Szewczenko, Taras Hajdamacy Sowiński, Leonard Kowalska, Dorota Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.". http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szewczenko-hajdamacy http://reader.digitale-sammlungen.de/en/fs1/object/goToPage/bsb10069365.html?pageNo=1 Leonard Sowiński, Tarasa Szewczenko studium przez Leonarda Sowińskiego z dołączeniem przekładu Hajdamaków, nakładem Michała Gałkowskiego, Wilno 1861. Domena publiczna - Leonard Sowiński zm. 1887 1958 xml text text 2014-04-23 pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/szewczenko-hajdamacy.pdf ISBN-978-83-288-0992-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/szewczenko-hajdamacy.html ISBN-978-83-288-1955-9 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/szewczenko-hajdamacy.txt ISBN-978-83-288-2910-7 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/szewczenko-hajdamacy.epub ISBN-978-83-288-3988-5 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/szewczenko-hajdamacy.mobi ISBN-978-83-288-5074-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6545.jpg Chłopiec w słomkowym kapeluszu, Mykola Pymonenko, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6545 1DTN 3MN DC.WL-P Taras Szewczenko Hajdamacyhajdamaka (z tur.) --- buntownik, uczestnik któregoś z powstań chłopskich na Ukrainie w latach 1730--1770. W polskiej literaturze: rozbójnik, okrutnik; w tradycji ukraińskiej: bojownik o wolność, bohater narodowy. Uwspółcześnienia Pisownia łączna / rozdzielna: jużbym > już bym; ludzieby > ludzie by; wysokoby > wysoko by; biedy-by > biedy by itp.; w około > wokoło; dla tego > dlatego; poniewoli > po niewoli; napróżno > na próżno; po pod > popod; po za > poza; po nad > ponad; w pośród > wpośród; bezemnie > beze mnie; wal-że > walże; tak-to > tak to; chcesz-li > chceszli; niema > nie ma; nietrzeba > nie trzeba; niebardzo > nie bardzo; co niebądź > co nie bądź; Cicho-no > Cicho no; Chodź-no > Chodź no; Bez ojca-m została > Bez ojcam została; hersztu > hersz tu. Pisownia małą i wielką literą: Tykicz gniły > Tykicz Gniły; ujednolicono: sicz, Sicz > Sicz. Pisownia wielką i małą literą w zdaniu: Gdzie watażka? kto obroni? > Gdzie watażka? Kto obroni? itp. Pisownia joty: djabelska > diabelska; historya > historia; kierezyach > kierezyjach (zachowano niektóre daw. formy dla rytmu wiersza). Zamieniono é pochylone zgodnie z dzisiejszą pisownią na e: mojéj > mojej itp., na y: tém > tym itp. lub na i: odpoczeniéj-że > odpocznijże. Pisownia spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych: nizko > nisko; zaporozki > zaporoski; z po za > spoza; zkąd > skąd; strzedz > strzec. Pisownia poszczególnych wyrazów: nócą > nucą; półkownikiem > pułkowinikiem; skłóli > skłuli; niewymówne > niewymowne; wskróś > wskroś; tłómacz > tłumacz; Pobłogosław' > Pobłogosław; cerkiew' > cerkiew (opuszczono daw. zapis miękkości wygłosowego w) itp.; żałośna > żałosna; dowódzca > dowódca; zejdzie > wzejdzie (słońce). Pisownia numerów w nazwach osób w części dramatycznej: 1szy STARSZY > I STARSZY; 2gi STARSZY > II STARSZY itp. Fleksja: tém > tym itp.; niememi > niemymi itp.; moję > moją itp.; hetmanowę > hetmanową; mię, mnie > mnie; zeszle > ześle. Interpunkcja: zamieniono formę wielokropka (.... > ...); uzupełniono przecinki, np. Rźniéj kobzarzu, lej szynkarzu! > Rżnij, kobzarzu, lej, szynkarzu! Poprawiono omyłki źródła: nas > nasz (Ot taki-to nasz ataman, Orlisko nas miły!); urźniéjmy > urżnijmy itp.; łosiczka > łasiczka. PrzemijanieŚwiat stoi, a wszystko i mija, i ginie,/ Lecz o tym, skąd idzie i kędy przepada ---/ I dureń, i mądry nie wiedzieć co gada.../ Ten żyje, ów kona... Owo się rozwinie,/ A tamto zwiędnieje, na wieki zwiędnieje ---/ I liście pożółkłe gdzieś wicher rozwieje./ A świat tak i będzie, taki sam wschód słońca,/ I gwiazdy tak samo popłyną bez końca,/ I ty, jak i zwykle, o mój białolicy!/ Po niebios błękitach w noc jasną przelecisz,/ Popatrzysz się w czyste zwierciadło krynicy/ I w morze bez granic --- i znowu zaświecisz,/ Jak nad Babilonu wiszącym ogrodem,/ Nad starą mogiłą i biednym jej rodem./ O wieczny mój! z tobą, sam nie wiem dlaczego,/ Jak z bratem czy siostrą rozmawiam z ochotą/ I dumkę ci śpiewam z natchnienia twojego.../ Twórczość, DzieckoAch, radźże mi dzisiaj z tą krwawą tęsknotą!/ Nie jestem samotny, nie jestem sierotą.../ Mam dziatki --- a nie wiem, co robić mam z nimi!/ Grzech ukryć je w sobie --- te duchy żyjące,/ Bo może to braci pocieszy na ziemi, / Gdy ujrzą te słowa i łzy te palące,/ Którymi pieśń moja płakała nad nimi.../ O, nie! nie ukryję --- wszak to duch żyjący!