Szpigelman, Zosia Ulica żydowska text Świetlik, Maria Choromańska, Paulina 2023-12-13 Fundacja Wolne Lektury pol https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szpigelman-ulica-zydowska/ Domena publiczna Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (https://www.wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury. Tango łez śpiewajcie muzy, pod red. B. Keff, wyd. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2012. Współczesność Liryka wiersz https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6637.jpg Warszawa. Uliczna sprzedaż opasek z gwiazdą Dawida (fragment), autor nieznany, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6637/ DCC 3MPBLB DNXP Zosia Szpigelman Ulica żydowska Uwspółcześnienie pisowni: ciór, ciór > ciur, ciur (wyraz dźwiękonaśladowczy por. ciurkać). GettoHej --- schyliły się brzuchy balkonów/ Ciężarem niedoli spłakały się szyby okienne/ nad nędzą, co boli./ Pod czapy dachów skrył mur lica/ Pędzi, łka, krzyczy ulica/ Ulica żydowska! rozkrzyczy się nagle/ z krzykliwym szwargotem furgonów/ by zamknąć twarz bladą, wtuliwszy w mur domów./ Lokal AnzeigerLokal Anzeiger (niem.) --- gazeta ogłoszeniowa; rodzaj gazety zawierającej przede wszystkim lokalne ogłoszenia reklamowe.... Lokal Anzeiger......../ ZimaMróz kleszczem pęta białe plamy kolan/ Mróz, wiatr, zimne palce wsadził w marynarkę, wierci/ Zarobił? Tak, aż jedną markęmarka --- właśc. reichmark; niemiecka waluta używana w czasie drugiej wojny światowej na terenach wcielonych do hitlerowskiej Rzeszy lub okupowanych przez nią......./ Ćwierć chleba będzie i gram margaryny,/ ## --- w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. krzyk z ust bladych i sinych/ Lokal Anzeiger..... Nowe wiadomości/ Ile Pan daje? Sto... to mało... To nic/ W to brylant. To szpryc./ Więcej Pan da? Ile ma?/ 14, 14, 18, 20, marka, duże./ Jak Pan wydaje? Źle./ Kapusty Pan musi dać. Co to za marchew? sama nać!/ Oszukują, oszukali, oszukali/ Gmina, wysłali, kogo? syna/ Niech sami jadą, niech!/ Pani jednego, mnie trzech./ Gyt a pur groszen, Tyt mir a tojweGyt a pur groszen, Tyt mir a tojwe (jid.) --- Daj parę groszy, bądź taki dobry./ Hob nyszt gegessen, gyt a pur groszenHob nyszt gegessen, gyt a pur groszen (jid.) --- Nic dziś nie jadłam, daj parę groszy./ Naprawdę tylko parę groszy, a zobaczysz, jak długo ponoszę/ Z przodu różyczki, na plecach falbaneczki/ Po bokach marszczone, w dole klosze,/ Śliczne naprawdę, za grosze./ 50 marek, za grosze/ 50 marek Paniusiu./ Get a pur groszen/ Wus trachst dy Mojsze? Ich tracht/ In dy gminy lacht sich/ Sie ys szlecht/ Die majst efszar........ Ich mein......./ A gasajro, Majn ich mein, a gisajro neinGet a pur groszen Wus trachst dy Mojsze? Ich tracht In dy gminy lacht sich Sie ys szlecht Die majst efszar........ Ich mein....... A gasajro, Majn ich mein, a gisajro nein (jid.) --- Daj parę groszy. Co myślisz, Mojsze? Myślę, że oni w gminie się śmieją. Oni są źli. Czy masz może na myśli... Mam na myśli... Gasajro... Nie, gisajro./ Ausweis, Fingerabdruck? So?/ Wohnhaft? Beschäftigt? Wo?/ Wohin laufst du? Deine Freiheit ist gross/ Straffe, bezahlen! los!Ausweis, Fingerabdruck? So? Wohnhaft? Beschäftigt? Wo? Wohin laufst du? Deine Freiheit ist gross Straffe, bezahlen! los! (niem.) --- Dokumenty, odcisk palca? Więc? Zamieszkały? Zajęcie? Gdzie? Dokąd biegniesz? Twoja wolność ma swoją cenę. Kara, płać! szybko!/ Będziesz za mną tęskniła, będziesz za mną tęskniła/ Będziesz smutna i złaBędziesz za mną tęskniła, będziesz smutna i zła --- początkowe słowa znanej przedwojenne piosenki Będziesz za mną tęskniła, słowa: Jerzy Ryba, ps. Jerry (1909-- po 1941), muzyka: Józef Wilner (1905--1942?). Tango śpiewał m.in. Adam Aston, właśc. Adolf Loewinsohn (1902--1993)., zła, zła/ Gdzieś się zaciął patefon uparcie/ Strumień głosów przez okno wytrysnął/ Ktoś się śmieje, ktoś pije zażarcie,/ Ktoś się bawi, aż zęby zacisnął/ Cierpliwości!/ Będziesz za mną tęskniła, będziesz zła, zła, zła/ GłódGłód z oczu świeci!/ Ogonek, wianuszek łachmanów i brudów/ Opieka nie przyjmuje dzieci?/ Ach machnąć ręką! tak szkoda trudu/ In efszer brojcht ir jene? wie?/ Nu papierosen, sacharin, bytteryn, formalin,/ Zeig of ein anzug, drei meter/ Aber nicht jetzt, ein Zehner gajt,In efszer brojcht ir jene? wie? Nu papierosen, sacharin, bytteryn, formalin, Zeig of ein anzug, drei meter Aber nicht jetzt, ein Zehner gajt, (jid.) --- A może potrzebujecie jakąś? No jak? No, papierosy, sacharyna, gorzkie krople, formalina, pokaże ubranie, trzy metry ale nie teraz, żołnierz idzie./ StrachCztery pary butów wysokich/ Skrzyp schodów raz wraz / Cztery odgłosy kroków szerokich./ Drzwi otwarto, zamknięto, trzask/ Kom mitKom mit (niem.) --- [Idziesz] z nami.!/ Oczy zmętniałe, usta zbielałe/ Strach!/ Ja niewinny, niewinny!/ trach, trach,/ Pytanie, zapiski pana,/ Skrzyp drzwi, ręce spazmem załamane/ zabrali, zabrali!/ Gra, ZabawaW błocie jak małe kulki/ bawią się SurySura (jid.) --- imię żeńskie, prawdopodobnie pochodzące od heb. Sara. i SrulkiSrul, Srulek (jid.) --- imię męskie, zdrobnienie od heb. Izrael./ I grają sobie w sztrulkisztrulki --- gra zręcznościowa znana także jako strulki, hacle, hancle, hacelki, gra w kamyki. Odnotowana już w starożytności zabawa polegająca na podrzucaniu, łapaniu i jednoczesnym dobieraniu pięciu drobnych przedmiotów (np. kamyków czy śrub do podków, tzw. sztuli, haceli). Na początku należy rozsypać na ziemi lub na stole pięć kamyków (hacelków, sztrulków), jeden z nich wziąć do ręki i podrzucić, a następnie, zanim ten spadnie, dobrać jeszcze jeden kamyk i złapać podrzucony. Następny etap polega na podrzuceniu dwóch kamyków i dobraniu trzeciego itd. / Srulki zapałki sprzedają/ Sury w ogonkach wystają/ Na giełdach Srulki, w tramwajach Sury,/ Te Sury z dołu, te od góry/ Sura Twa siostra/ Srulek brat/ I pełen Srulów