lui tenir compagnie pour dix minutes. A żeby się pani nie nudziło, oto nasz kochany hrabia, który nie odmówi pani swego towarzystwa.

Piękna panna poszła w stronę ciotuni, ale Anna Pawłowna zatrzymała jeszcze przy sobie Piotra, udając, że musi wydać ostatnie konieczne zarządzenie.

— Prawda, jaka ona czarująca? — spytała, wskazując wspaniałą piękność, odchodzącą majestatycznym krokiem. — Et quelle tenue! Jaki takt u tak młodej dziewczyny i jaka umiejętność zachowania się! To płynie z jej serca! Szczęśliwy, do kogo będzie należała! Przy niej nawet najmniej światowy mąż będzie bez trudu zajmował najwybitniejszą pozycję w wielkim świecie. Prawda? Chciałam tylko usłyszeć pańskie zdanie. — zakończyła i Anna Pawłowna puściła Piotra od siebie.

Z prawdziwą szczerością Piotr odpowiedział jej potakująco na pytanie o umiejętności zachowania się Hélène w towarzystwie. Jeżeli kiedykolwiek myślał o niej, to rozważał właśnie jej piękność i tę niezwykłą a spokojną umiejętność zachowania dostojnego milczenia w wielkim świecie.

Ciotunia przyjęła w swoim kąciku oboje młodych, ale, jak się zdawało, pragnęła raczej ukryć swoje uwielbienie dla Hélène, a okazać strach przed Anną Pawłowną. Spoglądała na siostrzenicę, jakby pytając, co ma zrobić z tymi dwojgiem. Odchodząc, Anna Pawłowna znów dotknęła paluszkiem rękawa Piotra i rzekła:

— J'espère que vous ne direz plus qu'on s'ennuie chez moi? — i spojrzała na piękną pannę.

Hélène uśmiechnęła się z takim wyrazem, jakby mówiła, że a w ogóle wyklucza możliwość, by ktokolwiek, ujrzawszy ją, nie był nią zachwycony.

Cioteczka odchrząknęła, przełknęła ślinę i po francusku powiedziała, że bardzo się cieszy, widząc Hélène; potem zwróciła się do Pierre'a z tym samym powitaniem i z tą samą miną. Podczas nudnawej i utykającej rozmowy Hélène obejrzała się na Piotra i uśmiechnęła się do niego swym jasnym i ładnym uśmiechem, którym uśmiechała się do wszystkich. Pierre tak był do niego przyzwyczajony i tak mało mu on mówił, że nie zwrócił nań żadnej uwagi. Tymczasem cioteczka opowiadała o kolekcji tabakierek, którą miał nieboszczyk ojciec Piotra, hrabia Bezuchow, i pokazała własną tabakierkę. Księżniczka Helena poprosiła o pozwolenie obejrzenia portretu męża cioteczki, umieszczonego na tabakierce.

— To prawdopodobnie dzieło Vinèsa — rzekł Piotr, wymieniając nazwisko znanego miniaturzysty i nachylając się, aby wziąć w ręce tabakierkę; równocześnie nasłuchiwał, o czym mówią przy drugim stole.

Podniósł się, chcąc obejść panie, ale cioteczka podała mu tabakierkę poza plecami Hélène. Piękna panna pochyliła się ku przodowi, aby zrobić miejsce, i obejrzała się z uśmiechem. Jak zwykle na przyjęciach była zgodnie z ówczesną modą w sukni mocno wydekoltowanej z przodu i z tyłu. Biust jej, który Piotrowi zawsze wydawał się marmurowy, znalazł się tak blisko jego oczu, że, chociaż krótkowzroczny, widział wyraźnie żywe piękno jej ramion i szyi, tak bliskie jego warg, że wystarczyło się pochylić, żeby ich dotknąć. Czuł ciepło jej ciała, zapach perfum, słyszał przy każdym jej ruchu skrzypienie gorsetu. Widział nie tylko posągową piękność, tworzącą całość z jej toaletą — widział i czuł cały czar jej ciała osłoniętego suknią. A ujrzawszy, nie mógł już widzieć go inaczej, jak nie możemy powrócić do wiary w utraconą iluzję.

„Więc nie spostrzegłeś dotychczas, jak jestem piękna?”, zdawała się mówić Hélène. „Nie widziałeś, że jestem kobietą? Tak, jestem kobietą, która może należeć do każdego — i do ciebie także”, powiedział jej wzrok. I w tejże chwili Piotr poczuł, że Hélène nie tylko może, ale powinna być jego żoną i że inaczej być nie może. Wiedział to w owym momencie z taką pewnością, jaką odczuwałby, stojąc wraz z nią przed ołtarzem. Nie miał pojęcia, jak i kiedy się to stanie; nie wiedział nawet, czy to będzie dobrze (czuł raczej, że z jakiegoś powodu nie będzie dobrze), ale wiedział, że się to na pewno stanie. Spuścił oczy i znów je podniósł, chcąc znowu ujrzeć w niej ową daleką i obcą piękność, jaką poprzednio widywał co dnia, ale mu się to już nie udało. Nie mógł… Jak człowiek, który, patrząc w zamroczeniu na źdźbło chwastu, widzi w nim drzewo, lecz po dokładnym obejrzeniu owego źdźbła nie może znów zobaczyć w nim drzewa. Hélène stała mu się strasznie bliska. Miała już władzę nad nim. Między nim a nią nie było teraz żadnych przeszkód oprócz tych, które stwarzała jego własna wola.

— Bon, je vous laisse dans votre coin. Je vois que vous y êtes très bien — zabrzmiał głos Anny Pawłowny.

Piotr, ze strachem rozpamiętując, czy nie popełnił czegoś niestosownego, zaczerwienił się i obejrzał dookoła. Zdawało mu się, że wszyscy — jak on — wiedzą, co się z nim stało.

Po jakimś czasie, gdy zbliżył się do dużego kółka, Anna Pawłowna spytała:

— On dit que vous embellissez votre maison de Pétersbourg — (Była to prawda, architekt powiedział, że to potrzebne, i Piotr, sam nie wiedząc dlaczego, odnawiał swój ogromny pałac w Petersburgu). — C'est bien, mais ne déménagez pas de chez le prince Basile. Il est bon d'avoir un ami comme le prince — rzekła, uśmiechając się do księcia Wasyla. — J'en sais quelque chose. N'est-ce pas? A pan jest jeszcze tak młody, potrzeba panu rady. Proszę się na mnie nie gniewać, ale korzystam z praw starych kobiet. — Umilkła, jakby na coś czekając, jak to czynią zawsze kobiety, gdy wspomną o swych latach. — Gdyby się pan ożenił, to inna sprawa — dodała i ogarnęła ich jednym spojrzeniem.

Piotr nie patrzył na Hélène ani ona na niego. Wciąż była mu tak straszliwie bliska! Bąknął coś i zaczerwienił się.

Powróciwszy do domu, długo nie mógł zasnąć, myśląc o tym, co się z nim stało. A cóż się z nim stało? Nic. Zrozumiał tylko, że może do niego należeć kobieta, którą znał jako dziecko i o której z roztargnieniem mawiał: „Owszem, ładna”, gdy twierdzono przy nim, że Hélène jest pięknością.

„Ale ona jest głupia, sam mówiłem, że jest głupia”, myślał. „Coś brzydkiego jest w uczuciu, jakie we mnie wzbudziła, coś zakazanego. Mówiono mi, że jej brat, Anatol, był w niej zakochany i że ona była zakochana w nim, że to był wielki skandal i że dlatego Anatola wysłano. Hipolit jest jej bratem… Ojcem — książę Wasyl… To niedobrze”. Podczas tych rozmyślań (zanim jeszcze je zakończył) chwytał się na tym, że uśmiecha się, i zdawał sobie sprawę, iż nowe rozważania wypłynęły niejako z pierwszych, że myśląc o mierności Hélène, marzy jednocześnie o tym, że będzie ona jego żoną, że go może pokocha, że stanie się zupełnie inna, a wszystko, o czym myślał i słyszał, okaże się nieprawdą. I znów nie widział w niej córki księcia Wasyla, lecz pamiętał tylko ciało lekko okryte szarą suknią. „Ale dlaczego dawniej nie przychodziła mi ta myśl do głowy?” I znów mówił sobie, że to niemożliwe, że w małżeństwie tym byłoby coś wstrętnego, sprzecznego z naturą i, jak mu się zdawało, coś nieuczciwego. Przypominał sobie jej dawniejsze słowa i spojrzenia oraz słowa i spojrzenia tych, którzy ich widywali razem. Przypominał sobie słowa i spojrzenia Anny Pawłowny, gdy mówiła o jego domu, przypomniał sobie tysiące rozmaitych aluzji ze strony księcia Wasyla oraz innych osób — i ogarnęło go przerażenie, czy nie zobowiązał się do spełnienia czegoś, co bezwzględnie nie jest dobre i czego by robić nie powinien. Lecz gdy czynił sobie te wyrzuty, z innej strony jego duszy wypływał obraz Hélène w pełni jej kobiecego czaru.



II

W listopadzie 1805 roku książę Wasyl musiał jechać na inspekcję do czterech guberni. Wystarał się o ten służbowy wyjazd po to, aby jednocześnie wstąpić do własnych wyniszczonych majątków, a zabrawszy ze sobą (z miejsca postoju pułku) syna Anatola, pojechać z nim razem do księcia Mikołaja Andriejewicza Bołkońskiego w celu ożenienia syna z córką tego bogatego starca. Lecz przed wyjazdem i przed przystąpieniem do nowych zadań książę pragnął rozstrzygnąć sprawę Piotra, który, co prawda, ostatnimi czasy całe dni spędzał w domu księcia Wasyla, a w obecności Hélène był śmieszny, podniecony i głupi (jak powinien być każdy zakochany), ale wciąż jeszcze się nie oświadczył.

„Tout ça est bel et bon, mais il faut que ça finisse”, rzekł do siebie pewnego ranka książę ze smutnym westchnieniem, zdając sobie sprawę, że Pierre, który ma mu tyle do zawdzięczenia (no, niech go tam Pan Bóg ma w swej opiece!), niezbyt ładnie postępuje w tym wypadku. „Młodość… Lekkomyślność… Niech go tam!”, myślał książę Wasyl, z zadowoleniem odczuwając własną dobroć. „Mais il faut que ça finisse. Pojutrze są Loli imieniny, zaproszę parę osób, a jeżeli on i wtedy nie zrozumie, co ma zrobić, to już będzie moja sprawa! Tak, moja sprawa! Jestem ojcem!”.

Po wieczorze u Anny Pawłowny i po owej bezsennej, pełnej zdenerwowania nocy Piotr zdecydował, że małżeństwo jego z Hélène byłoby nieszczęściem, że powinien jej unikać i wyjechać, ale nie wyprowadzał się mimo tej decyzji przez sześć tygodni od księcia Wasyla i ze strachem czuł, że w oczach ludzi każdy dzień coraz bardziej wiąże go z Hélène. Nie mógł jednak powrócić do poprzedniego swego zdania o tej kobiecie, nie mógł oderwać się od niej; wiedział, że będzie to straszne, lecz musi związać z nią swój los. Mógłby się może opanować, ale nie było dnia, aby u księcia Wasyla (który rzadko urządzał przyjęcia) nie było wieczoru, na którym wypadało Piotrowi być, jeżeli nie chciał zepsuć przyjemności wszystkim i zawieść powszechnego oczekiwania. Książę Wasyl w rzadkich chwilach, kiedy bywał w domu, spotykając Piotra, pociągał go za rękę w dół, z roztargnieniem nadstawiał mu do pocałunku wygolony, pomarszczony policzek i mówił albo „Do jutra”, albo „Przy obiedzie, bo cię inaczej nie zobaczę”, albo „Zostaję dla ciebie” itp. Mimo to gdy książę Wasyl „dla niego” (jak mówił) zostawał w domu, nie zamieniał z nim dwóch słów, ale Piotr nie miał siły zawieść jego oczekiwania. Powtarzał sobie codziennie to samo: „Trzeba wreszcie zrozumieć ją i zdać sobie sprawę: kim ona jest? Myliłem się dawniej czy mylę się teraz? Nie, ona głupia nie jest, nie; to wspaniała dziewczyna!”, mówił niekiedy sam do siebie. „Nigdy w niczym się nie myli, nigdy nic głupiego nie powiedziała. Mówi mało, ale wszystko, co powie, jest zawsze proste i jasne. Tak, głupia nie jest. Nigdy się nie peszy, nigdy nie jest zażenowana. To nie jest zła kobieta!”. Zdarzało się często, że gdy zaczynał z nią dyskutować i myśleć na głos, za każdym razem odpowiadała mu albo krótkimi uwagami à propos, dając tym do zrozumienia, że dana sprawa jej nie interesuje, albo milczącym uśmiechem i spojrzeniem, które najdobitniej okazywały Piotrowi jej wyższość. Miała słuszność, uznając wszystkie rozumowania za bzdurę w porównaniu z tym uśmiechem.

Zwracała się do niego zawsze z jakimś radosnym, ufnym, specjalnie dla niego przeznaczonym uśmiechem, w którym było coś wymowniejszego niż to, co malowało się w zdawkowym uśmiechu ozdabiającym zawsze jej twarz. Pierre wiedział, że wszyscy tylko na to czekają, ażeby nareszcie wypowiedział słowo przekraczające pewną granicę, i wiedział, że wcześniej czy później ją przekroczy, ale jakiś niepojęty strach ogarniał go na myśl o tym strasznym kroku. Tysiące razy w przeciągu tych sześciu tygodni, czując, że jest coraz bardziej wciągany w jakąś przerażającą go przepaść, Pierre mówił sobie: „Cóż to znaczy? Trzeba powziąć decyzję. Czyż nie mogę się na nią zdobyć?”.

Pragnął już coś postanowić, lecz z przerażeniem dostrzegał, że w danym wypadku brak mu owej śmiałości decyzji, do której czuł się zdolny i którą rzeczywiście się odznaczał. Należał do ludzi, którzy są silni tylko wówczas, gdy czują, że są zupełnie czyści. A od owego dnia, gdy ogarnęło go to samo pożądanie, którego doświadczył nad tabakierką u Anny Pawłowny, nieuświadomione poczucie winy paraliżowało jego decyzję.

W dniu imienin Hélène zebrało się u księcia Wasyla na kolacji małe grono najbliższych osób — jak mówiła księżna: „krewni i przyjaciele”. Wszystkim tym krewnym i przyjaciołom dano do zrozumienia, że tego dnia powinien rozstrzygnąć się los solenizantki. Goście siedzieli przy kolacji. Księżna Kuragina, tęga, niegdyś przystojna, okazała dama, zajmowała miejsce pani domu. Z obydwóch jej stron posadzono dostojniejszych gości: starego generała, jego żonę i Annę Pawłownę Scherer; na końcu stołu siedzieli mniej leciwi i szacowni goście oraz domownicy, a Piotr i Hélène — obok siebie. Książę Wasyl nie jadł kolacji; chodził dookoła stołu i w wesołym nastroju przysiadał się do tego lub owego z gości. Każdemu mówił niedbale coś przyjemnego, z wyjątkiem Piotra i córki, których obecności, jak się zdawało, nie dostrzegał. Bawił wszystkich. Jasno płonęły woskowe świece, błyszczały srebra i kryształy nakryć, stroje pań, złoto i srebro epoletów; dookoła stołu krzątali się służący w czerwonej liberii; rozlegał się szczęk noży, dźwięk szklanek i talerzy, rozbrzmiewały ożywione rozmowy. Słychać było, jak stary szambelan w jednym końcu stołu przekonywał staruszkę-baronową o swej płomiennej miłości do niej i jak rozlega się jej śmiech; z drugiej strony ciągnięto opowieść o niepowodzeniu jakiejś Marii Wiktorowny. Pośrodku stołu książę Wasyl skupił słuchaczy dookoła siebie. Z żartobliwym uśmiechem na ustach opowiadał paniom o ostatnim — środowym — posiedzeniu Rady Stanu, na którym odczytano znany reskrypt cesarza Aleksandra. Czytał go Siergiej Kuźmicz Wiazmitinow, nowy petersburski wojskowy generał-gubernator; cesarz, zwracając się do Siergieja Kuźmicza, pisał, że ze wszystkich stron dostaje wiernopoddańcze deklaracje (deklaracja zaś petersburska jest mu szczególnie przyjemna), że przepełnia go duma, iż stoi na czele takiego narodu, i że postara się okazać tego godnym. Reskrypt ten zaczynał się od słów: „Siergieju Kuźmiczu! Ze wszystkich stron dochodzą mnie wieści…” itd.

— A oprócz „Siergieju Kuźmiczu” nic nie było? — spytała jedna z pań.

— Nie, nie, ani słówka! — odparł, śmiejąc się, książę Wasyl. — „Siergieju Kuźmiczu… Ze wszystkich stron, Siergieju Kuźmiczu…”. Biedny Wiazmitinow ani rusz nie mógł czytać dalej. Kilka razy zabierał się do tego listu, ale gdy tylko zaczął: „Siergieju”, zaraz szlochania! „Ku…źmi…czu”, łzy! „Ze wszystkich stron”, porywa go łkanie i już dalej nic nie słychać! Więc chwyta chusteczkę i znowu: „Siergieju Kuźmiczu, ze wszystkich stron…”. I łzy… Wreszcie poprosili, żeby przeczytał ktoś inny.

— Kuźmiczu… Ze wszystkich stron… I łzy! — powtórzył ktoś ze śmiechem.

— Nie bądźcie tacy niedobrzy! — grożąc palcem, rzekła z drugiego końca stołu Anna Pawłowna. — C'est un si brave et excellent homme, notre bon Viasmitinoff.

Wszyscy się bardzo śmiali.

W górnym, honorowym końcu stołu wszyscy, jak się zdawało, byli weseli i ulegali najróżniejszym ożywionym nastrojom; tylko Pierre i Hélène w milczeniu siedzieli obok siebie, na samym końcu stołu, a na twarzach obojga utrzymywał się promienny uśmiech, niezależny od Siergieja Kuźmicza, uśmiech zażenowania własnymi uczuciami. Rozmawiano, śmiano się i żartowano, pito reńskie wino, z apetytem spożywano sauté i lody, omijając wzrokiem młodą parę i udając w stosunku do niej obojętność. Mimo to ze spojrzeń, z rzadka rzucanych na młodych, z anegdot o Siergieju Kuźmiczu, ze śmiechu, nawet ze sposobu jedzenia wyczuwało się, że wszystko to jest udane, że uwaga całego towarzystwa zwrócona jest wyłącznie na tę parę: Piotra i Hélène. Książę Wasyl naśladował łkania Siergieja Kuźmicza, a jednocześnie obrzucał wzrokiem córkę; gdy się śmiał, wyraz jego twarzy mówił: „Tak, tak, wszystko idzie dobrze, wszystko się dziś rozstrzygnie”. Anna Pawłowna groziła mu za „notre bon Viasmitinoff”, a w jej oczach, które na mgnienie błysnęły w stronę Piotra, książę Wasyl wyczytał gratulacje z racji przyszłego zięcia i szczęścia córki. Stara księżna, ze smutnym westchnieniem proponując wino sąsiadce, gniewnie spojrzała na Hélène, jak gdyby chciała powiedzieć: „Tak, nic nam więcej nie pozostało jak picie słodkiego wina, moja kochana; teraz dla młodzieży nadszedł czas, w którym wolno jej być tak zuchwale i wyzywająco szczęśliwą”. „Jakież głupstwa opowiadam. Jak gdyby mnie to interesowało!”, myślał dyplomata, spoglądając na uszczęśliwione twarze zakochanych. „Oto jest prawdziwe szczęście!”.

Między te drobne i sztuczne zainteresowania, wiążące towarzystwo, wmieszało się nagle proste uczucie wzajemnego pociągu młodego i zdrowego, przystojnego mężczyzny oraz pięknej kobiety, a to naturalne i ludzkie uczucie zdławiło wszystko, i zapanowało nad całą sztuczną gadaniną. Żarty były niewesołe, nowiny — nieciekawe, ożywienie — wyraźnie udane. I nie tylko goście, ale nawet lokaje usługujący do stołu, zdawało się, czuli to samo i zapominali o swych obowiązkach, zapatrzeni w piękną Hélène i jej promienną twarz oraz w czerwoną, pełną, szczęśliwą i podnieconą twarz Piotra. Zdawało się, że nawet płomienie świec zogniskowały się tylko na tych dwóch szczęśliwych obliczach.

Pierre czuł, że jest ośrodkiem wszystkiego, a sytuacja ta i cieszyła go, i żenowała. Był w stanie człowieka pogrążonego w jakiejś pracy. Niczego jasno nie widział, nie rozumiał i nie słyszał. Tylko z rzadka, nieoczekiwanie przemykały przez jego umysł oderwane myśli i wrażenia z otaczającego go świata.

„Więc już wszystko skończone!”, myślał. „Jak się to wszystko stało? Tak szybko! Teraz wiem, że nie tylko dla niej i nie tylko dla mnie samego, lecz i dla wszystkich bezwzględnie musi się to stać. Wszyscy przecież czekają na to. Tak są przekonani, że to się stanie, iż nie mogę, nie mogę ich zawieść. Ale jak to będzie? Nie wiem, ale będzie, na pewno będzie!”, rozmyślał, wpatrując się w ramiona połyskujące tuż przed jego oczami.

Niekiedy ogarniało go nagle uczucie jakiegoś wstydu. Nieprzyjemnie mu było, że ześrodkowuje na sobie uwagę wszystkich, że jest w oczach innych szczęściarzem, że on, choć tak brzydką ma twarz, jest niby jakimś Parysem, który zawładnął Heleną. „Ale na pewno tak zawsze bywa i tak być musi”, pocieszał sam siebie. „A zresztą, czym się do tego przyczyniłem? Kiedy to się zaczęło? Z Moskwy wyjechałem razem z księciem Wasylem. Wtedy jeszcze nic nie było. Potem dlaczegoż nie miałem u niego zamieszkać? Później grałem z nią w karty, podniosłem jej kiedyś ridicule, jeździłem z nią na spacery. Kiedyż się to wszystko zaczęło, kiedy się stało?”. A oto siedzi teraz obok niej jako konkurent; słyszy, widzi, czuje jej bliskość, jej oddech, jej ruchy, jej piękność. Chwilami wydaje mu się, że nie ona, ale on jest niezwykle piękny, i że właśnie dlatego tak patrzą na niego — on zaś, uszczęśliwiony ogólnym podziwem, wypina pierś, podnosi głowę i sam cieszy się własnym szczęściem. Nagle odezwał się czyjś znajomy głos i powiedział coś po raz drugi. Ale Pierre tak był zajęty swymi myślami, że nie zrozumiał, co do niego mówią.

— Pytam cię, kiedy dostałeś list od Bołkońskiego — powtórzył po raz trzeci książę Wasyl. — Jakiżeś ty roztargniony, mój kochany!

Książę Wasyl uśmiechnął się i Pierre zobaczył, że wszyscy uśmiechają się, patrząc na niego i na Helenę. „No cóż, jeżeli wszystko wiecie!”, powiedział sam do siebie. „No cóż, to prawda!”. I uśmiechnął się swym łagodnym, dziecinnym uśmiechem, a Hélène uśmiechała się również.

— Więc kiedy go dostałeś? Z Ołomuńca? — powtórzył książę, jak gdyby koniecznie musiał o tym wiedzieć dla rozstrzygnięcia jakiegoś sporu.

„Jak można mówić i myśleć o takich głupstwach?”, pomyślał Piotr.

— Tak, z Ołomuńca — odpowiedział z westchnieniem.

Po kolacji Piotr poprowadził swą damę za innymi do salonu. Goście zaczęli się rozjeżdżać, a niektórzy wychodzili, nie żegnając Hélène. Kilka osób zbliżyło się do niej na chwilkę i czym prędzej odeszło, jakby prosząc, aby nie odrywała się od swego poważnego zajęcia i nie odprowadzała ich do przedpokoju. Dyplomata, wychodząc z salonu, smutnie milczał. Wyobrażał sobie całą marność dyplomatycznej kariery w porównaniu ze szczęściem Piotra. Stary generał z gniewem zburczał swą żonę, pytającą go o stan nogi. „Co za stara idiotka!”, pomyślał. „O, Helena Wasiliewna, mając nawet lat pięćdziesiąt, będzie pięknością!”.

— Zdaje się, że można wam powinszować — szepnęła Anna Pawłowna do księżnej i mocno ją pocałowała. — Zostałabym, gdyby nie migrena.

Księżna nic nie odpowiedziała; dręczyła ją zazdrość o szczęście córki.

W czasie odprowadzania gości Pierre długo pozostawał sam na sam z Hélène w małym saloniku, gdzie zajęli miejsca. Przedtem, w ciągu ostatnich sześciu tygodni, zdarzało się często, że zostawał z nią sam na sam, ale nigdy nie mówił jej o miłości. Teraz czuł, że było to konieczne, ale w żaden sposób nie mógł się zdecydować na ten ostateczny krok. Wstydził się i zdawało mu się, że zajmuje obok Hélène cudze miejsce. „Nie dla ciebie takie szczęście”, mówił mu wewnętrzny głos. „Jest to szczęście dla tych, którzy nie mają ani cząstki tego, co ty posiadasz”. Trzeba było jednak coś mówić, zaczął więc rozmowę. Spytał ją, czy zadowolona jest z dzisiejszego wieczoru. Ze zwykłą prostotą odparła, że tegoroczne imieniny były dla niej jednymi z najmilszych.

Parę osób spośród najbliższych krewnych jeszcze pozostało. Siedzieli w dużym salonie. Książę Wasyl leniwie zbliżył się do Piotra. Ten wstał i powiedział, że już późno. Książę surowo i pytająco popatrzył na niego, jak gdyby wypowiedziane słowa były tak dziwne, że nie można ich było zrozumieć. Ale natychmiast wyraz surowości znikł, książę pociągnął rękę Piotra w dół, posadził go i uśmiechnął się doń serdecznie.

— No co, Lolu? — zwrócił się jednocześnie do córki niedbałym tonem zwykłej czułości, jaki właściwy jest rodzicom pieszczącym swe dzieci od małego, a który książę Wasyl przyswoił sobie jedynie przez naśladowanie innych rodziców. I znowu zwrócił się do Piotra: — „Siergiej Kuźmicz… Ze wszystkich stron!” — rzekł, odpinając górny guzik kamizelki.

Piotr uśmiechnął się, lecz widać było, iż zrozumiał, że nie anegdota interesuje w tej chwili księcia Wasyla; książę zaś zrozumiał, iż Pierre to pojął. Mruknąwszy coś, wyszedł. Wydawało się, że nawet on jest zmieszany, a zmieszanie tego starego światowca wzruszyło Piotra; obejrzał się na Hélène — i ona również wydawała się zmieszana, a spojrzenie jej jakby mówiło: „No cóż, sam sobie jesteś winien”.

„Trzeba bezwzględnie przekroczyć ten próg, ale ja nie mogę, nie mogę!”, myślał Pierre i znów zaczął mówić o rzeczach obojętnych — o Siergieju Kuźmiczu, pytając, na czym polega anegdota, ponieważ jej nie dosłyszał. Hélène z uśmiechem odparła, że ona również nie wie.

Gdy książę Wasyl wszedł do dużego salonu, księżna półgłosem rozmawiała z leciwą damą o Piotrze.

— Oczywiście, c'est un parti très brillant, mais le bonheur, ma chère…

— Les mariages se font dans les cieux — odpowiedziała leciwa dama.

Książę, jakby ich nie słyszał, odszedł w odległy kąt sali i usiadł na kanapie. Zamknął oczy, niby drzemiąc. Głowa mu opadła, więc się ocknął.

— Aline, allez voir ce qu'ils font — rzekł do żony.

Księżna zbliżyła się do drzwi, minęła je ze znaczącym i obojętnym wyrazem twarzy i zajrzała do saloniku. Pierre i Hélène wciąż siedzieli, rozmawiając.

— Wciąż to samo — odpowiedziała mężowi.

Książę Wasyl zachmurzył się i wykrzywił usta, a policzki jego zadrgały z właściwym mu wulgarnym, nieprzyjemnym wyrazem; wstrząsnął się, wstał, odrzucił w tył głowę i zdecydowanym krokiem przeszedł obok pań do saloniku. Szybko, radośnie podszedł do Piotra. Twarz księcia była tak niezwykle uroczysta, że Piotr, zobaczywszy go, z przestrachem wstał.

— Chwała Bogu! — rzekł książę. — Żona wszystko mi powiedziała! — Jedną ręką objął Piotra, drugą córkę. — Lolu, kochanie moje! Bardzo jestem szczęśliwy, bardzo! — Głos mu zadrżał. — Kochałem twego ojca… Ona będzie dla ciebie dobrą żoną… Niech Bóg was błogosławi!

Objął córkę, potem znów Piotra i pocałował go starczymi ustami. Łzy rzeczywiście zrosiły mu policzki.

— Księżno, chodźże tutaj! — zawołał.

Weszła księżna i również się rozpłakała. Leciwa dama także ocierała chusteczką oczy. Piotra całowano, a on kilka razy całował rękę pięknej Hélène. Po jakimś czasie zostawiono ich znowu samych.

„Wszystko tak powinno było być i nie mogło stać się inaczej”, myślał Piotr. „A więc po co pytać, czy stało się dobrze czy źle. Dobrze jest przede wszystkim dlatego, że się zdecydowało i że nie ma poprzednich dręczących wątpliwości”. W milczeniu trzymał rękę narzeczonej i patrzył na jej wznoszącą się i opadającą wspaniałą pierś.

— Hélène… — rzekł i urwał.

„W takich wypadkach mówi się coś specjalnego”, pomyślał, lecz ani rusz nie mógł sobie przypomnieć, co się właściwie wtedy mówi. Spojrzał na nią. Przysunęła się do niego bliżej i twarz jej się zarumieniła.

— Ach, proszę zdjąć te… No, te… — wskazała okulary.

Piotr zdjął okulary, a oczy jego — niezależnie od szczególnego wyrazu oczu ludzi noszących szkła — były przestraszone i pytające. Chciał pochylić się nad jej ręką, aby ją pocałować, ale Hélène szybkim i nagłym ruchem głowy przychwyciła jego wargi i przycisnęła je do swych ust. Twarz jej zaskoczyła Piotra zmienionym i niemile zakłopotanym wyrazem.

„Teraz już za późno, wszystko skończone! Jednakże ja ją kocham”, pomyślał.

— Je vous aime! — rzekł, przypomniawszy sobie nagle, co należało powiedzieć w takim wypadku, lecz słowa te zabrzmiały tak ubogo, że się zawstydził.

W sześć tygodni potem ożeniono go i Piotr — według ogólngo zdania szczęśliwy posiadacz pięknej żony oraz milionów — zamieszkał w wielkim, petersburskim, świeżo odnowionym pałacu hrabiów Bezuchowów.



III

Stary książę Mikołaj Andriejewicz Bołkoński otrzymał w grudniu 1805 roku list od księcia Wasyla, zawiadamiający go o jego przyjeździe wraz z synem. („Jadę na inspekcję i oczywiście sto wiorst nie stanowi dla mnie odległości, która by mi przeszkodziła w odwiedzeniu waszej książęcej mości, mego osobliwego dobrodzieja”, pisał. „A mój Anatol odprowadza mnie i jedzie do wojska; mam nadzieję, że zechce pan zezwolić, aby osobiście wyraził waszej książęcej mości głęboki szacunek, który na wzór ojca żywi dla niego”).

— O, Marie nawet nie trzeba wprowadzać w świat, konkurenci sami się do nas zjeżdżają! — nieostrożnie powiedziała, usłyszawszy to, mała księżna.

Książę Mikołaj Andriejewicz zmarszczył brwi, ale nic nie odpowiedział.

W dwa tygodnie po liście przyjechała wieczorem najpierw służba księcia Wasyla, a nazajutrz zjechał on sam z synem.

Stary Bołkoński nigdy nie był wysokiego mniemania o charakterze księcia Wasyla, a tym bardziej ostatnio, gdy książę za panowania cara Pawła i Aleksandra osiągnął wysokie stanowisko i honory. Z aluzji w liście i ze słów małej księżnej pojął teraz, o co chodzi, i nieszczególna opinia o księciu Wasylu zmieniła się w uczucie nieżyczliwej pogardy. Mówiąc o nim, stale parskał. W dniu gdy miał przyjechać książę Wasyl, Mikołaj Andriejewicz był mocno niezadowolony i w szczególnie złym humorze. Czy dlatego nie był w humorze, że miał przyjechać książę Wasyl, czy też dlatego był z jego przyjazdu niezadowolony, że był w złym humorze — nie wiadomo; dość, że był w złym humorze, a Tichon już z rana radził architektowi, aby nie wchodził z raportem do księcia.

— Słyszy pan, jak chodzi? — mówił, zwracając jego uwagę na odgłos kroków księcia. — Stąpa całą stopą. Już ja to znam…

Jednakże, jak zazwyczaj, o dziewiątej książę wyszedł na spacer w swej aksamitnej szubce z sobolowym kołnierzem i w takiej samej czapce. Poprzedniego dnia spadł śnieg. Dróżka, którą chadzał książę Mikołaj Andriejewicz do oranżerii, była oczyszczona, na odgarniętym śniegu widniały ślady miotły, a w ciągnący się z obydwu stron pulchny nasyp śniegu stała wetknięta łopata. Książę, nachmurzony i milczący, przeszedł się po oranżeriach, po obejściu i zabudowaniach.

— A saniami można przejechać? — spytał towarzyszącego mu do domu rządcę, który dostojnością, rysami twarzy i zachowaniem przypominał gospodarza.

— Śnieg jest głęboki, ekscelencjo, kazałem już oczyścić główną aleję.

Książę pochylił głowę i zbliżył się do ganku. „Chwała Bogu”, pomyślał rządca. „Burza minęła!”.

— Trudno byłoby przejechać, ekscelencjo — dodał. — Mówią, ekscelencjo, że minister raczy przyjechać do waszej ekscelencji?

Książę odwrócił się i wbił w niego zasępione oczy.

— Co? Minister? Jaki minister? Kto kazał? — powiedział szybko swym przejmującym, twardym głosem. — Dla księżniczki, mojej córki, drogi nie oczyściliście, ale dla ministra? Nie znam żadnych ministrów!

— Proszę ekscelencji, myślałem…

— Myślałeś! — wrzasnął książę, wymawiając słowa coraz śpiesznej i bardziej niewyraźnie. — Ty myślałeś! Zbóje! Łajdaki! Ja cię nauczę myśleć! — I wzniósłszy kij, zamachnął się nim na Ałpatowicza i byłby go uderzył, gdyby rządca mimo woli nie usunął się w bok. — On myślał! Łajdaki! — wykrzykiwał starzec coraz szybciej.

Ałpatowicz, przerażony własną zuchwałością (usunął się przed ciosem), podszedł do księcia i pokornie spuścił przed nim łysiejącą głowę. Może właśnie dlatego książę, krzycząc ciągle: „Łajdaki! Zasypać drogę z powrotem!”, nie podniósł po raz drugi kija i pobiegł do pokojów.