/ Jak błękit niebieski bez granic widnieje,/ Tak duch bez początku i śmierci istnieje.../ Lecz gdzież to on będzie?... dźwięk przemijający!../ Ach! dajcież przynajmniej choć pamięć mi swoją,/ Bo ciężką jest piersi bezsławna mogiła.../ Kochała was ona, o kwiaty wy moje!/ I dolę tę waszą opiewać lubiła.../ Tymczasem do świtu zaśnijcie, me dzieci,/ A ja wam Watażkiwatażka --- tu: przywódca oddziału wolnych Kozaków. poszukam po świecie. Hajże, zuchy, Hajdamacy!/ Świat wielki do woli,/ Lećcie chłopcy, pohulajcie,/ Poszukajcie doli./ Syny moje niedorosłe,/ Nierozumne dzieci,/ Kto was szczerze, sierot biednych,/ Przygarnie na świecie?.../ Syny moje! orły moje!/ Ej, na Ukrainę!/ Choć i licho tam się zdarzy,/ Toć pośród rodziny./ Tam znajdziecie dusze szczere,/ Zginąć wam nie dadzą;/ A tu... a tu... ciężko, dziatki!/ Kiedy w dom wprowadzą,/ Literat, MądrośćPowitają was ze śmiechem,/ Ten już zwyczaj mają ---/ Wszyscy wielcy, drukowani,/ Słońce nawet łają.../ ,,Nie z tej strony --- mówią --- wschodzi,/ I nie dobrze świeci, / Tak by --- mówią --- należało..."/ Co tu robić, dzieci!/ Trzeba słuchać, któż wie? może / Nie tak słońce wschodzi ---/ Toć piśmienni wyczytali.../ Rozum dziwy płodzi!/ A cóż na was rzekną oni?/ O, znam waszę sławę!/ ,,Niech, powiedzą, spoczywają/ Póki ojciec wstanie/ I rozpowie po naszemu/ O tym tam hetmanie!/ Co tam kiep ten wygaduje/ Zmarłemi słowami ---/ I jakiegoś tam Jaremę/ Prowadzi przed nami,/ Odzianego w świtęświta, świtka a. siermięga --- daw. wierzchnia odzież z siermiężnego, grubego i niebielonego płótna, noszona przez chłopów. szarą/ I w łapcie łyczane.../ Ej, na próżno widać w szkole/ Łatano ci boki!/ Po Kozactwie, po Hetmaństwie/ Mogiły wysokie,/ Nic się więcej nie zostało,/ I te --- rozkopane./ Próżna praca, panie bracie!/ Jeśli chcesz mieć grosze/ A w dodatku sławę próżną,/ Śpiewaj nam Matroszę,/ Lub Nataszę, radost' naszę,/ Sułtàn, parkét, szporyŚpiewaj nam Matroszę, lub Nataszę, radost' naszę, sułtàn, parkét, szpory --- poeta wyśmiewa zarzucony obecnie w pieśniarstwie rosyjskim zwyczaj opiewania miłostek, kit huzarskich, posadzkowych popisów, brzęku ostróg itp. ---/ Ot gdzie sława!... a on śpiewa/ Hraje synie moreHraje synie more (ukr. Грає синє море: igra ciemnoniebieskie morze) --- wers powtarzający się w wierszu Tarasa Szewczenki Dumka (Тече вода в синє море, Płynie woda do ciemnoniebieskiego morza), który opowiada o smutnym losie Kozaka na wygnaniu., ---/ I sam płacze, za nim szlocha/ Siermiężna gromada..."/ Prawda, prawda; mędrce moi/ Dzięki --- i to rada.../ Kożuch ciepły, szkoda tylko,/ Że nie na mnie szyty,/ A rozumne słowo wasze/ Łgarstwami podbite./ Wybaczajcie --- dla słów takich/ Uszu nie ma u mnie./ Nie zaproszę was do siebie!/ Wy bardzo rozumni,/ A ja dureń; wolę sobie/ W kącie mojej chatki/ Sam zaśpiewać i zapłakać,/ Jak dziecię bez matki./ Oj, zaśpiewam... --- igra morze,/ Wichry powiewają,/ Step czernieje i mogiły/ Z wiatrem rozmawiają./ Oj, zaśpiewam... --- rozwarły się/ Mogiły wysokie,/ ZaporożeZaporoże --- kraina poniżej porohów Dniepru, zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich. aż po morze/ Kryje step szeroki,/ Atamani na bachmatach/ Poprzed buńczukamibuńczuk --- długie drzewce ozdobione włosiem końskim, daw. symbol władzy wojskowej./ Przelatują... a porohyporohy --- naturalna zapora skalna na rzece, uniemożliwiająca swobodną żeglugę; kraina poniżej porohów Dniepru nazywała się w XVI-XVIII w. Niżem albo Zaporożem i była zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich./ Między sitowiami/ Ryczą, jęczą --- gniewają się,/ Nucą coś strasznego;/ Przysłucham się, rozżalę się,/ Zapytam którego:/ Czemu, starzy, smutni tacy?/ --- ,,Synu! zła godzina.../ Dniepr się na nas gniewa czegoś,/ Płacze Ukraina!..."/ I ja płaczę... A tymczasem/ Świetnymi pocztami/ Występują atamani,/ Setnicy z popami/ I hetmani... każdy w złocie,/ Chatki mej nie minie.../ Weszli, kupiąkupić się (daw.) --- gromadzić się, skupiać się. się koło mnie,/ I o Ukrainie/ Rozmawiają, wspominają:/ Jak SiczSicz --- wędrowna stolica Kozaków Zaporoskich, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. budowali,/ Jak Kozacy na bajdakachbajdak (z ukr.) --- duża rzeczna łódź żaglowo-wiosłowa, używana na Dnieprze./ Porohy mijali,/ Jak po morzu buszowali,/ Grzali się w SkutarzeSkutari (tur. Üsküdar) --- dziś część Istambułu na wsch. brzegu Bosforu; w XVII w. Kozacy w swoich wyprawach łupieżczych docierali niekiedy nawet do Stambułu. ---/ I jak lulkilulka (daw.; por. ukr. люлька) --- fajka. zapaliwszy/ W Polsce na pożarze,/ Znów witali Ukrainę,/ Jak bankietowali.../ ,,Rżnij, kobzarzukobzarz --- dziś raczej kobziarz; muzyk grający na kobzie, instrumencie strunowym, przypominającym lutnię; w trad. ukr. żebrak śpiewający pieśni z towarzyszeniem kobzy lub bandury był często szanowanym nosicielem ważnych wiadomości i idei., lej, szynkarzu!"