Szewczenko, Taras Gamalej Syrokomla, Władysław Kotwica, Wojciech Kopeć-Gryz, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Ballada Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Uniwersytecką w Toruniu z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Biblioteki. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szewczenko-kobziarz-gamalej/ Taras Szewczenko, Kobzarz, Księgarnia Polska A. D. Bartoszewicza i M. Biernackiego, Lwów [1883]. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2021-11-16 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/2560px-Reply_of_the_Zaporozhian_Cossacks_sketch_1893_Kharkiv.jpg Zaporożcy piszący list do sułtana tureckiego, Ilja Riepin (1844-1930), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6276 Taras Szewczenko Gamalej Гамалія Nie ma, nie ma wiatru i fala nie bije/ W naszej Ukrainie; / Może radę radzą na tureckie szyje, / Ale głos jej ginie. / Wiatr, Tęsknota, NiewolaOd Wielkiego ŁuguWielki Ług (ukr. Великий Луг) --- dosł.: Wielki Step, ukraińska nazwa Dzikich Pól, czyli Zaporoża, stepowej krainy nad dolnym Dnieprem. przez szerokie łany/ Zawiej, cichy wietrze, / Niech tęsknota minie, ucichną kajdany, / Niech się łza obetrze. / Zagraj, ciche morze, na twej cichej fali, / Rozwiń się w pogodzie, / Gdzie kozackie czapki migają z oddali, / Gdzie ich płyną łodzie. / Ułatwiaj ich wiosłom szczęśliwą przeprawę/ Po twym łonie sinem! / Posłyszym ich sławę i czyny ich krwawe, / I jeszcze nie zginiem. Tak niegdyś Kozacy śpiewali w SkutarySkutary, właśc. Skutari (hist.) --- średniowieczna nazwa Chryzopolu, miasta na azjatyckim brzegu cieśniny Bosfor, dokładnie naprzeciw Konstantynopola; w ciągu wieków wielokrotnie stanowiło bazę dla wrogów przygotowujących się do ataku na Konstantynopol; ob. Üsküdar, dzielnica Stambułu./ Śpiewali serdeczni --- śpiewają i płaczą; / MorzeAż Bosfor się cofnął --- zadumał się stary, / Bo łzę po raz pierwszy oglądał kozaczą. / I płaczem kozackim zaryknął żałośnie, / I falę namarszczył jak żubr swoją skórę; / Z Limanuliman --- zatoka u ujścia doliny rzecznej do morza; tu zapewne: Liman Dniepru i Bohu na płn. wybrzeżu Morza Czarnego, na Ukrainie. do Dniepru aż rośnie, aż rośnie, / Aż grzmocegrzmoce --- dziś popr.: grzmoci; tu raczej: grzmi. jak trąba ryczenie ponure. Zawziął się starzec w swym majestacie, / Aż z ust pociekła mu piana:/ «Uderzcie w fale, Ługu, mój bracie! / ChortycoChortyca --- największa wyspa na Dnieprze, na wysokości dzisiejszego miasta Zaporoża; w tradycji ukraińskiej miejsce częstego stacjonowania Kozaków Zaporoskich., siostro kochana!/ A czy wy śpicie, czy wy słyszycie, / Wstawajcie fale do pracy!» / Na wodach nowe zagrało życie / I zaśpiewali Kozacy: «Hej, u Turków z tamtej strony/ Chata na pomoście: / Grajże, morze, graj! / Płyniem w tamten kraj! Hejże, Turcy z tamtej strony/ Pyszni i bogaci! / Czart ich złoto weź, / Idziem sprawić rzeź, / A wyzwolić braci! Hej, u Turków z tamtej strony/ Baszabasza a. pasza (z tur.) --- wysoki urzędnik turecki; pan. i janczaryjanczarzy a. janczarowie (z tur.) --- doborowe oddziały piechoty tureckiej.. / Precz nam z baszą, precz!/ U nas baszą miecz,/ Sławny miecz nasz stary!» Tak śpiewając, płyną dalej, / Wiatr im pierś rozdyma, / A na czele pan Gamalej/ Ster bajdakubajdak (ukr.) --- duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa. trzyma. / Nielękliwej on natury/ W pośród morskiej burzy; / Łódź to wzbije się pod chmury, / To się w głąb zanurzy. Usnął CarogródCarogród --- dawna słowiańska nazwa Konstantynopola (ob. Stambuł), stolicy cesarzy bizantyjskich, używana również po zdobyciu tego miasta przez Turków. w rajskim haremie, / Bezpieczną drzemką Skutary drzemie, / Wody Bosforu rwą z całą mocą, / To głucho stękną, to zaklekocą, / Jak gdyby czując, że zła godzina/ Chciała rozbudzić gród Konstantyna. / «Cicho, Bosforze! --- mówiło morze. --- / Bo ja twe brzegi piaskiem obłożę, / Pianą obryzgam twe brzegi kosekosy --- pochyły, ukośny., / Twe białe żebra mułem zaniosę. / Cicho, Bosforze! Czyż ci nieznana, / Jaki to płynie gość do sułtana?» / Tak śpiewa morze --- bo polubiło/ Czubatych Słowian z męstwem i siłą. / Bosfor zaniemiał. Niech sobie drzemie/ Zgnuśniały sułtan w swoim haremie. / Ale w Skutary, skuci w łańcuchy, / Nie śpią Kozacy pełni otuchy, / Jeden drugiego ośmiela wzajem, / Modląc się BoguModląc się Bogu --- dziś popr.: modląc się do Boga. swym obyczajem: «Modlitwa, NiewolaMiły Boże na SyjonieSyjon --- wzgórze w Jerozolimie, na którym znajdowała się świątynia z Arką Przymierza.!