Przed obiadem księżniczka i mademoiselle Bourienne, wiedząc, że książę jest w złym humorze, stały, czekając na niego: mademoiselle Bourienne z promieniejącą twarzą, która mówiła: „Ja o niczym nie wiem i jestem taka jak zwykle” oraz księżniczka Maria, blada, wystraszona, ze spuszczonymi oczami. Najciężej było księżniczce Marii dlatego, że wiedziała, iż w podobnych wypadkach należy postępować właśnie tak jak mademoiselle Bourienne, lecz nie potrafiła jej naśladować. „Jeżeli będę udawała, że nic nie dostrzegam, ojciec pomyśli, że nie mam dla niego współczucia, a jeżeli będę udawała, że sama jestem znudzona i w złym humorze, powie (jak to już bywało), że spuściłam nos na kwintę”, rozważała.

Książę spojrzał na wystraszoną twarz córki i parsknął.

— Gł… Albo idiotka! — wyrzekł.

„A tamtej nie ma! Już jej naplotkowali!”, pomyślał o małej księżnej, której nie było w jadalni.

— A gdzie księżna? — spytał. — Schowała się?

— Księżna nie jest zupełnie zdrowa — z wesołym uśmiechem rzekła mademoiselle Bourienne. — Nie przyjdzie na obiad. To tak zrozumiałe w jej stanie!

— Hm… Hm… Kch… Kch… — parsknął książę i usiadł do stołu.

Zdawało mu się, że talerz nie jest czysty; wskazał plamę i rzucił go na ziemię. Tichon schwycił talerz w locie i oddał go kredensowemu.

Mała księżna nie była chora, lecz czuła tak niepokonany strach przed teściem, że usłyszawszy, iż jest w złym humorze, postanowiła nie opuszczać pokoju.

— Boję się o dziecko — powiedziała do mademoiselle Bourienne. — Bóg wie, może mu się coś stać z przestrachu.

W ogóle mała księżna żyła w Łysych Górach w stałym uczuciu lęku i antypatii do starego księcia, z której nie zdawała sobie sprawy, bo strach tak przeważał, że antypatii nie mogła już odczuwać. Książę żywił dla niej również antypatię, lecz była ona zagłuszona przez pogardę. Księżna, zadomowiwszy się w Łysych Górach, polubiła szczególnie mademoiselle Bourienne, przebywała z nią całymi dniami, prosiła, aby Francuzka nocowała w jej pokoju, i rozmawiała z nią o świekrze, krytykując go często.

— Il nous arrive du monde, mon prince — rzekła mademoiselle Bourienne, rozwijając białą serwetkę różowiutkimi rękoma. — Son excellence le prince Kouraguine avec son fils, à ce que j'ai entendu dire? — rzekła pytająco.

— Ta excellence to smarkacz! Ja go ulokowałem w liceum — odparł książę z urazą. — A po co tu ten syn, nie mogę zrozumieć. Może księżna Lizawieta Karłowna i księżniczka Maria wiedzą; ja nie wiem. Po co on tu tego syna przywozi? Mnie on niepotrzebny. — Spojrzał na zarumienioną córkę. — Chora jesteś czy co? Ze strachu przed ministrem, jak dziś powiedział ten bałwan Ałpatowicz?

— Nie, mon père.

Jakkolwiek mademoiselle Bourienne trafiła na niewłaściwy temat rozmowy, nie zatrzymała się i gawędziła dalej o oranżeriach i o piękności świeżo rozkwitłego kwiatka, aż książę po zupie zmiękł.

Po obiedzie poszedł do synowej. Mała księżna siedziała przy niewielkim stoliku i gawędziła z Maszą, pokojową. Zobaczywszy świekra, zbladła.

Mała księżna bardzo się zmieniła; była teraz raczej brzydka niż ładna. Policzki jej opadły, warga się podniosła, oczy były zapadnięte.

— Tak, jakiś ucisk — odparła na zapytanie księcia, jak się czuje.

— Nie potrzebujesz czego?

— Nie, merci, mon père.

— No, dobrze, dobrze.

Wyszedł i poszedł do kredensowego. Stal tam Ałpatowicz z pochyloną głową.

— Droga zarzucona?

— Zarzucona, wasza ekscelencjo; proszę wybaczyć, na litość boską, to z głupoty…

Książę przerwał mu i roześmiał się swym nienaturalnym śmiechem.

— No, dobrze już, dobrze!

Wyciągnął rękę, którą Ałpatowicz pocałował, i poszedł do gabinetu.

Wieczorem przyjechał książę Wasyl. Powitali go na preszpekcie (tak nazywano prospekt, czyli główną aleję) stangreci oraz lokaje i z okrzykami, po umyślnie zasypanej śniegiem drodze, przeprowadzili jego karocę na płozach i sanie do oficyny. Księciu Wasylowi i Anatolowi wyznaczono osobne pokoje.

Zdjąwszy surdut i oparłszy ręce na biodrach, Anatol siedział przy stole, uśmiechając się i uporczywie a z roztargnieniem wlepiając piękne, wielkie oczy w jego róg. Zapatrywał się na swe życie jak na nieprzerwane pasmo zabaw, które ktoś dla jakichś niewiadomych przyczyn zobowiązał się dla niego urządzać. W taki sam sposób pojmował swą wizytę u złośliwego starca i bogatej a potwornie brzydkiej dziedziczki. Według jego przypuszczeń wszystko to mogło się skończyć dobrze i zabawnie. „A dlaczegoż nie miałbym się ożenić, jeśli jest taka bogata? To nigdy nie zaszkodzi”, rozmyślał.

Ogolił się, uperfumował ze starannością i elegancją, które stały się jego przyzwyczajeniem, po czym, z wrodzonym mu dobrodusznie zwycięskim wyrazem twarzy, wysoko wznosząc piękną głowę, wszedł do pokoju ojca. Przy księciu Wasylu krzątało się, ubierając go, dwóch kamerdynerów, on zaś z ożywieniem rozglądał się dookoła i wesoło skinął głową wchodzącemu synowi, jakby mówiąc: „Tak, takim chcę cię widzieć!”.

— Nie, bez żartów, ojczulku, czy ona jest naprawdę taka brzydka? — spytał Anatol po francusku, jakby ciągnąc dalej rozmowę prowadzoną niejednokrotnie podczas podróży.

— Daj spokój tym głupstwom. Najważniejsze, staraj się zachować z szacunkiem i rozsądnie w stosunku do starego księcia.

— Jeżeli zacznie swoje wymyślania, wyjdę — rzekł Anatol. — Nie mogę znieść tych staruchów!

— Pamiętaj, że wszystko zależy od ciebie.

Tymczasem w czeladnej nie tylko wiedziano już o przyjeździe ministra z synem, ale najdokładniej przedyskutowano ich zewnętrzny wygląd. Księżniczka Maria siedziała samotna w swoim pokoju i daremnie usiłowała przezwyciężyć wewnętrzne zdenerwowanie.

„Po co oni pisali, po co Liza powiedziała mi o tym?”, mówiła do siebie, wpatrując się w lustro. „Jakże ja wyjdę do salonu? Gdyby on mi się nawet spodobał, nie mogłabym już wobec niego być sobą”. Sama myśl o spojrzeniu ojca napełniała ją przerażeniem.

Mała księżna i mademoiselle Bourienne uzyskały wszystkie potrzebne wiadomości od pokojowej Maszy: że piękny syn ministra jest rumiany i czarnobrewy, że jego ojczulek ledwo wlókł nogi po schodach, on zaś jak orzeł biegł za nim, przeskakując po trzy stopnie. Otrzymawszy wszystkie te informacje, mała księżna i mademoiselle Bourienne, których ożywione głosy słychać było już w korytarzu, weszły do pokoju księżniczki.

— Ils sont arrivés, Marie, wiesz? — rzekła mała księżna, kołysząc się z boku na bok z powodu wielkiego brzucha i ciężko siadając w fotelu.

Nie była już w tym samym szlafroku, w którym siedziała z rana. Miała na sobie jedną z lepszych sukien, głowa jej była starannie uczesana, na twarzy malowało się ożywienie, a mimo to nie mogła jednak ujść uwagi pewna martwota opadniętych rysów. W stroju, w którym zazwyczaj bywała w petersburskich towarzystwach, widać było jeszcze wyraźniej, jak bardzo zbrzydła. U mademoiselle Bourienne dało się także zauważyć jakieś nieznaczne udoskonalenie stroju, nadające jej ładniutkiej, świeżej twarzyczce jeszcze większy powab.

— Eh bien, et vous restez comme vous êtes, chère princesse? — zaczęła prędko. — On va venir annoncer que ces messieurs sont au salon; il faudra descendre et vous ne faites pas un petit brin de toilette!

Mała księżna wstała z fotela, zadzwoniła na pokojową i pośpiesznie a wesoło zaczęła obmyślać strój dla księżniczki i realizować swe pomysły. Księżniczka Maria czuła się dotknięta w swej godności tym, że przyjazd zapowiadanego konkurenta denerwował ją; jeszcze bardziej drażniło ją to, że obie przyjaciółki nawet nie przypuszczały, iż mogło być inaczej. Gdyby im powiedziała, jak się wstydzi za siebie i za nie, zdradziłaby swe zdenerwowanie; prócz tego, odrzucając propozycję wystrojenia się, naraziłaby się na długotrwałe żarty i nalegania. Zaczerwieniła się, jej piękne oczy zgasły, twarz pokryła się plamami i ze szpecącym ją wyrazem ofiary, jaki najczęściej malował się na jej obliczu, oddała się w ręce mademoiselle Bourienne i Lizy. Obydwie kobiety *zupełnie szczerze* troszczyły się o to, aby ją upiększyć. Była tak brzydka, że żadnej z nich nie mogła przyjść do głowy myśl o współzawodnictwie z nią, i dlatego zupełnie szczerze, z owym naiwnym a niezłomnym przekonaniem kobiet, że strój może upiększyć twarz, zaczęły ją stroić.

— Nie, doprawdy, ma bonne amie, ta suknia nie jest dobra — mówiła Lise, spoglądając z daleka bokiem na księżniczkę. — Masz tam jedną czerwoną, każ ją podać. Doprawdy! Jak to, przecież tu się może rozstrzyga los całego życia! A ta jest zbyt jasna, nieodpowiednia, nie, nieodpowiednia!

To nie suknia była nieładna, lecz cała postać i twarz księżniczki, ale tego nie odczuwały ani mademoiselle Bourienne, ani mała księżna; wciąż im się zdawało, że jeżeli do włosów wysoko uczesanych przypiąć błękitną wstążkę, a brązową suknię ozdobić błękitną szarfą itp. — wszystko będzie dobrze. Zapominały, że nie można zmienić wystraszonej miny ani postaci, i dlatego, jakkolwiek starały się dać inną oprawę owej twarzy i ozdobić ją, pozostawała ona nieładna i budziła politowanie. Po dwóch czy trzech zmianach, którym księżniczka Maria pokornie się poddawała, gdy miała wreszcie włosy upięte wysoko (fryzurę zupełnie zmieniającą i szpecącą jej twarz) i była w strojnej sukni pąsowej z błękitną szarfą, mała księżna obeszła ją dookoła dwukrotnie, drobną rączką tu poprawiła fałdę sukni, tam obciągnęła wstążkę, wreszcie, pochyliwszy głowę, obejrzała toaletę z jednej i drugiej strony.

— Nie, to niemożliwe! — rzekła stanowczo, załamując ręce. — Non, Marie, décidément ça ne vous va pas. Je vous aime mieux dans votre petite robe grise de tous les jours. Non, de grâce, faites cela pour moi!

— Katiu — rzekła do pokojowej — przynieś księżniczce szarą sukienkę. I zaraz pani zobaczy, mademoiselle Bourienne, jak ja to zrobię! — rzekła z uśmiechem, czując już z góry przedsmak artystycznej radości.

Lecz gdy Katia przyniosła żądaną suknię, księżniczka siedziała nieruchomo przed gotowalnią, przyglądając się swej twarzy i w lustrze zobaczyła, że w oczach ma łzy, a usta jej drgają tłumionym łkaniem.

— Voyons, chère princesse — rzekła mademoiselle Bourienne — encore un petit effort.

Mała księżna, wziąwszy suknię z rąk pokojowej, zbliżyła się do Marii.

— No, teraz zrobimy to skromnie, a przyjemnie.

Głos jej, głos mademoiselle Bourienne i Katii, która z czegoś się zaśmiała, zlewały się w wesoły szczebiot podobny do śpiewu ptaków.

— Non, laissez-moi — rzekła księżniczka.

I głos jej brzmiał taką powagą i cierpieniem, że szczebiot ptaków natychmiast ucichł. Kobiety spojrzały na duże, piękne oczy pełne łez i zamyślenia, patrzące na nie jasno i błagalnie, i zrozumiały, że naleganie jest bezcelowe, a nawet okrutne.

— Au moins changez de coiffure — rzekła mała księżna. — Je vous disais — rzekła z wyrzutem, zwracając się do Francuzki — Marie a une de ces figures auxquelles ce genre de coiffure ne va pas du tout. Mais du tout, du tout! Changez de grâce.

— Laissez-moi, laissez-moi, tout ça m'est parfaitement égal — odparła głosem drżącym od łez księżniczka.

Mademoiselle Bourienne i mała księżna musiały przyznać w duchu, że księżniczka Maria w tym stroju jest bardzo brzydka, brzydsza niż zazwyczaj; ale było już za późno. Patrzyła na nie ze znanym im wyrazem zamyślenia i smutku. Wyraz ten nie wzbudzał w nich strachu przed księżniczką (tego uczucia nie wzbudzała w nikim), lecz wiedziały, że kiedy zjawia się na jej twarzy, staje się milcząca i niewzruszona w swych postanowieniach.

— Vous changerez, n'est-ce pas? — spytała Lise, a gdy księżniczka nic nie odpowiedziała, wyszła z pokoju.

Księżniczka Maria została sama. Nie spełniła życzenia Lise i nie tylko nie zmieniła uczesania, ale nawet nie spojrzała na siebie w lustro. Bezsilnie opuściwszy oczy i zwiesiwszy ręce, w milczeniu siedziała i rozmyślała. Wyobrażała sobie męża, mężczyznę, istotę silną, władczą i niezrozumiale pociągającą, przenoszącą ją nagle w inny, zupełnie odmienny, szczęśliwy świat. Dziecko, *własne* dziecko, takie, jakie widziała wczoraj u córki swej niani — wyobrażała je sobie u własnej piersi. Mąż stoi i tkliwie spogląda na nią i na dziecko… „Nie, to niemożliwe, jestem zbyt brzydka”, pomyślała.

— Proszę pozwolić na herbatę. Książę zaraz raczy wyjść — rozległ się zza drzwi głos pokojowej.

Ocknęła się i przeraziła własnych myśli. Przed zejściem na dół poszła do pokoju ze świętymi obrazami i utkwiwszy wzrok w ciemnym obliczu Zbawiciela, oświetlonym lampką, postała przed nim kilka minut ze złożonymi rękami. Czuła w duszy męczące wątpliwości. Czy możliwa jest dla niej radość miłości, ziemskiej miłości do mężczyzny? W rozmyślaniach o małżeństwie marzyło się jej szczęście rodzinne i dzieci, lecz najważniejszym, najsilniejszym, najtajniejszym marzeniem była miłość ziemska. Im bardziej starała się ukrywać je przed innymi i nawet przed sobą samą, tym silniejsze stawało się to uczucie. „Boże mój”, mówiła, „jakże mam zdławić w mym sercu te myśli diabelskie? Jakże mam się raz na zawsze wyrzec tych złych myśli, by spełnić spokojnie Twoją wolę?”. I zaledwie zdążyła zadać sobie to pytanie, Bóg odpowiedział w jej własnym sercu: „Nie pragnij niczego dla siebie; nie szukaj, nie burz się, nie zazdrość. Przyszłość ludzi i twój los powinny być dla ciebie nieznane; ale żyj tak, abyś była gotowa na wszystko. Jeżeli Bogu spodoba się doświadczyć cię w obowiązkach małżeńskich, bądź gotowa spełnić Jego wolę”. Z tą kojącą myślą (a jednak w nadziei, że spełni się jej zakazane ziemskie marzenie) księżniczka, westchnąwszy, przeżegnała się i zeszła na dół, nie myśląc ani o swej sukni, ani o uczesaniu, ani o tym, jak wejdzie i co powie. Cóż mogło to wszystko znaczyć w porównaniu z tym, co przeznaczył jej Bóg, bez którego woli nie spada włos z głowy człowieka!



IV

Gdy księżniczka Maria weszła do pokoju, książę Wasyl z synem siedzieli już w salonie, rozmawiając z małą księżną i mademoiselle Bourienne. Gdy weszła swym ciężkim krokiem, stąpając całą stopą, mężczyźni i mademoiselle Bourienne wstali, a mała księżna, wskazując ją panom, rzekła:

— Voilà Marie!

Księżniczka Maria widziała wszystkich, widziała dokładnie. Widziała twarz księcia Wasyla, która na jej widok na chwilę znieruchomiała i natychmiast rozjaśniła się uśmiechem, oraz twarz małej księżnej, z ciekawością wyczytującej z oblicza gości wrażenie, jakie na nich wywarła Maria. Widziała też mademoiselle Bourienne, przystrojoną wstążkami, z twarzą ładną i ożywioną jak rzadko oraz spojrzeniem wlepionym w *niego*; nie widziała tylko jego — zobaczyła jedynie coś wielkiego, jasnego i pięknego, co ruszyło ku niej, gdy weszła do pokoju. Pierwszy podszedł do niej książę Wasyl; pocałowała go w łysiejącą głowę pochyloną nad jej ręką i na jego pytanie odparła, że, przeciwnie, pamięta go bardzo dobrze. Potem zbliżył się do niej Anatol. Wciąż jeszcze go nie widziała. Poczuła tylko delikatną dłoń, mocno ujmującą jej rękę, i z lekka dotknęła ustami białego czoła, nad którym leżały przygładzone pomadą przepiękne, kasztanowate włosy. Gdy na niego spojrzała, piękność jego uderzyła ją. Anatol, założywszy duży palec prawej ręki za zapięty guzik munduru, z wypiętą piersią i wyprostowanymi plecami, kołysząc nogą odstawioną w bok i z lekka pochyliwszy głowę, w milczeniu patrzył wesoło na księżniczkę, najwidoczniej zupełnie o niej nie myśląc. Anatol nie był spostrzegawczy, bystry ani wymowny, posiadał za to cenioną na salonach umiejętność zachowania spokoju i niczym niezmąconej pewności siebie. Jeśli człowiek nieśmiały zamilknie w pierwszej chwili po zawarciu znajomości, jeśli okaże, iż rozumie niestosowność tego milczenia, i chce je przerwać, to sytuacja staje się kłopotliwa; lecz Anatol milczał, kołysał nogą i wesoło przyglądał się uczesaniu księżniczki. Widać było, że mógł tak spokojnie milczeć bardzo długo. Zdawał się mówić: „Jeżeli komuś milczenie to wydaje się niezręczne — rozmawiajcie; mnie się nie chce!”. Poza tym w obcowaniu z kobietami Anatol miał pewną manierę, która bardziej niż wszystko inne budzi kobiecą ciekawość, strach, a nawet miłość; manierę pogardliwego uświadamiania swojej wyższości, jak gdyby mówił: „Znam was, znam! Ale po co mam sobie wami głowę zawracać! A wy byście już chciały…!”. Może spotykając się z kobietami, nie myślał tego (i najprawdopodobniej nie myślał, ponieważ w ogóle myślał mało), ale taką miał powierzchowność i taki sposób bycia. Księżniczka odczuła to i pragnąc mu okazać, że nawet nie śmie marzyć o tym, aby go zainteresować, zwróciła się do starego księcia. Rozmowa była ogólna i ożywiona dzięki głosikowi i wardze z wąsikami, podnoszącej się nad białymi ząbkami małej księżnej. Bawiła ona księcia Wasyla w sposób żartobliwy, używany często przez ludzi gadatliwych, wesołych, a polegający na tym, że między człowiekiem, do którego się zwracamy, a nami można domyślać się istnienia jakichś dawno ustalonych żarcików i miłych, nie wszystkim całkowicie znanych zabawnych wspomnień, podczas gdy faktycznie wspomnień takich wcale nie ma, jak nie było ich pomiędzy małą księżną a księciem Wasylem. Książę z chęcią poddał się temu tonowi. We wspomnienia zabawnych wydarzeń, które nigdy nie miały miejsca, mała księżna wciągnęła również Anatola, którego prawie nie znała. Mademoiselle Bourienne także uczestniczyła w ogólnych wspomnieniach i nawet księżniczka z przyjemnością poczuła się włączona w te wesołe reminiscencje.

— No, przynajmniej teraz wykorzystamy całkowicie kochanego księcia — mówiła (oczywiście po francusku) mała księżna do księcia Wasyla. — To nie tak jak na naszych wieczorach u Annette, skąd książę zawsze uciekał. Pamięta książę cette chère Annette?

— Ach, niech pani nie zaczyna mówić ze mną o polityce jak Annette!

— A nasz stolik przy herbacie?

— O, tak!

— Dlaczego pan nigdy nie bywał u Annette? — spytała mała księżna Anatola. — A, wiem, wiem — rzekła, mrugnąwszy. — Pański brat Hipolit opowiadał mi o pańskich sprawkach. O! — pogroziła mu paluszkiem. — Znam pańskie figle jeszcze z Paryża!

— A Hipolit nie mówił ci — rzekł książę Wasyl, zwracając się do syna i schwyciwszy za rękę księżnę, jak gdyby chciała uciekać, a on ją ledwie zdążył przytrzymać — nie mówił ci, że on sam przepadał za kochaną księżną, a ona le mettait à la porte? Oh, c'est la perle des femmes, princesse! — zwrócił się do księżniczki.

Ze swej strony mademoiselle Bourienne nie pominęła okazji, aby przy słowie „Paryż” wziąć udział w ogólnej rozmowie. Pozwoliła sobie zapytać, czy Anatol dawno wyjechał z Paryża i jak mu się to miasto podobało. Anatol nader chętnie odpowiadał Francuzce i patrząc na nią z uśmiechem, rozmawiał z nią o jej ojczyźnie. Ujrzawszy ładniutką Bourienne, stwierdził, że i tutaj, w Łysych Górach, nie będzie nudno. „Zupełnie niebrzydka!”, rozważał, przyglądając się jej. „Całkiem niebrzydka ta demoiselle de compagnie. Mam nadzieję, że weźmie ją ze sobą, gdy wyjdzie za mnie”, pomyślał. „La petite est gentille”.

Stary książę bez pośpiechu ubierał się w gabinecie i nachmurzony obmyślał, co ma robić. Gniewał go przyjazd tych gości. „Na co mi ten książę Wasyl i jego synek? Książę Wasyl — samochwał i pustak, no a syn też pewno nie lepszy!”, mruczał do siebie. Złościło go, że przyjazd tych gości budzi w jego duszy nierozstrzygnięte a stale odsuwane zagadnienie, co do którego stary książę zawsze sam siebie oszukiwał. Chodziło o to, czy zdecyduje się kiedykolwiek rozstać z księżniczką Marią i oddać ją mężowi. Książę nigdy nie zadawał sobie wprost tego pytania, wiedząc z góry, że odpowiedziałby uczciwie, a uczciwość ta nie tylko byłaby przeciwna jego uczuciu, lecz przekreślałaby dla niego osobiście wszelką możliwość życia. Życie bez księżniczki Marii było nie do pomyślenia, jakkolwiek mogłoby się wydawać, że książę mało ją ceni. „I po co ma wychodzić za mąż?”, myślał. „Z pewnością będzie nieszczęśliwa. O, Liza jest z Andrzejem (lepszego męża teraz, zdaje się, trudno znaleźć), a czyż zadowolona jest ze swego losu? I któż ją weźmie z miłości? Brzydka, niezgrabna. Ożenią się z nią dla stosunków, dla bogactwa. A czyż nie ma starych panien? Są nawet szczęśliwsze!”. Rozmyślał tak, ubierając się, a tymczasem stale odkładane zagadnienie wymagało niezwłocznego rozstrzygnięcia. Książę Wasyl przywiózł syna najwidoczniej z zamiarem oświadczyn i prawdopodobnie dziś albo jutro zażąda wyraźnej odpowiedzi. Nazwisko, stanowisko w świecie — przyzwoite… „Cóż, nie jestem przeciwny”, rzekł książę sam do siebie. „Ale niechby on był jej wart. No, to się właśnie zobaczy”.

— To się właśnie zobaczy! — rzekł na głos. — To się właśnie zobaczy!

Jak zwykle rześkim krokiem wszedł do salonu, szybko obrzucił wzrokiem wszystkich, spostrzegł i zmianę sukni małej księżnej, i wstążeczkę Bourienne, i szkaradne uczesanie księżniczki Marii, i uśmiechy Bourienne oraz Anatola, i osamotnienie swojej córki w ogólnej rozmowie. „Wystroiła się jak idiotka!”, pomyślał, spojrzawszy gniewnie na księżniczkę. „Wstydu nie ma. A on jej nawet znać nie chce!”.

Podszedł do księcia Wasyla.

— No, jak się masz, jak się masz!? Rad jestem, że cię widzę.

— Nie ma złej drogi do swojej niebogi — zaczął książę Wasyl jak zawsze szybko, z pewnością siebie i poufale. — A to mój drugi syn. Proszę o łaskawe względy.

Książę Mikołaj przyjrzał się Anatolowi.

— Dziarski chłopiec! — wyrzekł. — No, chodź, pocałuj — dodał i nadstawił mu policzek.

Anatol pocałował starca i z ciekawością oraz zupełnym spokojem patrzył na niego, czekając, kiedy nastąpi zapowiedziany przez ojca dziwaczny wybryk.

Książę Mikołaj usiadł na swym zwykłym miejscu w kącie kanapy, przyciągnął do siebie fotel i wskazał go księciu Wasylowi, po czym zaczął wypytywać o sprawy polityczne oraz o nowiny. Niby z uwagą słuchał opowiadania gościa, lecz ustawicznie spoglądał na księżniczkę Marię.

— Więc już z Poczdamu piszą? — powtórzył ostatnie słowa księcia Wasyla. Nagle wstał i podszedł do córki. — To dla gości tak się wystroiłaś? — rzekł. — Ślicznie, bardzo pięknie! Dla gości uczesałaś się inaczej? A ja ci przy gościach zapowiadam, żebyś w przyszłości nie śmiała się przebierać bez mego pozwolenia.

— To ja, mon père, jestem winna — wstawiła się za Marią zaczerwieniona mała księżna.

— Pani ma wolną wolę! — rzekł książę Mikołaj, składając ukłon przed synową. — Ale ona nie potrzebuje robić z siebie straszydła; i bez tego jest dość brzydka.

I z powrotem usiadł, nie zwracając więcej uwagi na córkę, doprowadzoną do łez.

— Przeciwnie, księżniczce jest bardzo do twarzy w tej koafiurze — rzekł książę Wasyl.

— No, kochanku, młody książę, jak mu tam na imię? — rzekł Mikołaj Andriejewicz, zwracając się do Anatola — chodź tutaj, porozmawiamy, poznamy się bliżej.

„Aha, zaczyna się przedstawienie”, pomyślał Anatol i z uśmiechem przysiadł się do starego księcia.

— Więc cóż, mój kochany; mówią, że wychowywano cię za granicą. Nie tak jak mnie i twego ojca, których prosty diak uczył czytać i pisać. Powiedz mi, mój kochany panie, służysz pan teraz w konnej gwardii? — spytał starzec, z bliska i uporczywie wpatrując się w Anatola.

— Nie, przeszedłem do linii — odparł Anatol, ledwo powstrzymując się od śmiechu.

— A, to doskonale. Chcesz, mój kochany, służyć cesarzowi i ojczyźnie? Czasy są wojenne. Taki zuch powinien być w czynnej służbie, powinien. I cóż, jesteś pan w służbie frontowej?

— Nie, książę, pułk nasz wymaszerował. A ja jestem przydzielony… Do czego jestem przydzielony, papo? — zwrócił się Anatol ze śmiechem do ojca.

— Dobrze służy, nie ma co mówić! „Do czego jestem przydzielony”! Cha! Cha! Cha! — roześmiał się książę Mikołaj Andriejewicz.

Anatol roześmiał się jeszcze głośniej. Nagle książę sposępniał.

— No, to idź już sobie — rzekł do Anatola.

Młody książę z uśmiechem powrócił do pań.

— Przecież wychowywałeś ich za granicą, co? — zwrócił się stary książę do księcia Wasyla.

— Robiłem, co mogłem; powiem panu, że tamtejsze wychowanie jest o wiele lepsze od naszego.

— Tak, dziś wszystko inaczej, wszystko po nowemu. A to zuch chłopak, zuch! No, chodźmy do mnie.

Wziął księcia Wasyla pod rękę i zaprowadził go do gabinetu.

Książę Wasyl, zostawszy sam na sam ze starcem, natychmiast wyjawił mu swe pragnienie i nadzieje.

— A cóż ty myślisz — rzekł ze złością stary książę — że ja ją trzymam, że nie mogę się z nią rozstać?! Co też sobie ludzie wyobrażają! — mruczał gniewnie. — Co do mnie, choćby jutro! Tylko powiem ci, że zięcia swego chcę lepiej poznać. Znasz moje zasady: wszystko otwarcie! Jutro zapytam ją przy tobie; jeżeli zechce, niech twój syn tu zostanie. Niech pobędzie, a ja zobaczę. — Parsknął ze złością. — Niech sobie idzie za mąż! Mnie wszystko jedno! — wrzasnął nagle tym przejmującym głosem, którym krzyczał przy pożegnaniu z synem.

— Powiem panu szczerze — rzekł książę Wasyl tonem człowieka chytrego, który się przekonał, że nie ma potrzeby kluczyć wobec takiej przenikliwości partnera — pan przecież widzi ludzi na wskroś. Anatol nie jest geniuszem, ale to uczciwy i dobry chłopak, wzorowy syn i naprawdę serdeczny człowiek.

— No, no, dobrze, zobaczymy.

Jak to zawsze bywa z samotnymi kobietami, które przez dłuższy czas pozbawione były męskiego towarzystwa, ze zjawieniem się Anatola wszystkie trzy damy w domu księcia Mikołaja Andriejewicza jednakowo poczuły, że życie ich nie było dotąd życiem. Spotęgowała się w nich dziesięciokrotnie zdolność myślenia, odczuwania i obserwowania, a codzienność ich — dotąd upływająca jakby w mroku — rozjaśniła się nagle nowym, pełnym znaczenia światłem.

Księżniczka Maria wcale nie myślała i nie pamiętała o swoim uczesaniu i wyglądzie. Ładna, otwarta twarz człowieka, który może będzie jej mężem, pochłaniała całą jej uwagę. Wydawał się jej dobry, odważny, stanowczy, męski i wielkoduszny. Była o tym przekonana. Tysiące marzeń o przyszłym życiu rodzinnym ustawicznie powstawało w jej wyobraźni. Odpędzała je i starała się ukryć.

„Ale czy nie jestem dla niego za chłodna?. Usiłuję trzymać się na wodzy, bo w głębi duszy już nazbyt dobrze czuję, jak jest mi bliski; ale on przecież nie wie, co o nim myślę, i może wyobrazić sobie, że jest mi niemiły.” Lecz pomimo starań nie umiała być dla nowego gościa uprzejma.

„La pauvre fille! Elle est diablement laide”, myślał o niej Anatol.

Mademoiselle Bourienne, również doprowadzona przyjazdem Anatola do wysokiego stopnia podniecenia, myślała innymi kategoriami. Oczywiste, że młoda, ładna dziewczyna bez określonego stanowiska w świecie, bez krewnych i przyjaciół, a nawet bez ojczyzny, nie myślała o poświęceniu swego życia na usługi księcia Mikołaja Andriejewicza, na czytanie mu książek i przyjaźnienie się z księżniczką Marią. Mademoiselle Bourienne dawno czekała na rosyjskiego księcia, który od razu potrafi ocenić jej wyższość nad rosyjskimi brzydkimi i źle ubranymi, niezgrabnymi księżniczkami; zakocha się w niej, porwie ją — i oto ten rosyjski książę nareszcie przyjechał! Mademoiselle Bourienne znała opowieść, którą słyszała od ciotki, dokończyła zaś ją sama i lubiła ją sobie w cichości powtarzać. Była to opowieść o uwiedzionej dziewczynie, której ukazywała się jej biedna matka, sa pauvre mère, robiąc jej wyrzuty, że bez ślubu oddała się mężczyźnie. Mademoiselle Bourienne często wzruszała się do łez, opowiadając w wyobraźni jemu, uwodzicielowi, tę historię. Teraz *on*, prawdziwy rosyjski książę, nareszcie się zjawił. Porwie ją, potem ukaże się sa pauvre mère i książę ożeni się z uwiedzioną. W ten sposób układała się w głowie mademoiselle Bourienne jej przyszłość, właśnie w chwili gdy rozmawiała z Anatolem o Paryżu. Nie powodowało nią wyrachowanie (nawet przez chwilę nie pomyślała, co ma robić), lecz wszystko to było w niej już od dawna gotowe, a obecnie tylko skupiło się wokół przybyłego właśnie Anatola, któremu starała się i pragnęła spodobać się jak najbardziej.

Młoda księżna, niby stary koń pułkowy, który usłyszał dźwięk trąbki, nieświadomie, zapominając o swym stanie, gotowa była do zwykłego u niej galopu kokieterii; nie było w tym żadnych ubocznych myśli ani przygotowań do walki, lecz naiwna, lekkomyślna radość.

Jakkolwiek Anatol w towarzystwie kobiet grał zazwyczaj rolę człowieka, któremu obrzydły wiecznie robione przez nie awanse, czuł jednak chełpliwą satysfakcję, widząc swój wpływ na te trzy damy. Poza tym zaczynało budzić się w nim w stosunku do małej, wyzywającej Bourienne owo namiętne, zwierzęce uczucie, które ogarniało go z niezwykłą szybkością i pobudzało do najbrutalniejszych i najśmielszych postępków.

Po herbacie towarzystwo przeszło do salonu i księżniczkę poproszono, żeby zagrała na klawikordzie. Anatol, oparty o instrument, stał przed nią, obok mademoiselle Bourienne, a oczy jego — śmiejące się i rozradowane — patrzyły na księżniczkę Marię. Z dręczącym i radosnym podnieceniem czuła na sobie ten wzrok. Ulubiona sonata przenosiła ją w najbliższy jej duszy świat poezji, a wzrok, który na niej spoczywał, dodawał temu światu więcej jeszcze poetyczności. Natomiast spojrzenie Anatola, jakkolwiek na nią skierowane, nie dotyczyło księżniczki, lecz ruchów nóżki mademoiselle Bourienne, nóżki, którą właśnie przyciskał swą stopą pod fortepianem. Mademoiselle Bourienne także patrzyła na księżniczkę, a w jej pięknych oczach malował się również tak nowy dla Marii wyraz zalęknionej radości i nadziei.

„Jak ona mnie kocha!”, myślała księżniczka. „Jakże jestem w tej chwili i jak mogę być szczęśliwa, mając taką przyjaciółkę i takiego męża! Czyżby naprawdę męża?”, zastanawiała się, nie mając odwagi spojrzeć na jego twarz i wciąż czując skierowane na siebie oczy.