/ Kozacy hukali!/ Dziad nalewa, nie poziewa,/ Nie odpocznie, rwie się,/ Kobzarz uciął, a Kozacy/ Aż ChortycaChortyca --- wyspa na Dnieprze, inaczej, według Pastoriusa, Wiśniowcem zwana. [Największa wyspa na Dnieprze, znajduje się w okolicy miasta Zaporoże, w trad. ukr. miejsce częstego stacjonowania Kozaków Zaporoskich. Red. WL]. gnie się.../ Metelice i hopakimetelice i hopaki --- żywiołowe tańce ukr./ Hurtem odcinają,/ Kufle chodzą i przechodzą,/ Tak i wysychają./ Hulaj, panie, nie w żupanie,/ Wichrze pośród pola!/ Graj, kobzarzu, lej, szynkarzu,/ Póki wstanie dola,/ W bok się wziąwszy, na przysiadkina przysiadki a. prysiudy (z ukr. присюди) --- figura w ludowych tańcach ukr. i ros.; przykucnięcie i podskok./ Parobcy z dziadami:/ ,,Ot tak, chłopcy, dobrze, dziatki!/ Będziecie panami!"/ Atamani wpośród uczty ---/ Niby jaka Rada ---/ Chodzą sobie, rozmawiają.../ Wielmożna gromada/ Nie wytrzyma --- i tupnęła/ Starymi nogami.../ A ja patrzę, wpatruję się,/ I śmieję się łzami./ Ach, śmieję się, patrzę, zalewam się łzami, ---/ Nie jestem sam jeden, jest z kim żyć na świecie;/ Wśród domku mojego, jak w stepie gdzieś przecie,/ Kozacy hulają, gaj szumi drzewami,/ Mogiła śni dumki osnute żałobą,/ I morze gra sine, topola powiewa,/ Cichuteńko dziewczę HryciaHryć (ukr. Гриць) --- Grześ, ukr. zdrobnienie od imienia Hryhorij (Григо́рій), czyli Grzegorz. Imię często spotykane w ukr. ludowych piosenkach o miłości chłopaka i dziewczyny. sobie śpiewa,/ Nie jestem sam jeden, --- jest żyć z kim do grobu./ Ot, gdzie dobro moje, grosze/ I sława poczciwa;/ A za radę dziękuję wam,/ Bo rada zdradliwa./ Póki życia --- poprzestanę/ Na martwym tym słowie,/ By wylewać łzy i smutek.../ Bywajcie mi zdrowi!/ Czas mi w drogę już wyprawiać/ Dziatki serca mego./ Niech ruszają! może znajdą/ Kozaka starego,/ Co powita syny swoje/ Sędziwymi łzami ---/ Dość mi tego, raz więc jeszcze:/ Pan ja nad panami! Tak to siedząc w końcu stoła,/ Myślę po kolei;/ Kogo prosić, kto powiedzie?.../ Na dworze już dnieje,/ Zagasł księżyc, słońce świeci,/ Hajdamacy wstali,/ Pomodlili się, odziali, ---/ Naokoło stali ---/ I posępnie, jak sieroty,/ Milcząc spoglądali./ ,,Pobłogosław, mówią, ojcze ---/ Pokąd silne dzieci;/ Pobłogosław szukać doli/ Po szerokim świecie..."/ --- Poczekajcie, świat nie chata,/ A wy --- małe dzieci,/ Głupie jeszcze... Któż na czele/ W świat was poprowadzi?/ Gdzie watażka? Kto obroni?/ Kto w biedzie poradzi?/ Nauka, WychowanieJam was chował, wyhodował,/ Wzrośliście jak dęby.../ W świat idziecie, a tam każdy/ Na książkach zjadł zęby./ PrzemocWybaczajcie, żem nie uczył:/ Bo i mnie choć bili,/ Dobrze bili, lecz niewiele/ Czego nauczyli!/ ............................./ ............................./ Cóż wam rzekną? --- chodźmy, dzieci,/ Biedna moja głowa!/ Ach, jest u mnie ojciec szczery,/ Chociaż nie rodzony,/ Da on mi poradę dla was,/ Bo sam doświadczony:/ Wie, jak ciężko żyć na świecie/ Sierocie biednemu./ Nie pogardził on tym słowem,/ Co śpiewała jemu/ Matka niegdyś, spowijając/ I nucąc dziecinie;/ Nie pogardził on tym słowem/ Co o Ukrainie/ Lirnik ślepy tak żałośnie/ Śpiewa gdzieś przy płocie!/ On je kocha --- on najprędzej/ Poradzi sierocie./ Gdyby nie on mi dopomógł/ O strasznej godzinie,/ Już bym dawno leżał w śniegu/ Gdzieś w obcej krainie ---/ A ludzie by powiedzieli:/ ,,Dobrze łajdaczynie!"/ Przeszło licho, niech się nie śni,/ Chodźmyż więc do niego;/ A jeżeli w obcym kraju,/ Wspomógł mnie biednego,/ Toć was także przyjmie szczerze/ Jak własną dziecinę;/ A od niego, po modlitwie/ Dalej w Ukrainę.../ Hej, dobry dzień tacie w chacie!/ U twojego progu,/ Pobłogosław dziatki moje/ Przed daleką drogą. Introdukcja Była niegdyś szlachetczyzna,/ Wszystko butne pany,/ Wojowała Moskwę, Niemce,/ Ordę i Sułtanyszlachetczyzna (...) wojowała Moskwę, Niemce, Ordę i Sułtany --- Rzeczpospolita szlachecka prowadziła wojny z Rosją, Niemcami, tatarską Ordą i sułtanami tureckimi. .../ Ej, co było --- to już nie jest./ Wszystko w bożej mocy!/ Lach bywało nas zadziera,/ Hula w dzień i w nocy,/ I królami poniewiera.../ Nie mówię Stefanem:/ Bo ci obaj niezwyczajni/ Ze zwycięskim Janem, ---/ A innymi. Nieboracy/ Milczkiem panowali,/ Wrzały sejmy i sejmiki/ Sąsiedzi czekali,/ Spoglądając, jak królowie/ Z Polski uciekają,/ I słuchając, jak panowie/ Szalenie hukają:/ ,,Nie pozwalam! nie pozwalam!"