/ Nie daj zginąć w cudzej stronie,/ Nie daj zginąć bez przyczyny/ Twoim dzieciom z Ukrainy!/ Ludzie wolni jak ptaszęta,/ Niech nie dzwonim w cudze pęta,/ Oszczędź wstydu naszej ziemi/ I przed wrogiem i przed swemi./ Och, czyżby miał Kozak dumny/ Wstać na sąd Twój z cudzej trumny?/ I na sądzie przy Twym tronie/ Miał podnosić skute dłonie?...» Walka«Rżnijcie! Bijcie te psie wiary!»/ Krzyczą z murów od Skutary. / Żywa radość i nadzieja/ Gra już w sercu Gamaleja. / «Rżnijcie, bijcie!... Na mur, dalej!» / Krzyczy z góry pan Gamalej. Grzmi od armat Skutary,/ Wróg się pieni, rozpacza./ «Górą siła kozacza!»/ Legły trupem janczary. WolnośćPan Gamalej surowy, / Korzystając z popłochu, / Rąbie bramy od lochu, / Łamie bratnie okowy. / «Hejże, powrót wesoły. / Łamcie, łamcie te mury!/ Hej sokoły, do góry!»/ Strzepnęły sięStrzepnęły się --- w oryginale: стрепенулись, tj. otrząsnęły się, zatrzepotały. sokoły / I zaśmiały się głucho, / Bo dźwigając okowy, / Od chrześcijańskiej mowy/ Już odwykło ich ucho. / I noc w skrzydle szeleszcze, / Gdy raz pierwszy zobaczy/ Strój bojowy kozaczy. / O, nie lękaj się jeszcze! / WalkaPrzyjdzie pora obawy, / Gdy się wezmą za włócznie, / Gdy się bankiet rozpocznie/ I zakipi bój krwawy. / «Hej, zaświecim pod chmury!» / Rzekł Gamalej zawzięty. / I Skutary okręty, / I już płoną jej mury. / Aż w Stambule błysnęło, / Stambuł oczy wytrzeszczy, / Ale ogień złowieszczy/ Już dokonał swe dzieło. Stambuł się pieni i zębami zgrzyta, / Że tamtych brzegów dosięgnąć nie może. / Dosięgnął wreszcie --- ale tylko chwyta/ Za wyostrzone kozaczyznykozaczyzna --- tu: kozactwo, oddział Kozaków. noże. / Walka, OgieńJak piekło z hukiem pali się Skutary / I krew niewierna płynie przez bazary, / Kształci strumienie i leje się w morze, / By nie zabrakło wody na Bosforze. / A kozaczyzna zwija się zażarta, / Wszędzie jej pełno na lądzie, na wodzie, / Złoto i srebro do czapek zagartazagartywać (daw.) --- zagarniać./ I zasypuje perłami swe łodzie. / Ogień dogasa, skończyła się praca, / Każdy do łodzi z łupami powraca / I zapaliwszy lulkilulka (daw.) --- fajka. przy pożarze, / Po krwawej wodzie szybują wioślarze. Lekką dłonią, chyżym wiosłem/ Kierują czółenki / I zwyczajnie ZaporożcyZaporożcy --- Kozacy z Zaporoża. / Śpiewają piosenki: Nasz atamanataman --- kozacki przywódca. Gamaleja, / Nasza chluba i nadzieja, / Zebrał chłopców z Zaporoża/ I pojechał na kraj morza. / Ej, pojechał zdobyć sławę / I pokruszyć więzy krwawe, / Co u Turka rok już cały/ Jego braci krępowały. / Przypłynęły do Skutary, / Gdzie czekały więźniewięźnie --- dziś popr. forma B. lm: więźniów. kary, / Ale krzyknął pan Gamalej: / «Żyć będziemy jeszcze dalej, / Żyć będziemy i pić wino/ I pić wino z pełnej czary, / I pohanepohane (z ukr.) --- pogańskie, niewierne. bić janczary, / Każdy namiot będzie kryty/ Tureckimi aksamitytureckimi aksamity --- dziś popr. forma N. lm: tureckimi aksamitami.!» / Wybiegł Kozak rozhulany, / Jakby żyto żąć na łany, / I rozległo się wołanie: / «Sława tobie, atamanie! / Sława twoja nie zaginie, / Po szerokiej Ukrainie, / Żeś ty braci Zaporoża/ Spod niewiernych wyrwał noża!» Tak łódź przychodzi, a statek przy statku / Na ukraińskie pospiesza wybrzeże. / A pan ataman płynie na ostatku: / Orzeł swych orląt bezpieczeństwa strzeże. / Od Dardaneli wiatr wieje do morza. / A przecież Stambuł nie puszcza pogoni, / Bo się obawia dzieci Zaporoża, / Bo znów z pożarem mogą wrócić oni. / Płyną szczęśliwie --- bo wiatr im na rękę, / Słońce ozłaca czarnomorską falę, / Co swym pluchotom rycerską piosenkę/ Ku atamańskiej wyśpiewuje chwale. Wiatr przyjazny w żagle wali, / Przepłynęli zdrowo, / I za falę się schowali, / Za górę różową.