Wieczorem, gdy po kolacji zaczęto się rozchodzić, Anatol pocałował księżniczkę w rękę. Sama nie rozumiała, skąd się w niej wzięło tyle śmiałości, że spojrzała prosto na zbliżającą się ku jej krótkowzrocznym oczom piękną twarz. Po księżniczce Anatol pocałował w rękę mademoiselle Bourienne (co było nieprzyzwoite, lecz robił wszystko tak prosto i z taką pewnością siebie!), a mademoiselle Bourienne zarumieniła się i z przestrachem spojrzała na księżniczkę.

„Quelle délicatesse!”, pomyślała księżniczka. „Czyż Amélie (było to imię mademoiselle Bourienne) myśli, że mogę być zazdrosna i nie docenić jej serdeczności i przywiązania do mnie?”. Zbliżyła się do mademoiselle Bourienne i mocno ją pocałowała. Anatol pochylił się teraz nad rączką małej księżny.

— Non, non, non! Quand votre père m'écrira que vous vous conduisez bien, je vous donnerai ma main à baiser. Pas avant!

Podniosła paluszek i z uśmiechem wyszła z pokoju.



V

Wszyscy się rozeszli, ale nikt tej nocy spać nie mógł prócz Anatola, który zasnął natychmiast po położeniu się łóżka.

„Czy to doprawdy mój mąż, właśnie ten obcy, piękny, dobry mężczyzna? Najważniejsze, że dobry”, myślała księżniczka Maria i ogarnął ją strach, którego nigdy prawie nie odczuwała. Bała się obejrzeć; przywidziało jej się, że ktoś stoi w ciemnym kącie za parawanem. Tym kimś był on, diabeł, oraz drugi „on” — ów mężczyzna o białym czole, czarnych brwiach i czerwonych ustach.

Zadzwoniła na pokojową i poprosiła, aby położyła się w jej sypialni.

Mademoiselle Bourienne owego wieczoru długo chodziła po oranżerii, daremnie na kogoś czekając, i bądź uśmiechała się do czegoś, bądź do łez wzruszała wspomnieniem słów pauvre mère, robiącej jej wyrzuty z powodu upadku.

Mała księżna gderała na pokojową, że łóżko jest źle posłane i że nie może leżeć ani na boku, ani na piersi. Wszystko było ciężkie i niewygodne. Przeszkadzał jej brzuch. Przeszkadzał jej bardziej niż kiedykolwiek — i to właśnie dziś, ponieważ obecność Anatola przeniosła ją w owe czasy, gdy tego *wszystkiego* nie było, a ona czuła się lekka i wesoła. W kaftaniku i czepeczku siedziała na fotelu. Katia, zaspana, z potarganym warkoczem, mrucząc coś, po raz trzeci podbijała i przewracała ciężką pierzynę.

— Mówiłam ci, że same pagórki i doły! — powtarzała mała księżna. — Sama rada bym zasnąć, więc to nie moja wina! — dodała, a głos jej zadrżał jak dziecku, które ma chęć zapłakać.

Stary książę również nie spał. Tichon słyszał przez sen, jak pan gniewnie stąpa i parska przez nos. Czuł się dotknięty z powodu córki. Była to obraza tym większa, że dotyczyła nie jego, lecz właśnie córki, którą kochał więcej niż siebie. Powiedział był sobie, że całą tę sprawę przemyśli i znajdzie wyjście najsłuszniejsze i najwłaściwsze. Lecz zamiast tego rozjątrzał się coraz bardziej.

„Ledwo się pierwszy lepszy znalazł, a już ojciec i wszystko zapomniane! Pędzi, czesze się do góry, macha ogonem i w ogóle niepodobna do siebie! Rada by ojca porzucić! A wiedziała, że zauważę! Pfff… Pfff… Pfff… I czyż nie widzi, że ten dureń patrzy tylko na Burienkę (trzeba ją wyrzucić!). Że też Maria nie ma na tyle ambicji, aby to zrozumieć! A jeżeli ambicji tej nie ma ze względu na siebie, to powinna by ją mieć przynajmniej ze względu na mnie. Trzeba jej pokazać, że ten bałwan o niej nawet nie myśli i że patrzy tylko na Bourienne. Nie ma ambicji, ale ja jej pokażę…”.

Powiedzieć córce, że się myli, że Anatol ma zamiar flirtować z Bourienne, znaczyłoby — stary książę dobrze wiedział o tym — zadrasnąć dumę księżniczki Marii, a wtedy sprawa jego (pragnienie nierozłączenia się z córką) będzie wygrana i dlatego książę uspokoił się. Zawołał Tichona i zaczął się rozbierać.

„Diabli ich przynieśli!”, myślał, gdy Tichon narzucał nocną koszulę na jego chude, starcze ciało, porosłe na piersiach siwymi włosami. „Nie zapraszałem ich — przyjechali, żeby popsuć mi życie. A tak mało go pozostało!”.

— Do diabła! — mruknął w chwili, gdy głowa jego była jeszcze zakryta koszulą.

Tichon znał zwyczaj księcia wyrażania niekiedy na głos myśli i dlatego z niezmiennym spokojem patrzył na pytająco-gniewny wyraz twarzy wyłaniającej się spod koszuli.

— Położyli się? — spytał książę.

Tichon, jak wszyscy dobrzy lokaje, intuicyjnie wyczuwał kierunek myśli pana. Zgadł, że książę pyta o księcia Wasyla i jego syna.

— Raczyli się położyć i zgasili światło, ekscelencjo.

— Nie ma czego, nie ma czego… — szybko burknął książę i wsunąwszy nogi w pantofle, a ręce w szlafrok, podszedł do kanapy, na której sypiał.

Jakkolwiek Anatol i mademoiselle Bourienne nie zamienili słowa, zrozumieli się całkowicie w zakresie pierwszej części romansu, tj. do chwili zjawienia się pauvre mère; zrozumieli, że muszą sobie w tajemnicy dużo powiedzieć, i dlatego od samego rana szukali sposobności spotkania się sam na sam. Gdy księżniczka poszła o zwykłej porze do ojca, mademoiselle Bourienne i Anatol spotkali się w oranżerii.

Dnia tego księżniczka Maria zbliżała się do drzwi gabinetu z dziwnym drżeniem. Zdawało się jej, że wszyscy nie tylko wiedzą, iż dziś rozstrzygną się jej losy, ale wiedzą też, co ona o tym myśli. Wyczytała to w twarzy Tichona i w twarzy usługującego księciu Wasylowi kamerdynera, który, niosąc gorącą wodę, spotkał ją w korytarzu i nisko jej się ukłonił.

Stary książę był tego ranka wyjątkowo delikatny i uważny w traktowaniu córki. Księżniczka Maria dobrze znała tę grzeczność. Miał wówczas taki wyraz twarzy, jaki miewał w chwilach, gdy jego suche ręce zaciskały się w pięści ze złości, że księżniczka nie rozumie jakiegoś arytmetycznego zadania, i gdy wstawał, odchodził od, niej i cichym głosem kilkakrotnie powtarzał te same słowa.

Przystąpił też natychmiast do sedna sprawy i rozpoczął rozmowę, zwracając się do córki w trzeciej osobie.

— Zrobiono mi propozycję à propos księżniczki — rzekł, uśmiechając się nienaturalnie. — Sądzę, że księżniczka domyśla się — ciągnął — iż książę Wasyl przyjechał tutaj i przywiózł ze sobą swego wychowanka — (z jakiegoś powodu książę Mikołaj Andriejewicz nazywał Anatola „wychowankiem”) — nie dla moich pięknych oczu. Zrobiono mi wczoraj propozycję co do księżniczki. A ponieważ księżniczka zna moje zasady, więc uzależniłem to od niej.

— Jak mam to rozumieć, mon père? — wyrzekła księżniczka, rumieniąc się i blednąc.

— Jak masz rozumieć? — krzyknął ojciec z gniewem. — Przypadłaś do gustu księciu Wasylowi jako synowa i oświadcza ci się w imieniu swego wychowanka. Oto jak masz rozumieć! Jak rozumieć? A ja pytam o to ciebie.

— Nie wiem, jak ojciec… Mon père? — szeptem wyrzekła księżniczka.

— Ja? Ja? A cóż mnie do tego? Mnie daj spokój, to nie ja mam wyjść za mąż! Ale jakżeż się na to księżniczka zapatruje? Oto, czego chciałbym się dowiedzieć.

Księżniczka widziała, że ojciec nieżyczliwie patrzy się na tę sprawę, ale w tej chwili przyszła jej myśl, że teraz albo nigdy rozstrzygnie się jej los. Spuściła oczy, by nie widzieć spojrzenia, pod którego wpływem czuła, iż nie potrafi myśleć, a jedynie z przyzwyczajenia musi ulec, i rzekła:

— Pragnę tylko jednego: spełnić wolę ojca; lecz gdybym miała wyrazić swoje pragnienie…

Nie zdążyła dokończyć, bo książę jej przerwał:

— Wspaniale! — krzyknął. — Weźmie ciebie dla posagu i przy sposobności zagarnie mademoiselle Bourienne! Ona będzie żoną, a ty…

Książę przerwał. Dostrzegł wrażenie, jakie słowa jego wywarły na córce. Spuściła głowę, tłumiąc płacz.

— No, no, żartuję, żartuję — rzekł. — Pamiętaj o jednym, księżniczko: trzymam się zasady, że panna ma całkowite prawo wyboru. Daję ci swobodę. Pamiętaj o jednym: od twojej decyzji zależy szczęście twego życia. O mnie nie ma co mówić.

— Ale ja nie wiem… Mon père…

— Nie ma o czym mówić! Kazali mu, więc ożeni się nie tylko z tobą, ale z każdą; a ty masz wolny wybór… Idź do siebie, pomyśl, za godzinę przyjdź do mnie i powiedz w jego obecności: tak czy nie. Ja wiem: zaczniesz się modlić. No, owszem, pomódl się. Ale lepiej pomyśl. No, idź. — A gdy księżniczka, chwiejąc się, jak we mgle, wyszła z gabinetu, jeszcze krzyczał za nią: — Tak czy nie?! Tak czy nie?!

Los jej był rozstrzygnięty. Rozstrzygnięty szczęśliwie. Lecz to, co ojciec powiedział o mademoiselle Bourienne, było okropną aluzją. Przypuśćmy, że to nieprawda, lecz było to jednak straszne; nie mogła nie myśleć o tym. Szła wprost przed siebie przez oranżerię, nie widząc nic i nie słysząc, gdy nagle zbudził ją znajomy szept mademoiselle Bourienne. Podniosła oczy. W odległości dwóch kroków ujrzała Anatola, który, obejmując Francuzkę, mówił coś do niej szeptem. Ze strasznym wyrazem na pięknej twarzy obejrzał się na księżniczkę i w pierwszej chwili nie wypuścił z ramion mademoiselle Bourienne, która jej nie widziała. Na twarzy jego widniało jak gdyby pytanie: „Kto tam? Po co? Zaczekajcie!”. Księżniczka patrzyła na nich w milczeniu. Nie mogła nic z tego zrozumieć… Nareszcie mademoiselle Bourienne krzyknęła i uciekła, Anatol zaś z wesołym uśmiechem skłonił się przed księżniczką, jakby zapraszając, żeby uśmiała się z tego dziwnego zdarzenia. I, wzruszywszy ramionami, wyszedł przez drzwi prowadzące do jego apartamentów.

Po godzinie Tichon przyszedł prosić księżniczkę. Wzywał ją do księcia, dodając, że jest tam również książę Wasyl Siergiejewicz. Gdy służący wszedł, księżniczka siedziała w swym pokoju na kanapie, trzymając w objęciach płaczącą mademoiselle Bourienne. Delikatnie głaskała ją po głowie. Przepiękne oczy Marii, równie spokojne i promienne jak dawniej, spoglądały tkliwie i ze współczuciem na ładniutką twarzyczkę Francuzki.

— Non, princesse, je suis perdue pour toujours dans votre cœur — mówiła mademoiselle Bourienne.

— Pourquoi? Je vous aime plus que jamais — odparła księżniczka — et je tâcherai de faire tout ce qui est en mon pouvoir pour votre bonheur.

— Mais vous me méprisez. Vous, si pure, vous ne comprendrez jamais cet égarement de la passion! Ah! Ce n'est que ma pauvre mère…

— Je comprends tout — powiedziała księżniczka ze smutnym uśmiechem — niech się pani uspokoi, moja kochana. Pójdę do ojca — dodała i wyszła.

Książę Wasyl z wysoko założoną nogą, z tabakierką w ręku i rozczulony do ostateczności, a jednocześnie jakby sam siebie żałujący i pokpiwający ze swego rozczulenia, siedział z tkliwym uśmiechem, gdy weszła księżniczka Maria. Pośpiesznie podniósł do nosa szczyptę tabaki.

— Ah, ma bonne, ma bonne — rzekł, wstając i ujmując ją za ręce. Westchnął i dodał: — Le sort de mon fils est dans vos mains. Décidez, ma bonne, ma chère, ma douce Marie, que j'ai toujours aimée comme ma fille.

Cofnął się. Prawdziwe łzy zabłysły mu w oczach.

— Pfff… Pfff… — parsknął książę Mikołaj Andriejewicz. — Książę w imieniu swego wychowanka… Syna… Prosi o twą rękę. Chcesz czy nie chcesz być żoną księcia Anatola Kuragina? Mów: tak czy nie?! — wrzasnął. — A potem zastrzegam sobie prawo wypowiedzenia również i mojego zdania. Tak, mojego, całkowicie mojego zdania — dodał, zwracając się do księcia Wasyla w odpowiedzi na proszący wyraz jego twarzy. — Więc tak czy nie?

— Moim pragnieniem jest, mon père, nigdy ojca nie opuścić i nie odłączać życia mego od jego życia. Nie chcę wyjść za mąż — rzekła księżniczka stanowczo, spojrzawszy swymi przepięknymi oczami na księcia Wasyla i na ojca.

— Bzdury, głupstwa! Bzdury, bzdury, bzdury! — zasępiwszy się, krzyknął książę Mikołaj Andriejewicz.

Wziął córkę za rękę, przyciągnął ją do siebie, ale jej nie pocałował, tylko przyłożywszy czoło do jej czoła, tak ścisnął jej rękę, że księżniczka skrzywiła się i krzyknęła.

Książę Wasyl wstał.

— Ma chère, je vous dirai que c'est un moment que je n'oublierai jamais, jamais; mais, ma bonne, est-ce que vous ne nous donnerez pas un peu d'espérance de toucher ce cœur si bon, si généreux… Dites que peut-être… L'avenir est si grand. Dites: peut-être.

— Powiedziałam, książę, wszystko co czuję. Dziękuję za zaszczyt, ale żoną pańskiego syna nie będę nigdy.

— No, to skończone, mój kochany. Bardzo jestem rad, że cię widzę, bardzo rad! Idź, księżniczko, do siebie, idź — rzekł stary książę. — Bardzo, bardzo jestem rad, że cię widzę — powtórzył, obejmując księcia Wasyla.

„Moje powołanie jest inne”, rozmyślała tymczasem księżniczka Maria. „Moim powołaniem jest być szczęśliwą szczęściem innych, szczęściem cudzej miłości i mego poświęcenia. A choćby mnie to nie wiem ile kosztowało, stworzę szczęście biednej Amélie. Ona go kocha tak namiętnie! Tak szczerze okazuje skruchę! Zrobię wszystko, aby się pobrali. Jeżeli on nie jest bogaty, dam jej środki, poproszę ojca, poproszę Andrzeja. Będę bardzo szczęśliwa, gdy ona zostanie jego żoną! Amélie jest taka nieszczęśliwa, obca, samotna, bez pomocy! Boże mój, jak ona go musi szalenie kochać, jeżeli tak się mogła zapomnieć! Może i ja zrobiłabym to samo?”, rozmyślała.



VI

Rostowowie długo nie mieli wiadomości o Nikołuszce; dopiero w połowie zimy hrabia dostał list, na którego kopercie poznał charakter pisma syna. Otrzymawszy list, Rostow pośpiesznie, z przestrachem, starając się, aby go nie zauważono, pobiegł na palcach do gabinetu, zamknął się i zaczął czytać. Anna Michajłowna, dowiedziawszy się o nadejściu listu (wiedziała o wszystkim, co się działo w domu), cicho weszła do hrabiego i zastała go z kartkami w rękach, szlochającego i śmiejącego się jednocześnie.

Anna Michajłowna nadal mieszkała u Rostowów pomimo polepszenia się jej warunków materialnych.

— Mon bon ami? — rzekła tonem pytająco smutnym, stale gotowa do współczucia.

Hrabia zaszlochał jeszcze głośniej.

— Nikołuszka… List… Ranny… By… Był… Ma chère… Ranny… Biedaczek mój… Hrabina kochana… Mianowany oficerem… Chwała Bogu… Jak to powiedzieć hrabinie kochanej?

Anna Michajłowna przysiadła się do niego, otarła swoją chusteczką łzy z jego oczu i ze zmoczonego papieru oraz łzy własne, przeczytała list, uspokoiła hrabiego i postanowiła, że przed obiadem i przed herbatą przygotuje hrabinę, a po herbacie, jeżeli Bóg dopomoże, wszystko jej powie.

Przez cały czas obiadu mówiła o wiadomościach wojennych i o Nikołuszce; spytała dwukrotnie, kiedy przyszedł ostatni list od niego, jakkolwiek już o tym wiedziała, i dodała, że bardzo możliwe, iż wkrótce nadejdzie nowy. Ilekroć przy takich aluzjach hrabina zaczynała niepokoić się i z lękiem spoglądać to na nią, to na hrabiego, Anna Michajłowna nieznacznie kierowała rozmowę na mało ważne sprawy. Natasza, najwrażliwsza z całej rodziny na odcienie intonacji w spojrzeniach i w wyrazach twarzy, od początku obiadu nastawiała uszu i od razu podchwyciła, że istnieje coś między jej ojcem a Anną Michajłowną, coś, co dotyczy jej brata, i że Anna Michajłowna przygotowuje matkę. Pomimo całej swej śmiałości (Natasza wiedziała, jak wrażliwa jest matka na wszystko, co dotyczyło Nikołuszki) nie odważyła się w czasie obiadu zadać pytania i, zaniepokojona, nic nie jadła, wiercąc się na krześle i nie słuchając uwag guwernantki. Po obiedzie zerwała się, aby dopędzić Annę Michajłownę, i w salonie z impetem rzuciła się jej na szyję:

— Cioteczko kochana, proszę powiedzieć, co się stało?

— Nic, kochanko.

— Nie, duszyczko, kochaneczko, najdroższa, moja złota brzoskwineczko, ja się nie odczepię. Wiem, że coś wiesz!

Anna Michajłowna pokręciła głową.

— Vous êtes une fine mouche, mon enfant — rzekła.

— List od Nikolinki? Na pewno! — krzyknęła Natasza, wyczytawszy z twarzy Anny Michajłowny potwierdzenie.

— Ale, na litość boską, bądź ostrożna. Wiesz, jak to może podziałać na twoją maman!

— Będę, będę, ale proszę opowiedzieć! Nie opowiesz? No, to w takim razie zaraz pójdę i powiem.

Anna Michajłowna w krótkich słowach opowiedziała treść listu pod warunkiem, że Natasza nikomu nie powie.

— Najświętsze słowo honoru — Natasza przeżegnała się — że nikomu nie powiem!

I natychmiast pobiegła do Soni.

— Nikolinka… Nikolinka… Ranny… List… — wykrzyknęła uroczyście i radośnie.

— Nicolas? — wyjąkała tylko Sonia, momentalnie blednąc.

Natasza, ujrzawszy wrażenie, jakie wiadomość o ranie brata wywarła na Soni, po raz pierwszy odczuła całą smutną stronę tej nowiny.

Rzuciła się do Soni, objęła ją i rozpłakała się.

— Ranny troszeczkę, ale został oficerem; teraz już zdrów i sam pisze — mówiła przez łzy.

— No i zaraz widać, że wszystkie baby są beksy — rzekł Pietia, przechadzając się po pokoju zdecydowanymi, dużymi krokami. — Bardzo jestem zadowolony, doprawdy, bardzo jestem zadowolony, że brat się odznaczył. Mazgaje z was wszystkich! Nic nie rozumiecie!

Natasza uśmiechnęła się przez łzy.

— Nie czytałaś listu? — spytała Sonia.

— Nie czytałam, ale ona powiedziała, że wszystko minęło i Nikolinka już jest oficerem.

— Chwała Bogu — rzekła Sonia, żegnając się. — Ale może ona cię oszukała? Chodźmy do maman.

Pietia, milcząc, chodził po pokoju.

— Gdybym ja był na miejscu Nikołuszki, zabiłbym tych Francuzów jeszcze więcej! Tacy wstrętni! Zabiłbym ich tylu, że zrobiłaby się ich cała kupa — ciągnął.

— Cicho, Pietia, jakiś ty głupi!

— Nie ja jestem głupi, tylko te, które beczą o byle co — rzekł Pietia.

— Czy ty go pamiętasz? — po chwilowym milczeniu spytała nagle Natasza.

Sonia uśmiechnęła się.

— Czy pamiętam Nicolas?

— Nie, Soniu, czy pamiętasz go tak dobrze, że… Pamiętasz wszystko? — z wyrazistym gestem rzekła Natasza, widocznie chcąc nadać swym słowom jak najbardziej ważkie znaczenie. — Ja Nikolinkę pamiętam, pamiętam — dodała. — A Borysa nie pamiętam. Zupełnie nie pamiętam…

— Jak to? Nie pamiętasz Borysa? — pytała Sonia ze zdziwieniem.

— Nie to, że nie pamiętam… Wiem, jaki jest, ale nie pamiętam go tak jak Nikolinkę. Kiedy zamykam oczy, pamiętam go, a Borysa — (zamknęła oczy) — nie, wcale nie pamiętam!

— Ach, Nataszo — rzekła Sonia, patrząc na przyjaciółkę uroczyście i poważnie, jak gdyby nie uważała jej za godną usłyszenia tego, co miała zamiar powiedzieć, i jak gdyby mówiła to komuś innemu, z kim żartować nie można. — Pokochałam twego brata i cokolwiek by się stało z nim czy ze mną, nigdy, przez całe życie nie przestanę go kochać.

Natasza ze zdziwieniem i ciekawością patrzyła na Sonię i milczała. Czuła, że to, co Sonia powiedziała, jest prawdą, że istnieje taka miłość, o której Sonia mówi, lecz Natasza niczego podobnego jeszcze nie doświadczyła. Wierzyła, że to mogło istnieć, lecz nie rozumiała.

— Napiszesz do niego? — spytała.

Sonia zamyśliła się. Dręczyło ją pytanie, jak napisać do Nicolas i czy w ogóle należało do niego napisać. Teraz, gdy był już oficerem i rannym bohaterem, czy byłoby właściwe przypominać mu o sobie i niejako o zobowiązaniu, które w stosunku do niej zaciągnął.

— Nie wiem; sądzę, że jeżeli on pisze, napiszę i ja — powiedziała, rumieniąc się.

— A nie będziesz się wstydziła pisać do niego?

Sonia uśmiechnęła się.

— Nie.

— A ja wstydziłabym się napisać do Borysa. Nie, nie napiszę.

— A czemu masz się wstydzić?

— Tak sobie, nie wiem. Niezręcznie mi, wstyd…

— A ja wiem, dlaczego jej wstyd — rzekł Pietia, obrażony uprzednią uwagą Nataszy. — Dlatego, że przedtem zakochana była w tym grubym w okularach — (Pietia tak nazywał swego imiennika, hrabiego Bezuchowa) — a teraz zakochana jest w tym… W tym śpiewaku — (mówił o Włochu, który uczył Nataszę śpiewu) — Oto, dlaczego się wstydzi.

— Pietia, głupi jesteś — rzekła Natasza.

— Nie głupszy od ciebie, moja pani — odparł dziewięcioletni Pietia z powagą starego brygadiera.

Hrabina przygotowana została podczas obiadu aluzjami Anny Michajłowny. Poszła do siebie i usiadła w fotelu, nie spuszczając oczu z wprawionego w tabakierkę miniaturowego wizerunku syna; łzy napływały jej do oczu. Anna Michajłowna z listem w ręku podeszła na palcach do pokoju i zatrzymała się:

— Proszę nie wchodzić — rzekła do starego hrabiego, idącego za nią. — Później! — dodała i zamknęła za sobą drzwi.

Hrabia przyłożył ucho do dziurki od klucza i zaczął podsłuchiwać.

Z początku słyszał odgłosy obojętnej rozmowy, potem głos Anny Michajłowny długo coś opowiadającej, następnie okrzyk, milczenie, potem obydwa głosy mówiące jednocześnie z radosną intonacją, wreszcie rozległy się kroki i Anna Michajłowna otworzyła drzwi. Na twarzy miała dumny wyraz chirurga, który dokonał trudnej amputacji i zaprasza publiczność, aby mogła ocenić jego sztukę.

— C'est fait! — rzekła, tryumfalnym gestem wskazując hrabinę, która w jednej ręce trzymała tabakierkę z podobizną syna, a w drugiej list i przyciskała usta to do jednego, to do drugiego.

Ujrzawszy męża, hrabina wyciągnęła do niego ręce, objęła jego łysą głowę, ponad nią znowu spojrzała na list i wizerunek, po czym, aby przycisnąć je znów do ust, z lekka odtrąciła głowę hrabiego. Do pokoju weszli Wiera, Natasza, Sonia i Pietia i zaczęło się czytanie. W liście Mikołaj opisywał pokrótce marsz i dwie bitwy, w których brał udział, swoją promocję na oficera, a w dopisku dodawał, że całuje ręce maman i papa, prosząc o błogosławieństwo, oraz całuje Wierę, Nataszę i Pietię. Prócz tego załącza ukłony dla Monsieur Schellinga i Madame Schoss oraz niani i prosi o ucałowanie drogiej Soni, którą zawsze jednakowo kocha i którą zawsze jednakowo wspomina. Usłyszawszy to, Sonia tak się zaczerwieniła, że w oczach jej ukazały się łzy. Nie mogąc wytrzymać skierowanych na nią spojrzeń, pobiegła do drugiego pokoju, zawirowała z impetem, po czym, rozpromieniona i uśmiechnięta, usiadła na ziemi, a suknia jej wzdęła się jak balon. Hrabina płakała.

— Dlaczego mama płacze? — spytała Wiera. — Sądząc z tego, co Nikolinka pisze, należy cieszyć się, a nie płakać!

Było to zupełnie słuszne, lecz i hrabia, i hrabina, i Natasza — wszyscy spojrzeli na nią z wyrzutem. „W kogo ona się wrodziła?”, pomyślała hrabina.

List przeczytany został setki razy, a osoby uważane za godne wysłuchania jego treści musiały przyjść do hrabiny, która nie wypuszczała go z rąk. Przyszli więc guwernerzy, nianie, Mitieńka, niektórzy znajomi, a hrabina za każdym razem odczytywała list z nową rozkoszą i za każdym razem odkrywała w swoim Nikołuszce nowe zalety. Jak dziwne wydawało jej się, jak niezwykłe i radosne, że jej syn, ten syn, który ledwo wyczuwalnie drobniutkimi członkami poruszał się w jej łonie przed dwudziestu laty, ten syn, o którego sprzeczała się z lekkomyślnym hrabią, ten syn, który zanim nauczył się mówić „baba”, już mówił „gruszka”, ten sam syn teraz tam, na obcej ziemi, w nieznanym środowisku, jest mężnym wojakiem, i bez pomocy, pozostawiony samemu sobie, dokonuje jakichś odważnych czynów. Całe ogólnoludzkie, odwieczne doświadczenie wykazujące, że dzieci przebywają niepostrzeżenie drogę od kołyski do dojrzałości, nie istniało dla hrabiny. Dojrzewanie syna i każdy etap osiągania przez niego męskości były dla niej równie niezwykłe, jak gdyby nie istniały miliony milionów ludzi, dorastających w taki sam sposób. Jak przed dwudziestu laty nie mogła uwierzyć, że maleńka istotka, żyjąca gdzieś pod jej sercem, nagle zacznie krzyczeć, ssać jej pierś, a potem mówić, tak teraz nie mogła uwierzyć, że ta właśnie istota może być silnym, dzielnym mężczyzną, wzorem syna i człowieka, jakim Nikolinka był obecnie, sądząc z listu.

— Co za *sztyl*, jak mile to opisuje! — mówiła, czytając opisową część listu. — I co za serce! O sobie nic… Nic! O jakimś Denisowie. A z pewnością sam jest najdzielniejszy ze wszystkich! Nic nie pisze o swych cierpieniach. Jakie serce! Jak poznaję go po tym! Jak o wszystkich pamiętał! O nikim nie zapomniał! Zawsze, zawsze tak o nim mówiłam, gdy był jeszcze o, taki, zawsze mówiłam…

Przeszło tydzień trwały przygotowania, pisano bruliony, przepisywano na czysto listy od całego domu do Nikołuszki; pod nadzorem hrabiny i przy troskliwym udziale hrabiego zbierano potrzebne pieniądze na umundurowanie i wyekwipowanie nowo mianowanego oficera. Anna Michajłowna, kobieta praktyczna, potrafiła zapewnić sobie i swojemu synowi protekcję w armii nawet w sprawie korespondencji. Miewała okazje wysyłania swych listów do wielkiego księcia Konstantego Pawłowicza, dowodzącego gwardią. Rostowowie sądzili, że najzupełniej wystarczającym adresem jest „gwardia rosyjska za granicą” i że jeżeli list dojdzie do wielkiego księcia, dowodzącego gwardią, to nie ma powodu, aby nie doszedł do pawłogradzkiego pułku, który powinien znajdować się w pobliżu; dlatego postanowiono wysłać listy oraz pieniądze przez kuriera wielkiego księcia do Borysa, ten zaś miał dostarczyć je Nikołuszce. Listy były od starego hrabiego, od hrabiny, od Pieti, od Nataszy i od Soni, a poza tym dołączono 6 tysięcy rubli, które hrabia posyłał synowi na umundurowanie oraz rozmaite rzeczy.



VII

12 listopada armia bojowa Kutuzowa, stacjonująca w obozie pod Ołomuńcem, gotowała się do przeglądu, którego mieli nazajutrz dokonać dwaj monarchowie — rosyjski i austriacki. Gwardia, która właśnie nadeszła z Rosji, nocowała w odległości 15 wiorst od Ołomuńca, a nazajutrz, o 10 rano, przybyła na ołomunieckie pole wprost na przegląd.

Mikołaj Rostow otrzymał tego dnia kartkę od Borysa z zawiadomieniem, że izmaiłowski pułk nocuje o 15 wiorst od Ołomuńca i że Borys oczekuje go, żeby mu wręczyć listy i pieniądze. Były one specjalnie potrzebne Rostowowi teraz, gdy wojska, powróciwszy z wyprawy, zatrzymały się pod Ołomuńcem, a dobrze zaopatrzeni markietanci i austriaccy Żydzi kręcili się po obozie, podsuwając wszelkiego rodzaju ponętne rzeczy. Pawłogradcy urządzali ucztę za ucztą, oblewając otrzymane za wyprawę odznaczenia, i odbywali wycieczki do miasta, do świeżo przybyłej tam Karoliny — Węgierki, która otworzyła traktiernię z kobiecą obsługą. Rostow niedawno obchodził uroczystość swojej promocji oficerskiej, od Denisowa kupił konia Beduina i był po uszy zadłużony u kolegów i markietantów. Otrzymawszy kartkę Borysa, pojechał z kolegą do Ołomuńca, zjadł tam obiad, wypił butelkę wina i sam wyruszył do obozu gwardzistów, żeby odszukać towarzysza lat dziecięcych. Nie zdążył się jeszcze umundurować. Miał na sobie podniszczoną kurtkę junkra z żołnierskim krzyżem, takie same rajtuzy, podbite wytartą skórą, oraz szablę oficerską z chwostami. Koń, na którym jechał, pochodził znad Donu, a kupił go w marszu od Kozaka. Huzarska zmięta czapeczka była chwacko zsunięta na bok i do tyłu. Podjeżdżając do obozu izmaiłowskiego pułku, spodziewał się, że oszołomi Borysa i wszystkich jego kolegów-gwardzistów swym bojowym, huzarskim wyglądem starego wojaka.

Gwardia odbyła cały marsz jak spacer, popisując się schludnością i dyscypliną.

Przemarsze były krótkie, tornistry wieziono na podwodach, a na wszystkich postojach austriackie dowództwo podejmowało oficerów wspaniałymi obiadami. Pułki wchodziły do miast i opuszczały je z muzyką, w trakcie marszu (czym się gwardziści chełpili) z rozkazu wielkiego księcia żołnierze szli wyrównanym krokiem, a oficerowie pieszo przy oddziałach. Przez cały czas Borys szedł i kwaterował z Bergiem, obecnie już dowódcą kompanii. Otrzymawszy ją w czasie marszu, Berg zdążył swą obowiązkowością i sumiennością zasłużyć na zaufanie dowództwa i bardzo pomyślnie ułożył swoje sprawy materialne. Borys zawarł w tym czasie wiele znajomości z ludźmi, którzy mogli mu być potrzebni, a dzięki listowi polecającemu od Pierre'a poznał się z księciem Andrzejem Bołkońskim, przez którego spodziewał się uzyskać stanowisko przy sztabie głównodowodzącego.

Wypoczęci po ostatnim całodziennym marszu, czysto i starannie ubrani, Berg i Borys siedzieli w schludnej przydzielonej im kwaterze przy okrągłym stole i grali w warcaby. Berg trzymał między kolanami dymiącą fajkę. Borys z właściwą sobie dokładnością ustawiał białymi, szczupłymi rękami piramidkę, czekając na ruch Berga, i patrzył w twarz swego partnera, myśląc o grze, gdyż jak zwykle myślał wyłącznie o tym, czym był w danej chwili zajęty.

— No, jak kolega z tego wybrnie? — spytał.

— Postaramy się — odparł Berg, dotykając pionka i znów opuszczając rękę.

W tej chwili otworzono drzwi.

— No, jest nareszcie! — krzyknął Rostow. — I Berg także! — Ach, ty *petizanfan, alle kusze dormir*! — zawołał, powtarzając słowa niańki, z których niegdyś śmiali się obaj z Borysem.

— Boże wielki, jakżeś ty się zmienił!

Borys wstał na powitanie Rostowa, lecz wstając, nie zapomniał przytrzymać spadających pionków i postawić ich na miejscu. Chciał objąć przyjaciela, ale Mikołaj odsunął się od niego. Z tą szczególną młodzieńczą wrażliwością, która lęka się utartych dróg i pragnie dać wyraz uczuciom, nie naśladując innych, lecz w sposób nowy, po swojemu — byle tylko nie tak, jak robią to, często nieszczerze, starsi — Mikołaj musiał na widok przyjaciela zrobić coś niezwykłego: jakoś go uszczypnąć czy popchnąć, lecz w żadnym razie nie pocałować, jak to czynią wszyscy. Borys, przeciwnie, spokojnie i po przyjacielsku objął go i trzykrotnie ucałował.

Nie widzieli się prawie pół roku; byli w wieku, gdy młodzi ludzie stawiają pierwsze kroki na drodze życia; obydwaj odkrywali w sobie nawzajem ogromne zmiany, zupełnie nowe odbicia tych środowisk, w których właśnie owe pierwsze kroki swego życia stawiali. Obydwaj bardzo się zmienili od czasu ostatniego spotkania i chcieli jak najprędzej zaszłe w nich zmiany wzajemnie sobie ukazać.