/ Bracia repetują,/ A magnaty palą chaty,/ Szablice hartują./ Długo, długo tak się działo,/ Aż na tron Piastowski/ Skoczył figlem ponad Lachy/ Żwawy Poniatowski./ Zapanowawszy, myślał szlachtę/ Przydusić trochę... Nic z tego!/ Pragnął ich dobra po ojcowsku,/ A może jeszcze chciał czego./ Jedyne słowo nie pozwalam/ Myślał, że wydrzeć im zdoła,/ A potem... Polska wybuchnęła,/ Szlachta zawzięła się... woła:/ ,,Słowo honoru! Próżna praca!/ Pohaniec! Moskiewski sługa!"/ Na okrzyk Puławskiego, Paca,/ Szlachta odbiega od pługa,/ I --- razem sto konfederacji. Rozbiegły się kupy zbrojne/ Po Polsce, Wołyniu,/ Po Multanach i po Litwie/ I po Ukrainie./ Rozbiegli się, zapomnieli/ Swobodę ocalać,/ Zwąchali się z Żydziskami/ I dalej podpalać./ Podpalali, mordowali,/ Cerkwi nie szczędzili.../ A tymczasem Hajdamacy/ Noże poświęciliSzlachta odbiega od pługa, i razem sto konfederacji. (...) Podpalali, mordowali, cerkwi nie szczędzili... A tymczasem Hajdamacy noże poświęcili --- cały ten ustęp dowodzi nieobeznania się z historią ojczystą. Wiadomo, że w pamiętnym okresie konfederacji barskiej ukazywały się gdzieniegdzie bandy rabusiów, które w razie potrzeby pożyczały nazwiska u konfederatów celem ubarwienia grabieży zbójeckiej szlachetniejszym pozorem. Tradycja ludu mogła pomieszać istotę rzeczy z najkłamliwszym złudzeniem; poecie piszącemu omyłka podobna darowaną już być nie może. [Historycy wskazują na następujące przyczyny powstania kozackiego zwanego koliszczyzną: intrygi rosyjskie, mające na celu osłabienie konfederatów barskich; inspiracje duchownych prawosławnych, zaniepokojonych nietolerancją religijną konfederacji (forsowana przez króla Poniatowskiego tolerancja religijna miała wzmocnić pozycję prawosławia i Rosji w Polsce); niechęć chłopów na Ukrainie do szlachty. Red. WL].. Hałajda ,,Jaremo! hersz tuhersz tu (ukr. герш-ту, z niem. hörst du: słyszysz) --- stylizacja językowa, cytat z języka jidysz, używanego przez Żydów w Europie Środkowej i Wschodniej.? Chamie, świnio!/ A idź, kobyłę z dworu weź,/ Patynkipatynki (daw.) --- trepy, chodaki, drewniane osłony chroniące pantofle np. na zabłoconym podwórzu. podaj gospodyni,/ Tata (ukr.) --- i; również. zamieć izbę, wody wnieś,/ Do lochuloch --- tu: piwnica. zajrzyj, jeść daj krowie,/ Posyp indykom, gęsiom daj,/ PokoraTylko nie zaśnij gdzie tam w rowie,/ A narąb drew i sieczki skraj!/ A prędzej, chamie!... do Olszany/ Jejmości czegoś dzisiaj trza..."/ Jarema mruknął coś, znękany,/ Żydzisko wrzasło: ,,Cicho! sza!"/ I Kozak nic nie odpowiedział./ Oj, tak to, tak, spadł Kozak nisko,/ Poniewierało go Żydzisko./ Jarema giął się, bo nie wiedział,/ Nie wiedział sierota, że skrzydła urosły,/ Że gdyby podleciał, wysoko by wzniosły,/ Nie wiedział --- i giął się... O Boże mój, Boże!/ Tak ciężko, na świecie, a jednak żyć chce się,/ I chce się ze słońcem popatrzyć wokoło,/ I chce się posłuchać jak sine gra morze,/ Jak płacze mogiła, topola powiewa,/ Jak ptaszę szczebiocze, jak szumi liść w lesie,/ Jak dziewczę żałośnie gdzieś w gaju zaśpiewa.../ O Boże mój miły, jak żyć też wesoło! Jarema --- sierota, sam jeden, ubogi,/ Ni siostry, ni brata, zamęcza się, trudzi;/ Popychacz żydowski, zalega ich progi;/ A nie klnie swej doli, nie szemrze na ludzi./ Bo za cóż ich łajać? Alboż oni wiedzą/ Kogo pieścić trzeba, a kogo katować?/ Niech sobie ucztują! Niech piją i jedzą.../ Im dola --- sierota sam musi pracować;/ Czasami gdzieś w kątku cichutko zapłacze,/ I to nie dlatego, że serce mumu --- dziś popr. rekcja: serce go boli. boli,/ A wspomni co niebądź, albo co zobaczy.../ I znowu do pracy... trza żyć po niewoli!/ Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego; po co; na cóż. ojciec i matka i złote komnaty,/ Jeżeli brak serca, by z sercem pogwarzyć?/ Jarema --- sierota, lecz jakże bogaty,/ Bo jest z kim zapłakać, bo jest z kim pomarzyć!/ Są czarne oczęta --- jak gwiazdki mu tleją,/ Są białe rączęta --- w objęciu aż mdleją,/ Jest serce jedyne, serduszko dziewicze,/ Co śmieje się, płacze, jak on sobie życzy. Ot, taki to mój Jarema,/ Sierota bogaty,/ I ja takim, czarnobrewkiczarnobrewki a. czarnobrewy (z ukr.) --- obdarzony czarnymi brwiami, cenionym w ukr. tradycji atrybutem wyrazistej urody.,/ Bywałem przed laty.../ Przeminęło, uleciało,/ I ślady zawiało./ Pierś zamiera, kiedy wspomnę.../ Czemuż nie zostało?... Czemu nie zostało, czemu nie potrwało?/ Lżej byłoby jęknąć i zalać się łzami./ Ludzie mi odjęli, bo im było mało:/ ,,Na co jemu dola? Podzielmy się sami,/ On i tak bogaty...." O! bogaty w łaty/ I w drobne łzy krwawe --- któż otrzeć je zechce?