Szewczenko, Taras Urzeczona Syrokomla, Władysław Kotwica, Wojciech Sekuła, Aleksandra Kopeć-Gryz, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Ballada Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Uniwersytecką w Toruniu z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Biblioteki. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szewczenko-kobziarz-urzeczona/ Taras Szewczenko, Kobzarz, Księgarnia Polska A. D. Bartoszewicza i M. Biernackiego, Lwów [1883]. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2021-11-16 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/2560px-Reply_of_the_Zaporozhian_Cossacks_sketch_1893_Kharkiv.jpg Zaporożcy piszący list do sułtana tureckiego, Ilja Riepin (1844-1930), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6276 Taras Szewczenko UrzeczonaUrzeczona --- zmieniono nadany przez tłumacza tytuł Lunatyczka (oryg. ukr. Причинна) na obecnie powszechnie przyjęty i lepiej oddający treść utworu. Причинна Wiatr, Rzeka, DrzewoStękają, ryczą, dnieprowe fale,/ Wicher w gwałtownym uderza szale,/ Nadbrzeżne wierzby skrzydły silnemiskrzydły silnemi (daw.) --- dziś popr. forma N. lm: skrzydłami silnymi./ Wyrzuca w górę, zgina ku ziemi./ KsiężycBladawy księżyc tylko przez szpary/ Wyjrzy niekiedy z chmurnej pieczary,/ Jak w Czarnym Morzu łódka wśród burzy,/ To się pogrąży, to znów zanurzy./ A jeszcze kury nie piały trzecie,/ I jeszcze cicho na bożym świecie./ Świegoce ptactwo w rozliczne tony/ I rozłożyste skrzypią jesiony. Kiedy wszystko tak w naturze/ Tchnęło niepogodą,/ Coś bieleje tam przy górze,/ Czerni się nad wodą./ Czy rusałka wyszła jaka/ Bawić się jak dziecko,/ Albo czeka na Kozaka/ Zwabić go zdradziecko?/ Czary, Miłość, TęsknotaNie rusałka, lecz dziewczyna,/ Aż spojrzeć boleśnie,/ Sama nie wie, co poczyna,/ Bo się błąka we śnie./ Stara wróżka tak zaklęła/ Zaklęciem swej woli,/ By tęsknoty jej ujęła,/ Co w jej sercu boli,/ Aby chodząc o północy,/ Dotknięta urokiem,/ Wyglądała kochanego,/ Co zginął przed rokiem./ TęsknotaMiał powrócić w krótkiej chwili,/ Ale powrót zwłoczyzwłoczyć (daw.) --- zwlekać../ Nie kitajkąkitajka --- chustka jedwabna, pierwotnie chińska, skąd nazwa (daw. Kitaj to Chiny); w tradycji kozackiej istniał zwyczaj przykrywania czerwoną kitajką twarzy zmarłego. gdzieś pokryli/ Mołodzieckiemołodec a. mołojec (z ukr.) --- młody, dzielny mężczyzna; Kozak. oczy,/ Nieomyte łzą dziewczyny/ Jego białe lice:/ Orzeł z obcej gdzieś krainy/ Wykłuł mu źrenice,/ Wilki ciało rozszarpały/ Wilczętom na strawę.../ Próżno czeka przez dzień cały/ I przez noce łzawe./ Już nie przyjdzie, nie przywita/ Dłonią przyjaciela,/ Już jej nigdy nie zaświta/ Piękny dzień wesela./ Długiej kosykosa (daw.) --- długie, splecione włosy; warkocz. nie rozplotąDługie kosy nie rozplotą --- w trakcie wesela pannie młodej ściągano wianek, rozplatano warkocze i zakładano czepiec.,/ Jej ołtarz --- mogiła,/ Umrze biedna a sierotą,/ Jak sierotą żyła. Sierota, MiłośćTaka jej dola... O Boże mój miły!