— Ach, wy fircyki przeklęte! Czyściutkie to, świeżutkie, jakby ze spaceru. Nie tak jak my, grzeszni żołnierze frontowi! — mówił Rostow z nowymi dla Borysa barytonowymi dźwiękami w głowie, wskazując gestem chwackiego żołnierza swe zachlapane błotem rajtuzy.

Na dźwięk głośnych słow Rostowa ukazała się we drzwiach gospodyni-Niemka.

— Co, ładniutka? — rzekł, mrugając na kolegów.

— Czego tak krzyczysz! Przestraszysz ich! — rzekł Borys. — Nie spodziewałem się dziś ciebie — dodał. — Dopiero wczoraj posłałem ci kartkę przez Bołkońskiego, znajomego adiutanta Kutuzowa. Nie przypuszczałem, że tak prędko ci ją doręczy… No co, jak tam? Powąchałeś prochu? — pytał.

Rostow, nie odpowiadając, trzepnął po żołnierskim krzyżu św. Jerzego, wiszącym na szamerunku munduru, i wskazując rękę na temblaku, z uśmiechem spojrzał na Berga.

— Jak widzisz — odparł.

— Otóż to! Tak, tak! — śmiejąc się, powiedział Borys. — A myśmy także mieli wspaniałą wyprawę. Przecież wiesz, że cesarzewicz stale jechał przy naszym pułku, więc mieliśmy wszystkie wygody i ułatwienia. A jakie w Polsce były przyjęcia, jakie obiady, jakie bale… Wprost nie potrafię ci opowiedzieć! I cesarzewicz bardzo był łaskaw dla wszystkich naszych oficerów.

Przyjaciele zaczęli sobie opowiadać: jeden o swych huzarskich hulankach i o życiu na froncie, drugi o przyjemnościach i wygodach służby pod dowództwem wysoko postawionych osób.

— O, gwardia! — rzekł Rostow. — Ale wiesz co? Poślij po wino.

Borys skrzywił się.

— Jeżeli koniecznie chcesz — rzekł.

Podszedł do łóżka, wyjął spod czysto powleczonych poduszek portmonetkę i kazał przynieść wina.

— Prawda, mam ci oddać pieniądze i list — dodał.

Rostow wziął list, a rzuciwszy pieniądze na kanapę, oparł się łokciami na stole i zaczął czytać. Po przeczytaniu kilku wierszy, ze złością spojrzał na Berga, lecz spotkawszy jego spojrzenie, zakrył twarz listem.

— Ale pieniędzy przysłali panu przyzwoicie! — rzekł Berg, patrząc na ciężki woreczek, który aż wgłębił się w kanapę. — A my, hrabio, z żołdu tylko wiążemy koniec z końcem. Powiem panu, że co do mnie…

— Słuchaj no, Berg, mój kochany — rzekł Rostow — gdy *pan* dostanie list z domu i spotka się z bliskim człowiekiem, którego pan będzie chciał o wszystko wypytać, a ja przy tym będę, wyjdę natychmiast, żeby wam nie przeszkadzać. Słuchaj no pan, idź pan z łaski swojej, dokąd pan chce… Dokąd pan chce… Choćby do diabła! — krzyknął i jednocześnie schwyciwszy go za ramię, patrzył na niego przyjaźnie i starając widocznie zatrzeć szorstkość swych słów, dodał: — Niechże się pan nie gniewa; mówię to panu prosto z serca, mój drogi, jako naszemu staremu znajomemu.

— Ależ zmiłuj się, hrabio, rozumiem to doskonale — powiedział Berg gardłowym głosem, wstając natychmiast.

— Niech pan idzie do gospodarzy. Zapraszali pana — dodał Borys.

Berg włożył czyściutki, bez plamki i pyłku uniform; zaczesał przed lustrem ku górze włosy na skroniach, tak jak je nosił cesarz Aleksander, i wnosząc ze spojrzenia Rostowa, że jego mundur został zauważony, z uśmiechem zadowolenia wyszedł z pokoju.

— Ach, jakież ze mnie jednak bydlę! — rzekł Rostow, czytając list.

— Bo co?

— Ach, jakaż ze mnie świnia, że ani razu nie napisałem i tak ich wystraszyłem! Ach, jaka świnia! — powtórzył, czerwieniąc się raptownie. — No cóż, poślij Gawryłę po wino! Łykniemy sobie!

Do listów od rodziny włożone było polecające pismo do księcia Bagrationa, które, stosownie do rady Anny Michajłowny, stara hrabina wydostała przez znajomych i przesyłała synowi, prosząc o dostarczenie go adresatowi i o odpowiednie wykorzystanie.

— Co za bzdura! Bardzo mi to potrzebne! — rzekł Rostow, rzucając list pod stół.

— Dlaczego to rzucasz? — spytał Borys.

— Jakiś list polecający. Na diabła mi to!

— Jak to „na diabła”? — podnosząc go i czytając nagłówek, powiedział Borys. — Ten list jest ci bardzo potrzebny.

— Nic nie jest mi potrzebne i do nikogo na adiutanta nie pójdę.

— Dlaczego? — spytał Borys.

— Lokajska służba!

— Widzę, że wciąż jeszcze jesteś marzycielem — pokiwał głową Borys.

— A ty dyplomatą. Ale nie o to chodzi… No, jak tam u ciebie? — spytał Rostow.

— Jak widzisz. Dotychczas wszystko dobrze; ale przyznam ci się, że bardzo chciałbym zostać adiutantem i nie być na froncie.

— Dlaczego?

— Dlatego że gdy się już raz weszło na drogę służby wojskowej, trzeba się starać w miarę możności zrobić świetną karierę.

— A, o to chodzi! — rzekł Rostow, widocznie myśląc o czymś innym.

Uporczywie i pytająco patrzył w oczy przyjaciela, najwyraźniej daremnie szukając rozwiązania jakiegoś zagadnienia.

Stary Gawryło przyniósł wino.

— Może by posłać teraz po Alfonsa Karłowicza? — spytał Borys. — On się z tobą napije, a ja nie mogę.

— Poślij, poślij. No, cóż ten Niemczur? — spytał Rostow z pogardliwym uśmiechem.

— To bardzo, bardzo dobry, uczciwy i miły człowiek — odparł Borys.

Rostow raz jeszcze wnikliwie popatrzył w oczy Borysowi i westchnął. Wrócił Berg i przy butelce wina ożywiła się rozmowa między trzema oficerami. Gwardziści opowiadali Rostowowi o swej wyprawie, o fetowaniu ich w Rosji, w Polsce i za granicą; o słowach i postępkach swego dowódcy, wielkiego księcia, i anegdoty o jego dobroci i zapalczywości. Berg milczał, jak zwykle, kiedy sprawy nie dotyczyły go osobiście, lecz gdy zaczęto mówić o wybuchowości zwierzchnika, z radością opowiedział, jak udało mu się w Galicji rozmawiać z wielkim księciem, gdy ten objeżdżał pułki i gniewał się za niewłaściwe ruchy wojsk. Z miłym uśmiechem na twarzy mówił, jak wielki książę, bardzo rozgniewany, podjechał do niego i krzyknął: „Arnauci!”. („Arnauci” było ulubionym słówkiem cesarzewicza, gdy był w gniewie). I wezwał dowódcę kompanii.

— I uwierzy pan, hrabio, że wcale się nie przestraszyłem, bo wiedziałem, że mam słuszność. Nie chwaląc się, mogę powiedzieć, wie pan, hrabio, że rozkazy pułkowe umiem na pamięć i prawa wojskowe znam tak dobrze jak Ojcze nasz. Dlatego, hrabio, u mnie w rocie niedociągnięć nie ma. I dlatego mam spokojne sumienie. Stawiłem się. — (Berg wstał i zademonstrował, jak, salutując, stanął przed wielkim księciem. Rzeczywiście, trudno byłoby okazać w wyrazie twarzy więcej szacunku i zadowolenia z siebie). — Ależ mnie objechał, jak się to mówi! Skrzyczał mnie, zwymyślał, o mało na śmierć nie zagryzł! I „Arnauci”, i „diabli”, i „na Sybir”! — mówił Berg, uśmiechając się ironicznie. — Ale ja, wiedząc, że mam słuszność, milczę! Prawda, hrabio? „Cóż to, niemowa jesteś czy co?”, wrzeszczy książę. A ja wciąż milczę. I cóż pan myśli, hrabio? Nazajutrz nawet w rozkazie dziennym nic nie było. Oto, co znaczy nie stracić głowy! Tak, tak, hrabio — dodał, zapalając fajeczkę i puszczając kółka.

— Tak, to było świetne — rzekł z uśmiechem Rostow.

Ale Borys spostrzegł, że Rostow ma zamiar zadrwić z Berga, i zręcznie zmienił temat rozmowy. Poprosił, aby opowiedział, jak i i gdzie został ranny. Rostowowi sprawiało to przyjemność, więc zaczął opowiadać, ożywiając się coraz bardziej. O bitwie pod Schöngraben mówił tak, jak zazwyczaj opowiadają o bitwach ci, co brali w nich udział, tj. tak, jak pragnęliby, aby było, jak słyszeli od innych lub jak ładniej brzmiało, lecz absolutnie nie tak, jak było w rzeczywistości. Rostow był młodzieńcem prawdomównym i za nic nie powiedziałby świadomie nieprawdy. Zaczął swą historię z zamiarem przedstawienia wszystkiego zgodnie z rzeczywistością, lecz niepostrzeżenie dla siebie samego, mimo woli zaczął mówić nieprawdę. Gdyby opowiedział prawdę odbiorcom, którzy jak i on mnóstwo razy słyszeli już opowiadania o atakach, a mając ustalone pojęcie o tym, co to jest natarcie, oczekiwali takiej właśnie opowieści — albo by mu nie uwierzyli, albo, co gorsza, pomyśleliby, że Rostow sam był sobie winien, iż nie przytrafiło mu się nic z tego, co zdarza się zazwyczaj opowiadającym o szarżach kawalerii. Nie mógł im przecież powiedzieć po prostu, że ruszono kłusem, że spadł z konia, że zwichnął rękę i że co sił pobiegł do lasu, uciekając przed Francuzami. Ponadto, żeby opowiedzieć, jak rzeczywiście było, i wyłącznie to, co było, należałoby przezwyciężyć siebie. Bardzo trudno jest mówić prawdę, a młodzi ludzie rzadko są do tego zdolni. Zebrani oczekiwali wszak opowieści o tym, jak Rostow gorzał, jak był cały w ogniu, w zapamiętaniu, jak leciał niby burza na czworobok nieprzyjacielski, jak wrąbywał się weń, jak siekł na prawo i na lewo, jak szabla jego zakosztowała mięsa ludzkiego, jak padał z wyczerpania itd. I właśnie w ten sposób Rostow wszystko im opowiedział.

W środku opowiadania, gdy mówił: „Nie możesz sobie wyobrazić, jakiego dziwnego uczucia wściekłości doświadcza się podczas ataku”, do pokoju wszedł książę Andrzej Bołkoński, oczekiwany przez Borysa. Książę Andrzej, lubiący okazywać swą protekcję młodym ludziom, dumny, że właśnie do niego zwracano się o nią, i dobrze usposobiony wobec Borysa, który poprzedniego dnia potrafił mu się przypodobać, pragnął spełnić życzenie młodzieńca. Przysłany przez Kutuzowa z papierami do cesarzewicza, wstąpił do Borysa w nadziei, że zastanie go samego. Wszedłszy do pokoju i ujrzawszy opowiadającego o swych wojennych wyczynach frontowego huzara (typ ludzi, których książę Andrzej nie znosił), uśmiechnął się życzliwie do Borysa, skrzywił się, zmrużył oczy, patrząc na Rostowa, i z lekkim ukłonem, leniwie, z wyrazem zmęczenia, usiadł na kanapie. Przykro mu było, że wpadł w złe towarzystwo. Rostow, zrozumiawszy to, zaczerwienił się, chociaż właściwie było mu to obojętne — Bołkoński był człowiekiem obcym. Spojrzawszy jednak na Borysa, dostrzegł, że i tamten jak gdyby wstydzi się za liniowego huzara. Mimo nieprzyjemnego, drwiącego tonu księcia Andrzeja, mimo ogólnej pogardy, jaką ze swego punkt widzenia Rostow, jako oficer frontowy, żywił dla wszystkich tych sztabowych adiutancików, do których oczywiście zaliczał się i nowo przybyły, Mikołaj zmieszał się, zaczerwienił i umilkł. Borys zapytał, jakie są nowości w sztabie i co — bez niedyskrecji! — słychać o zamiarach rosyjskich.

— Prawdopodobnie ruszymy naprzód — odparł Bołkoński, najwidoczniej nie chcąc przy obcym mówić więcej.

Berg skorzystał ze sposobności, aby ze szczególnym ugrzecznieniem zapytać, czy będzie obecnie — jak mówiono — wydawany podwójny furaż frontowym dowódcom kompanii. Książę Andrzej odparł z uśmiechem, że nie są mu znane tak ważne państwowe zarządzenia. Berg roześmiał się radośnie.

— O pańskiej sprawie — zwrócił się książę Andrzej znów do Borysa — pomówimy później — I obejrzał się na Rostowa. — Niech pan przyjdzie do mnie po przeglądzie, zrobimy wszystko, co będzie można.

Obrzuciwszy pokój spojrzeniem, zwrócił się do Rostowa, którego dziecinnego i nieopanowanego zmieszania, przechodzącego w złość, nie raczył nawet zauważyć, i rzekł:

— Pan, zdaje się, opowiadał o bitwie pod Schöngraben? Był pan tam?

— Byłem — odparł ze złością Rostow, jakby chcąc tym obrazić adiutanta.

Bołkoński zauważył podniecenie huzara i wydało mu się ono nader zabawne. Uśmiechnął się z lekką pogardą.

— Tak! Dużo jest teraz opowiadań o tej bitwie!

— Tak, opowiadań! — głośno powiedział Rostow, patrząc nagle z wściekłością to na Borysa, to na Bołkońskiego. — Tak, opowiadań jest dużo, ale opowiadania nasze, opowiadania tych, którzy byli w ogniu nieprzyjacielskim, nasze opowiadania mają inną wagę niż opowiadania rozmaitych sztabowych bohaterków, którzy otrzymują odznaczenia, nic nie robiąc.

— I do których, jak pan przypuszcza, ja również należę? — spokojnie, z miłym uśmiechem zapytał książę Andrzej.

Dziwne uczucie gniewu zlało się w duszy Rostowa z szacunkiem dla spokoju tego człowieku.

— Nie mówiłem o panu — rzekł — nie znam pana i przyznaję, że nie pragnę go poznać. Mówię w ogóle o oficerów sztabowych.

— A ja panu powiem — przerwał mu książę Andrzej spokojnym i władczym głosem — że pan chce mnie obrazić. Gotów jestem zgodzić się z panem, że może pan to zrobić z wielką łatwością, jeżeli nie będzie pan miał dostatecznego szacunku dla samego siebie; niech pan jednak przyzna, że źle pan wybrał do tego czas i miejsce. W tych dniach będziemy zmuszeni wziąć udział w wielkim, o wiele poważniejszym pojedynku, a poza tym Drubecki, który mówi, że jest pańskim starym przyjacielem, absolutnie nie jest winien, że moja fizjonomia miała nieszczęście nie spodobać się panu. Zresztą — dodał, wstając — zna pan moje nazwisko i wie, gdzie można mnie znaleźć; ale proszę nie zapominać, że wcale nie uważam ani siebie, ani pana za obrażonego, i proszę przyjąć ode mnie radę jako od człowieka starszego od pana: lepiej pozostawić tę sprawę bez dalszych następstw. A więc w piątek po przeglądzie czekam na pana, Drubecki. Do widzenia — zakończył i wyszedł, złożywszy ogólny ukłon.

Dopiero gdy książę Andrzej wyszedł, Rostow zorientował się, co należało odpowiedzieć. I jeszcze bardziej rozgniewało go, że właśnie zapomniał mu to powiedzieć. Kazał natychmiast podać konia i pożegnawszy się ozięble z Borysem, pojechał do siebie. Czy udać się jutro do głównej kwatery i wyzywać na pojedynek tego krygującego się adiutanta, czy — rzeczywiście — dać sprawie spokój? Pytanie to dręczyło go przez całą drogę. Z irytacją myślał, z jakim zadowoleniem zobaczyłby przerażenie tego małego, słabego, a dumnego człowieczka na widok jego pistoletu, a jednocześnie czuł ze zdziwieniem, że ze wszystkich ludzi, których znał, nikogo by bardziej nie pragnął nazwać swym przyjacielem jak właśnie tego znienawidzonego adiutancika.



VIII

Nazajutrz po spotkaniu się Borysa z Rostowem odbywał się przegląd wojsk austriackich i rosyjskich — zarówno świeżych, przybyłych z Rosji, jak i tych, które wróciły z wyprawy Kutuzowa. Obaj monarchowie, rosyjski z następcą tronu, cesarzewiczem, i austriacki z arcyksięciem, dokonywali przeglądu osiemdziesięciotysięcznej armii sprzymierzonej.

Od wczesnego rana zaczęły się ruchy elegancko wyświeżonych i wystrojonych wojsk, ustawiających się na polu przed twierdzą. Szły tysiące nóg i bagnetów, poprzedzanych powiewającymi sztandarami; na komendę oficerów zatrzymywały się, skręcały i ustawiały na wolnych miejscach, mijając podobne masy piechoty w innych uniformach; strojna kawaleria w wyszywanych szafirowych, czerwonych i zielonych mundurach, dźwięcząc bronią, jechała z miarowym tętentem na koniach wronych, gniadych i siwych; wyprzedzali ją muzykanci w bogato haftowanych strojach. Z metalicznym dźwiękiem wyczyszczonych i lśniących armat podskakujących na lawetach, w specyficznym zapachu lontów, rozciągnięta między piechotą a kawalerią, pełzła artyleria, zajmując wyznaczone sobie miejsca. Nie tylko generałowie w pełnej gali, ze ściśniętymi ile się dało grubymi lub cienkimi stanami, z karkami zaczerwienionymi od podpierających je kołnierzyków (a wszyscy we wstęgach i orderach); nie tylko wypomadowani i wystrojeni oficerowie, ale i żołnierze o świeżo wymytych i wygolonych twarzach, z bronią wyczyszczoną do najwyższego połysku, na koniach tak wypielęgnowanych, że sierść ich błyszczała jak atłas, a zmoczone grzywy ułożone były gładko, włos przy włosku — wszyscy czuli, że dzieje się coś nie na żarty, coś ważnego i uroczystego. Każdy generał i każdy żołnierz czuł własną nicość, uważając się za ziarnko piasku w tym morzu ludzi, a jednocześnie świadom był swej potęgi, uważając się za cząstkę tej olbrzymiej całości.

Usilne zabiegi i starania zaczęły się od wczesnego rana i o dziesiątej wszystko było już w należytym porządku. Szeregi stały na ogromnym polu. Armia wyciągnięta była w trzy linie: z przodu — kawaleria, z tyłu — artyleria, a za nią — piechota.

Między szeregami wojsk powstały jakby ulice. Ostro odcinały się jedna od drugiej trzy części armii; frontowa Kutuzowa (gdzie z przodu na prawym flanku stali pawłogradcy), pułki liniowe i gwardyjskie świeżo przybyłe z Rosji oraz wojsko austriackie. Wszystko jednak pozostało jako całość pod jednym dowództwem i w jednakowym porządku.

Niby wiatr po liściach powiał wzburzony szept: „Jadą! Jadą!”. Rozległy się wystraszone głosy i po całym wojsku przepłynęła fala ostatnich przygotowań.

Od strony Ołomuńca ukazała się nadjeżdżająca grupa. Jakkolwiek dzień był bezwietrzny, słaby powiew wiatru przeleciał w tej chwili nad wojskiem i zakołysał lekko proporczykami na pikach i rozwiniętymi sztandarami, które załopotały o drzewce. Zdawało się, że sama armia tym lekkim ruchem wyraża swą radość ze zbliżania się monarchów. Rozległ się głos: „Baczność!”, potem, niby koguty o świcie, okrzyk ten powtórzyły z rozmaitych stron inne głosy. I wszystko ucichło.

W martwej ciszy słychać było tylko tętent koni. Była to świta monarchów. Obydwaj cesarze podjechali do skrzydła i rozległy się dźwięki trąb pierwszego pułku kawalerii, grających marsza generalskiego. Zdawało się, że to nie trębacze grają, lecz cała armia, uradowana zbliżeniem się monarchów, spontanicznie wita ich tymi dźwiękami. Wyraźnie na tym tle słychać było młody, przyjazny głos cesarza Aleksandra. Wypowiedział słowa powitania i pierwszy pułk ryknął: „Hura!”, tak ogłuszająco, tak przeciągle i radośnie, że sami ludzie przerazili się własnej mnogości oraz potęgi tej masy, jaką stanowili.

Rostow, stojąc w pierwszych szeregach oddziałów Kutuzowa, do których cesarz podjechał najpierw, doświadczał tego samego uczucia, co każdy inny człowiek w armii: zapamiętania, dumnej świadomości mocy i namiętnego uwielbienia dla tego, kto był przyczyną dzisiejszej uroczystości.

Czuł, że od jednego słowa tego człowieka zależało, by cała ta masa (i on, znikomy pyłek z nią związany) poszła w ogień, w wodę, w zbrodnię, śmierć lub najwyższe bohaterstwo, i dlatego nie mógł nie drżeć i nie zamierać w oczekiwaniu tego zbliżającego się Słowa.

„Hura! Hura! Hura!”, grzmiało ze wszystkich stron i pułk za pułkiem witał monarchę dźwiękami generalskiego marsza; potem znów „Hura!” i marsz, i znowu „Hura!”, i „Hura”, a wszystko to wzmagało się, narastało, jednoczyło w ogłuszającą wrzawę.

Zanim cesarz nadjechał, każdy pułk w milczeniu i znieruchomiały wydawał się ciałem bez życia; gdy tylko monarcha równał się z nim, pułk ożywał i huczał, łącząc się w krzyku z całą linią, którą monarcha już przebył. Przy straszliwym, ogłuszającym ryku wszystkich tych głosów, wśród nieruchomych mas wojska, jak gdyby skamieniałych w swych czworobokach, posuwały się niedbale, lecz symetrycznie i — co najważniejsze — swobodnie setki jeźdźców obu świt, a na ich przedzie dwaj ludzie — monarchowie. Na nich właśnie skupiła się niepodzielna, opanowana, lecz namiętna uwaga całej tej masy ludzkiej.

Przystojny, młody cesarz Aleksander, w mundurze konnej gwardii i stosowanym kapeluszu przekrzywionym na głowie, swą miłą twarzą i dźwięcznym, niezbyt donośnym głosem ściągał na siebie największą uwagę.

Rostow stał niedaleko trębaczy; już z daleka dojrzał swymi bystrymi oczami cesarza i obserwował jego zbliżanie się do pułku. Gdy obydwaj monarchowie podjechali na odległość dwudziestu kroków i Mikołaj ujrzał wyraźnie, ze wszystkimi szczegółami, piękną, młodą, rozjaśnioną szczęściem twarz cesarza, doznał uczucia takiego roztkliwienia i takiego zachwytu, jakiego nigdy dotąd nie doświadczył. Wszystko w cesarzu, każdy jego rys i każdy ruch, wydawało mu się czarujące.

Stanąwszy przed pułkiem pawłogradzkim, cesarz powiedział coś po francusku do austriackiego monarchy i uśmiechnął się.

Ujrzawszy ten uśmiech, Rostow sam mimo woli zaczął się uśmiechać i poczuł jeszcze silniejszy przypływ miłości do cesarza. Chciał jakoś ją wyrazić, ale wiedział, że to niemożliwe, i zbierało mu się na płacz. Cesarz wezwał dowódcę pułku i powiedział do niego kilka słów.

„Mój Boże! Co by się ze mną stało, gdyby cesarz przemówił do mnie!”, myślał Rostow. „Umarłbym ze szczęścia!”.

Monarcha zwrócił się do oficerów:

— Wszystkim, panowie — (Rostowowi wydawało się, że każde słowo jest dźwiękiem z nieba) — z całego serca dziękuję.

Jakże szczęśliwy byłby Mikołaj, gdyby mógł teraz umrzeć za swego cesarza!

„Ach, żeby umrzeć! Żeby za niego umrzeć!”, myślał Rostow.

Cesarz powiedział jeszcze coś, czego Mikołaj nie dosłyszał, a żołnierze, natężając płuca, zakrzyknęli: „Hura!”.

Rostow, pochylony w siodle, również krzyczał z całych sił; gotów był nawet zaszkodzić sobie tym krzykiem, byle tylko w pełni wyrazić swe uwielbienie dla cesarza.

Monarcha jakby niezdecydowany stał przez kilka chwil przed huzarami.

„Jak cesarz może być niezdecydowany?”, pomyślał Rostow. Ale nawet to niezdecydowanie wydało mu się wspaniałe i czarujące — jak wszystko, co robił monarcha.

Wahanie Aleksandra trwało zaledwie chwilkę. Noga jego w wąskim, według ówczesnej mody, spiczastym bucie, dotknęła boku gniadej klaczy, na której siedział; ręka w białej rękawiczce ściągnęła cugle i cesarz ruszył, a za nim — bezładnie falujące morze adiutantów. Odjeżdżał coraz dalej, zatrzymywał się przy innych pułkach, aż wreszcie zza otaczającej cesarza świty Rostow widział tylko biały pióropusz na jego kapeluszu.

Wśród świty dostrzegł też Bołkońskiego, siedzącego na koniu leniwie i niedbale. Przypomniał sobie wczorajszą scysję i znów stanęło przed nim pytanie: „Należy czy nie należy wyzywać go na pojedynek? Oczywiście, nie należy”, rozmyślał. „Zresztą, czy w takiej chwili jak obecna warto o tym myśleć albo mówić? W momencie takiego napływu miłości, uwielbienia i samozaparcia, co znaczą wszystkie nasze kłótnie i obrazy?! Kocham wszystkich i wszystkim teraz wybaczam”.

Gdy cesarz objechał prawie wszystkie pułki, wojska zaczęły przechodzić przed nim w ceremonialnym marszu; Rostow na Beduinie, którego niedawno kupił od Denisowa, przejechał na końcu szwadronu sam jeden, doskonale widzialny dla cesarza.

Przed zbliżeniem się do monarchy, jako doskonały jeździec, dwukrotnie wbił ostrogi w boki Beduina i doprowadził go do wściekłego kłusa, właściwego rozgorączkowanemu arabowi. Z przegiętym aż do piersi, spienionym pyskiem, odsadziwszy ogon i jakby lecąc w powietrzu, a nie dotykając ziemi, wyrzucając nogi wysoko i z gracją, Beduin również czuł na sobie spojrzenie cesarza i minął go wspaniale. Rostow „niby szatan”, jak mówił Denisow, z wyprężonymi nogami i wciągniętym brzuchem, niczym zrośnięty z koniem, przejechał przed cesarzem ze skupioną, lecz uszczęśliwioną twarzą.

— Zuchy pawłogradcy! — rzekł cesarz.

„Mój Boże, jak bardzo byłbym szczęśliwy, gdyby mi kazał teraz skoczyć w ogień!”, pomyślał Rostow.

Gdy przegląd się skończył, nowoprzybyli oficerowie oraz kutuzowowcy zaczęli zbierać się w grupki i rozmawiać o odznaczeniach, o Austriakach i ich mundurach, o froncie i o Bonapartem, z którym będzie teraz źle, zwłaszcza gdy nadejdzie korpus Essen, a Prusy połączą się z sojusznikami.

Najwięcej jednak we wszystkich grupach mówiono o cesarzu Aleksandrze, powtarzano każde jego słowo, każdy ruch i zachwycano się monarchą.

Wszyscy pragnęli tylko jednego: pod dowództwem cesarza wyruszyć jak najprędzej na wroga… „Pod dowództwem samego monarchy nie można nie zwyciężyć po prostu każdego!”, rozmyślał po przeglądzie Rostow i tak też sądziła większość oficerów.

Po tym przeglądzie wszyscy bardziej pewni byli zwycięstwa niż po dwóch wygranych bitwach.



IX

Nazajutrz po przeglądzie Borys, ubrany w najlepszy mundur i żegnany życzeniami powodzenia przez swego kolegę Berga, pojechał do Ołomuńca do Bołkońskiego, pragnąc skorzystać z jego życzliwości i wystarać się o jak najlepsze stanowisko; zwłaszcza stanowisko adiutanta przy jakimś dygnitarzu wydawało mu się najponętniejsze w armii. „Rostowowi, któremu ojciec przysyła po dziesięć tysięcy, łatwo gadać, że nikomu nie chce się kłaniać i że do nikogo nie pójdzie na lokaja; ale ja, nie mając nic prócz własnej głowy, muszę zrobić karierę, a żadnych okazji nie wolno mi opuszczać, lecz powinienem z nich korzystać”.

Owego dnia nie zastał jednak księcia Andrzeja w Ołomuńcu. Lecz widok miasta, w którym znajdowała się główna kwatera, korpus dyplomatyczny oraz miejsce postoju obu monarchów otoczonych świtami dworaków, jeszcze bardziej wzmógł jego pragnienie, żeby należeć do tej wyższej sfery.

Nie znał nikogo, a chociaż zdobił go elegancki mundur gwardzisty, wszyscy ci wyżsi dostojnicy, sunący po ulicach w wytwornych ekwipażach, wystrojeni w pióropusze, wstęgi i ordery, dworzanie i wojskowi, stali, jak mu się wydawało, tak niepomiernie wyżej od niego, gwardyjskiego oficerka, że nie tylko nie chcieli, ale nawet nie mogli uznać jego istnienia. W kwaterze głównodowodzącego Kutuzowa, gdzie zapytał o Bołkońskiego, wszyscy adiutanci, a nawet ordynansi, patrzyli na niego w taki sposób, jakby chcieli dać mu do zrozumienia, że takich jak on oficerów łazi tu mnóstwo i że uprzykrzyli się już oni bardzo. Mimo to, a raczej na skutek tego, nazajutrz, piętnastego, po obiedzie znów pojechał do Ołomuńca i wszedłszy do domu zajętego przez Kutuzowa, zapytał o Bołkońskiego. Książę Andrzej był w domu i Borysa zaprowadzono do dużej sali, w której prawdopodobnie niegdyś tańczono, a teraz stało tu pięć łóżek i rozmaite meble — stół, krzesła i klawikord. Jeden z adiutantów w perskim szlafroku siedział przy stole blisko drzwi i pisał. Drugi, czerwony, tęgi Nieswicki, leżał na łóżku, podłożywszy ręce pod głowę i śmiejąc się, rozmawiał z jakimś oficerem, który się do niego przysiadł. Trzeci grał na klawikordzie walca wiedeńskiego, a czwarty, rozwalony na tymże klawikordzie, nucił tegoż walca. Bołkońskiego nie było. Na widok Borysa nikt z tych panów nie zmienił pozy. Piszący, do którego zwrócił się Borys, niechętnie spojrzał na niego i powiedział, że Bołkoński ma dyżur; jeżeli chce się z nim zobaczyć, niech pójdzie drzwiami na lewo; Borys podziękował i poszedł do sali przyjęć. Było tu z dziesięciu oficerów i generałów.

W chwili gdy Borys wszedł, książę Andrzej, pogardliwie mrużąc oczy (z tym specjalnym wyrazem ugrzecznionego zmęczenia, które niedwuznacznie mówi: „Gdyby nie moje obowiązki, ani przez chwilę nie rozmawiałbym z panem”), słuchał starego rosyjskiego generała w orderach, który, wyprężony, nieomal na palcach, z żołnierskim służbistym wyrazem purpurowej twarzy składał mu jakiś raport.

— Bardzo dobrze. Pan generał zechce zaczekać — odparł książę generałowi po rosyjsku z francuskim akcentem, który stosował, gdy chciał mówić pogardliwie.

Spostrzegłszy Borysa, przestał zajmować się generałem (który błagalnie biegał za nim, prosząc, żeby jeszcze czegoś wysłuchał), z wesołym uśmiechem skinął swemu gościowi głową i zwrócił się do niego.

W tej chwili Borys dokładnie uświadomił sobie coś, czego domyślał się dawniej, a mianowicie, że w armii prócz subordynacji i dyscypliny przepisanej ustawą, którą znał pułk (więc znał ją również i on), była także inna, bardziej istotna subordynacja, ta, która kazała temu zasznurowanemu w gorset generałowi o purpurowej twarzy czekać z uszanowaniem, podczas gdy kapitan książę Andrzej uważał za bardziej wskazane prowadzić dla przyjemności rozmowę z chorążym Drubeckim… Mocniej niż kiedykolwiek postanowił Borys w swej przyszłej służbie wojskowej opierać się nie na przepisanej ustawie, lecz na tej niepisanej dyscyplinie. Czuł teraz, iż jedynie dlatego, że polecono go księciu Andrzejowi, stał się od razu wyższy od generała, który w innym wypadku, na froncie, mógł przecież łatwo zniszczyć jego, chorążego gwardii. Książę Andrzej podszedł do Borysa i wziął go za rękę.

— Żałuję, że pan mnie wczoraj nie zastał. Cały dzień miałem głowę zawróconą Niemcami. Pojechałem z Weyhrotherem sprawdzać wykonanie dyspozycji. Gdy Niemcy zaczynają coś robić dokładnie, końca nie ma!

Borys uśmiechnął się, jak gdyby rozumiał aluzję księcia Andrzeja, który mówił o tym jak o sprawie ogólnie wiadomej. W rzeczywistości zaś słyszał po raz pierwszy nazwisko Weyhrothera, a nawet słowo „dyspozycja”.

— No cóż, mój kochany, wciąż jeszcze chce pan zostać adiutantem? Przez ten czas myślałem o panu.

— Tak, chciałem — mimo woli czerwieniąc się, rzekł Borys — poprosić głównodowodzącego; dostał w mojej sprawie list od księcia Kuragina. Chciałem o to prosić dlatego — dodał, jakby się usprawiedliwiając — że mam obawy, iż gwardia nie pójdzie na front.

— Dobrze, dobrze! — odparł książę Andrzej. — Pomówimy o wszystkim, ale niech mi pan pozwoli zameldować tego pana, a potem jestem do usług.

Kiedy książę Andrzej poszedł meldować purpurowego generała, ten, widocznie nie podzielając poglądu Borysa na niepisaną dyscyplinę, utkwił takie spojrzenie w zuchwałym podchorążym, który przeszkodził mu w dokończeniu rozmowy z adiutantem, że Borysowi zrobiło się nieprzyjemnie. Odwrócił się i czekał z niecierpliwością, kiedy książę powróci z gabinetu głównodowodzącego.