/ Dolo moja, gdzie ty? Wróć się do mej chaty,/ Albo choć się przyśnij... i spać mi się nie chce. Wybaczajcie ludzie dobrzy!/ Trochę zabłądziłem:/ O przeklęte dni me czarne/ Myślą zawadziłem./ Może jeszcze spotkamy się,/ Póki nie przepadnę,/ Za Jaremą w świat się wlokąc,/ A może... nie zgadnę./ Oj, źle ludzie, wszędzie bieda,/ Za nic nie ma wziąć się;/ Kędy, mówią, chyli dola/ Tędy trza i giąć się, ---/ Giąć się milczkiem i ze śmiechem,/ Żeby nie poznali,/ Co się w głębi serca dzieje, ---/ Żeby nie witali,/ Bo ich łaska... kto szczęśliwy,/ Niech ujrzy ją we śnie,/ A sierocie, ubogiemu,/ Niech się nigdy nie śni!/ Ciężko mówić, a zamilczeć ---/ Nie w mojej naturze./ Lejcie się więc słowa łzawe:/ Słonko gdzieś tam w chmurze,/ Nie ogrzeje, nie osuszy.../ Podzielę się łzami.../ Lecz nie z braćmi, nie z siostrami ---/ Z niemymi ścianami,/ W obcym kraju... A tymczasem / Spójrzmy na karczmisko./ Pochylony koło łóżka/ Trzęsie się Żydzisko/ Nad kagankiem: worki liczy,/ Bestyja przeklęta!/ A na łóżku... ach, aż słabo!./ Bialutkie rączęta/ Rozrzuciła, odkryła się.../ Jak kwiatek na błoniu/ Czerwienieje; a koszulka.../ Koszulka na łonie/ Rozerwana... samej, jednej,/ Gorąco w pierzynie;/ Biedna szepcze, --- gwarzyć chce się/ Młodziutkiej dziewczynie./ Śliczna, śliczna niewymownie/ Dziewka Izraelska!/ Oto córka! a to ojciec ---/ Kieszenia diabelska!/ Chajka stara leży dalej,/ Cała w stosach pierza./ Gdzież Jarema? Wziąwszy torbę,/ Do Olszany zmierza. KonfederaciKonfederaci --- zobacz przypisek w Introdukcji. ,,Hej, odmykaj, podły Żydzie!/ Będziesz bity..." --- ,,W to mu graj!/ Drzwi wywalić póki wyjdzie/ Psisko stare!"/ Żyd --- ,,Aj waj!/ Zaraz, zaraz!"/ --- ,,Nahajami/ Juchę! Co to? Będziesz spać,/ Czy żartować?" / ,,Ja? Z panami?/ Chowaj Boże! Dajcie wstać,/ Jasne pany (ciszej --- głupi)!"/ --- ,,Co tam czekać! walże już!"/ Drzwi runęły... nahaj wzdłuż/ Po żydowskim karku łupi. ,,A! Jak się masz, świnio, Żydzie!/ Trzymaj psiego syna!"/ Ta nahajem, ta nahajem./ Żyd kurczy się, zgina:,/ ,,Nie żartujcie, mości panie!"/ --- ,,Dzień dobry, niezdaro!/ Jeszcze parcha, jeszcze!... dosyć!/ Wybaczaj, psia wiaro!/ Masz dobrydzień! a gdzie córka?"/ --- ,,Umarła, panowie."/ --- ,,Łżesz, Judaszu! pal go batem!/ Na zdrowie, na zdrowie!"/ --- ,,Oj, panie mój, gołąbku mój,/ Dalibóg nie żyje!"/ --- ,,Łżesz, łajdaku!"/ --- ,,Jeśli kłamię,/ Niech mnie Bóg zabije!" --- / ,,Nie Bóg, a my. Przyznawaj się!"/ --- ,,Na co bym ja chował,/ Gdyby żyła? Bodaj mnie tak/ Pan Bóg poratował!..."/ --- ,,Cha, cha, cha, cha!... Patrzcie, państwo,/ Czart pacierze mruczy./ Przeżegnaj się!"/ ,,Jakże ono?/ Niech mnie pan nauczy."/ --- ,,Ot tak, patrzaj!..."/ Lach żegna się,/ Za nim Żyd parszywy:/ ,,Brawo! brawo! ot i ochrzcił./ No! za takie dziwy/ Mohoryczu, mości panie!/ Słyszysz? Ty ochrzczony!/ Mohoryczu!"/ --- ,,Zaraz, zaraz!"/ Każdy jak szalony/ Ryczy, wrzeszczy, a po stole / Kufle postukują./ ,,Jeszcze Polska nie zginęła!"/ Lachy wyśpiewująJeszcze Polska nie zginęła! Lachy wyśpiewują --- anachronizm../ ,,Dawaj, Żydzie!"/ Nowochrzczeniec/ To w lochu, to w chacie,/ Miga, biega i dolewa;/ A konfederaci/ Znów hukają: ,,Żydzie! miodu!"/ Żyd lata zziajany./ ,,Gdzie cymbały? Graj, psia wiaro!"/ Aż trzęsą się ściany ---/ Odcinają krakowiaka,/ Walca i mazura,/ A Żyd spojrzy --- tu pod nosem:/ ,,Szlachecka natura!"/ --- ,,Dobrze, dosyć! śpiewaj teraz!"/ --- ,,Dalibóg, nie mogę!"/ --- ,,Nie przysięgaj się, psia jucho!"/ --- ,,Jakąż wam? Niebogę? Była sobie Handzia,/ Kaleka nieboga,/ Bożyła się, prosiła się,/ Że boli jej noga:/ Na pańszczyznę nie chodziła,/ A za parobkami/ Po cichutku i ładniutko/ Między burzanami." --- ,,Dość! to jakaś schizmatyckaschizmatycki --- odstępczy, związany z rozłamem; tu: prawosławny (nawiązanie do schizmy, która w 1054 r. podzieliła kościół chrześcijański na wschodni prawosławny i zachodni rzymski).,/ I słowa nieskromne!"/ --- ,,Jakiejże wam? chyba taką?/ Czekajcie! przypomnę..." ,,Oj, przed panem Todorem/ Chodził Żydek ślad w ślad,/ Oj, przed panem Todorem/ Chodził w przód, chodził w zad." ,,Dobrze, dosyć! teraz zapłać!"/ --- ,,Żartujecie, panie;/ Za co płacić?" --- ,,Że słuchali./ Nie krzyw się, bałwanie!/ To nie żarty. Dawaj grosze!"/ ,,Jakie grosze? Czyje?/ U mnie nie ma ni szeląga,/ Łaską pańską żyję."/ ,,Łżesz, sobako! przyznawaj się!/ Hajże go tu znowu/ Nahajami!" Zaświstały,/ Chrzczą Lejbę na nowo./ I ćwiczyli i łupili/ Aż pierze leciało.../ ,,Dalibógże, ani grosza!/ Zjedzcie moje ciało!/ Ani grosza! Gwałt! Ratujcie!"/ ,,My tu tobie damy."/ ,,Poczekajcie, ja coś powiem."/ ,,Słuchamy, słuchamy,/ Tylko nie łżyj, bo choć zdechniesz,/ Łgarstwo nie pomoże."