/ Za co jej młodość skarałeś tak srodze? / Czemu kazałeś pokochać nad siły/ Kozackie oczy?... O, przebacz niebodze!/ Kogoż ma kochać?... Wszak rodziców nie ma./ Jedna jak ptaszek na świata przestworze,/ Wszak ona młoda z czarnymi oczyma ---/ Ześlij jej dolę, miłosierny Boże!/ Winnażwinnaż --- konstrukcja z partykułą -że skróconą do -ż; znaczenie: czyż winna. gołąbka, że gołąb jej luby/ Zaginął w szponach krwawego sokoła?/ Że ona przenieśćprzenieść (daw.) --- znieść, ścierpieć, wytrzymać. nie mogąc zaguby,/ Lata w powietrzu i grucha, i woła?/ Ale szczęśliwa, bo pod niebo lata,/ Bliższa jej boża tajemnica skryta:/ Biedna sierota od zimnego świata/ Nic się nie dowie, nic się nie dopyta./ Gołąbka patrzy z wysokiego kraju,/ I znajdzie swego --- a jejże kto powie,/ Czy luby błądzi po ciemnej dąbrowie?/ Czy poi konia z bystrego Dunaju?/ Gdyby pożyczyć lotu od orlicy/ I tam zobaczyć za przestrzenią wodną,/ Może się w innej pokochał dziewicy,/ Toby przez zemstę zdusiła niegodną./ A jeśli zginął, jeśli dola taka,/ Toby otwarła mogiłę zieloną/ I legła obok lubego Kozaka ---/ Serce nie lubi, aby się dzielono./ Lecz Bóg inaczej, serce chce inaczej,/ Cierp biedna duszo --- przywykniesz powoli/ I do boleści, i do łez rozpaczy.../ Trzeba do swojej stosować się doli. Ona błądzi --- Dniepr ponury./ Cicho milczy --- duma snadźsnadź (daw.) --- widocznie, najwyraźniej../ Wicher rozbił czarne chmury./ I układa morze spać./ KsiężycKsiężyc świeci, jakby pałapała --- płonąć, jarzyć się.,/ Takie blaski rzuca w dal./ Pluchnął Dniepr --- i dziatwa mała/ Wypłynęła igrać z fal./ Miły uśmiech w każdym licu,/ A na ustach barwa róż./ «Pójdziem grzać się po księżycu,/ Bo odeszło słońce już»./ . . . . . . . . . . . . . . . . . / ŚpiewMatka woła: «Hejże, dzieci!/ Czy wy wszyscy... drugi... trzeci?/ Niech się każdy w kółko zbierze,/ Coś poszukać na wieczerzę./ Pohulamy, poigramy/ I piosenkę zaśpiewamy,/ A piosenki ton wiadomy,/ O tym duchu, co ze słomy! W ruch, dzieci, w ruch!/ Słomiany duch!/ Bo mnie matka porodziła/ I niechrzczoną położyła. / Ej, księżycu, prosim szczerze./ Chodź ty do nas na wieczerzę!/ Na wieczerzę przysmak zjecie,/ Trup Kozaka w oczerecieoczeret (ukr.) --- trzcina; szuwary../ Czarnobrewiec pełen wdzięku/ Srebrny pierścień miał na ręku./ Hej, księżycu, świećże jasno,/ Rozpędź twoją chmurkę ciasną,/ Byśmy mogli hulać nieco./ Póki wróżki nie nadlecą,/ Póki kogut nie zakrzyczy,/ Puszczaj blask swój tajemniczy./ Lecz pod dębem... patrzcie, młodzi,/ Jakaś postać w bieli chodzi:/ W ruch, dzieci, w ruch!/ Słomiany duch!/ A mnie matka urodziła/ I niechrzczoną utopiła...» Niechrzczone dzieci zachichotały,/ Ich się chichotem gaj rozległ cały./ Dziatwa z hałasem pod dąb pośpiesza./ Nagły widok wtem porazi,/ Wstrzymuje się rzesza:/ SamobójstwoKtoś na pień dębowy włazi,/ Po wierzchu się wiesza./ To dziewczyna, co błądziła/ Przy blasku księżyca:/ Taką biedę jej sprawiła,/ Wróżka czarownica./ I z wierzchołka nadgniłego/ Patrzy w okrąg cały,/ Zeszła.... nogi śmiało biegą,/ Ręce nie zadrżały.../ A rusałki koło drzewa,/ Między oczerotem./ Kiedy z dębu zeszła dziewka,/ Duszą ją łoskotem./ Podziwiały wodne córy,/ A gdy wrzasły trzecie kurykur (daw.) --- kogut. ,/ Znów pluchnęły w wodę,/ I skowronek zapiał wcześnie/ Z niebieskich obszarów,/ I kukułka śpiewa pieśniępieśnię --- dziś popr. forma B. lp: pieśń./ Z dębowych konarów,/ Trysnął piosnką słowik z cieni,/ Księżyc w gaj się chowa,/ A za górą się promieni/ Jutrznia purpurowa./ Gaj czernieje ponad wodą,/ Gdzie LachyLachy (z ukr.) --- tak nazywali Polaków wschodni sąsiedzi. chodziły;/ Grając w barwy z jutrznią młodą,/ Siwieją mogiły./ Zagwarzyły z sobą gaje,/ Szumią wierzby liście,/ A pod dębem dziewczę młode/ Śpi już wiekuiście./ Śpi --- nie słyszy, jak ją wita/ Śpiew kukułki głośny;/ Ani nawet jej zapyta/ O swe przyszłe wiosny./ A nad Dnieprem z drugiej strony,/ Kozak mknie po borze,/ Konik wronywrony koń --- koń o czarnym (karym) umaszczeniu. unużony/ Ledwie stąpać może./ «Ha, ustałeś, towarzyszu,/ Droga niedaleka;/ Dziś spoczniemy w tym zaciszu,/ Gdzie mnie luba czeka./ Prędzej, koniu, prędzej, wrony,/ Ej, będzie nam rada!»/ Koń chce ruszyć, lecz znużony/ Co chwila upada./ «Ot i widać futor mgławy,/ Ot łąka zielona,/ Ot i dąb ten kędzierzawy,/ O Boże!... to ona!.../ Sen ją zmorzył o jutrzence,/ Bo za długo czeka!»/ Skoczył z konia i już ręce/ Załamał z daleka./ «Zbudź się... zbudź się... O mój Boże!»/ Tuli dłonią ciepłą;/ Ale nic już nie pomoże,/ Bo serce zaskrzepło./ «Och, za co nas rozłączono?/ Skąd boża niełaska?»/ Śmiech szyderczy wstrząsł mu łono,/ I w dąb głową trzaska. Idą dziewczęta, idą na żniwo,/ Śpiewają pieśni i gwarzą żywo:/ Jak matka żegna lubego syna,/ Jak to był nocny mord Tatarzyna./ Wtem --- co za dziwy? W cichej ustroni/ Koń zmordowany tręzlamitręzla --- uzda, część uprzęży jeździeckiej. dzwoni,/ TrupDalej pod dębu zielenią świeżą/ Kozak z dziewczyną nieżywi leżą./ Ciekawych dziewcząt cała gromada/ Już się po cichu pod dąb podkrada;/ Lecz gdy pod dębem trupy ujrzały,/ Pierzchnął w popłochu ich orszak cały. Przyszły płakać po niebodze/ Towarzyszki miłe./ A Kozacy przyszli kopać/ Dla brata mogiłę./ Przyszli księża z chorągwiami,/ Zadzwoniły dzwony,/ I gromadka, jak wypada,/ Wzniosła grób zielony./ Widzisz groby ponad drogą,/ Kędykędy (daw.) --- gdzie. rośnie żytoI gromadka, jak wypada, Wzniosła grób zielony. Widzisz groby ponad drogą, Kędy rośnie żyto --- według zasad kościelnych samobójstwo uważano za grzech ciężki, dlatego ciała samobójców chowano poza chrześcijańskim cmentarzem, na otwartym terenie poza miastem.,/ A zapytać nie ma kogo,/ Za co ich zabito?/ Jawor stoi nad Kozakiem/ I zielona jodła,/ A kalina grób dziewczyny/ Kiściami obwiodła./ I kukułka po nich kuka/ Pominalnąpominalny (daw.) --- o modlitwie, rocznicy śmierci itp: związany ze wspominaniem zmarłych; por. daw. pominki: modlitwy za zmarłych, dziś: wypominki. pieśnię,/ I słowiczek nad ich głową/ Zawodzi boleśnie./ I kukają, i wywodzą/ Trele coraz nowe,/ Aż nim wyjdą na igraszkę/ Rusałki dnieprowe.