— Więc, mój kochany, myślałem o panu — rzekł książę Andrzej, gdy przeszli do dużej sali z klawikordem. — Do głównodowodzącego nie ma pan po co chodzić. Powie panu furę grzeczności, zaprosi pana do siebie na obiad — („To nie byłoby tak źle ze względu na tamtą dyscyplinę”, pomyślał Borys) — lecz nic z tego nie będzie. Niebawem będzie nas, adiutantów i sztabowców, cały batalion. Ale oto co zrobimy: mam dobrego przyjaciela, generała-adiutanta, wspaniałego człowieka, księcia Dołgorukowa; chociaż może pan tego nie wie, ale sprawa polega na tym, że teraz ani Kutuzow z całym sztabem, ani my absolutnie nic nie znaczymy. Obecnie wszystko koncentruje się w rękach cesarza. Pójdziemy więc do Dołgorukowa, i tak muszę do niego pójść, już mu o panu mówiłem; zobaczymy, czy nie znajdzie on możliwości, żeby urządzić pana przy sobie albo gdzieś tam bliżej słońca.

llekroć książę Andrzej miał sposobność opiekowania się jakimś młodym człowiekiem i pomagania mu w osiąganiu powodzenia w świecie, zawsze się szczególnie ożywiał. Pod pretekstem okazywania komuś innemu pomocy, której sam, powodowany dumą, nie przyjąłby nigdy, zbliżał się do środowiska gwarantującego powodzenie i przyciągającego ku sobie. Z wielką chęcią zajął się Borysem i poszedł z nim do księcia Dołgorukowa.

Był już późny wieczór, gdy weszli do zamku ołomunieckiego, zajmowanego przez monarchów i ich świty.

Tego dnia odbywało się tam posiedzenie Rady Wojennej, w której brali udział wszyscy członkowie Hofkriegsratu i obaj cesarze. Na radzie, przeciwstawiając się zdaniu obydwóch starców — Kutuzowa i księcia Schwarzenberga — postanowiono rozpocząć bezzwłocznie ofensywę i wydać Bonapartemu decydującą bitwę. Gdy książę Andrzej w towarzystwie Borysa przyszedł do zamku, żeby odszukać księcia Dołgorukowa, Rada Wojenna właśnie się skończyła. Jeszcze wszyscy członkowie kwatery głównej byli pod wzniosłym wrażeniem powziętych przez Radę postanowień, niosących zwycięstwo partii młodych. Głosy kunktatorów, którzy radzili jeszcze poczekać nie atakując, zostały tak jednomyślnie zagłuszone, a ich teorie obalone tak niewątpliwymi dowodami korzyści z ofensywy, że wszystkie rozwiązania Rady co do przyszłej bitwie i niewątpliwego zwycięstwa wydawały się już teraz sprawami nie przyszłości, lecz przeszłości. Wszystkie atuty były przecież po tej stronie. Olbrzymie siły, niewątpliwie przewyższające siły Napoleona, ściągnięto w jedno miejsce; wojska czuły się podniesione na duchu obecnością monarchów i rwały się do bitwy; pod względem strategicznym teren akcji był do najdrobniejszych szczegółów znany austriackiemu generałowi Weyhrotherowi, dowodzącemu wojskiem (jakby szczęśliwym zbiegiem okoliczności, wojska austriackie odbywały w ubiegłym roku manewry na tych właśnie polach, na których teraz miały się zetrzeć z Francuzami); do najdrobniejszych szczegółów znana była i oznaczona na mapach miejscowość przed nimi położona, Bonaparte zaś, widocznie osłabiony, niczego nie przedsiębrał.

Dołgorukow, jeden z najgorętszych zwolenników natarcia, właśnie wrócił z rady zmęczony, wyczerpany, ale ożywiony i dumny z odniesionego zwycięstwa. Książę Andrzej przedstawił mu protegowanego przez siebie oficera, lecz Dołgorukow, grzecznie i mocno uścisnąwszy mu rękę, nic Borysowi nie powiedział. Nie mając widocznie sił powstrzymać się od wypowiedzenia myśli, które bardziej niż wszystko inne zajmowały go w tej chwili, zwrócił się po francusku do księcia Andrzeja:

— No, mój kochany, jakąż wygraliśmy walkę! Daj Boże, aby jej następstwa były również zwycięskie! Jednak, mój drogi — mówił urywanym, podnieconym głosem — muszę się przyznać do winy wobec Austriaków, a w szczególności wobec Weyhrothera. Co za dokładność, co za drobiazgowość, co za znajomość miejscowości, co za przewidywanie wszelkich możliwości, wszelkich warunków, wszelkich najmniejszych szczegółów! Nie, mój drogi, trudno wymyślić bardziej dogodne okoliczności niż te, w których się znajdujemy. Połączenie austriackiej dokładności z rosyjskim męstwem, czegóż pan chce jeszcze?

— Więc ofensywa postanowiona definitywnie? — spytał Bołkoński.

— I wie pan, mój drogi, wydaje mi się, że Bonaparte zupełnie stracił głowę. Nadszedł dziś od niego list do cesarza.

Dołgorukow uśmiechnął się znacząco.

— No? Cóż on pisze? — spytał Bołkoński.

— Cóż może pisać? Ni to, ni owo… Byle tylko zyskać na czasie. Mówię panu, że Bonaparte jest w naszych rękach. To pewne! A co najzabawniejsze — dodał i nagle roześmiał się dobrodusznie — że w żaden sposób nie mogliśmy wymyślić, jak do niego zaadresować odpowiedź! Jeśli nie „Do konsula”… Bo rozumie się, że nie „Do cesarza”! Wydawało mi się, że najlepiej będzie „Do generała Bonapartego”.

— Lecz między nieuznawaniem Bonapartego jako cesarza, a nazywaniem go tylko „generałem” jest różnica — zauważył Bołkoński.

— Właśnie o to chodzi — śmiejąc się i przerywając mu, rzekł szybko Dołgorukow. — Zna pan Bilibina? To bardzo rozumny człowiek. Zaproponował, żeby zaadresować: „Do uzurpatora i wroga rodzaju ludzkiego”.

Dołgorukow roześmiał się wesoło.

— Tylko tyle? — zauważył Bołkoński.

— Ale właśnie Bilibin znalazł właściwy tytuł dla adresata. To dowcipny i mądry człowiek…

— Więc jaki?

— „Do szefa rządu francuskiego, au chef du gouvernement français” — poważnie i z zadowoleniem rzekł książę Dołgorukow. — Prawda, że dobrze?

— Dobrze, ale Napoleonowi bardzo się to nie spodoba — zauważył Bołkoński.

— Och, i bardzo! Brat mój go zna… Nieraz jadał obiad w Paryżu u obecnego monarchy i opowiadał mi, że nie widział bardziej wyrafinowanego i chytrego dyplomaty. Wie pan, połączenie francuskiej zręczności z włoskim aktorstwem. Zna pan anegdoty o nim i o hrabim Markowie? Tylko hrabia Markow umiał z nim postępować. Zna pan historię chustki? To wspaniałe!

I wielomówny Dołgorukow, zwracając się to do Borysa, to do księcia Andrzeja, opowiedział, jak Bonaparte, pragnąc doświadczyć Markowa, posła rosyjskiego, upuścił przed nim umyślnie chusteczkę i stanął, patrząc na niego, prawdopodobnie w oczekiwaniu usługi ze strony Markowa, lecz ten natychmiast upuścił własną chusteczkę i podniósł ją, nie podnosząc chustki Napoleona.

— Charmant — rzekł Bołkoński — ale widzisz, książę, przyszedłem dzisiaj do pana w charakterze petenta: chodzi o tego młodego człowieka. Widzi książę…

Lecz książę Andrzej nie skończył, gdyż do pokoju wszedł adiutant, wzywając księcia Dołgorukowa do cesarza.

— Ach, jaka szkoda! — rzekł Dołgorukow, wstając pośpiesznie i ściskając ręce księcia Andrzeja oraz Borysa. — Pan wie, że bardzo chętnie zrobię wszystko, co ode mnie zależy, i dla pana, i dla tego sympatycznego młodego człowieka. — Jeszcze raz uścisnął rękę Borysa z dobroduszną, szczerą i pełną ożywienia lekkomyślnością. — Ale sam pan widzi… Następnym razem!

Borysa podniecała myśl o tym zbliżeniu się do wyższej władzy, której uczestnikiem czuł się w tej chwili. Zdawał sobie sprawę, że zetknął się ze sprężynami wszystkich tych ogromnych ruchów mas, wśród których on, w swym pułku, był maleńką, pokorną, znikomą cząstką. Wyszli na korytarz w ślad za Dołgorukowem i spotkali wychodzącego (z pokoju cesarza — dokąd wszedł Dołgorukow) niewysokiego człowieka w cywilnym ubraniu, o rozumnej twarzy i mocno wystającej szczęce, która, nie szpecąc go, nadawała mu wyraz specjalnej żywości i ruchliwości. Niewysoki ten człowiek poufale skinął głową Dołgorukowowi i uporczywym a chłodnym spojrzeniem zaczął się wpatrywać w księcia Andrzeja, idąc prosto ku niemu i widocznie spodziewając się, że ten ukłoni mu się pierwszy albo zejdzie z drogi. Lecz książę Andrzej nie uczynił ani jednego, ani drugiego; na twarzy jego odmalował się gniew, a młodzieniec, odwróciwszy się, przeszedł bokiem.

— Kto to? — spytał Borys.

— To jeden z najwybitniejszych, lecz dla mnie najbardziej nieprzyjemnych ludzi: minister spraw zagranicznych, książę Adam Czartoryski. Ci oto ludzie — wychodząc z pałacu, mówił Bołkoński z westchnieniem, którego nie mógł stłumić — ci oto ludzie decydują o losach narodów.

Nazajutrz wojska ruszyły naprzód; Borys nie zdążył aż do bitwy pod Austerlitz być ani u Bołkońskiego, ani u Dołgorukowa i został jeszcze czas jakiś w izmaiłowskim pułku.



X

Szwadron Denisowa, w którym był Mikołaj Rostow, a który wchodził w skład oddziału księcia Bagrationa, szesnastego o świcie ruszył z noclegu, jak mówiono — do bitwy i przeszedłszy za innymi oddziałami około wiorsty, zatrzymał się na gościńcu. Rostow widział, jak minęli go Kozacy, pierwszy i drugi szwadron huzarów, bataliony piechoty z artylerią i jak przejechali generałowie Bagration i Dołgorukow z adiutantami. Cały strach — który podobnie jak i uprzednio — odczuwał przed bitwą, cała wewnętrzna walka, za pomocą której strach ten pokonywał, wszystkie marzenia, że w bitwie tej wyróżni się po huzarsku, poszły na marne. Szwadron pozostawiono w rezerwie i Mikołaj Rostow spędził cały dzień znudzony i markotny. O dziewiątej z rana usłyszał przed sobą strzelaninę i krzyki „Hura!”, zobaczył odwożonych na tyły rannych (nie było ich wielu) i wreszcie ujrzał, jak przeprowadzono cały oddział francuskich kawalerzystów w otoczeniu sotni Kozaków. Widocznie bitwa była skończona i najwyraźniej — chociaż mała — była jednak zwycięska. Odchodzący na tyły żołnierze i oficerowie opowiadali o wspaniałym zwycięstwie, o zajęciu miasta Wischau i o wzięciu do niewoli całego szwadronu Francuzów. Po silnym nocnym przymrozku dzień był jasny, słoneczny; wesoły blask jesienny harmonizował z wiadomością o zwycięstwie, o którym nie tylko opowiadali biorący w nim udział, lecz mówiły twarze żołnierzy, oficerów, generałów i adiutantów, mijających Rostowa i dążących w jedną lub w drugą stronę. Tym boleśniejsze było to dla Mikołaja, który daremnie przeżył strach poprzedzający bitwę i spędził cały ten radosny dzień bezczynnie.

— Rostow, chodź tu, napijmy się z tego zmartwienia! — krzyknął Denisow, usadowiwszy się na skraju drogi z flaszką i zakąską.

Oficerowie zebrali się wokoło podręcznej piwniczki Denisowa, jedząc i rozmawiając.

— O, jeszcze jakiegoś prowadzą — rzekł jeden z oficerów, wskazując na wziętego do niewoli francuskiego dragona, którego prowadzili pieszo dwaj Kozacy, wiodąc za uzdę rosłego, pięknego francuskiego konia zabranego jeńcowi.

— Sprzedaj konia! — zawołał Denisow do Kozaka.

— Proszę bardzo…

Oficerowie wstali, okrążyli Kozaków i jeńca-Francuza. Dragon był to młody, niski Alzatczyk, mówiący po francusku z niemieckim akcentem. Ze zdenerwowania nie mógł złapać tchu, twarz miał czerwoną, a usłyszawszy język francuski, zaczął szybko mówić do oficerów, zwracając się to do tego, to do tamtego. Opowiadał, że nie wzięto by go, że nie jest temu winien, iż go ujęto; winien jest le caporal, który posłał go po czapraki, chociaż wiedział, że tam już są Rosjanie. Po każdym słowie dodawał: „Mais qu'on ne fasse pas de mal à mon petit cheval!” i głaskał swego konia. Widać było, że nie wie dokładnie, gdzie się znajduje. To się tłumaczył, że go ujęto, to sądząc, że ma przed sobą swoje dowództwo, starał się wykazać żołnierską dzielność i dbałość o służbę. Wniósł do rosyjskiej ariergardy atmosferę wojsk francuskich, tak obcą dla Rosjan.

Kozacy oddawali konia za dwa czerwońce, więc Rostow, najbogatszy teraz z oficerów, kupił wierzchowca.

— Mais qu'on ne fasse pas de mal à mon petit cheval! — powtórzył dobrodusznie Alzatczyk Rostowowi, gdy huzar zabierał konia.

Rostow uśmiechnął się, uspokoił dragona i wręczył mu pieniądze.

— *Alio*, *alio*! — powiedział Kozak, dotykając ręki jeńca na znak, by szedł dalej.

— Cesarz! Cesarz! — rozległo się nagle wśród huzarów.

Wszystko rozpierzchło się w popłochu i Rostow zobaczył daleko na drodze kilku zbliżających się jeźdźców z białymi pióropuszami na kapeluszach. W przeciągu minuty wszyscy byli na swoich miejscach i czekali.

Rostow nie pamiętał i nie czuł, jak dobiegł do swego stanowiska i jak dosiadł konia. Momentalnie rozwiał się żal z powodu nieuczestniczenia w walce i codzienny szary nastrój wśród spowszedniałych twarzy, znikła wszelka myśl o sobie — pochłonęło go całkowicie uczucie szczęścia zrodzonego przez bliskość monarchy. Czuł się tą bliskością wynagrodzony za stratę dzisiejszego dnia. Był szczęśliwy jak kochanek, który doczekał się umówionego spotkania. Nie śmiejąc obejrzeć się w szyku i nie patrząc, intuicyjnie wyczuwał zbliżanie się cesarza. Wyczuwał je nie tylko w tupocie kopyt nadjeżdżającej kawalkady, lecz w tym, że w miarę jej zbliżania stawało się wokół niego oraz jaśniej, radośniej, uroczyściej i bardziej świątecznie. Coraz bliżej nadciągało owo słońce, rozsiewając wokół siebie promienie dobrotlitwego a dostojnego światła. I oto młodzieniec poczuł się we władzy tych promieni, i usłyszał głos cesarza, ten miły, spokojny, pełen dostojeństwa, a jednocześnie tak naturalny głos. Wydawało mu się zupełnie słuszne, że nastąpiła martwa cisza, a w ciszy tej rozległ się głos monarchy.

— Les hussards de Pavlograd? — rzekł pytająco.

— La réserve, Sire — odparł czyjś głos, bardzo ludzki w porównaniu do głosu nadczłowieka, który spytał: „Les hussards de Pavlograd?”.

Cesarz zrównał się z Rostowem i stanął. Twarz Aleksandra była jeszcze piękniejsza niż na przeglądzie trzy dni temu. Promieniała taką wesołością i taką niewinną młodością, że przypominała dziecięcą żywość czternastolatka; a jednocześnie była to, mimo wszystko, twarz dostojnego monarchy. Przypadkowo, patrząc na szwadron, oczy cesarza spotkały się z oczami Rostowa i zatrzymały się na nich nie dłużej niż dwie sekundy. Może cesarz zrozumiał, co działo się w duszy Rostowa (młodzieńcowi zdawało się, że Aleksander zrozumiał wszystko) — dość, że przez ułamek chwili patrzył swymi błękitnymi oczami prosto w twarz Rostowa (płonął w nich miękki łagodny blask). Potem nagle podniósł brwi, ostro uderzył lewą łydką wierzchowca i galopem ruszył naprzód.

Młody monarcha nie mógł powstrzymać się od chęci obserwowania bitwy z bliska i pomimo wszystkich perswazji dworzan o dwunastej odjechał od trzeciej kolumny, przy której właśnie stał, i pogalopował do awangardy. Lecz zanim dotarł do huzarów, spotkał się z kilku adiutantami, którzy donieśli mu o szczęśliwym wyniku bitwy.

Potyczka ograniczała się do tego, że ujęto szwadron Francuzów, ale przedstawiono ją jako świetny sukces, przeto cesarz oraz cała armia, zwłaszcza dopóki nie rozwiał się dym prochu, wierzyli, iż Francuzi są pokonani i cofają się wbrew swej woli. W kilka chwil po przejeździe cesarza wezwano do przodu dywizjon pawłogradców.

W samym Wischau, małym niemieckim miasteczku, Rostow raz jeszcze zobaczył cesarza. Na rynku, gdzie tuż przed przyjazdem Aleksandra była dość ostra strzelanina, leżało kilku zabitych i rannych, których nie zdążono zabrać. Cesarz, otoczony świtą wojskowych i cywilów, siedział na angielskiej, innej niż na przeglądzie, kasztanowatej klaczy. Pochyliwszy się na bok i ruchem pełnym gracji trzymając przy oczach złote lorgnon, patrzył na leżącego na wznak bez czapki żołnierza z okrwawioną głową. Ranny był tak brudny, ordynarny i wstrętny, że Rostowa oburzyła bliskość jego przy cesarzu. Widział, że lekko przygarbione plecy Aleksandra drgnęły, jakby pod wpływem przebiegającego je dreszczu, że lewa jego noga konwulsyjnie zaczęła uderzać ostrogą bok konia i że wytrenowany wierzchowiec obojętnie oglądał się i nie ruszał z miejsca. Adiutant zsiadł z konia, wziął żołnierza pod pachy i zaczął go układać na przyniesionych noszach. Żołnierz jęknął.

— Ostrożniej, ostrożniej, czyż nie można ostrożniej? — wyrzekł cesarz, cierpiąc widocznie bardziej niż umierający żołnierz, po czym odjechał.

Rostow widział łzy napływające do oczu Aleksandra i słyszał, jak odjeżdżając, rzekł po francusku do Czartoryskiego:

— Jakaż to straszna rzecz wojna, jaka straszna! Quelle terrible chose que la guerre!

Awangarda rozłożyła się przed Wischau naprzeciw szeregów nieprzyjaciela, który tego dnia, przy najmniejszej nawet strzelaninie, ustępował pola Rosjanom. Awangardę zapewniono o wdzięczności monarchy, obiecano nagrody i rozdano ludziom podwójną porcję wódki.

Weselej jeszcze niż zeszłej nocy trzaskały ogniska na biwakach i rozbrzmiewały żołnierskie pieśni. Denisow tego wieczoru oblewał awans na majora, a Rostow, dobrze już podpity, przy końcu uczty wzniósł toast za zdrowie cesarza, ale „nie cesarza-imperatora, jak się to zawsze mówi na oficjalnych przyjęciach”, powiedział, „lecz za zdrowie monarchy, dobrego, czarującego i wielkiego człowieka: pijmy za jego zdrowie i za pewne nad Francuzami zwycięstwo!”.

— Jeśli biliśmy się przedtem jak pod Schöngraben — mówił dalej — i nie dawaliśmy folgi Francuzom, to co będzie teraz, gdy on jest z nami? Wszyscy umrzemy, z rozkoszą umrzemy za niego. Prawda, panowie? Może niezbyt jasno mówię, dużo wypiłem, tak jednak czuję i wy także. Za zdrowie Aleksandra Pierwszego! Hura!

— Hura! — krzyknęli radośnie oficerowie.

Stary rotmistrz Kirsten krzyczał głośno i niemniej szczerze niż dwudziestoletni Rostow.

Gdy oficerowie wychylili toast i rozbili szklanki, Kirsten nalał drugie i trzymając swoją w ręku, podszedł w spodniach tylko i koszuli do żołnierskich ognisk, stanął w świetle jednego z nich w majestatycznej pozie, ze swoimi długimi, siwymi wąsami i białą piersią, widoczną spod rozchełstanej koszuli, i podniósł rękę w górę.

— Chłopcy, za zdrowie cesarza-imperatora, za zwycięstwo nad wrogami, hura! — krzyknął starczym, lecz chwackim huzarskim barytonem.

Huzarzy skupili się wokół niego i odpowiedzieli przyjaźnie gromkim okrzykiem.

Gdy późno w nocy wszyscy się rozeszli, Denisow krótką dłonią poklepał po ramieniu Rostowa, swojego ulubieńca, i powiedział:

— Ot, nie ma w kim się zakochać w czasie pochodu, więc ten się w carze zakochał!

— Denisow, ty nie żartuj z tego — krzyknął Rostow — to takie wzniosłe, piękne uczucie, takie…

— Wierzę, wierzę, przyjacielu, podzielam i zachęcam…

— Nie, nie rozumiesz!

Rostow wstał i wyszedł powałęsać się między ogniskami i pomarzyć o tym, jakim by to było wielkim szczęściem umrzeć, nie dbając o zachowanie życia (o tym nie śmiał marzyć), i to umrzeć na oczach monarchy. Istotnie był zakochany i w cesarzu, i w chwale rosyjskiego oręża, i w nadziei przyszłego zwycięstwa. I nie tylko on jeden doświadczał tego uczucia w owe pamiętne dni, poprzedzające bitwę pod Austerlitz: dziewięć dziesiątych ludzi w rosyjskiej armii było wówczas zakochanych, jakkolwiek z mniejszą egzaltacją, w swym cesarzu i w sławie rosyjskiego oręża.



XI

Nazajutrz cesarz zatrzymał się w Wischau. Lejb-medyk Wylie wzywany był do niego kilkakrotnie. W głównej kwaterze i w najbliższych oddziałach wojskowych rozeszła się wiadomość, że cesarz jest niezdrów. Według relacji najbliższego otoczenia, Aleksander nic nie jadł i źle spał tej nocy. Przyczyną owej niedyspozycji było silne wrażenie, jakiego doznała wrażliwa dusza cesarza na widok rannych i zabitych.

O świcie, siedemnastego, do Wischau przyprowadzono z czołowych placówek oficera francuskiego, który przybył jako parlamentariusz, żądając widzenia z cesarzem rosyjskim. Oficerem tym był Savary. Cesarz właśnie usnął, toteż Savary musiał poczekać. W południe wezwano go do cesarza, a po godzinie pojechał wraz z księciem Dołgorukowem ku czołowym posterunkom armii francuskiej.

Jak mówiono, Savary miał zaproponować spotkanie cara Aleksandra z Napoleonem. Ku radości i dumie całej armii propozycja osobistego spotkania została odrzucona i zamiast cesarza pojechał z Savary'ym książę Dołgorukow, zwycięzca spod Wischau, by przeprowadzić pertraktacje z Napoleonem, o ile pertraktacje te, czego się nie spodziewano, miały rzeczywiście na celu chęć zawarcia pokoju.

Pod wieczór Dołgorukow wrócił, poszedł prosto do cesarza i długo przebywał z nim sam na sam.

18 i 19 listopada wojska przesunęły się znowu naprzód o niecałe dwa marsze dzienne, a nieprzyjacielskie forpoczty po krótkiej wymianie strzałów ponownie się wycofały. W wyższych kołach armii od południa 19 listopada zaczął się wzmożony ruch pełen podniecenia, który trwał do następnego ranka, tj. do dwudziestego, kiedy to odbyła się pamiętna bitwa pod Austerlitz. Do dnia 19 listopada ożywione rozmowy, ruch, bieganina i kursowanie adiutantów ograniczały się do głównej kwatery obydwóch monarchów; po południu tegoż dnia podniecenie udzieliło się głównej kwaterze Kutuzowa i sztabom dowódców poszczególnych formacji. Wieczorem ruch ten rozprzestrzenił się przez adiutantów na wszystkie części armii, a w nocy z 19 na 20 listopada podniosła się, wśród hucznego gwaru obudzona ze snu, osiemdziesięciotysięczna masa sprzymierzonego wojska, rozkołysała się na przestrzeni dziewięciu wiorst i ruszyła naprzód. Skoncentrowany ruch, który zaczął się z rana w głównej kwaterze monarchów i dał impuls całemu dalszemu rozpędowi, podobny był do pierwszego obrotu środkowego koła w wielkim zegarze wieżowym. Powoli porusza się jedno koło, obraca się drugie i trzecie, aż coraz szybciej zaczynają się kręcić wszystkie koła, kółka, bloki i tryby, grają kuranty, wyskakują figurki, a wskazówki posuwają się miarowo, znacząc rezultat tego ruchu.

Jak w mechanizmie zegara, tak w mechanizmie sztuki wojennej nie sposób nadanego rozpędu zahamować przed ostatecznym wynikiem; i tak samo obojętnie nieruchome — do ostatniej chwili przed włączeniem się w ogólny bieg — są części mechanizmu, do których impuls ten jeszcze nie dotarł. Skrzypią koła, na osiach zazębiając się o siebie, zgrzytają w pędzie wirujące bloki, sąsiednie jednak koło spokojne jest i nieruchome, jak gdyby miało przetrwać w tym bezruchu sto lat. Lecz oto nadchodzi moment, dźwignia zahacza o nie i koło, poddając się ogólnemu ruchowi, zaczyna skrzypieć i obracać się, podporządkowane generalnemu pędowi, którego rezultat i cel są dlań niepojęte.

Jak w zegarze wynikiem skomplikowanego działania licznych różnorodnych kółek i bloków jest tylko powolny i równomierny ruch wskazówki znaczącej czas, tak rezultatem wszystkich złożonych działań tych 160 tysięcy Rosjan i Francuzów — ich porywów, pragnień, żalów, poniżeń, cierpień, wzlotów dumy, momentów strachu i entuzjazmu — była owa bitwa pod Austerlitz, „bitwa trzech cesarzy”; była ona powolnym przesunięciem historycznej wskazówki na tarczy zegarowej w dziejach ludzkości.

Książę Andrzej był tego dnia dyżurnym i nie odstępował głównodowodzącego.

O szóstej wieczorem Kutuzow przyjechał do głównej kwatery monarchów i po krótkim pobycie u cesarza poszedł do wielkiego marszałka dworu, hrabiego Tołstoja.

Bołkoński skorzystał z tego, aby wstąpić do Dołgorukowa i dowiedzieć się o szczegółach bitwy. Książę Andrzej czuł, że Kutuzow jest czymś zdenerwowany i z czegoś niezadowolony, że niezadowoleni są z niego w głównej kwaterze i że wszyscy jej członkowie przybierają w stosunku do niego ton ludzi, którzy wiedzą coś, co jest innym nieznane. Dlatego też chciał porozmawiać z Dołgorukowem.

— No, jak się masz, mon cher? — rzekł Dołgorukow siedzący z Bilibinem przy herbacie. — Jutro święto. Cóż tam wasz stary? Nie w humorze?

— Nie powiem, że jest w złym humorze, ale zdaje mi się, że chciałby, żeby go wysłuchano.

— Ależ słuchano go na Radzie Wojennej i będą go słuchać, jeśli przemówi rzeczowo; jednak zwlekać i czekać na coś właśnie teraz, gdy Bonaparte najbardziej się boi generalnej bitwy, to niemożliwe.

— Pan go widział, generale? — rzekł książę Andrzej. — No, jak tam Bonaparte? Jakie wrażenie wywarł na panu?

— Tak, widziałem go i przekonałem się, że najbardziej ze wszystkiego na świecie boi się walnej rozprawy — powtórzył Dołgorukow, widocznie ceniąc sobie ten ogólny wniosek, jaki wysnuł ze spotkania z Napoleonem. — Gdyby się nie bał tej bitwy, po co żądałby spotkania, prowadził pertraktacje i, co najważniejsze, odstępował, chociaż cofanie się jest przecież tak przeciwne całej jego metodzie prowadzenia wojny? Wierzcie mi, panowie, on się boi, boi się generalnej rozprawy, bo godzina jego wybiła! Ja wam to mówię!

— Ale niech pan opowie, jaki on jest — rzekł jeszcze książę Andrzej.

— Jest to człowiek w szarym surducie; bardzo pragnął, abym powiedział do niego: „Najjaśniejszy panie”, lecz ku jego żalowi, nie tytułowałem go wcale. Oto jaki to człowiek, nic więcej! — odparł Dołgorukow, oglądając się z uśmiechem na Bilibina. — Mam wielki szacunek dla starego Kutuzowa — ciągnął — ale ładnie byśmy wyglądali, gdybyśmy czegoś wyczekiwali i dawali w ten sposób Bonapartemu sposobność do wymknięcia się albo oszukania nas, teraz, kiedy znajduje się na pewno w naszych rękach. Nie, nie trzeba zapominać o Suworowie i jego zasadach: nie stawiać się w położeniu atakowanego, lecz atakować samemu. Wierzcie mi, że na wojnie energia młodych ludzi często właściwiej wskazuje drogę niż całe doświadczenie starych kunktatorów.

— Lecz w jakiejże pozycji my go atakujemy? Byłem dzisiaj na czołowych posterunkach i nie mogłem stwierdzić, gdzie właściwie stoją główne siły Napoleona — powiedział książę Andrzej, pragnąc wyjaśnić Dołgorukowowi plan ataku, jaki opracował.

— Ach, to absolutnie obojętne — rzekł śpiesznie Dołgorukow, wstając i rozkładająć mapę na stole. — Przewidziane są wszystkie wypadki: jeżeli stoi pod Bernem…

I książę Dołgorukow szybko i zawile wyłożył plan oskrzydlającego natarcia przez Weyhrothera.

Książę Andrzej zaczął oponować i przedstawiać swoją koncepcję, która mogłaby być równie dobra jak plan Weyhrothera, lecz miała ten jeden szkopuł, że plan Weyhrothera był już zaakceptowany. Skoro tylko książę Andrzej zaczął dowodzić słuszności swej koncepcji i wskazywać braki w planie poprzednio przyjętym, książę Dołgorukow przestał go słuchać i z roztargnieniem patrzył już nie na mapę, lecz na twarz księcia Andrzeja.

— Zresztą u Kutuzowa zbierze się dzisiaj Rada Wojenna. Może pan tam wszystko przedstawić — rzekł wreszcie.

— I tak też zrobię — odparł książę Andrzej, odchodząc od mapy.

— O co się tak kłopoczecie, panowie? — spytał Bilibin, który z wesołym uśmiechem słuchał dotąd ich rozmowy, a teraz widocznie miał chęć zażartować. — Czy dzień jutrzejszy przyniesie nam zwycięstwo czy porażkę, sława rosyjskiego oręża jest pewna. Prócz naszego Kutuzowa nie ma ani jednego rosyjskiego dowódcy kolumny. Dowódcami są: Herr General Wimpfen, le comte de Langeron, le prince de Lichtenstein, le prince de Hohenlohe et enfin Prsch… Prsch… Et ainsi de suite comme tous les noms polonais.

— Taisez-vous, mauvaise langue! — rzekł Dołgorukow. — Nieprawda! Mam już dwóch Rosjan: Miłoradowicza i Dochturowa. A byłby trzeci, hrabia Arakczejew, ale on ma słabe nerwy.

— Ale, zdaje się, Michał Iłłarionowicz wyszedł! — rzekł książę Andrzej. — Życzę panom szczęścia i powodzenia — dodał i opuścił ich, uścisnąwszy ręce Dołgorukowa oraz Bilibina.

Wracając do siebie, nie mógł się powstrzymać i zapytał siedzącego obok niego w milczeniu Kutuzowa, co myśli o jutrzejszej bitwie.

Kutuzow surowo popatrzył na swego adiutanta i pomilczawszy chwilkę, odparł:

— Myślę, że bitwa będzie przegrana. Powiedziałem tak hrabiemu Tołstojowi i prosiłem, aby zaraportował o tym cesarzowi. Jak myślisz, co mi odpowiedział? „Eh, mon cher général, je me mêle de riz et des côtelettes, mêlez-vous des affaires de la guerre”. Tak… Oto, co mi odpowiedziano!



XII

O dziesiątej wieczorem Weyhrother ze swymi planami przyjechał na kwaterę Kutuzowa, gdzie miała się odbyć Rada Wojenna. Wszyscy dowódcy kolumn wezwani zostali do głównodowodzącego i wszyscy z wyjątkiem księcia Bagrationa, który nie mógł przyjechać, zjawili się o wyznaczonej godzinie.

Weyhrother, który rozstrzygał o wszystkim, co dotyczyło mającej się odbyć bitwy, dzięki swemu ożywieniu i ruchliwości stanowił jaskrawe przeciwieństwo niezadowolonego i sennego Kutuzowa, odgrywającego niechętnie rolę przewodniczącego i kierownika Rady Wojennej. Weyhrother najwyraźniej czuł się motorem ruchu, którego już nie można było powstrzymać. Zachowywał się jak zaprzężony do wozu koń, który wziął rozpęd z góry; czy to on ciągnął wóz czy też wóz go pchał — nie wiedział, lecz pędził z największą szybkością, nie mając już czasu rozważyć, do czego pęd ten doprowadzi. Owego wieczora Weyhrother był dwukrotnie, w celu osobistego rozejrzenia się w sytuacji, tuż przed czołowymi liniami nieprzyjaciela; dwukrotnie zameldował się u monarchy rosyjskiego i austriackiego z raportem i wyjaśnieniami oraz dwa razy zjawił się w swej kancelarii, gdzie dyktował po niemiecku dyspozycję. Do Kutuzowa przyjechał zmęczony.

Najwidoczniej tak był zajęty, że zapomniał nawet o szacunku dla głównodowodzącego: przerywał mu, mówił szybko, niejasno, nie patrząc w twarz rozmówcy i nie odpowiadając na zadawane pytania; był zabłocony, miał wygląd budzący politowanie — wymęczony, zakłopotany, a zarazem pewny siebie i dumny.

Kutuzow zajmował niewielki zamek jakiegoś szlachcica pod Ostralitz. W dużym salonie, zamienionym na gabinet głównodowodzącego, zebrali się sam Kutuzow, Weyhrother oraz członkowie Rady Wojennej. Pito herbatę i z przystąpieniem do obrad czekano tylko na księcia Bagrationa. O godzinie ósmej przyjechał oficer ordynansowy Bagrationa z wiadomością, że książę przybyć nie może. Książę Andrzej przyszedł zameldować o tym głównodowodzącemu i pozostał w pokoju, korzystając z uprzednio danego mu przez Kutuzowa zezwolenia na asystowanie podczas narady.

— Ponieważ księcia Bagrationa nie będzie, możemy zaczynać — rzekł Weyhrother, pośpiesznie wstając z miejsca i zbliżając się do stołu, na którym leżała rozłożona ogromna mapa okolic Berna.

Kutuzow, w rozpiętym mundurze, z którego — jakby wyswobodzona — wypłynęła mu na kołnierz tłusta szyja, siedział w wolterowskim fotelu, symetrycznie ułożywszy na poręczach pulchne starcze ręce, i prawie spał. Na dźwięk głosu Weyhrothera z wysiłkiem otworzył swe jedyne oko.

— Tak, tak, proszę, bo już późno — wyrzekł, kiwając głową; spuścił ją i znów zamknął oczy.

Jeżeli w pierwszej chwili członkowie rady sądzili, że Kutuzow udaje tylko śpiącego, to dźwięki, które wydawał przez nos, podczas gdy czytano dyspozycję, wskazywały, że w danej chwili głównodowodzącemu chodziło o sprawę znacznie ważniejszą niż o chęć okazania pogardy dla planu lub dla czegokolwiek innego, chodziło mu o zaspokojenie niepokonanej ludzkiej potrzeby — potrzeby snu. Spał rzeczywiście.