cały świat/ Przy gminnych biurkach pewnie i śmiele/ Siedzą Srule, Izraele/ (Gielda) Wieviele staje dy Wajchy(Gielda) Wieviele staje dy Wajchy (jid.) --- (Giełda) Ile kosztują Wajchy./ Dłonie nerwowo szukające/ Oczy w bok wybiegające,/ Propozycja tajemna, skryta/ Wymiana słów, dłoń w dłoń, sprawa ubita./ Ogonki, ogonki/ Ogonki po mięso/ Ogonki po chleb/ Ogonki po masło/ Koncesje na sklep,/ Do opieki, do zdrowia, ludzi mrowie/ Ten rząd obdarty po karty,/ Ten drugi nowy, do kuchni ludowej,/ Jak wyciągnięte postronki, do tramwaju ogonki,/ Damskie pióra, łachy,/ Nędza, brud, uśmiechy, zapachy/ Znój i trud....... ogonki/ Co jest prawdy w Tobie ulico żydowska/ Czy blichterblichter --- właśc. blichtr, polor, blask, pozór, pozorna świetność, kryjąca niedostatek. i szyk,/ Czy słońce, czy żar,/ Czy słońce, czy żar,/ Radość i ból giełdy?/ Biedny handlarz? a może ból?/ Rewizja! Przebiegło po telegramie spętanych języków/ Sień, kościół, zdławionych opór krzyk i idą!/ Piętro, piętro, piętro/ Mgła ciężka ludzkich westchnień/ Po czołach ciur ciur pot/ Cu mir, cu dir, cu jenem, o gotCu mir, cu dir, cu jenem, o got (jid.) --- Do mnie, do ciebie, do każdego, o boże.!/ Ryk, cepy oczu, błędne latarnie, człowiek,/ Men chaptMen chapt (jid.) --- Łapią [ludzi]?? zapytał,/ Dowiedział się, pobiegł, strach!/ Strach! Zaczyna bicie/ Strach za lejce chwyta/ Serce? Nie, kamień, maska miast oblicza/ Nogi raczej kopyta, przyczaić się, schować,/ wskoczyć za głaz/ I prędzej coraz prędzej, by zdążyć na czas,/ Strach ścieka strumieniami lodowymi/ I słychać jak tłoki pracują miarowo,/ Wciąż dalej, wciąż dalej, czym prędzej na czas/ I wciąż dalej, wciąż dalej, a wiatr w ucho gra/ To na nic, to na nic,/ A za co? a za nic./ Ból w sercu, płacz w oczach/ Bez granic, bez granic./ Lecz prędzej, lecz prędzej wskoczyć w bokI prędzej coraz prędzej, by zdążyć na czas (...) Lecz prędzej, lecz prędzej wskoczyć w bok --- odniesienie do wiersza Juliana Tuwima Lokomotywa, który został opublikowany po raz pierwszy w 1936 r. w Wiadomościach Literackich./ O zakręt! zaraz/ Nie tu krok, a tam wskoczyć w bok/ A potem, a potem/ On wolny, on Pan,/ Halt, stehen bleiben/ Hier is doch JudenbahnHalt, stehen bleiben Hier is doch Judenbahn (niem.) --- Stój! Zatrzymać się! Tutaj jest przecież tramwaj dla Żydów../ Hej schyliły się brzuchy balkonów/ Ciężarem niedoli/ Spłakały się szyby okiennic nad ###### --- w ten sposób oznaczone są miejsca, w których rękopis lub maszynopis był nieczytelny. co boli/ Pod czapy dachów/ Skrył mur smutne lica,/ Pędzi, krzyczy żydowska ulica/ Lokal Anzeiger....... Get a pur groszen..../ Będziesz za mną tęskniła/ Będziesz smutna, zła, zła, zła / Menschen! helft mir, Menschen!Menschen! helft mir, Menschen! (niem.) --- Ludzie! Pomóżcie mi, ludzie!/ Dokąd pędzisz biedna ulico spłakana?/ Co cię ciągnie do ludzi?/ Niebo? gwiazdy?/ Twa pierś nimi znakowana!/ Piekło? Masz je w sercach tych ludzi!