/ --- ,,Nie, w Olszanie..."/ --- ,,Grosze twoje?"/ --- ,,Moje!... chowaj Boże!/ Nie, ja mówię, że w Olszanie.../ Olszańscy Schizmacischizmata a. schizmatyk --- odstępca, uczestnik rozłamu; tu: prawosławny (nawiązanie do schizmy, która w 1054 r. podzieliła kościół chrześcijański na wschodni prawosławny i zachodni rzymski)./ Po trzy domy i po cztery/ Żyją w jednej chacie."/ --- ,,My to wiemy, bośmy sami/ Tak ich ociosali."/ --- ,,Nie to, nie to... Bodajże was.../ Biedy by nie znali,/ Niech pieniądze się wam przyśnią.../ Widzicie... Olszana.../ Tam jest cerkiew... u starosty.../ Jest córka Oksana./ Chowaj Boże! Jaka śliczna!/ A jakie to mile!/ A dukatów! Choć nie jego ---/ To co? Byle były!"/ --- ,,Byle były, jednakowo!/ Dobrze Lejba radzi:/ Lecz, by większa pewność była,/ Niechże sam prowadzi./ Ubieraj się!"/ Pojechali/ Lachy do Olszany;/ Jeden tylko gdzieś pod ławą/ Konfederat pjanypjany --- dziś popr.: pijany../ Wstać nie zduża, lecz wesoły/ Przyśpiewuje sobie:/ ........................ / ........................ Tytartytar (ukr.) --- tu: starosta cerkiewny, odpowiedzialny za gospodarczy aspekt funkcjonowania parafialnej cerkwi. ,,Oj w gaju, w gaju/ Wietrzyk nie wieje,/ A tam, na niebie/ Gwiazdki migają,/ Księżyc bieleje./ Serce jedyne, ---/ Wyglądam ciebie:/ Wyjrzyj, rybeczko!/ Choć na godzinę;/ Wyjdź, gołąbeczko!/ Wyjdź, pomarzymy,/ I pogruchamy/ I potęsknimy:/ Bo ja daleko/ Pójdę od ciebie./ Wyjdźże dziewczyno,/ Serce ty moje,/ Wyjrzyj ptaszyno,/ Póki bliziutko,/ To pogruchamy/ We łzach i w smutku!..." Tak to, błądząc popod gajem,/ Zawodzi Jarema ---/ I wygląda, a Oksany/ Jak nie ma, tak nie ma;/ Gwiazdki płoną; wpośród nieba/ Świeci białolicy;/ Wierzba cieszy się słowiczkiem,/ Patrzy sie w krynicę;/ Na kalinie, ponad wodą,/ Aż się rozbryzguje,/ Jakby wiedział, że na dziewczę/ Kozak oczekuje./ A Jarema na dolinie,/ Niby martwa kłoda,/ I nie patrzy i nie słucha.../ ,,Na co mi uroda,/ Kiedy szczęścia nie ma, gdy taka już dola? / Daremnie me lata młodzieńcze zmarnieją,/ Ach, sam ja na świecie, jak trawka wśród, pola:/ Stepowe ją wichry bez śladu rozwieją!/ I mnie się tak ludzie i ty, o mój Boże,/ Wyparli --- a za co? I sami nie wiecie./ Było jedno serce, jedno w całym świecie,/ Jedna dusza szczera, lecz i ta już może,/ I ta się wyparła."/ I spłakał się srodze,/ Pojęczał, serdeczny, łzy otarł rękawem:/ ,,Bądź zdrowa, ptaszyno! Ja w drogę, odchodzę/ Po dolę, jeżeli za Dnieprem sinawym/ Nie złożę gdzie głowy... A ty nie zapłaczesz/ A ty nie zobaczysz, jak kruk mi je poje ---/ Te oczy me czarne, te oczy kozacze,/ Coś ty całowała, o serce ty moje!/ Zapomnij łzy moje; ja tobie nie para,/ Zapomnij sierotę; pokochaj innego,/ Ja w szarej świcinieświcina, świtka a. siermięga --- daw. wierzchnia odzież z siermiężnego, grubego i niebielonego płótna, noszona przez chłopów., ty córka tytara./ Co tobie Jarema? Znajdź sobie lepszego, ---/ Ach, znajdź kogo zechcesz... taka mi już dola,/ Zapomnij mnie, serce, i wyprzyj się smutku./ A kiedy posłyszysz, że gdzieś tam, wśród pola/ Schowali Jaremę, --- pomódl się cichutko,/ Ty choć, ptaszko, w całym świecie/ Pomódl się cieplutko!" I oparłszy się na kiju,/ Płacze po cichutku./ Płakał, płakał, biedaczysko,/ Wtem... dola kochana!/ Popod gajem, jak łasiczka,/ Skrada się Oksana./ Pobiegł, porwał, objęli się,/ ,,Serce!" i omdleli./ Długo, długo, tylko --- ,,serce"/ I znowu milczeli./ ,,Dość ptaszyno!"/ --- ,,Jeszcze trochę,/ Jeszcze... mój sokole!/ Duszę wyrwij!... jeszcze... jeszcze.../ Aż serce zaboli!"/ --- ,,Odpocznijże, gwiazdko moja!/ Ty z nieba mi spadła!"/ Zasłał świtkę. Jak wiewiórka,/ Zaśmiała się, siadła./ ,,Siadajże i ty koło mnie."/ I znów się tuliła./ ,,Serce moje, gwiazdko moja,/ Komuż ty świeciła?"/ --- ,,Opóźniłam się dziś trochę:/ Ojcam doglądała;/ Stary czegoś zachorował.../ --- ,,A mnieś zapomniała?"/ --- ,,Jakiż bo ty, dalibóg że!"/ I łezka błysnęła./ --- ,,Nie płacz, serce."/ --- ,,Ty żartujesz?"/ Znów się uśmiechnęła,/ Przytuliła główkę śliczną/ I niby zasnęła./ ,,Widzisz, serce, ja żartuję,/ A ty jeszcze płaczesz./ Nie płacz, luba, spojrzyj na mnie:/ Jutro nie zobaczysz./ Jutro będę ja daleko,/ Daleko, Oksano.../ Jutro w nocy ja w Czehrynie/ Święcony dostanę./ Ej, da mi on srebra, złota,/ I da mi on sławę;/ Ubiorę cię, obuję cię,/ Posadzę jak pawępawa (z ukr.) --- pawica.,/ Niby jaką hetmanową, ---/ Wpatrzę się jak w zorzę,/ Patrzeć będę aż do śmierci."/ --- ,,Ej, zapomnisz może?/ Zbogaciejesz, gdzieś w Kijowie/ Poznasz wielkie panie,/ I zapomnisz przy szlachciankach/ O biednej Oksanie!"/ --- ,,Jestże inna, jak ty piękna?"/ --- ,,Kto wie? --- jest gdzie może..."