Weyhrother ruchem człowieka zbyt zajętego, by tracić choć jedną chwilę, spojrzał na Kutuzowa, a przekonawszy się, że śpi, wziął papier i zaczynając od nagłówka, głośnym, jednostajnym tonem podawał dyspozycję przyszłej bitwy.

„Plan ataku na pozycje nieprzyjacielskie na tyłach Kobelnitz i Sokolnitz, 20 listopada 1805 roku”.

Dyspozycja była bardzo skomplikowana i trudna. W oryginale brzmiała:

„Da der Feind mit seinem linken Flügel an die mit Wald bedeckten Berge lehnt, und sich mit seinem rechten Flügel längs Kobelnitz und Sokolnitz hinter die dort befindlichen Teiche zieht, wir im Gegentheil mit unserem linken Flügel seinen rechten sehr debordiren, so ist es wortheilhaft letzteren Flügel des Feindes zu attakiren, besonders wenn wir die Dörfer Sokolnitz und Kobelnitz im Besitze haben, wodurch wir dem Fläche zwischen Slchlapanitz und dem Thuerassa-Walde verfolgen können, indem wir dem Defileen von Schlapanitz and Bellowitz ausweichen, welche die feindliche Front decken. Zu diesem Endzwecke ist es nöthig… Die erste Kolonne marschirt… Die zweite Kolonne marschirt… Die dritte Kolonne marschirt…” itd. — czytał Weyhrother.

Wydawało się, że generałowie niechętnie słuchają trudnego rozkazu.

Jasnowłosy generał Buxhoeveden, z oczami wlepionymi w palącą się świecę, stał oparty plecami o ścianę; zdawało się, że nie słucha i nawet nie chce, by przypuszczano, że słucha. Naprzeciwko Weyhrothera rumiany Miłoradowicz, z podkręconymi wąsami i wzniesionymi ramionami, siedział w marsowej pozie, oparłszy na kolanach ręce z wygiętymi na zewnątrz łokciami i utkwiwszy w niego błyszczące, szeroko otwarte oczy. Uporczywie milczał, patrząc w twarz Weyhrothera, i tylko wówczas spuszczał z niego wzrok, gdy austriacki szef sztabu przestawał mówić. Wtedy Miłoradowicz znacząco spoglądał na innych generałów. Nie można było jednak z tego spojrzenia wywnioskować, czy zgadza się z planem czy się z nim nie zgadza, czy jest zeń zadowolony czy nie. Najbliżej Weyhrothera siedział hrabia Langeron i z subtelnym uśmiechem na twarzy południowca, nieustępującym z niej przez cały czas czytania, patrzył na własne szczupłe palce, szybko obracające złotą tabakierkę z portretem. W połowie jednego z najdłuższych okresów przerwał obrotowy ruch tabakierki, podniósł głowę i z nieprzyjemnie ugrzecznionym uśmiechem w kącikach wąskich warg przerwał Weyhrotherowi, chcąc coś powiedzieć. Ale austriacki generał, zaprzestając czytania, gniewnie nachmurzył się i poruszył łokciami, jakby mówił: „Później, później wypowie mi pan swe myśli, a teraz proszę patrzeć na mapę i słuchać!”. Langeron z wyrazem zdziwienia podniósł oczy, spojrzał na Miłoradowicza, jakby szukając u niego wyjaśnienia, lecz spotkawszy nic niemówiący wzrok, smutnie spuścił oczy i znów zaczął obracać tabakierkę.

— Une leçon de géographie — rzekł niby do siebie, lecz dostatecznie głośno, aby go słyszano.

Przybyszewski z pełnym szacunku i godności ugrzecznieniem osłonił ręką ucho i nadstawił je w stronę Wihrothera; robił wrażenie człowieka pochłoniętego słuchaniem. Mały wzrostem Dochturow siedział na wprost Weyhrothera, skromny i przejęty; pochyliwszy się nad rozłożoną mapą, sumiennie rozpatrywał dyspozycję i nieznaną sobie okolicę. Kilkakrotnie prosił Weyhrothera o powtórzenie niedosłyszanych słów oraz trudnych nazw wiosek. Weyhrother spełniał jego życzenie i Dochturow notował.

Gdy skończyło się czytanie, trwające ponad godzinę, Langeron przestał kręcić tabakierkę i nie patrząc ani na Weyhrothera, ani na nikogo specjalnie, zaczął mówić o trudnościach wykonania tego rodzaju planu, gdyż położenie nieprzyjaciela uważa się za znane, a przecież może być ono nieznane, bo nieprzyjaciel stale się przegrupowuje. Zarzuty Langerona miały pewną podstawę, ale widać było, że celem ich jest przede wszystkim chęć, aby generał Weyhrother — który generałom, niby uczniakom, z taką pewnością siebie odczytywał dyspozycję — odczuł jednak, że nie ma do czynienia z głupcami, lecz z ludźmi, którzy o niejednym z dziedziny sztuki wojennej mogliby go pouczyć. Gdy ucichł monotonny głos Weyhrothera, Kutuzow otworzył oczy, jak młynarz, który budzi się pod wpływem przerwy w usypiającym stuku kół młyńskich, wsłuchał się w słowa Langerona, jak gdyby chciał powiedzieć: „A wy wciąż jeszcze o tych głupstwach!”, pośpiesznie zamknął oczy i jeszcze niżej spuścił głowę.

Starając się jak najboleśniej dotknąć Weyhrothera w jego ambicji jako twórcy planu, Langeron dowodził, że Bonaparte, zamiast być atakowanym, może łatwo sam zaatakować i na skutek tego cały plan okaże się nieużyteczny. Na wszystkie te wywody Weyhrother odpowiadał sztywnym i pogardliwym uśmiechem, prawdopodobnie przygotowanym z góry jako odpowiedź na wszystko, cokolwiek by mu powiedziano.

— Gdyby mógł atakować, byłby to zrobił dzisiaj — rzekł.

— Więc sądzi pan, że jest bezsilny? — spytał Langeron.

— Jeżeli ma czterdzieści tysięcy wojska, to dużo — odparł Weyhrother z uśmiechem doktora, któremu znachorka chce wskazać środek leczniczy.

— W takim razie naraża się na nieuniknioną zgubę, czekając na nasz atak! — z subtelnie ironicznym uśmiechem zauważył Langeron i oczekując poparcia, znów obejrzał się na najbliżej siedzącego Miłoradowicza.

Ale Miłoradowicz był widocznie w tej chwili myślami daleko od treści sporu generałów.

— Ma foi! — rzekł — jutro przekonamy się na polu bitwy.

Weyhrother znowu uśmiechnął się uśmiechem, który mówił, że śmieszą go i dziwią sprzeciwy rosyjskich generałów oraz konieczność dowodzenia im tego, czego nie tylko on sam jest całkowicie pewny, lecz o czym upewnił obydwóch monarchów.

— Nieprzyjaciel pogasił ognie, a w jego obozie słychać ustawiczny gwar — rzekł. — Cóż to znaczy?! Albo się oddala, a tylko tego powinniśmy się obawiać, albo też zmienia pozycję — uśmiechnął się. — Lecz gdyby nawet zajął pozycję w Thuerassie, wybawiłby nas z dużego kłopotu, a zarządzenia do najdrobniejszych szczegółów pozostałyby te same.

— Jakże to może być? — spytał książę Andrzej, który od dawna już czekał na okazję, żeby wyrazić swe zdanie.

Kutuzow obudził się, donośnie odkaszlnął i spojrzał na generałów.

— Panowie, rozkaz na jutro, a raczej na dzisiaj (bo już pierwsza), nie może być zmieniony — powiedział. — Panowie go wysłuchali i wszyscy spełnimy naszą powinność. A przed bitwą nie ma nic ważniejszego… — (milczał chwilkę) — jak dobrze się wyspać.

Poruszył się, jak gdyby chciał wstać. Generałowie skłonili się i wyszli. Było już po północy. Książę Andrzej wyszedł również.

Rada Wojenna, na której księciu Andrzejowi nie udało się wypowiedzieć (na co tak liczył) swego zdania, pozostawiła w nim niejasne i niepokojące wrażenie. Nie wiedział, kto miał słuszność: Dołgorukow z Weyhrotherem czy Kutuzow z Langeronem i innymi niepochwalającymi planu natarcia. „Czyż Kutuzow nie mógł bezpośrednio wyjawić cesarzowi swych myśli? Czyż nie można zrobić tego inaczej? Czyż dla względów dworskich oraz osobistych trzeba ryzykować dziesiątki tysięcy istnień i moje, moje życie?”, rozmyślał.

„Tak, bardzo możliwe, że jutro mnie zabiją”. I nagle na samą myśl o śmierci zbudził się w jego wyobraźni cały szereg wspomnień, wspomnień odległych i najbardziej osobistych; przypomniał sobie ostatnie pożegnanie z ojcem i żoną, pierwsze czasy swojej miłości ku niej; jej odmienny stan. I zrobiło mu się żal i jej, i siebie. Roztrzęsiony nerwowo i podniecony, wyszedł z izby, w której kwaterował z Nieswickim, i zaczął spacerować przed domem.

Noc była mglista i poprzez mgłę tajemniczo przeglądało światło księżyca. „Tak, jutro, jutro”, rozmyślał książę Andrzej, „jutro może wszystko będzie dla mnie skończone, nie będzie wszystkich tych wspomnień, nie będą one już miały dla mnie żadnego znaczenia. I może jutro, a nawet na pewno jutro… Przeczuwam to… Po raz pierwszy będę musiał nareszcie pokazać, na co mnie stać!”. Wyobraził sobie przegraną bitwę, ześrodkowanie się boju w jednym punkcie i popłoch wśród dowódców. I oto szczęśliwa chwila, ów Tulon, którego tak długo oczekiwał! Oto kategorycznie i wyraźnie wypowiada on, książę Andrzej, swe zdanie zarówno Kutuzowowi, jak Weyhrotherowi i monarchom. Wszyscy są zaskoczeni słusznością jego wywodów, lecz nikt nie podejmuje się wykonania planu, więc on sam bierze pułk, bierze całą dywizję, stawia warunek, że teraz już nikt nie będzie wtrącał się do jego rozkazów, i prowadzi dywizję na owo decydujące miejsce, gdzie sam jeden odnosi zwycięstwo. „A śmierć i cierpienia?”, odzywa się w nim drugi głos. Ale książę Andrzej mu nie odpowiada i dalej odnosi tryumfy. Dyspozycje do następnego boju opracowuje już samodzielnie. Wprawdzie ma stanowisko oficera do szczególnych poruczeń przy Kutuzowie, lecz wszystko robi właśnie on sam. Następną bitwę on sam wygrywa. Kutuzow zostaje odwołany, na głównodowodzącego zaś wyznaczają jego… „No, a potem?”, pyta znowu tamten głos. „Co będzie potem, jeżeli z dziesięć razy przedtem nie zostaniesz ranny, zabity lub nie doznasz zawodu, no, a potem co?”. „No, a potem…”, odpowiada sam sobie książę Andrzej, „nie wiem sam, co będzie potem. Nie chcę i nie mogę tego wiedzieć. Ale jeżeli tego chcę, jeżeli pragnę sławy, jeżeli chcę być znany ludziom, chcę, by mnie kochali, to przecież nie moja wina, że tego pragnę, że pragnę tylko tego jednego i że tylko po to żyję. Tak, po to jedynie! Nigdy nikomu o tym nie powiem, ale, mój Boże, cóż mam robić, jeżeli niczego tak nie kocham jak sławy i miłości ludzkiej. Nie odstraszy mnie nic: ani śmierć, ani rany, ani utrata rodziny. Chociaż wielu ludzi jest mi drogich i miłych: ojciec, siostra, żona, najdrożsi moi; chociaż wydaje się to straszne i nienaturalne, oddam ich wszystkich za chwilę sławy, za tryumf nad ludźmi, za miłość ludzi, których nie znam i znać nie będę, za miłość, ot, takich…”, rozmyślał, przysłuchując się rozmowom w obrębie kwatery Kutuzowa. Słychać tam było głosy układających się do snu ordynansów. Głos prawdopodobnie stangreta, przekomarzającego się ze starym Kutuzowskim kucharzem, którego książę Andrzej znał, a który nazywał się Tit, mówił:

— Tit, Tit!

— No? — odzywał się stary.

— Tit, Titucki, idź do młócki! — mówił dowcipniś.

— Tfu, a bodaj cię wszyscy diabli! — rozlegał się głos, zagłuszany wybuchami śmiechu ordynansów i służących.

„A przecież kocham i cenię tylko zwycięstwo nad nimi wszystkimi. Cenię tę tajemniczą siłę i sławę, która unosi się w tej chwili nade mną we mgle!”.



XIII

Owej nocy Rostow znajdował się ze swym plutonem na skrzydle Bagrationa na linii flankerów. Jego huzarzy stali parami, rozsypani w pierwszej linii, on zaś jeździł konno wzdłuż placówek, starając się przezwyciężyć ogarniającą go przemożną senność. Poza nimi widać było olbrzymią przestrzeń majaczących wśród mgły ognisk armii rosyjskiej, przed sobą miał mglistą ciemność. Jakkolwiek Rostow bacznie wpatrywał się w ową zamgloną dal, niczego w niej nie widział. Coś szarzało, to znów jakby czerniało; to migały jak gdyby jakieś ogniki w miejscu, gdzie powinien był znajdować się nieprzyjaciel, to znów wydawało mu się, że coś tylko mieni mu się w oczach. Powieki się zamykały, w wyobraźni widział to cesarza, to Denisowa, to majaczyły mu urywki moskiewskich wspomnień, a wówczas śpiesznie otwierał oczy i dostrzegał blisko, tuż przed sobą, głowę i uszy konia, na którym siedział. Niekiedy rozróżniał czarne postacie huzarów, gdy podjeżdżał do nich na odległość kilku kroków, a w dali — wciąż tę samą mglistą ciemność. „Dlaczegoż by nie?”, myślał. „Przecież może się zdarzyć, że cesarz, spotkawszy mnie, wyda rozkaz jak każdemu innemu oficerowi i powie: «Jedź, dowiedz się, co się tam dzieje». Opowiadają przecież, że zupełnie przypadkowo poznał w ten sposób któregoś z oficerów i wziął go do swej świty. A co by było, gdyby tak samo postąpił ze mną! Och, jakżebym go chronił, jak mówiłbym mu samą prawdę, jak demaskowałbym wszystkich z jego otoczenia!”. I aby przedstawić sobie jak najżywiej własną miłość oraz przywiązanie do cesarza, Rostow widział w wyobraźni wroga albo fałszywca-Niemca, którego nie tylko z rozkoszą zabija, lecz wali go po twarzy w obecności cesarza. Nagle obudził go jakiś daleki krzyk. Rostow drgnął i otworzył oczy.

„Gdzie jestem? Aha, na forpocztach. Hasło i odzew: «dyszel» i «Ołomuniec». Jaka szkoda, że nasz szwadron będzie jutro w rezerwie…”, pomyślał. „Poproszę, żeby mnie przydzielono do pierwszej linii. Może to będzie jedyna okazja zobaczenia cesarza? Tak, niedługo mnie zluzują. Objadę jeszcze raz posterunek i wrócę. Pójdę do generała i poproszę go…”. Poprawił się w siodle i ruszył, żeby raz jeszcze skontrolować swych huzarów. Wydało mu się, że jest widniej. Z lewej strony dojrzeć można było łagodny, oświetlony stok i przeciwległe czarne wzgórze, które wydawało się strome jak ściana. Na nim widniała biała plama, której Rostow w żaden sposób nie mógł rozpoznać — czy jest to oświetlona przez księżyc polana w lesie czy resztka śniegu, czy białe domy? Wydało mu się nawet, że na tej białej plamie coś się poruszyło. „To pewno śnieg, plama, une tache”, pomyślał. „Otóż właśnie nie tache… Natasza, siostra, czarne oczy… Nataszka… (Ależ się zdziwi, gdy jej powiem, jak zobaczyłem cesarza!). Weź Na-taszkę…”.

— Bardziej na prawo, panie poruczniku, bo tutaj krzaki — rzekł huzar, obok którego, zasypiając, przejeżdżał.

Rostow podniósł głowę, opadającą mu aż na grzywę konia, i zatrzymał się przy huzarze. Morzył go młody, dziecięcy sen, niedający się w żaden sposób przezwyciężyć. „O czym to myślałem, żeby tylko nie zapomnieć! Jak będę rozmawiać z cesarzem? Nie, nie to… To jutro! Tak, tak! Nataszkę, na-stąpić… Stąpić na… Kogo? Huzarów. A huzarzy i wąsy… Twerską jechał ten huzar i akurat wtedy pomyślałem o nim… Akurat naprzeciwko domu Guriewa… Stary Guriew… Ach, jaki to porządny chłop ten Denisow! Tak, wszystko to głupstwo. Najważniejsze teraz, że cesarz jest tutaj. Jak on na mnie patrzył! I chciał mi coś powiedzieć, ale nie odważył się… Nie, to ja się nie odważyłem… Wszystko głupstwo, a najważniejsze: nie zapomnieć, o czym to tak ważnym myślałem… Tak. Na-taszkę, na-stąpić, tak, tak, tak! To dobrze…”. I znów opadł głową na szyję konia.

Nagle wydało mu się, że do niego strzelają. „Co to?! Co, co bij?! Co to?”, wymamrotał, ocknąwszy się. W chwili gdy otworzył oczy, usłyszał przed sobą tam, gdzie stał nieprzyjaciel, przeciągłe okrzyki tysięcy głosów. Koń jego i koń huzara, stojącego obok, nastawiły uszy. W miejscu, skąd słychać było wrzaski, zamigotał i zgasł jeden ognik, potem drugi i nagle wzdłuż całej linii francuskiego frontu na górze zapaliły się ognie, a okrzyki wciąż przybierały na sile. Rostow słyszał francuskie słowa, lecz nie mógł ich rozróżnić. Zbyt wielki był gwar głosów. Teraz słychać było: „A-a-a!” i „R-r-r!”.

— Co to? Jak myślisz? — zwrócił się do huzara stojącego obok. — To chyba u nieprzyjaciela?

Żołnierz nic nie odpowiedział.

— Co to, czy nie słyszysz? — dość długo poczekawszy na odpowiedź, znów spytał Rostow.

— A kto go tam wie, panie poruczniku! — niechętnie odparł huzar.

— Sądząc z kierunku, chyba nieprzyjaciel — powtórzył Rostow.

— Może on, a może tylko tak coś — wyrzekł huzar. — Wiadomo: noc. No, nie zbytkuj! — krzyknął na konia, który drgnął pod nim.

Wierzchowiec Rostowa, słysząc krzyki i widząc ognie, także zaniepokoił się i bił kopytem po zmarzłej ziemi. Krzyki wciąż nasilały się, potężniały, aż wreszcie zlały się w ogólną wrzawę, którą mogła wywołać jedynie kilkutysięczna armia. Ognie zapalały się coraz dalej, prawdopodobnie wzdłuż linii francuskiego obozu. Rostowowi odechciało się już spać. Wesołe, tryumfujące okrzyki nieprzyjacielskiego wojska podniecały go. „Vive l'Empereur, l'Empereur!”, słyszał już teraz wyraźnie.

— To niedaleko, chyba za strumieniem? — rzekł do stojącego obok huzara.

Tamten westchnął tylko, nic nie odpowiedział i gniewnie odkaszlnął. Wzdłuż linii huzarów rozległ się tętent jadącego kłusem kawalerzysty i z nocnej mgły wyrosła nagle, niby olbrzymi słoń, postać huzarskiego podoficera.

— Panie poruczniku, generałowie! — rzekł, podjeżdżając do Rostowa.

Rostow, oglądając się na ognie i krzyki, ruszył za nim na spotkanie kilku jeźdźców, podążających wzdłuż linii. Jeden z nich siedział na białym koniu. Książę Bagration z księciem Dołgorukowem i z adiutantami jechali obejrzeć dziwne zjawisko ogni i krzyków w armii nieprzyjacielskiej. Rostow, podjechawszy do Bagrationa, złożył mu meldunek i przyłączył się do adiutantów, słuchając, o czym mówią generałowie.

— Proszę mi wierzyć — mówił książę Dołgorukow, zwracając się do Bagrationa — że jest to tylko jego podstęp: cofnął się, ale ariergardzie kazał zapalić ognie i podnosić wrzawę, żeby nas omamić.

— Wątpię — odparł Bagration. — Pod wieczór widziałem ich na tym wzgórzu. Jeśli odeszli, to i stamtąd ściągnęli wojska. Panie oficerze — zwrócił się nagle do Rostowa — czy stoją tam jeszcze jego skrzydłowi?

— Wieczorem stali, a teraz nie wiem, ekscelencjo. Jeśli ekscelencja rozkaże, pojadę tam z huzarami.

Bagration stanął i nie odpowiadając, usiłował we mgle dojrzeć twarz Rostowa.

— No cóż, niech pan zobaczy — rzekł po chwili milczenia.

— Rozkaz.

Rostow uderzył konia ostrogami, zawołał podoficera Fedczenkę oraz jeszcze dwóch huzarów, kazał im jechać za sobą i kłusem ruszył pod górę w stronę wzrastających krzyków. Było to niesamowite, lecz radosne — jechał sam z trzema huzarami w tę tajemniczą a niebezpieczną mglistą dal, gdzie nikt przed nim nie był. Bagration zawołał na niego z góry, żeby nie jechał dalej niż do strumienia, lecz Rostow udał, że nie słyszy jego słów, i nie zatrzymując się, posuwał się coraz dalej, ulegając bez ustanku złudzeniom — w krzakach widział drzewa, w wyrwach ludzi i ciągle uświadamiał sobie swe pomyłki. Zjechawszy kłusem z góry, nie dostrzegał już ani swoich, ani nieprzyjacielskich ogni, lecz coraz głośniej i wyraźniej słyszał krzyki Francuzów. W parowie ujrzał przed sobą coś w rodzaju rzeki, lecz gdy się zbliżył, zobaczył, że jest to wyjeżdżona droga. Wjechawszy na nią, zatrzymał konia, niezdecydowany — jechać nią dalej czy też przeciąć ją w poprzek i potem czarnym polem ruszyć w górę? Bezpieczniej było poruszać się jaśniejącą we mgle drogą, gdyż w ten sposób prędzej można było dostrzec ludzi.

— Za mną! — rzucił.

Przeciął drogę w poprzek i zaczął galopem wjeżdżać na górę, w kierunku, gdzie z wieczora stała francuska pikieta.

— Panie poruczniku, o tam! — rzekł z tyłu jeden z huzarów.

Zanim Rostow zdążył rozpoznać owo coś, co nagle zaczerniało we mgle, błysnął ognik, klasnął wystrzał i kula, jakby skarżąc się na coś, zabrzęczała wysoko we mgle i zginęła z zasięgu słuchu. Drugi karabin nie wystrzelił, tylko ognik błysnął na panewce. Rostow zawrócił konia i galopem ruszył z powrotem. W rozmaitych odstępach czasu rozległy się jeszcze cztery wystrzały i kule na rozmaite tony zaśpiewały gdzieś we mgle. Rostow wstrzymał konia, który jak i on ożywił się nagle pod wpływem strzałów, i pojechał dalej stępa. „No, wal jeszcze, no, jeszcze!”, powtarzał mu w duszy jakiś radosny głos. Lecz wystrzałów więcej nie było.

Dopiero podjeżdżając do Bagrationa, Rostow znów puścił konia galopem i salutując, zbliżył się do generała.

Dołgorukow wciąż upierał się przy swoim zdaniu, że Francuzi się cofnęli, ogniska zaś rozniecili jedynie po to, by wprowadzić Rosjan w błąd.

— Czegoż to dowodzi? — mówił, w chwili gdy Rostow podjeżdżał do nich. — Mogli się cofnąć, lecz zostawić pikiety.

— Widocznie, książę, nie wszyscy jeszcze odeszli — rzekł Bagration. — Do jutra rana… Jutro dowiemy się wszystkiego.

— Na górze pikiety, ekscelencjo, w tym samym miejscu, gdzie były z wieczora! — zaraportował Rostow, pochylając się ku przodowi z ręką przy daszku; nie mógł powstrzymać wesołego uśmiechu wywołanego wycieczką, a zwłaszcza gwizdem kul.

— Dobrze, dobrze — odparł Bagration — dziękuję panu, panie oficerze.

— Ekscelencjo — rzekł Rostow — pozwolę sobie poprosić…

— Co takiego?

— Nasz szwadron wyznaczony jest jutro do rezerwy; czy mógłbym prosić ekscelencję o odkomenderowanie mnie do szwadronu pierwszego?

— Nazwisko?

— Hrabia Rostow.

— A, dobrze! Zostań przy mnie jako oficer ordynansowy.

— Syn Ilii Andriejewicza? — spytał Dołgorukow.

Ale Rostow nie odpowiedział mu.

— Więc mogę mieć nadzieję, ekscelencjo?

— Wydam rozkaz.

„Bardzo możliwe, że jutro poślą mnie z jakimś rozkazem do cesarza”, pomyślał Rostow. „Chwała Bogu!”.

Krzyki i ognie w armii nieprzyjacielskiej pochodziły stąd, że w czasie gdy wojsku czytano rozkaz Napoleona, cesarz sam konno objeżdżał biwaki. Żołnierze, ujrzawszy monarchę, zapalili pęki słomy i z okrzykami: „Vive l'Empereur!” biegli za nim. Rozkaz Napoleona był następujący:





„Żołnierze! Rosyjskie wojsko idzie na was, by pomścić ulmską armię austriacką. Są to te same bataliony, które rozbiliście pod Hollabrunn i które od owego czasu ścigaliście bez ustanku aż do tego miejsca. Pozycje, które zajmujemy, są silne i podczas gdy Rosjanie będą w trakcie okrążania mnie z prawej strony, odsłonią mi swoje skrzydło!

Żołnierze! Sam będę dowodził waszymi batalionami. Będę się trzymał z dala od ognia, jeżeli wy z właściwą sobie odwagą wprowadzicie w szeregi nieprzyjacielskie zamieszanie i popłoch; jeżeliby jednak zwycięstwo choć na chwilę było wątpliwe, ujrzycie waszego cesarza narażającego się w pierwszym szeregu na ciosy nieprzyjaciela. Gdzie idzie o zwycięstwo, tam nie może być wahania, zwłaszcza w takim dniu, w którym w grę wchodzi honor francuskiej piechoty, tak nieodzowny dla honoru całego narodu.

Nie łamać szeregów pod pozorem odprowadzania rannych! Niech każdy będzie do głębi przeniknięty myślą, że trzeba zwyciężyć tych najemników Anglii, pałających taką nienawiścią do naszego narodu. Zwycięstwo to zakończy naszą wyprawę i będziemy mogli powrócić na zimowe kwatery, gdzie zastaną nas nowe francuskie wojska, formujące się we Francji; wówczas pokój, jaki zawrę, godny będzie mojego narodu, was i mnie.

Napoleon”.






XIV

O piątej z rana było jeszcze zupełnie ciemno. Wojska w centrum, rezerwy oraz prawe skrzydło Bagrationa stały bez ruchu, ale na lewym skrzydle, gdzie znajdowały się kolumny piechoty, kawalerii i artylerii, które miały pierwsze zejść z góry, żeby zaatakować francuskie prawe skrzydło i zgodnie z rozkazem odrzucić je w góry czeskie, wszczął się ruch i zaczęto wstawać. Dym ognisk, w które wrzucano wszystko, co zbyteczne, gryzł w oczy. Było zimno i ciemno. Oficerowie pośpiesznie pili herbatę i jedli śniadanie, żołnierze żuli suchary, tupali dla rozgrzewki nogami i grupowali się przy ogniskach, wrzucając do nich resztki namiotów, krzesła, stoły, koła, beczułki i wszystko, czego nie można było zabrać ze sobą. Austriaccy przewodnicy kolumn snuli się między rosyjskimi oddziałami niby zwiastuny natarcia. Skoro tylko oficer austriacki pojawił się koło kwatery dowódcy, w pułku zaczynał się ruch — żołnierze nadbiegali od ognisk, chowali fajeczki za cholewy, a torby do wozów, chwytali karabiny i stawali w szyku. Oficerowie zapinali mundury, przypasywali szpady, wkładali tornistry i pokrzykując, obchodzili szeregi. Taborowi i ordynansi zaprzęgali konie, ładowali i obwiązywali furgony. Adiutanci oraz dowódcy batalionów i pułków wsiadali na konie i robili znak krzyża, wydając pozostającym taborowym ostatnie zarządzenia, pouczenia i zlecenia. Rozlegał się jednostajny tupot tysięcy nóg. Kolumny ruszały, nie wiedząc dokąd i nie widząc wśród mnóstwa ludzi, dymu i gęstniejącej mgły ani miejscowości, z której wychodziły, ani miejscowości, do której miały wejść.

Żołnierza w marszu tak samo otacza, ogranicza i wlecze jego pułk, jak okręt marynarza, który się na nim znajduje. Bez względu na to, jak daleko idzie, bez względu na to, do jakich dziwnych, nieznanych i niebezpiecznych krain się dostaje, wokół niego są zawsze i wszędzie ci sami towarzysze, te same szeregi, ten sam feldfebel Iwan Dmitrowicz, ten sam pies kompanijny Żuczek i to samo dowództwo — jak dla marynarza zawsze i wszędzie są te same pokłady, te same maszty i te same liny okrętowe. Rzadko się zdarza, by żołnierz chciał znać miejsce, w którym znajduje się jego okręt; lecz w dniu bitwy, Bóg wie jak i skąd, w świadomości całego wojska brzmi jednaka surowa nuta, która zapowiada przybliżanie się czegoś decydującego i uroczystego, a budzi w żołnierzu zgoła wyjątkowe zainteresowanie. W dniu bitwy żołnierze starają się wyjść poza krąg spraw swojego pułku i z podnieceniem przysłuchują się, przyglądają i chciwie rozpytują o to, co się dzieje dookoła nich.

Mgła tak zgęstniała, że chociaż świtało, nie widać było nic na odległość dziesięciu kroków. Krzaki wydawały się olbrzymimi drzewami, płaszczyzny — urwiskami i pochyłościami. Wszędzie można było zetknąć się z nieprzyjacielem, niewidzialnym na odległość dziesięciu kroków. Ale kolumny długo szły we mgle, schodząc z gór i wspinając się na nie, mijając osady i opłotki, idąc nową, nieznaną okolicą i nigdzie nie natykając się na wroga. Przeciwnie — i na przedzie, i z tyłu, ze wszystkich stron żołnierze rozpoznawali idące w tym samym kierunku rosyjskie oddziały. Każdemu robiło się przyjemnie na duszy, gdy widział, że tam, dokąd on idzie — to znaczy w niewiadome — idzie jeszcze wielu, wielu rodaków.

— Patrzcie i kurscy przeszli! — mówiono w szeregach.

— Aż strach, bracie, co się tego naszego wojska nabrało! Patrzyłem wczoraj, jak rozłożyli ognie… Nawet końca nie widać! Można powiedzieć: Moskwa!

Chociaż nikt z dowódców kolumn nie podjeżdżał do szeregów i nie rozmawiał z żołnierzami, szli oni raźno — jak zawsze, gdy idzie się do bitwy, a zwłaszcza do ataku (dowódcy kolumn, jak było widać na Radzie Wojennej, niezadowoleni z planowanej bitwy, byli w złym humorze i dlatego spełniali jedynie rozkazy, nie troszcząc się o podnoszenie żołnierzy na duchu). Ale po godzinie marszu w gęstej mgle większość wojska musiała się zatrzymać; szeregi ogarnęła przykra świadomość, że powstał zamęt i nieład. Bardzo trudno wyjaśnić, jakim sposobem taka świadomość się szerzy, lecz jest to niewątpliwe, że rozchodzi się szybko, niepostrzeżenie i niepowstrzymanie jak woda po parowie. Gdyby rosyjskie wojsko było samo, bez sojuszników, możliwe, iż minęłoby dużo czasu, zanim wrażenie nieładu stałoby się ogólną pewnością; lecz teraz, zrzucając ze specjalnym zadowoleniem i jako rzecz oczywistą winę za nieporządki na głupich Niemców, wszyscy byli przekonani, że szkodliwego zamieszania narobiły Szwaby.

— Czego tam stanęli? Zagrodzili drogę! A może się już natknęli na Francuzów?

— Nie, nie słychać! Przecież by strzelali!

— Najpierw pędzono nas naprzód, a teraz stoimy bez sensu w polu. Wszystko te Niemce przeklęte! Diabły bezmózgie!

— Ja bym właśnie ich puścił naprzód. A tak, widzisz, z tyłu ciągną. Ot i stój teraz bez żarcia.

— No co, czy prędko tam ruszą? Mówią, że drogę zatarasowała kawaleria — rzekł oficer.

— Ech, Szwaby przeklęte, własnego kraju nie znają! — powiedział drugi.

— Wy z jakiej dywizji? — krzyknął nadjeżdżający adiutant.

— Z osiemnastej.

— To czemuż tu stoicie? Dawno już powinniście być na przedzie, a teraz do wieczora się nie dopchacie!

— Ot, głupie rozkazy! Sami nie wiedzą, co robią — rzekł oficer, odjeżdżając.

Potem przyjechał generał i gniewnie, nie po rosyjsku, coś krzyczał.

— Tafa-lafa, a zrozumieć nie można, co gada! — odezwał się jeden z żołnierzy, przedrzeźniając odjeżdżającego generała. — Rozstrzelałbym ich wszystkich, tych podleców!

— Kazano być na miejscu o dziewiątej, a nie przeszliśmy nawet połowy drogi. Ładne rozkazy! — rozlegało się z rozmaitych stron.

Zapał, z jakim wojska szły do boju, zaczął się zmieniać w rozgoryczenie i złość na bezsensowne zarządzenia i na Niemców.

Przyczyną zamieszania był fakt, że w czasie marszu austriackiej kawalerii, idącej na lewym skrzydle, wyższe dowództwo doszło do przekonania, że rosyjskie centrum zbyt jest oddalone od prawego skrzydła, i nakazało całej kawalerii przejść na prawą stronę. Kilka tysięcy jeźdźców ruszyło przed piechotę, która wobec tego musiała czekać.

Na przedzie doszło do scysji między austriackim przewodnikiem a rosyjskim generałem. Ten drugi z krzykiem żądał, aby zatrzymano konnicę; Austriak dowodził, że winę ponosi nie on, lecz wyższe władze. A tymczasem wojska stały, nudząc się i upadając na duchu. Po godzinnej przerwie ruszono wreszcie dalej i zaczęto schodzić z góry. Mgła, rzedniejąca wyżej, słała się coraz gęściej w dolinie, dokąd schodziło wojsko. Na przedzie rozległ się jeden, a potem drugi wystrzał, zrazu nieskładnie i w rozmaitych odstępach czasu: „Ttata… Tat”, a potem coraz składniej i szybciej. Rozpoczęła się bitwa nad rzeczką Goldbach.

Nie licząc na spotkanie nieprzyjaciela w dole nad rzeczką i natknąwszy się na niego niespodziewanie we mgle, nie słysząc ani słowa zachęty ze strony wyższych dowódców, przeświadczeni, że nastąpiło opóźnienie, a co najważniejsze, nie widząc nic przed sobą ani naokoło siebie, Rosjanie ostrzeliwali się z wrogiem leniwie i powoli. Ruszali naprzód i znów się zatrzymywali, nie otrzymując na czas rozkazów od dowódców i adiutantów, którzy błąkali się we mgle po nieznanej okolicy, nie odnajdując swoich oddziałów. Tak zaczęła się bitwa dla pierwszej, drugiej i trzeciej kolumny, które zeszły w dół. Kolumna czwarta, przy której znajdował się Kutuzow, stała na wyżynie Pratzeńskiej.

W dolinie, gdzie już walczono, wciąż leżała gęsta mgła — na górze się przetarło, lecz jeszcze nie było widać, co się dzieje na przedzie. Czy wszystkie siły nieprzyjaciela, jak przypuszczano, znajdują się w odległości dziesięciu wiorst czy też znalazły się już tutaj, w tym pasie mgły? Nikt tego nie wiedział do godziny dziewiątej.

Była dziewiąta rano. W dolinie rozpościerało się morze mgły, ale przy wsi Schlapanitz, na wyżynie, gdzie stał Napoleon w otoczeniu swych marszałków, było zupełnie widno. Niebo nad cesarzem było jasne, błękitne; ogromna kula słońca, niby wielki, pusty purpurowy pływak, kołysała się na powierzchni mlecznego morza mgły. Nie tylko wojsko francuskie, lecz i sam Napoleon ze sztabem znajdował się nie po tamtej, lecz po tej stronie strumienia oraz dolnych tarasów wsi Sokolnitz i Schlapanitz, za którymi Rosjanie zamierzali zająć pozycje i rozpocząć bitwę; stał tak blisko rosyjskich wojsk, że mógł gołym okiem odróżnić konnego od piechura. Cesarz, wysunąwszy się nieco przed swych marszałków, siedział na małym siwym arabie; był w granatowym płaszczu — tym samym, w którym odbył kampanię włoską. Milcząc, wpatrywał się we wzgórza, które jak gdyby wyłoniły się z morza mgły, a po których w oddali szły rosyjskie wojska, i przysłuchiwał się odgłosom strzelaniny w parowie. W jego pociągłej jeszcze wówczas twarzy nie drgał ani jeden mięsień; błyszczące oczy nieruchomo wpatrywały się w jakiś punkt. Przypuszczenia Napoleona okazały się słuszne. Wojska rosyjskie częściowo zeszły już do parowu, ku stawom i jeziorom, częściowo ustępowały z wyżyny Pratzeńskiej, którą on właśnie zamierzał atakować i uważał za klucz pozycji. Widział, jak w zagłębieniu między dwiema górami koło wsi Pratzen wciąż w kierunku parowów szły, połyskując bagnetami, rosyjskie kolumny i jedna za drugą znikały we mgle. Z wiadomości, jakie otrzymał z wieczora, z odgłosów kół i kroków słyszanych w nocy przez pikiety, z bezładnych ruchów wojsk rosyjskich — wnioskował jasno, że sojusznicy sądzą, iż jest on daleko przed nimi; wiedział, że kolumny pod Pratzen stanowią centrum armii rosyjskiej i że centrum to zostało już dostatecznie osłabione, by je z powodzeniem zaatakować; ale wciąż jeszcze nie rozpoczynał działań.

Dzisiejszy dzień był dla Napoleona uroczysty — rocznica jego koronacji. Nad ranem zdrzemnął się na kilka godzin i zdrów, wesół, rześki, w tym szczęśliwym nastroju, w którym wszystko wydaje się możliwe i wszystko się udaje, dosiadł konia i wyjechał w pole. Stał nieruchomo, patrząc na siniejącą spoza mgły wyżynę, a na jego chłodnej twarzy malował się ów specjalny odcień dufnego a zasłużonego szczęścia, jaki miewają zakochani i szczęśliwi chłopcy. Marszałkowie stali za nim, nie śmiąc przerywać jego zamyślenia. Patrzył to na wzgórza pratzeńskie, to na wynurzające się spoza mgły słońce.

Gdy wyłoniło się całkowicie i oślepiającym blaskiem bluznęło na pola i mgły, Napoleon, jak gdyby tylko na to czekał, zdjął z pięknej, białej ręki rękawiczkę, dał nią znak marszałkom i wydał rozkaz do bitwy. Marszałkowie w towarzystwie adiutantów pogalopowali w różne strony i po kilku chwilach główne siły armii francuskiej ruszyły szybko w stronę wyżyny Pratzeńskiej, którą rosyjskie wojska stopniowo opuszczały, schodząc na lewo do parowu.



XV

O ósmej Kutuzow pojechał konno do wsi Pratzen na czele czwartej kolumny Miłoradowicza, mającej zająć miejsca oddziałów Przybyszewskiego i Langerona, które zeszły już na dół. Przywitawszy się z ludźmi z pierwszego pułku, kazał ruszyć, dając tym do zrozumienia, że ma zamiar osobiście prowadzić ten oddział. Zbliżywszy się do wsi, stanął. Książę Andrzej znajdował się za nim w tłumie ludzi stanowiących świtę głównodowodzącego. Książę czuł się podniecony, rozdrażniony, a równocześnie opanowany i spokojny, jak to bywa, gdy nadchodzi dawno upragniona chwila. Był głęboko przekonany, że jest to dzień jego Tulonu lub jego mostu d'Arcole. Nie wiedział, jak to się odbędzie, lecz czuł, że nastąpi z pewnością. Znał o tyle okolicę i położenie własnych wojsk, o ile mogło to być wiadome komukolwiek z rosyjskiej armii. Zapomniał o swym własnym strategicznym planie, o którego wykonaniu, oczywiście, nie mógł teraz nawet myśleć. Przyjąwszy plan Weyhrothera, przewidywał mogące się zdarzyć przypadki i rozważał nowe możliwości, w których przydałaby się szybkość orientacji i decyzji.

Na lewo, w dole, we mgle słychać było strzelaninę między niewidocznymi wojskami. Księciu Andrzejowi zdawało się, że właśnie tam skoncentruje się walka i wytworzy trudna sytuacja. „Zostanę tam posłany”, myślał, „z brygadą albo z dywizją. I ze sztandarem w ręku pójdę naprzód i zdruzgocę wszystko, co napotkam na swej drodze”.

Nie mógł obojętnie patrzeć na sztandary mijających go batalionów. Widząc je, myślał wciąż: „Może to właśnie ten sztandar, z którym wypadnie mi iść na czele wojsk…?”.

Nad ranem nocna mgła zostawiła na wyżynach tylko szron, zmieniający się w rosę, ale w dolinach rozpościerała się jeszcze jak mlecznobiałe morze. W parowie na lewo, dokąd zeszły rosyjskie wojska i skąd dochodziły odgłosy strzelaniny, nic nie było widać. Nad wzgórzami jaśniało czyste, ciemnolazurowe niebo, a na prawo — ogromna kula słońca. Na przedzie, daleko na przeciwległym brzegu, z morza mgły wyłaniały się lesiste wzgórza, na których powinna była stać armia nieprzyjacielska, i rysowały się jakieś niewyraźne kształty. Na prawo wchodziła w obręb mgły gwardia, rozbrzmiewająca tupotem nóg oraz turkotem kół i połyskująca z rzadka bagnetami; na lewo za wsią masy kawalerii nadchodziły i znikały w morzu mgły. Z przodu i z tyłu szła piechota. Głównodowodzący stał przy wjeździe do wsi, gdzie mijały go przechodzące wojska. Kutuzow wyglądał tego dnia na wyczerpanego i rozdrażnionego. Nagle mijająca go piechota stanęła najwidoczniej bez rozkazu, ponieważ coś ją na przedzie zatrzymało.

— Niechże pan nareszcie powie, żeby bataliony ustawiały się w kolumny i obchodziły wieś — rzekł gniewnie Kutuzow do generała, który właśnie nadjechał. — Czy nie rozumie pan, ekscelencjo, że gdy idziemy na nieprzyjaciela, nie możemy rozciągać się w tej ciasnej wiejskiej ulicy?

— Miałem zamiar formować się za wsią, ekscelencjo — odparł generał.

Kutuzow roześmiał się zgryźliwie.

— Ładnie będzie pan wyglądał, rozwijając się w szyk na oczach nieprzyjaciela, bardzo ładnie!

— Nieprzyjaciel jeszcze daleko, ekscelencjo. Według dyspozycji planu…

— Plan? — zjadliwie krzyknął Kutuzow. — Kto panu to powiedział? Zechce pan postępować według moich rozkazów!

— Rozkaz!

— Mon cher — rzekł szeptem Nieswicki do księcia Andrzeja — le vieux est d'une humeur de chien.

Do Kutuzowa podjechał galopem oficer austriacki z zielonym pióropuszem na kapeluszu i w białym mundurze, pytając w imieniu cesarza, czy czwarta kolumna już wyruszyła.

Kutuzow, nie odpowiadając, odwrócił się i spojrzenie jego przypadkowo padło na księcia Andrzeja stojącego tuż obok. Gdy ujrzał Bołkońskiego, wzrok jego zmiękł i stracił wyraz zły i zgryźliwy, jak gdyby głównodowodzący zdawał sobie sprawę, że jego adiutant nie ponosi winy za to, co się dzieje. Nie odpowiadając austriackiemu adiutantowi, zwrócił się do Bołkońskiego:

— Allez voir, mon cher, si la troisième division a dépassé le village. Dites-lui de s'arrêter et d'attendre mes ordres.

Gdy książę Andrzej odjeżdżał, zatrzymał go jeszcze:

— Et demandez-lui si les tirailleurs sont postés — dodał. — Ce qu'ils font! Ce qu'ils font! — powiedział do siebie, nie odpowiadając w dalszym ciągu Austriakowi.

Książę Andrzej pogalopował, żeby spełnić rozkaz.

Minąwszy wszystkie idące przed nim bataliony, zatrzymał trzecią dywizję i stwierdził, iż rzeczywiście na froncie rosyjskich oddziałów nie wystawiono ubezpieczającej tyraliery. Dowódca pułku, który był na przedzie, zdziwił się bardzo, usłyszawszy rozkaz głównodowodzącego, żeby rozsypać strzelców w tyralierę; stał tu bowiem całkowicie pewny, że przed nim znajdują się jeszcze inne formacje i że nieprzyjaciel nie może być bliżej niż w odległości dziesięciu wiorst. Rzeczywiście, nie było tu widać nic prócz pustej, lekko opadającej w dół przestrzeni, spowitej w gęstą mgłę. Rozkazawszy w imieniu głównodowodzącego, aby naprawiono niedopatrzenie, książę Andrzej pogalopował z powrotem. Kutuzow stał wciąż jeszcze na tym samym miejscu i zgarbiwszy się na siodle jak starzec całym swym ociężałym ciałem, szeroko ziewnął, zamknąwszy oczy. Wojsko, stojąc z bronią u nogi, już się nie ruszało.

— Dobrze, dobrze — rzekł głównodowodzący do księcia i zwrócił się do generała, który z zegarkiem w ręku twierdził, że czas ruszyć, ponieważ wszystkie kolumny z lewego skrzydła zeszły już na dół. — Zdążymy jeszcze, ekscelencjo — rzekł Kutuzow, ziewając. — Zdążymy! — powtórzył.

W tej chwili za Kutuzowem rozległy się w oddali głosy wiwatujących pułków i wrzawa ta zaczęła szybko rosnąć na całej linii maszerujących rosyjskich kolumn. Widocznie ten, kogo witały pułki, jechał szybko. Gdy zaczęli krzyczeć żołnierze pułku, przed którym stał Kutuzow, głównodowodzący odjechał nieco na bok i zmarszczywszy brwi, obejrzał się za siebie. Drogą z Pratzen nadciągał jakby szwadron różnokolorowych jeźdźców. Dwaj z nich w pełnym galopie pędzili obok siebie na czele pozostałych. Jeden był w czarnym mundurze, miał biały pióropusz i siedział na kasztanowatym anglezie, drugi, w białym mundurze — na karym. Byli to dwaj monarchowie ze świtą. Kutuzow, z afektacją gorliwego służbisty przed frontem, zakomenderował: „Baczność!” i salutując, podjechał ku cesarzowi. Zmieniła się nagle cała jego postać i zachowanie. Przyjął postawę podwładnego, który nie rozumuje samodzielnie. Z uniżonością pełną zarazem napuszenia, co najwidoczniej nieprzyjemnie uderzyło cesarza Aleksandra, zbliżył się do niego, wciąż salutując.

Przykre wrażenie, jak resztki mgły na jasnym niebie, przebiegło przez młodą, radosną twarz monarchy i znikło. Po przebytej niedyspozycji był nieco szczuplejszy niż na polu pod Ołomuńcem, gdzie go po raz pierwszy za granicą zobaczył Bołkoński; ale wciąż to samo czarujące połączenie dostojeństwa i łagodności malowało się w jego przepięknych szarych oczach, wąskie usta kryły to samo bogactwo różnorodnych wyrazów z dominującym odcieniem dobrotliwej, niewinnej młodości.

Na przeglądzie pod Ołomuńcem cesarz był bardziej majestatyczny, tutaj — weselszy i energiczniejszy. Po przegalopowaniu trzech wiorst nieco się zarumienił; zatrzymawszy konia, odetchnął i obejrzał się na twarze swej świty, równie młode i ożywione jak jego twarz. I Czartoryski, i Nowosilcow, i książę Wołkoński, i Stroganow, i wszyscy inni bogato odziani, weseli młodzi ludzie na wspaniałych, wypielęgnowanych, świeżych i z lekka spoconych koniach, rozmawiając i uśmiechając się, stanęli za cesarzem. Cesarz Franciszek, rumiany, młody człowiek o długiej twarzy, rozglądając się dookoła wolno i z zakłopotaniem, trzymał się niezwykle prosto na pięknym karym ogierze. Wezwawszy jednego ze swych białych adiutantów, zapytał go o coś. „Prawdopodobnie, o której wyjechali”, pomyślał książę Andrzej, obserwując swego dawnego znajomego z uśmiechem, którego nie mógł powstrzymać, i przypominając sobie swą audiencję. W świcie obydwóch cesarzy byli dobrani oficerowie ordynansowi, dziarscy Rosjanie i Austriacy z gwardii i pułków liniowych. Między nimi znajdowały się prowadzone przez berajterów zapasowe piękne cesarskie konie, okryte haftowanymi czaprakami.

Jak niekiedy przez otwarte okno wionie do dusznego pokoju świeże powietrze pól, tak na markotny sztab Kutuzowa wionęło energią i wiarą w powodzenie od tej wspaniałej młodzieży, która nadjechała galopem.

— Czemu pan nie zaczyna, Michale Iłłarionowiczu? — zwrócił się pośpiesznie cesarz Aleksander do Kutuzowa, spojrzawszy uprzejmie na cesarza Franciszka.

— Jeszcze czekam, najjaśniejszy panie — odparł Kutuzow, pochylając się z szacunkiem.

Cesarz nadstawił ucha i z lekka zmarszczył czoło, dając do zrozumienia, że nie dosłyszał.

— Czekam jeszcze, najjaśniejszy panie — powtórzył Kutuzow (książę Andrzej zauważył, że gdy Kutuzow wymawiał słowo „czekam”, drgnęła mu nienormalnie górna warga) — nie wszystkie kolumny się zebrały, najjaśniejszy panie.

Cesarz dosłyszał, lecz odpowiedź ta widocznie mu się nie spodobała; wzruszył przygarbionymi ramionami i spojrzał na stojącego obok Nowosilcowa, jakby skarżąc mu się tym spojrzeniem na Kutuzowa.

— Przecież nie jesteśmy na Marsowym Polu, Michale Iłłarionowiczu, gdzie nie rozpoczyna się parady, dopóki nie nadejdą wszystkie pułki — rzekł, spojrzawszy znów w oczy cesarzowi Franciszkowi, jakby zapraszając go, żeby przysłuchał się jego słowom, o ile sam nie bierze w tej rozmowie udziału; lecz austriacki monarcha w dalszym ciągu rozglądał się i nie słuchał.

— Dlatego właśnie nie zaczynam, najjaśniejszy panie — rzekł dźwięcznym głosem Kutuzow, jakby uprzedzając możliwość, że nie będzie dosłyszany, a w twarzy jego jeszcze raz coś drgnęło. — Właśnie dlatego nie zaczynam, najjaśniejszy panie, że nie jesteśmy na paradzie na Marsowym Polu — rzekł wyraźnie i dobitnie.

W świcie cesarza na wszystkich twarzach, które momentalnie zamieniły ze sobą spojrzenia, odmalował się żal i wyrzut. „Chociaż stary, jednak nie powinien, w żadnym wypadku nie powinien tak mówić”, wyrażały wszystkie oblicza.

Cesarz uporczywie i wnikliwie wpatrzył się w oczy Kutuzowa, czekając, czy nie powie on jeszcze czegoś. Lecz głównodowodzący, z szacunkiem pochyliwszy głowę, zdawał się ze swej strony czegoś oczekiwać. Milczenie trwało około minuty.

— Zresztą, jeżeli najjaśniejszy pan rozkaże… — rzekł wreszcie Kutuzow, podnosząc głowę i zmieniając znów ton na poprzedni: tępego generała nie rozumującego, lecz ślepo spełniającego rozkazy.

Ruszył z miejsca i wezwawszy do siebie naczelnika kolumny, Miłoradowicza, wydał mu rozkaz natarcia.

Wojsko poruszyło się i dwa bataliony pułku nowgorodzkiego wraz z batalionem apszerońskim ruszyły naprzód, mijając cesarza.

Gdy przechodził batalion apszeroński, rumiany Miłoradowicz, bez płaszcza, w mundurze z orderami, we włożonym na bakier kapeluszu z ogromnym pióropuszem, wysunął się galopem naprzód i chwacko salutując, osadził konia przed cesarzem.

— Z Bogiem, generale! — rzekł monarcha.

— Ma foi, Sire, nous ferons ce que sera dans notre possibilité, Sire — odrzekł Miłoradowicz, wywołując jednakże swym kiepskim francuskim akcentem drwiące uśmiechy panów ze świty.

Nagłym ruchem zawrócił konia i stanął nieco poza cesarzem. Apszerońcy, podnieceni obecnością monarchy, mijali obydwóch cesarzy oraz ich świty, wybijając takt dziarsko i żywo.

— Chłopcy! — krzyknął głośnym, pewnym siebie, wesołym głosem Miłoradowicz, widocznie do takiego stopnia pobudzony odgłosami strzelaniny, wyczekiwaniem bitwy i widokiem apszerońskich zuchów, dawnych swych Suworowskich towarzyszy (którzy tak dziarsko mijali monarchów), że zapomniał o obecności cesarza. — Chłopcy, to dla was nie pierwszyzna zdobywać wieś!

— Według rozkazu, panie generale! — odkrzyknęli żołnierze.

Koń cesarza spłoszył się na skutek nieoczekiwanego krzyku. Nosił on Aleksandra jeszcze na przeglądach w Rosji, a tutaj na polu pod Austerlitz również dźwigał swego jeźdźca, wytrzymując roztargnione uderzenia jego lewej nogi i nadstawiając uszu na odgłosy strzałów zupełnie tak samo, jak robił to na Polu Marsowym, nie rozumiejąc ani owych wystrzałów, ani sąsiedztwa karego ogiera cesarza Franciszka, ani tego wszystkiego, co mówił, myślał i czuł owego dnia jego jeździec.

Cesarz z uśmiechem zwrócił się do jednego ze swych zaufanych, wskazując mu dzielnych apszerońców i coś do niego mówiąc.



XVI

Kutuzow w towarzystwie adiutantów ruszył stępa za karabinierami.

Przejechawszy z pół wiorsty na tyłach kolumny, zatrzymał się koło samotnego opuszczonego domu (prawdopodobnie dawnej oberży) przy rozwidleniu dwóch dróg. Obydwie szły z góry i obydwiema ciągnęło wojsko.

Mgła zaczęła rzednąć i w oddaleniu dwóch wiorst widać już było, jakkolwiek niedokładnie, nieprzyjacielskie wojska na przeciwległych wzniesieniach. Na lewo, w dole, słychać było lepiej strzelaninę. Kutuzow stanął, rozmawiając z austriackim generałem. Książę Andrzej został nieco z tyłu, wpatrując się w nich; chcąc prosić o lunetę, zwrócił się do adiutanta.

— Proszę popatrzeć, proszę popatrzeć! — odparł adiutant, nie patrząc na wojsko w dali, lecz na stok góry przed nimi. — Przecież to Francuzi.

Obydwaj generałowie oraz adiutanci zaczęli wyrywać sobie nawzajem lunetę. Wszystkie twarze nagle zmieniły się i na wszystkich odmalowało się przerażenie. Sądzono, że Francuzi znajdują się w odległości dwu wiorst — ci zaś zjawili się raptem i niespodziewanie tuż przed wojskami rosyjskimi.

— Czy to nieprzyjaciel? Nie! Tak, patrzcie, to on! Z pewnością… Cóż to znaczy? — rozległy się głosy.

Książę Andrzej gołym okiem ujrzał w dole, na prawo, idącą naprzeciw apszerońców zwartą kolumnę Francuzów w odległości najwyżej 500 kroków od miejsca, gdzie stał Kutuzow.

„Oto chwila decydująca! Teraz kolej na mnie!”, pomyślał i smagnąwszy konia, podjechał do Kutuzowa.

— Trzeba zatrzymać apszerońców, ekscelencjo! — zawołał.

Lecz w tejże chwili wszystko przysłonił dym, rozległa się bliska strzelanina, a naiwny, wystraszony głos w odległości dwóch kroków od księcia Andrzeja krzyknął:

— No, bracia, koniec!

I jak gdyby głos ten był komendą, wszystko rzuciło się do ucieczki.

Bezładne, wciąż narastające gromady biegły w tył, na miejsce, gdzie pięć minut temu wojska mijały monarchów. Nie tylko trudno było zatrzymać te tłumy, lecz samemu trudno było ustać, nie dając się pociągnąć do tyłu wraz z nimi. Bołkoński starał się tylko utrzymać na miejscu i rozglądając się dookoła, nie rozumiał, nie mógł pojąć, co się przed nim dzieje. Nieswicki, wściekły, czerwony, niepodobny do siebie, krzyczał do Kutuzowa, że jeżeli generał natychmiast nie odjedzie, to z pewnością dostanie się do niewoli. Głównodowodzący stał jednak w miejscu i nie odpowiadając, wyjął chustkę. Z policzka ciekła mu krew. Książę Andrzej przecisnął się do niego.

— Ekscelencja ranny? — spytał, z trudem powstrzymując drganie dolnej szczęki.

— Rana nie tutaj, lecz oto gdzie! — odparł Kutuzow, przyciskając chustkę do zranionego policzka i wskazując uciekających. — Zatrzymać ich! — krzyknął, lecz w tejże chwili prawdopodobnie nabrał przekonania, że niepodobna ich powściągnąć, uderzył konia i odjechał na prawo.

Nowa fala zbiegów zagarnęła go ze sobą i powlokła w tył.

Wojsko uciekało tak zbitą masą, że kto wpadł w tłum, nie mógł się z niego wydostać. Ktoś krzyczał: „Ruszaj! Czego stoisz?”, ktoś, odwracając się strzelał w powietrze; ktoś inny bił konia, na którym jechał sam Kutuzow. Wydostawszy się z najwyższym wysiłkiem z potoku uciekających, głównodowodzący ze świtą, zmalałą prawie o połowę, odjechał w lewo, gdzie rozlegały się strzały armatnie. Wyszedłszy z gęstwiny uciekinierów i starając się nie odstępować Kutuzowa, książę Andrzej zobaczył na stoku góry, wśród dymu, strzelającą jeszcze baterię rosyjską, ku której biegli Francuzi. Powyżej stała rosyjska piechota, nie ruszając naprzód na odsiecz baterii ani nie cofając się wraz z uciekającymi. Generał zbliżył się konno do Kutuzowa. W świcie głównodowodzącego zostało zaledwie czterech ludzi. Wszyscy byli bladzi i w milczeniu zamieniali spojrzenia.

— Zatrzymajcie tych łajdaków! — rzekł bez tchu Kutuzow do dowódcy pułku, wskazując uciekających.

Ale w tejże chwili, jakby za karę, ponad pułkiem i świtą przeleciały ze świstem kule niby rój ptaszków — Francuzi, atakując baterię, zobaczyli głównodowodzącego i zaczęli strzelać do niego. Podczas salwy dowódca pułku schwycił się za nogę. Kilku żołnierzy upadło, a podchorąży, stojący ze sztandarem, wypuścił go z rąk; sztandar zachwiał się i padł, zahaczając o karabiny stojących obok żołnierzy. Ci bez komendy zaczęli strzelać.

— O-o-och! — z wyrazem rozpaczy jęknął Kutuzow i obejrzał się. — Bołkoński! — szepnął głosem drżącym wobec świadomości starczej bezsiły. — Bołkoński! — wyszeptał raz jeszcze, wskazując na batalion w rozsypce i na nieprzyjaciela — Cóż to…?

Zanim jednak skończył mówić, książę Andrzej, czując dławiące go w gardle łzy wstydu i gniewu, już zeskakiwał z konia i biegł do sztandaru.

— Chłopcy, naprzód! — krzyknął głosem dziecinnie przenikliwym.

„Nareszcie!”, pomyślał schwyciwszy drzewce i z rozkoszą wsłuchując się w świst kul, najoczywiściej skierowanych właśnie na niego. Kilku żołnierzy upadło.

— Hura! — krzyknął, ledwo utrzymując w rękach ciężki sztandar, i pobiegł naprzód z niewzruszoną pewnością, że cały batalion podąży za nim.

Rzeczywiście, zaledwie kilka kroków przebiegł sam; za nim ruszył jeden, potem drugi żołnierz, aż nagle cały batalion z krzykiem „Hura!” runął naprzód i wyminął go. Podoficer batalionu podbiegł i odebrał chwiejący się w rękach księcia Andrzeja ciężki sztandar, lecz natychmiast został zabity. Książę znów schwycił sztandar i wlokąc go za drzewce, biegł za batalionem. Przed sobą widział artylerzystów, z których jedni walczyli, a inni porzucali armaty i biegli mu naprzeciw; widział też francuskich żołnierzy piechoty, którzy, chwytając artyleryjskie konie, zawracali rosyjskie działa. Książę z batalionem był już w odległości dwudziestu kroków od nich. Słyszał nad sobą bezustanny świst kul, a z prawej i z lewej strony obok niego co chwila, jęcząc, padali żołnierze. Ale nie patrzył na nich; wpatrywał się tylko w to, co działo się przed nim w baterii. Dokładnie widział teraz postać rudego artylerzysty w przekrzywionym czaku, ciągnącego za jeden koniec wycior, który francuski żołnierz szarpał za drugi koniec ku sobie. Widział dokładnie przerażony, a zarazem rozwścieczony wyraz twarzy tych dwóch ludzi, którzy widocznie nawet nie rozumieli, co czynią.

„Co oni robią?”, pomyślał, patrząc na nich. „Dlaczego ten rudy artylerzysta nie ucieka, jeżeli nie ma broni? Dlaczego Francuz go nie zakłuje? Przecież zanim zdąży odbiec, Francuz przypomni sobie o bagnecie i zakłuje go!”.

Rzeczywiście, inny Francuz z nastawionym bagnetem podbiegł do walczących i los rudego artylerzysty, wciąż jeszcze nierozumiejącego, co go czeka, i z tryumfem wydzierającego wycior, miał się dokonać. Ale książę Andrzej nie widział, czym się to skończyło. Wydało mu się nagle, że jeden z najbliższych żołnierzy z całym rozmachem uderzył go mocno kijem w głowę. Było to nieco bolesne, a zwłaszcza nieprzyjemne, gdyż ból rozpraszał uwagę, przeszkadzając w patrzeniu.

„Co to? Padam, nogi się pode mną załamują”, pomyślał i upadł na wznak. Otworzył oczy w nadziei, że zobaczy, jak się skończyła walka Francuzów z artylerzystami, i dowie się, czy rudy artylerzysta został zabity i czy armaty wzięte czy uratowane. Ale nie widział nic. Nie było nad nim nic prócz nieba, wysokiego nieba, niezbyt jasnego, ale jednak niezmiernie wysokiego, z powoli pełznącymi po nim szarymi obłokami. „Jak cicho, jak spokojnie i uroczyście! Zupełnie inaczej niż wtedy, kiedy uciekałem… Kiedy uciekaliśmy, krzyczeli i walczyli”, myślał książę. „Zupełnie inaczej niż wtedy, gdy Francuz i nasz artylerzysta z rozwścieczonymi i przerażonymi twarzami wyrywali sobie wycior… Zupełnie inaczej płyną obłoki po tym wysokim, bezgranicznym niebie… Nie, nic prócz niego nie istnieje. Jakże mogłem przedtem nie widzieć tego wysokiego nieba? I jakże szczęśliwy jestem, że je nareszcie zobaczyłem! Tak! Wszystko poza tym bezgranicznym niebem jest marnością i fałszem. Ale nawet i tego nie ma, nie ma nic prócz ciszy i spokoju. Chwała Bogu!”.



XVII

Na prawym skrzydle u Bagrationa bitwa jeszcze się o dziewiątej nie zaczęła. Nie chcąc zgodzić się na rozpoczęcie walki, którego żądał Dołgorukow, a pragnąc zrzucić z siebie odpowiedzialność, Bagration zaproponował księciu, żeby posłać do głównodowodzącego z zapytaniem o decyzję. Wiedział, że jedno skrzydło od drugiego dzieli odległość prawie dziesięciu wiorst i że jeżeli ten, kogo wyślą, nie zostanie zabity (co było bardzo prawdopodobne), jeżeli nawet znajdzie naczelnego wodza (co było nader trudne), nie zdąży wrócić przed wieczorem.

Książę Bagration obrzucił świtę spojrzeniem swych dużych, nic niemówiących, zaspanych oczu i pierwsza nasunęła mu się twarz Rostowa — dziecinna, pełna wzruszenia i nadziei. Posłano więc jego.

— A jeżeli spotkam wpierw najjaśniejszego pana, a nie głównodowodzącego, ekscelencjo? — spytał Rostow, salutując.

— Może pan wówczas spytać o to jego cesarską mość — śpiesznie, uprzedzając Bagrationa, rzekł Dołgorukow.

Po wyjściu z szeregu Rostow zdążył przespać nad ranem parę godzin i czuł się teraz wesoły, śmiały, zdecydowany i pewny swego szczęścia; ruchy miał sprężyste i był w tym nastroju, w jakim wszystko wydaje się łatwe, radosne i możliwe.

Tego ranka spełniały się wszystkie jego pragnienia. Miała się odbyć decydująca bitwa, a on brał w niej udział; to jeszcze nie wszystko: był oficerem ordynansowym przy najodważniejszym generale; i jeszcze więcej: jechał z poleceniem do Kutuzowa, a może nawet do samego cesarza. Ranek był jasny, konia miał dobrego, czuł się wesoły i radosny. Otrzymawszy rozkaz, puścił konia w cwał i pogalopował wzdłuż linii. Zrazu jechał wzdłuż frontu wojsk Bagrationa, niebiorących jeszcze udziału w bitwie i stojących nieruchomo. Potem wpadł na teren zajęty przez kawalerię Uwarowa i zauważył tu przesuwanie się oddziałów oraz oznaki przygotowań do bitwy. Minąwszy kawalerię, usłyszał już wyraźnie przed sobą huk wystrzałów armatnich i karabinowych. Strzelanina wciąż się potęgowała.

W świeżym powietrzu ranka rozlegały się teraz — nie tak jak przedtem w nierównych odstępach — po dwa i trzy strzały karabinowe, a potem jeden lub dwa wystrzały dział; na stokach gór przed wsią Pratzen słychać było łoskot salw karabinowych, przerywanych tak częstymi wystrzałami armatnimi, że niektóre z nich nie wyodrębniały się, lecz zlewały w jeden ogólny huk.

Widać było, jak dymki z broni palnej biegały na stokach, jak gdyby doganiając się wzajemnie, a dymy armatnie kłębiły się, rozpływały i zlewały ze sobą. Wśród tego dymu dzięki błyskom bagnetów widać było przesuwające się masy piechoty i wąskie pasy artylerii z zielonymi jaszczami.

Na wzgórku Rostow zatrzymał na chwilę konia, żeby rozejrzeć się w sytuacji, lecz pomimo napiętej uwagi nie mógł ani niczego rozróżnić, ani pojąć — wśród dymu poruszali się jacyś ludzie, z przodu i z tyłu sunęły jakieś formacje wojsk, ale po co? Kto? Dokąd? Nic nie można było zrozumieć. Ani ten widok, ani te odgłosy nie budziły w nim żadnego uczucia przygnębienia czy onieśmielenia; przeciwnie, dodawały mu energii i odwagi.

„No, jeszcze, jeszcze!”, zwracał się w myślach do tych odgłosów i znów ruszał galopem, zagłębiając się coraz bardziej w strefę wojsk wchodzących już do walki.

„Nie wiem, jak tam będzie, ale wszystko będzie dobrze!”, myślał. Minąwszy jakieś austriackie oddziały, zobaczył, że dalsze pułki (była to gwardia) biorą już udział w boju.

„Tym lepiej”, pomyślał. „Przypatrzę się z bliska”.

Jechał prawie wzdłuż linii frontu. Kilku jeźdźców galopowało naprzeciw niego. Byli to ułani gwardii, którzy w rozsypce powracali z ataku. Rostow minął ich, zauważył mimo woli, że jeden jest zakrwawiony, i popędził dalej.

„Nic mi do tego!”, pomyślał. Nie zdążył przejechać kilkuset kroków, gdy na lewo, przecinając mu drogę, ukazała się na całym obszarze pola ogromna masa kawalerzystów na karych koniach i w białych wspaniałych mundurach; jechali kłusem prosto na niego. Rostow puścił wierzchowca pełnym galopem, by kawalerzystom zejść z drogi, i byłby ich wyminął, gdyby posuwali się w jednakowym tempie; lecz jeźdźcy wciąż przyśpieszali biegu, aż niektóre konie pędziły już galopem, a Rostow coraz dokładniej słyszał tętent kopyt i szczęk broni, coraz dokładniej widział konie, postacie i nawet twarze. Byli to rosyjscy kawalergardziści, pędzący do ataku, na francuską kawalerię, która szła im naprzeciw.

Kawalergardziści galopowali, lecz wciąż jeszcze panowali nad końmi. Rostow widział już ich twarze i usłyszał komendę: „Marsz, marsz!”, podaną przez oficera, który wypuścił w skok swego rasowego wierzchowca. Rostow w obawie, że go stratują lub zawloką do ataku na Francuzów, pędził wzdłuż frontu co koń wyskoczy, a jednak nie zdążył ich wyminąć.