/ --- ,,Co ty gadasz, serce moje?/ O Boże mój, Boże!/ Ni za morzem, ni za niebem,/ Ani w samem niebie ---/ Nigdzie nie ma, rybko moja,/ Piękniejszej od ciebie."/ --- ,,Co ty mówisz?"/ --- ,,Prawdę, luba!" I znowu, i znowu.../ Długo oni słodką, rzewną,/ Bawili się mową./ Całowali się, płakali,/ Miłość przysięgali,/ Przysięgali i płakali.../ I znów przysięgali./ Jej Jarema opowiedział,/ Jak to żyć im będzie,/ Jak okuje w złoto całą,/ Jak dolę zdobędzie,/ Jak to Lachów Hajdamacy/ Wyrżną w Ukrainie,/ Jak on panem sobie będzie/ Jeśli nie zaginie./ Ej, dziewczęta! zbrzydło słuchać/ Jedno i to samo!/ ,,Patrzcie jaki! Ktoś by myślał,/ Że prawda!" A mama/ Albo ojciec gdy zobaczą/ Że wy, moje lube,/ Tak zawzięcie wczytały się/ W grzeszne takie duby?.../ ,,Wtenczas, wtenczas... ejże, nie pleć!"/ A bardzo ciekawe?/ Jeszcze bym wam opowiedział,/ Jak Kozak czarniawy/ Popod wierzbą, koło wody,/ I świata nie czuje;/ A Oksana, jak gołąbka,/ Zamiera, całuje,/ To zapłacze, to omdleje,/ Tuli, co ma siły;/ ,,Serce moje, dolo moja!/ Sokole mój miły!/ Mój!...“ aż wierzby schylają się/ Posłuchać tej mowy,/ Oto mowa! Ej, dziewczęta,/ Zawracam wam głowy./ Niebezpiecznie słuchać na noc,/ Spać, dziewczyno, chceszlispać, dziewczyno, chceszli --- jeżeli chcesz (spokojnie) spać, dziewczyno../ Niechaj sobie rozejdą się/ Tak jak się i zeszli, ---/ Po cichutku i ładniutko,/ --- By nikt nie zobaczył/ Ni dziewiczych łezek drobnych,/ Ni szczerych kozaczych./ Niechaj sobie... może, jeszcze/ Spotkają się oni,/ Na tym świecie... Zobaczymy... A tymczasem płonie/ Światło w oknach u tytara./ Co się też tam robi?/ Trzeba spojrzeć, a opowiem.../ Ach, bodaj choć w grobie,/ A nie być, nie widzieć! bo wstyd mi za braci,/ Bo serce na widok okropny zaboli./ Ach, spójrzcie, popatrzcie: to konfederaci,/ To ludzie, co bronić porwali się wolico bronić porwali się woli --- którzy wywołali powstanie, by bronić wolności../ Ach, bronią, przeklęci... I toż to są dzieła,/ Do których powstali?... Przekleństwo i matce,/ Przekleństwo godzinie, o której poczęła,/ O której zrodziła i na świat wydała!/ Popatrzcie, co robią --- u tytara w chatce/ Piekielne wyrzutki./ W piecu ogień pała/ I światło rozlewa po chacie,/ Zda się, że ludziom w oczy lży;/ Rabusiów pełno; w kącie drży/ Przeklęty Żyd; konfederaci/ Do starca krzyczą: ,,Łotrze, mów,/ Gdzie są pieniądze?"/ Nie ma słów,/ ,,Dawajcie sznurka! ręce wiąż."/ Nie ma ni słowa./ ,,Męcz go więcej!"/ Pchnęli o ziemię --- milczy wciąż./ ,,Dawajcie żaru! Smoły, prędzej!/ Krop mi go! Tak! A co? Nie mięknie?/ Zawzięta jucha! Żaru syp! / Nie powiesz?" --- Tytar ani jęknie!/ ,,To szelma twarda --- stary grzyb!/ Nasypcie mu w cholewy żaru.../ Gwoźdź wbijcie w skronie! diabła zjadł!"/ Stary nie wytrwał: jęknął --- padł/ Pod niewymowną bożą karą!/ ,,Oksano! Córko!" tak i zmarł./ Ach, bez spowiedzi pójdzie w grób!.../ W milczeniu Lachów tłum się zwarł.../ ,,Panowie rada! pomiarkujcie!/ Już nie zrobimy nic z nim --- trup!/ Zapalmy cerkiew!"/ --- ,,Gwałt! Ratujcie!/ Kto w Boga wierzy! Krzyk kobiétykobiéty --- forma z é pochylonym, wymawianym tu jako zbliżone do i, nie została uwspółcześniona z uwagi na rym./ Przeleciał... Lachy marszczą brwi.../ ,,To co?" Oksana wpada w drzwi,/ I z całej siły: ,,Ach, zabity!"/ I pada krzyżem w ojca krwi./ Dowódca skinął na gromadę./ Ponura zgraja, jak te psy,/ Za próg się wlecze. A sam w ślady/ Bierze omdlałą... ,,Gdzież to ty,/ Jaremo? Gdzie ty? Wróć się ptakiemwróć się ptakiem (daw., poet.) --- wróć tak szybko, jak ptak.!"/ On szedł i śpiewał --- śpiewał w czas ---/ Jak NalewajkoSeweryn (Semen) Nalewajko (ukr. Севери́н Налива́йко, zm. w 1597) --- ataman kozacki, przywódca powstania przeciwko Rzeczypospolitej 1595--1596, pokonany przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego i ścięty. bił się z Lachem.../ Lachy przepadli; z nimi wraz/ Przepadła także i Oksana./ Gdzieniegdzie szczeknie pies w Olszanie/ I wszyscy we śnie z biedy kpią./ Bieleje księżyc; ludzie śpią,/ I tytar śpi... Nie rano wstanie:/ Na wieki sen świętego zdjął./ Światło iskrzyło się, paliło/ I zgasło... Zmarły niby drgnął ---/ I smutno, smutno w chacie było. Święto w CzehrynieCzehryn a. Czehryń, ukr. Чигирин --- miasto nad rzeką Tiasminem, niedaleko jej ujścia do Dniepru. W końcu XVI w. jedna z najdalej wysuniętych na południowy wschód twierdz Rzeczypospolitej, miejsce buntów kozackich. Hetmani! hetmani! ach, gdybyście wstali,/ Wstali i spojrzeli po owym Czehrynie,/ Co wy budowali, gdzie wy panowali!