Skrzydłowy kawalergardzista, ospowaty mężczyzna olbrzymiego wzrostu, nachmurzył się gniewnie, ujrzawszy przed sobą Rostowa, z którym niechybnie musiałby się zderzyć. Byłby go bezsprzecznie zwalił z nóg razem z jego Beduinem (Rostow sam sobie wydał się nagle mały i słabiutki w porównaniu z tymi olbrzymimi ludźmi i końmi), gdyby Mikołajowi nie przyszło na myśl wywinąć nahajką przed koniem kawalergardzisty. Rosły kruczoczarny wierzchowiec rzucił się w bok, położywszy po sobie uszy, lecz ospowaty kawalergardzista wbił mu z rozmachem w boki ogromne ostrogi i koń, machnąwszy ogonem, pomknął jeszcze szybciej z wyciągniętą szyją. Ledwie kawalergardziści minęli Rostowa, usłyszał ich okrzyk „Hura!” i obejrzawszy się, spostrzegł, że przednie szeregi zmieszały się z obcymi, prawdopodobnie francuskimi kawalerzystami z czerwonymi epoletami. Dalej nic nie można było zobaczyć, ponieważ natychmiast zaczęły z którejś strony walić armaty i wszystko przesłonił dym.

W chwili gdy kawalergardziści, minąwszy go, znikli w dymie, Rostow zawahał się, czy ma galopować za nimi, czy też jechać, dokąd go posłano. Był to ów wspaniały atak kawalerii, który wzbudził podziw nawet we Francuzach. Rostow ze zgrozą usłyszał później, że z całej tej masy ogromnych, pięknych mężczyzn, ze wszystkich tych wspaniałych, bogatych młodzieńców, oficerów i junkrów, dosiadających wysokiej wartości wierzchowców, zostało po ataku tylko osiemnastu.

„Nie ma im czego zazdrościć! Nic straconego! A może zaraz zobaczę cesarza!”, pomyślał i pogalopował dalej.

Zrównawszy się z gwardyjską piechotą, zorientował się, że poprzez nią i obok niej przelatują pociski; stwierdził to nie dlatego, że usłyszał wybuchy, lecz dlatego, że na twarzach żołnierzy dojrzał niepokój, a na twarzach oficerów — nienaturalny, marsowy, uroczysty wyraz.

Mijając jeden z gwardyjskich pułków piechoty, usłyszał głos wołający go po nazwisku:

— Rostow!

— Co? — odkrzyknął, nie poznając Borysa.

— No, dostaliśmy się na pierwszą linię! Nasz pułk był w ataku! — rzekł Borys, uśmiechając się owym uśmiechem uszczęśliwionych młodych ludzi, którzy po raz pierwszy znaleźli się w ogniu.

Rostow stanął.

— No, no! — rzekł. — I jak tam?

— Odparliśmy! — z ożywieniem rzekł Borys, stając się nagle gadatliwy. — Wyobrażasz to sobie?

I zaczął opowiadać, jak gwardia, zająwszy pozycję i ujrzawszy przed sobą wojsko, sądziła, że to Austriacy. Lecz nagle posypały się z tamtej strony pociski, a wtedy gwardia zrozumiała, że niespodzianie znalazła się na pierwszej linii i nieoczekiwanie musi wziąć udział w bitwie. Rostow nie dosłuchał do końca i spiął konia.

— Dokąd jedziesz? — spytał Borys.

— Do jego cesarskiej mości z rozkazem.

— Stoi tam — rzekł Borys, któremu się zdawało, że Rostow powiedział „jego książęcej mości”.

Wskazał mu wielkiego księcia, który w odległości stu kroków od nich, w mundurze kawalergardy i w kasku, ze wzniesionymi ramionami i zmarszczonymi brwiami, coś wołał do białego i bladego oficera austriackiego.

— Ale przecież to wielki książę, a ja jadę do głównodowodzącego albo do cesarza! — rzekł Rostow i spiął konia.

— Hrabio, hrabio! — krzyknął Berg, równie podniecony jak Borys, podbiegając z drugiej strony. — Hrabio, ranny jestem w prawą rękę — (pokazał zakrwawioną rękę obwiązaną chustką do nosa) — a jednak zostałem na linii! Hrabio, trzymam szpadę lewą ręką, w naszym rodzie von Bergów wszyscy byli rycerzami!

Jeszcze coś mówił, ale Rostow nie słuchał i pojechał dalej.

Minąwszy gwardię i pusty teren — żeby nie trafić znów na pierwszą linię, jak wówczas, kiedy wpadł pod atak kawalerii — Rostow pojechał wzdłuż rezerw, omijając z dala miejsce, skąd słychać było ożywioną strzelaninę i kanonadę. Nagle tuż przed sobą, na tyłach rosyjskich oddziałów, w miejscu, gdzie w żadnym razie nie mógł przypuszczać obecności nieprzyjaciela, usłyszał zupełnie blisko strzały karabinowe.

„Co to może być?”, pomyślał. „Nieprzyjaciel na tyłach naszych wojsk? To niemożliwe!”. I ogarnął go nagle przeraźliwy strach o siebie i o los bitwy. „Wszystko jedno”, myślał, „teraz już objechać tego nie mogę, tutaj muszę poszukać głównodowodzącego, a jeżeli wszystko stracone, to zginę razem z innymi”.

Złe przeczucie, które go nagle ogarnęło, znajdowało uzasadnienie tym mocniejsze, im dalej Rostow wjeżdżał w teren położony za wsią Pratzen, zajęty przez tłumy żołnierzy z najrozmaitszych oddziałów.

Mijając jeden z gwardyjskich pułków piechoty, usłyszał głos wołający go po nazwisku.

— Co to jest? Co to? Do kogo strzelają? Kto strzela? — wypytywał każdego, zrównawszy się z rosyjskimi i austriackimi żołnierzami, biegnącymi bezładnymi grupami w poprzek drogi.

— A czort ich wie! Wszystkich pobił! Niech to wszyscy diabli! — odpowiadano mu po rosyjsku, po niemiecku i po czesku z tłumu uciekających i nierozumiejących, jak on, co się dzieje.

— Bij Niemców! — krzyczał jeden.

— Niech ich diabli, tych zdrajców! — wołał drugi.

— Zum Henker diese Russen! — burczał jakiś Niemiec.

Drogą szło kilku rannych. Wymysły, krzyki i jęki zlewały się w ogólną wrzawę. Strzelanina ucichła, a jak później dowiedział się Rostow, rosyjscy i austriaccy żołnierze strzelali nawzajem do siebie.

„Mój Boże, cóż to jest?”, myślał. „I to tutaj, gdzie w każdej chwili może ich zobaczyć cesarz…! Nie, nie, to prawdopodobnie kilku łajdaków. To minie, to przecież nie to! To być nie może! Byle tylko prędzej, prędzej ich minąć”.

Myśl o porażce i o ucieczce wojska nie mogła mu się pomieścić w głowie. Chociaż widział francuskie działa i żołnierzy na wzgórzach Pratzeńskich, właśnie tam, gdzie mu kazano odnaleźć głównodowodzącego, nie mógł i nie chciał w to uwierzyć.



XVIII

Rostowowi kazano szukać Kutuzowa i cesarza pod wsią Pratzen. Lecz nie było tu nie tylko ich, ale żadnego dowódcy; natomiast we wszystkie strony szły różnorodne grupy rozbitych wojsk. Poganiał zmęczonego już konia, żeby jak najprędzej przejechać przez te gromady, lecz im dalej się posuwał, tym bardziej bezładne stawały się tłumy. Gościniec, na który wjechał, zatłoczony był zaprzęgami rozmaitego rodzaju, rosyjskimi i austriackimi żołnierzami wszelkich formacji, rannymi i nie. Wszystko to huczało i roiło się przy świście huku przelatujących pocisków z francuskich baterii, ustawionych na wyżynie Pratzeńskiej.

— Gdzie cesarz? Gdzie Kutuzow? — pytał Rostow każdego, kogo mógł zatrzymać, ale nikt mu nie dawał odpowiedzi.

Wreszcie schwycił za kołnierz jakiegoś żołnierza i kazał mu mówić.

— Ech, bracie, dawno już są tam! Pierwsi uciekli! — odparł tamten, śmiejąc się i wyrywając.

Puściwszy żołnierza, który widocznie był pijany, Rostow zatrzymał luzaka czy berajtera któregoś z dostojników i zaczął go wypytywać. Luzak wyjaśnił Rostowowi, że przed godziną właśnie tą drogą cesarza co koń wyskoczy karetą wieziono, bo jest ciężko ranny.

— Nie może być! — rzekł Rostow. — To z pewnością ktoś inny.

— Sam widziałem — rzekł żołnierz z pewnym siebie uśmieszkiem. — Chyba już czas, abym znał cesarza: ileż to razy widziałem go w Petersburgu, o, tak blisko. Siedział w karecie, blady, bladziutki, a jak ruszyli czwórką karych, Boże mój, aż zahuczało koło nas! Chyba czas, żebym znał i konie cesarskie, i Ilię Iwanowicza; przecież stangret Ilia jeździ tylko z cesarzem!

Rostow puścił jego konia, chcąc jechać dalej. Mijający go ranny oficer zwrócił się do niego:

— A kogo pan szuka? — spytał.

— Głównodowodzącego.

— Przecież zabity! Pocisk uderzył go w pierś przy naszym pułku.

— Nie zabity, tylko ranny — poprawił go inny oficer.

— Ale kto? Kutuzow? — pytał Rostow.

— Nie Kutuzow, tylko ten, jak go… No, wszystko jedno. Niewielu zostało przy życiu. Jedź pan do tamtej wsi, tam zebrało się całe dowództwo — rzekł pierwszy z oficerów, wskazując wieś Hostěrádek, i poszedł dalej.

Rostow ruszył stępa, nie wiedząc, po co i do kogo ma jechać. Cesarz ranny, bitwa przegrana. Nie można było już temu nie wierzyć. Jechał we wskazanym kierunku, gdzie widać było w oddali wieżę i kościół. Dokąd miał się śpieszyć? Co miał teraz powiedzieć cesarzowi albo Kutuzowowi, nawet gdyby byli żywi i zdrowi?

— Tędy, tą drogą lepiej jechać, bo tutaj na pewno zabiją! — zawołał do niego jakiś żołnierz. — Tutaj zabiją!

— Co ty gadasz?! — rzekł drugi. — Dokąd on ma jechać? Tędy bliżej.

Rostow pomyślał chwilę i pojechał właśnie w tym kierunku, o którym mówiono, że jest niebezpieczny.

„Teraz już wszystko jedno! Czy mam chronić siebie, jeżeli ranny jest cesarz?”, pomyślał. Wjechał w teren, na którym zginęło najwięcej ludzi uciekających z Pratzen. Francuzi jeszcze nie zajęli wsi, a Rosjanie, którzy pozostali przy życiu, oraz ranni dawno ją opuścili. Na polu, na każdej dziesięcinie, niby kopy na drobnej roli, leżało po dziesięciu, piętnastu zabitych i rannych. Ranni, przyczołgawszy się do siebie, leżeli po dwóch, po trzech w jednym miejscu i słychać było przykre, nieraz przesadne — jak się zdawało Rostowowi — krzyki i jęki. Puścił konia kłusem, żeby nie widzieć tych cierpiących ludzi, i zdjął go strach. Nie bał się o swe życie, lecz o męstwo, które było mu potrzebne, a które, jak wiedział, nie wytrzyma widoku tych nieszczęśliwych.

Francuzi przestali już ostrzeliwać pole usiane trupami i rannymi, na którym nie było walczących. Ujrzawszy jednak jadącego samotnie Rostowa, otworzyli do niego ogień z dział. Wrażenie tego strasznego świstu i widok otaczających go trupów zlały się w Rostowie w uczucie grozy i litości nad samym sobą. Przypomniał mu się ostatni list matki. „Co czułaby”, pomyślał „gdyby zobaczyła mnie teraz tutaj, na tym polu, naprzeciw skierowanych we mnie dział?”.

We wsi Hostěrádek wśród wojsk rosyjskich, jakkolwiek pomieszanych ze sobą i uchodzących z pola bitwy, panował większy porządek. Nie docierały tu francuskie pociski, a odgłosy strzelaniny wydawały się dalekie. Wszyscy już jasno orientowali się w sytuacji i mówili głośno, że bitwa została przegrana. Nikt, do kogo zwracał się Rostow, nie mógł mu powiedzieć, gdzie znajduje się cesarz ani gdzie jest Kutuzow. Jedni twierdzili, że pogłoska o ranie cesarza jest prawdziwa, inni zaprzeczali temu, tłumacząc ową fałszywą a rozpowszechniającą się wiadomość tym, iż w rzeczywistości karetą cesarza pędził z pola walki blady i wystraszony marszałek dworu, hrabia Tołstoj, który wyjechał był wraz ze świtą monarchy na pole bitwy. Jeden z oficerów powiedział, że za wsią, na lewo, widział kogoś z wyższego dowództwa; Rostow pojechał więc tam, nie spodziewając się wprawdzie, że kogokolwiek znajdzie, a jedynie dla uspokojenia własnego sumienia. Przejechawszy blisko trzy wiorsty i minąwszy ostatnie rosyjskie oddziały, ujrzał przy okopanym rowem warzywniaku dwóch stojących jeźdźców. Jeden, z białym pióropuszem na kapeluszu, wydał się Rostowowi znajomy; drugi, obcy, na pięknym kasztanowatym wierzchowcu (konia tego Rostow skądś znał), zbliżył się do rowu, uderzył konia ostrogami i puściwszy cugle, lekko rów przesadził. Tylko ziemia osypała się spod tylnych kopyt wierzchowca. Jeździec zawrócił go na miejscu, przesadził rów z powrotem i z szacunkiem zwrócił się do swego towarzysza, widocznie proponując mu, żeby zrobił to samo. Lecz jeździec z białym pióropuszem, którego postać wydała się Rostowowi znajoma i mimo woli przykuwała jego uwagę, zrobił przeczący ruch głową i ręką. Właśnie po tym ruchu Rostow momentalnie poznał swego już opłakanego a uwielbianego monarchę.

„Ale to nie może być on! Sam jeden pośrodku tego pustego pola!”, pomyślał Rostow. W tej chwili Aleksander odwrócił głowę i Rostow ujrzał ukochane rysy, które mu się tak żywo wbiły w pamięć. Cesarz był blady, oczy mu wpadły, twarz zeszczuplała, lecz tym więcej malowało się w niej uroku i łagodności. Rostow poczuł się szczęśliwy, widząc, że pogłoska o ranie cesarza jest fałszywa; był szczęśliwy, że go widzi. Wiedział, iż może, a nawet powinien zwrócić się wprost do niego z poleceniem od Dołgorukowa.

Lecz niby zakochany młodzieniec, który drży i omdlewa, nie mając odwagi powiedzieć tego, o czym marzy całymi nocami, a gdy nadchodzi upragniona chwila, gdy jest z ukochaną sam na sam, ogląda się z przestrachem, szukając pomocy lub możliwości zwłoki i ucieczki — tak Rostow, osiągnąwszy to, czego najwięcej na świecie pragnął, nie wiedział, jak zbliżyć się do monarchy, a przez głowę przelatywały mu tysiące powodów, dla których byłoby to niezręczne, nieprzyzwoite i niemożliwe.

„Jak to! Wyglądałoby przecież tak, jak gdybym był rad, że mam okazję, skorzystać z jego samotności i przygnębienia. W chwili smutku obca twarz może mu się wydać niemiła i przykra; a zresztą, co mogę mu powiedzieć teraz, gdy na sam jego widok serce we mnie zamiera i w ustach mi zasycha?”. Ani jedno z owych przemówień do cesarza, jakie układał sobie w wyobraźni, nie przychodziło mu teraz do głowy. Mowy te miały być przecież wypowiedziane w zupełnie innych warunkach: w chwilach zwycięstw i uroczystości, a zwłaszcza na łożu śmierci wskutek odniesionych ran, podczas gdy cesarz dziękowałby mu za jego bohaterstwo, on zaś, umierając, mówiłby o swej miłości dowiedzionej czynami…

„Zresztą, po cóż mam pytać cesarza o rozkazy dla prawego skrzydła, gdy jest już czwarta, a bitwa została przegrana? Nie, stanowczo nie powinienem zbliżać się do niego, nie powinienem przerywać jego zadumy. Lepiej tysiąc razy umrzeć niż zasłużyć na jego złe spojrzenie albo złą opinię”, postanowił. Z sercem pełnym rozpaczy i smutku odjechał, oglądając się co chwila na monarchę, stojącego wciąż w tej samej niezdecydowanej postawie.

Podczas gdy Rostow zastanawiał się i z wielkim żalem odjeżdżał, kapitan von Toll przypadkowo znalazł się w pobliżu; zobaczywszy cesarza, podjechał wprost do niego, zaofiarował mu swoje usługi i pomógł przejść pieszo przez rów. Cesarz, chcąc odpocząć i czując się niedobrze, usiadł pod jabłonią, a Toll stanął opodal. Rostow, pełen zawiści i żalu, zobaczył z daleka, że von Toll coś długo i z ożywieniem opowiada cesarzowi, który, widocznie płacząc, zakrył oczy dłonią i uścisnął mu rękę.

„A przecież to ja mógłbym być na jego miejscu!”, pomyślał Rostow i ledwo powstrzymując łzy współczucia nad losem cesarza, w zupełnej rozpaczy ruszył dalej, nie wiedząc, dokąd i po co teraz jedzie.

Rozpacz jego była tym dotkliwsza, że czuł, iż przyczyną zmartwienia była jego własna słabość.

„Mogłem przecież… Nie tylko mogłem, ale powinienem był podjechać do cesarza. Była to jedyna możność okazania monarsze mego przywiązania. Nie wykorzystałem jej… Co ja narobiłem!”, myślał. Zawrócił konia i pogalopował z powrotem do miejsca, w którym widział cesarza, ale za rowem nikogo już nie było. Drogą jechały powozy i bryki. Od jednego z woźniców dowiedział się, że sztab Kutuzowa stoi w pobliżu, we wsi, dokąd ciągnęły tabory. Rostow podążył za nimi.

Przed nim szedł berajter Kutuzowa, prowadząc konie okryte czaprakami, za berajterem jechał wóz, a za wozem kulał na krzywych nogach stary sługa w czapce i półkożuszku.

— Tit, hej, Tit! — zawołał berajter.

— Czego? — spytał z roztargnieniem stary.

— Titocki, ruszaj do młocki!

— Ech, dureń, tfu! — spluwając, gniewnie odparł starzec.

Przez chwilę posuwali się w milczeniu, a potem znów żołnierz powtórzył ten sam żart.

O piątej wieczorem bitwa była przegrana na wszystkich odcinkach frontu. Ponad sto armat dostało się w ręce Francuzów. Przybyszewski ze swym korpusem złożył broń. Inne korpusy, straciwszy prawie połowę ludzi, cofały się w rozsypce bezładnymi gromadami. Niedobitki oddziałów Langerona i Dochturowa, przemieszane ze sobą, tłoczyły się nad brzegami stawów i przy groblach we wsi Aujezd.

Jedynie na odcinku grobli aujezdeńskiej rozbrzmiewała jeszcze o szóstej ożywiona kanonada armat nieprzyjacielskich. Francuzi ustawili liczne baterie na stoku wzgórz Pratzeńskich i bili w cofające się wojska rosyjskie.

W tylnej straży Dochturow i inni dowódcy gromadzili rozpierzchłe bataliony i ostrzeliwali francuską kawalerię ścigającą Rosjan. Zapadał zmierzch. Na wąskiej grobli Aujezdu, gdzie przez szereg lat spokojnie siadywał z wędką staruszek-młynarz w grubej czapie, a obok niego wnuczek z zakasanymi rękawami koszuli przebierał w konwi srebrzyste trzepoczące się ryby; na grobli, którą od lat ciągnęli spokojnie na parokonnych wozach naładowanych pszenicą Morawianie we włochatych czapach i granatowych kurtach, a powracali tą samą drogą na białych wozach, opylonych mąką — na tej wąskiej grobli wśród furgonów i armat, pod końmi i pomiędzy kołami, tłoczyli się teraz opętani śmiertelnym strachem ludzie, dusząc się, umierając, depcząc po konających i tylko po to zabijając jedni drugich, aby przeszedłszy kilka kroków, zginąć w ten sam sposób.

Co kilka sekund w gęstwę tego zwartego tłumu padał pocisk, wstrząsając powietrzem, lub wybuchał granat, zabijając i zalewając krwią stojących w pobliżu ludzi. Dołochow, ranny w rękę, pieszo, z dziesięciu żołnierzami ze swej kompanii (był już znów oficerem) i dowódcą pułku na koniu — stanowili niedobitki całego pułku. Napierani przez tłum, przedarli się do wejścia na groblę i ściśnięci ze wszystkich stron, zatrzymali się, ponieważ na przedzie padł koń przy armacie i tłum usiłował go usunąć. Jeden pocisk zabił kogoś za nimi, drugi wybuchł na przedzie i obryzgał Dołochowa krwią. Tłum rozpaczliwie zakołysał się, nacisnął, posunął się parę kroków i znów znieruchomiał.

„Przejść te sto kroków i pewne ocalenie; stać jeszcze ze dwie minuty i pewna zguba!”, myślał każdy.

Dołochow, stojący w samym środku tłumu, rzucił się na brzeg grobli, przewracając dwóch żołnierzy, i zbiegł na śliski lód pokrywający staw.

— Skręcaj! — krzyknął, podskakując na lodzie, który trzeszczał pod nim. — Skręcaj! — ryczał na zaprzęg artyleryjski. — Wytrzyma!

Lód rzeczywiście wytrzymywał, ale trzeszcząc, uginał się i widać było, że nie tylko pod armatą lub ciżbą ludzką, ale i pod Dołochowem zaraz pęknie. Wszyscy patrzyli na niego i tłoczyli się na brzegu, nie decydując się jeszcze zejść na lód. Dowódca pułku, siedząc na koniu u wylotu grobli, podniósł rękę, otworzył usta i zwrócił się do Dołochowa. Nagle jakiś pocisk tak nisko zawył nad tłumem, że wszyscy się pochylili. Coś chlapnęło i generał z koniem runął w kałużę krwi. Nikt się na niego nie obejrzał, nikt nie pomyślał, żeby go podnieść.

— Schodzić na lód, na lód! Schodzić! Zawracać! Nie słyszysz? Rusz się! — krzyczało mnóstwo głosów oszołomionych i ostatecznie wyprowadzonych z równowagi wybuchem pocisku, który trafił generała.

Jedno z ostatnich dział, wjeżdżając na groblę, zawróciło na lód. Tłum żołnierzy z grobli zaczął zbiegać na zamarznięty staw. Pod jednym z pierwszych lód pękł i noga żołnierza zanurzyła się w wodzie; usiłował ją wyciągnąć i zapadł się po pas. Najbliżej stojący zawahali się, woźnica kierujący działem ściągnął konia, lecz za nimi wciąż jeszcze rozbrzmiewały wrzaski: „Na lód! Na lód! Rusz się! Schodzić!”. Okrzyki przerażenia rozległy się w tłumie. Żołnierze, otaczający działo, zawracając, pędzili konie i okładali je batami. Konie ruszyły na staw. Lód, który wytrzymał pieszych, załamał się na znacznej przestrzeni i około czterdziestu ludzi, tłoczących się na spękanej powierzchni, runęło bezładnie, jedni naprzód, inni w tył, pociągając się nawzajem w topiel.

Pociski, wciąż wyjąc miarowo, przelatywały i uderzały w lód, w wodę, a najczęściej w tłum pokrywający groblę, stawy i brzeg.



XIX

Książę Andrzej, brocząc krwią, leżał na wzgórzu Pratzeńskim, w tym samym miejscu, gdzie padł z drzewcem sztandaru w ręku. I sam o tym nie wiedząc, jęczał cicho, żałośnie jak dziecko.

Pod wieczór przestał jęczeć i ucichł zupełnie. Nie wiedział, jak długo trwało to omdlenie. Nagle poczuł znowu, że żyje i cierpi z powodu palącego bólu, rozsadzającego mu głowę.

„Gdzież ono, to wysokie niebo, którego dotąd nie widziałem, a teraz zobaczyłem?”, było jego pierwszą myślą. „Nie znałem takiego cierpienia”, myślał dalej. „Tak, nie znałem dotąd nic, nic! Ale gdzież ja jestem?”.

Zaczął nasłuchiwać i usłyszał odgłosy przybliżającego się tętentu koni oraz dźwięk głosów mówiących po francusku. Otworzył oczy. Miał nad sobą znowu wysokie niebo z płynącymi po nim jeszcze wyżej obłokami, poprzez które widać było lazurową nieskończoność. Nie odwracał głowy i nie widział tych, którzy, sądząc z tętentu kopyt i głosów, podjechali do niego i stanęli.

Był to Napoleon w towarzystwie dwóch adiutantów. Bonaparte, objeżdżając pole bitwy, wydawał ostatnie rozkazy wzmocnienia ognia baterii strzelających na groblę w Aujezd i oglądał zabitych oraz rannych pozostałych po bitwie.

— De beaux hommes — rzekł, patrząc na zabitego rosyjskiego grenadiera, który twarzą do ziemi, ze sczerniałym karkiem, leżał na brzuchu, z daleko odrzuconą, skostniałą już ręką.

— Les munitions des pièces de position sont épuisées, Sire! — zaraportował w tej chwili adiutant, który przyjechał tu od baterii ostrzeliwującej groblę.

— Faites avancer celles de la réserve — odparł Napoleon i odjechawszy na odległość kilku kroków, stanął przy księciu Andrzeju, leżącym na wznak obok porzuconego drzewca sztandaru (sztandar został wzięty przez Francuzów jako trofeum wojenne).

— Voilà une belle mort! — rzekł Bonaparte, patrząc na Bołkońskiego.

Książę Andrzej zrozumiał, że mówią o nim i że mówi to Napoleon. Słyszał, jak mówiono „Sire” właśnie do tego, kto teraz wyrzekł te słowa. Ale słyszał je niby brzęczenie muchy. Nie tylko się nimi nie interesował, ale ich nawet nie rozumiał i zaraz je zapomniał. Głowa go paliła; czuł, że spływa krwią, a nad sobą widział dalekie i wysokie, wieczyste niebo. Wiedział, że stoi przy nim Napoleon, jego bohater, ale w tej chwili wydawał mu się on człowiekiem małym i nędznym w porównaniu z tym, co się dokonywało teraz między jego duszą a owym wysokim, bezkresnym niebem z płynącymi po nim obłokami. Było mu w tej chwili obojętne, kto nad nim stoi i co mówi; rad był tylko, że zatrzymali się przy nim ludzie, i pragnął, by ci ludzie pomogli mu i przywrócili go do życia, które wydawało mu się wspaniałe, gdyż zupełnie inaczej je teraz rozumiał. Zebrał wszystkie siły, żeby się poruszyć i wydać jakiś dźwięk. Słabo ruszył nogą i wydał cichy, bolesny jęk, który jego samego rozżalił.

— Ach, on żyje! — rzekł Napoleon. — Wziąć tego młodzieńca, ce jeune homme, i zanieść go do punktu opatrunkowego!

Wydawszy rozkaz, pojechał dalej, naprzeciw marszałka, który właśnie zbliżał się i zdjąwszy kapelusz, uśmiechnięty, gratulował zwycięstwa.

Książę Andrzej nic już więcej nie pamiętał — stracił przytomność z okrutnego bólu, jaki sprawiało mu układanie na noszach; potem wstrząsy podczas przenoszenia i wreszcie sondowanie rany w punkcie opatrunkowym. Ocknął się dopiero pod koniec dnia, gdy wraz z innymi rosyjskimi rannymi i jeńcami-oficerami przenoszono go do szpitala. Czuł się w tej chwili bardziej rześki, mógł rozglądać się i nawet mówić.

Pierwsze słowa, jakie, ocknąwszy się, usłyszał, były to słowa francuskiego oficera-konwojenta, który mówił szybko:

— Tutaj trzeba się zatrzymać, zaraz będzie tędy przejeżdżał cesarz; widok tych panów-oficerów w niewoli zrobi mu przyjemność.

— Tylu dzisiaj jeńców, niemal cała rosyjska armia, że mu się to pewnie znudziło — rzekł inny oficer.

— Mimo to! Mówią, że ten jest dowódcą całej gwardii cesarza Aleksandra — rzekł pierwszy, wskazując rannego rosyjskiego oficera w białym mundurze kawalergardyjskim.

Bołkoński poznał w nim księcia Repnina, z którym spotykał się na salonach petersburskich. Obok stał dziewiętnastoletni chłopak, również ranny oficer kawalergardy.

Bonaparte podjechał galopem i zatrzymał konia.

— Kto z nich najwyższy rangą? — spytał, ujrzawszy rannych.

Wymieniono nazwisko pułkownika księcia Repnina.

— Pan jest dowódcą kawalergardy cesarza Aleksandra? — spytał Napoleon.

— Jestem dowódcą szwadronu — odparł Repnin.

— Pański pułk spełnił zaszczytnie swój obowiązek — rzekł Napoleon.

— Pochwała wielkiego wodza jest najlepszą nagrodą dla żołnierza — odpowiedział Repnin.

— Udzielam jej panu z przyjemnością — rzekł Napoleon. — A kim jest ten młodzieniec obok pana?

Książę Repnin wymienił nazwisko porucznika Suchtelena. Bonaparte, popatrzywszy na niego, powiedział z uśmiechem:

— Il est venu bien jeune se frotter à nous!

— Młodość nie jest przeszkodą w waleczności — rzekł załamującym się głosem Suchtelen.

— Doskonała odpowiedź — odparł Napoleon. — Młodzieńcze, zajdziesz wysoko!

Książę Andrzej, którego dla podniesienia wagi zwycięstwa również wysunięto naprzód przed oczy cesarza, nie mógł nie zwrócić na siebie jego uwagi. Napoleon widocznie przypominał sobie, że go widział na polu bitwy, i zwracając się do niego, użył tego samego wyrażenia „jeune homme”, z którym związała się w jego pamięci postać Bołkońskiego, gdy go ujrzał po raz pierwszy.

— Et vous, jeune homme? No, a pan, młodzieńcze? — zapytał. — Jakże się pan czuje, mon brave?

Jakkolwiek przed pięciu minutami książę Andrzej mógł powiedzieć parę słów do żołnierzy, którzy go przenosili, teraz, patrząc prosto w oczy Napoleona, milczał… Wszystkie sprawy zajmujące Bonapartego tak mu się w tej chwili wydawały znikome, a sam bohater z wyrazem chełpliwości i upojenia zwycięstwem był tak mały wobec wysokiego, sprawiedliwego i dobrego nieba, które książę Andrzej zobaczył i zrozumiał, że nie mógł odpowiedzieć.

I wszystko wydawało się teraz niepotrzebne i nic nieznaczące w porównaniu z tym poważnym i podniosłym biegiem myśli, który wywołało w nim osłabienie z powodu upływu krwi, cierpienie i oczekiwanie bliskiej śmierci. Patrząc w oczy Napoleona, książę Andrzej myślał o znikomości władzy, o nicości życia, którego znaczenia nikt nie może zrozumieć, i o jeszcze większej nicości śmierci, której sensu nikt z żyjących ani pojąć, ani wyjaśnić nie potrafi.

Nie doczekawszy się odpowiedzi, cesarz odwrócił się, a odjeżdżając, rzekł do jednego z dowódców:

— Niech się tymi panami zaopiekują i zawiozą ich na mój biwak; mój lekarz, doktor Larrey, opatrzy ich rany. Do widzenia, książę Repnin.

Dotknął konia ostrogą i galopem pojechał dalej. Twarz jego promieniała zadowoleniem z siebie i szczęściem.

Żołnierze, którzy przynieśli tu księcia Andrzeja i zdjęli z niego szkaplerzyk, siostrzany dar księżniczki Marii, teraz, widząc łaskawość, jaką jeńcom okazał cesarz, pośpiesznie zwrócili rannemu pamiątkę.

Książę Andrzej nie widział, kto i jak mu ją znów włożył, ale na piersi jego, na mundurze, znalazł się nagle szkaplerzyk na cienkim złotym łańcuszku.

„Jak dobrze by było”, pomyślał Bołkoński, spojrzawszy na szkaplerz, który z taką miłością i czcią zawiesiła mu na szyi siostra, „jak dobrze by było, gdyby wszystko było tak jasne i proste, jak to się wydaje księżniczce Marii. Jak dobrze byłoby wiedzieć, gdzie szukać pomocy w tym życiu i czego można oczekiwać później, po śmierci! Jakże byłbym szczęśliwy i spokojny, gdybym mógł powiedzieć teraz: «Boże, zmiłuj się nade mną!» Ale do kogo to powiedzieć? Siła nieokreślona i niedosiężna, do której nie tylko nie mogę się zwrócić, ale nawet nie mogę jej wyrazić słowami, jest albo tym wielkim Wszystkim, albo Niczym”, mówił sobie. „A może jest owym Bogiem, który znajduje się o, tu, zaszyty w szkaplerzyku księżniczki Marii? Nie ma nic bezwzględnie pewnego oprócz nicości tego wszystkiego, co rozumiem, oraz wielkości czegoś Niepojętego, ale najważniejszego!”.

Podniesiono nosze. Przy każdym wstrząsie odczuwał znów ból nie do zniesienia; gorączka wzmagała się i książę Andrzej zaczął bredzić. Marzenia o ojcu, o żonie, o siostrze i o przyszłym synu, tkliwość, jaką odczuwał w nocy przed bitwą, postać maleńkiego, marnego Napoleona, a nad tym wszystkim wysokie niebo — stanowiły główną osnowę jego gorączkowych majaczeń.

Marzyło mu się ciche i spokojne szczęście rodzinne w Łysych Górach. Już się nim napawał, gdy nagle zjawiał się mały Napoleon, o spojrzeniu obojętnym, ograniczonym, cieszący się z nieszczęścia innych, a wtedy zaczynały się wątpliwości, męczarnie i tylko niebo obiecywało uspokojenie. Nad ranem wszystkie te myśli zmieszały się, zlały w chaos i mrok bezprzytomności oraz zapomnienia, co według orzeczenia samego Larreya, lekarza Napoleona, zapowiadało raczej śmierć niż wyzdrowienie.

— C'est un sujet nerveux et bilieux — rzekł Larrey — il n'en réchappera pas.

Książę Andrzej wraz z innymi ciężko rannymi został oddany pod opiekę miejscowej ludności.




-----
Ta lektura, podobnie jak tysiące innych, dostępna jest na stronie wolnelektury.pl.
Wersja lektury w opracowaniu merytorycznym i krytycznym (przypisy i motywy) dostępna jest na stronie https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/wojna-i-pokoj-tom-i/.

Utwór opracowany został w ramach projektu Wolne Lektury przez fundację Wolne Lektury.

Wszystkie zasoby Wolnych Lektur możesz swobodnie wykorzystywać, publikować i rozpowszechniać pod warunkiem zachowania warunków licencji i zgodnie z Zasadami wykorzystania Wolnych Lektur.
Ten utwór jest w domenie publicznej.
Wszystkie materiały dodatkowe (przypisy, motywy literackie) są udostępnione na Licencji Wolnej Sztuki 1.3: https://artlibre.org/licence/lal/pl/
Fundacja Wolne Lektury zastrzega sobie prawa do wydania krytycznego zgodnie z art. Art.99(2) Ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.
Wykorzystując zasoby z Wolnych Lektur, należy pamiętać o zapisach licencji oraz zasadach, które spisaliśmy w Zasadach wykorzystania Wolnych Lektur: https://wolnelektury.pl/info/zasady-wykorzystania/
Zapoznaj się z nimi, zanim udostępnisz dalej nasze książki.

Tekst opracowany na podstawie: Tołstoj - Wojna i pokój, tom I

Wydawca: Fundacja Wolne Lektury

None