/ Ciężko byście łkali, bo by nie poznali/ Kozaczej swej sławy w ubogiej ruinie./ Bazary, gdzie wojska, bywało, jak maku/ Przed rojem buńczuków w purpurze się sypie,/ A Jaśnie Wielmożny na karym rumaku;/ Połyśnie buławą --- i morze zakipi.../ I zakipi i leje się/ Stepami, jarami;/ Licho zmyka gdzieś przed nimi/ A za Kozakami.../ Po co mówić? Przeminęło;/ Dawno zapomniano,/ Żaden z braci nie przypomni,/ By nie podsłuchano!/ I co z tego, że przypomni?/ Przypomni --- zapłacze./ Ej, choć spójrzmy na ten Czehryn,/ Kiedyś to kozaczy./ Ponad borem, ponad mrokiem,/ Księżyc w niebie tonie,/ Czerwienieje, wielki, krągły,/ Nie świeci, a płonie./ Może wiedział, że dla ludzi/ Światła dziś nie trzeba,/ Że pożary Ukrainę/ Oświecą do nieba./ I zmierzchało, a jak w trumnie/ Tak dzisiaj w Czehrynie/ Smutno, smutno. (Tak to było/ W całej Ukrainie,/ Kiedy w noc przed Makowejem/ Noże poświęcano)./ Nigdzie człeka; środkiem rynku/ Nietoperz kościany/ Zaszeleszcze, albo puszczyk/ Huknie nad kominem./ A gdzież ludzie?... W ciemnym gaju,/ Nad rzeczką TaśminemTaśmin, a. Taśmina, ukr. Тя́сми́н --- rzeka w środkowej części Ukrainy, prawy dopływ Dniepru, przepływa przez Czehryn (Чигирин).,/ Zebrali się --- wszyscy razem,/ I starzy, i mali,/ I bogaci, i ubodzy ---/ Na święto czekali. Oj, w ciemnym tym gaju, w zielonej dąbrowie, ./ Koniki na paszy okryły polanę,/ Do jazdy gotowe, koniki siodłane./ Lecz gdzież to pojadą i pod kim? Kto powie?/ Ot, pod kim, patrzajcie: pierś całą doliny/ Jak gdyby pobici, zalegli bez głosu.../ Ach, to Hajdamacy! Na gwałt Ukrainy / Orły naleciały: one to rozniosą/ Lachom, Żydom kary;/ Oni --- Hajdamacy ---/ Za krew i pożary/ Piekłem im odpłacą./ Pod dąbrową huk żelaza,/ Taran przy taranie:/ To serdeczny, hojny, szczery/ Gościniec dla panigościniec dla pani --- prezent dla monarchini, w domyśle: dla Katarzyny II, imperatorowej Rosji../ Nic nie szkodzi; niech panuje,/ Niech w cudze się wtrąca!/ Pełno wszędzie, stać gdzie nie ma!/ Bez liku, bez końca/ Niby ptastwaptastwo --- dziś popr.: ptactwo. się zleciało:/ Czehryn, SmilańszczyznaSmilańszczyzna --- okolice miasta Smiła w środkowej części Ukrainy.,/ I siermiężnisiermiężni --- chłopi, chodzący w siermięgach, tj. w odzieży wierzchniej z siermiężnego, grubego i niebielonego płótna., i Kozactwo,/ I wszelka starszyna./ A Kozacy w kierezyjachkierezyja, dziś kierezja (z ang. kersey) --- daw. wyszywany strój z grubego sukna wełnianego; od nazwy materiału wełnianego produkowanego w Kersey w Anglii./ Chodzą i nie dbają,/ I na Czehryn spoglądając,/ Z cicha rozmawiają: I STARSZY Stary Hołowaty coś bardzo chytruje. II STARSZY Mądra głowa, siedzi sobie na futorzefutor a. chutor (z ukr.) --- samodzielne gospodarstwo, oddalone od wsi. i niby nic nie wie, a patrz tylko --- wszędzie Hołowaty. ,,Kiedy sam, powiada, nie dokonam, to synowi przekażę." III STARSZY Sztukaż bo to i synek! Spotkałem się wczoraj z ŻeleźniakiemMaksym Żeleźniak, ukr. Максим Залізняк (ur. ok. 1740 -- zm. po 1768) --- Kozak zaporoski, przywódca powstania hajdamackiego, wraz z Iwanem Gontą prowodyr tzw. rzezi humańskiej w 1768 r., w której zginęło kilka lub kilkanaście tysięcy osób.; takie rzeczy opowiada o nim, że niech go licho nie zna! ,,Koszowymkoszowy --- ataman koszowy rządził na Zaporożu w czasie pokoju, miał też obowiązek przygotować Sicz do wojny; kosz --- obóz kozacki., powiada, będzie i koniec, a może jeszcze i hetmanem, jeżeli tego..." II STARSZY A GontaIwan Gonta, ukr. Іван Ґонта (1705--1768) --- dowódca nadwornych Kozaków F.S. Potockiego, przeszedł na stronę hajdamaków podczas koliszczyzny (1768), umożliwiając rzeź Humania. Pojmany podstępem przez Rosjan, wydany Polakom, był torturowany i został stracony. na co? a Żeleźniak? do Gonty sama... samasama... sama pisała --- w domyśle: sama imperatorowa Rosji Katarzyna II; aluzja do fałszywego listu Katarzyny II, mającego zachęcać Kozaków do zabijania polskiej szlachty oraz Żydów. pisała: ,,Skoro, powiada...“ I STARSZY Cicho no, zdaje się dzwonią! II STARSZY Ej nie, to ludzie tak gwarzą. I STARSZY Gwarzą, gadają, aż Lachy posłyszą. Oj, stare głowy, a rozumne; chymerują, chymerują i zrobią z lemiesza szydło. Do czego torba, kiedy rańtuch mieć można? Kupili chrzanu, niechajże jedzą; płaczcie oczy, choć powyłaźcie, widziały co kupowały, --- a daremnie płacić nie można. Namyślają się, namyślają, ni to w głos, ni to milczkiem, a Lachy domyślą się --- ot tobie i raz. Co tam za rada? Czemu oni nie dzwonią? Jakże ludowi przeszkodzić, ażeby nie gadał? Wszak to nie dziesięć dusz, a chwała Bogu, Smilańszczyzna cała, jeżeli nie cała Ukraina. Ot, czy słyszycie? Śpiewają. III STARSZY A doprawdy coś śpiewa: pójdę, zabronię. I STARSZY Nie zabraniaj, niech sobie śpiewa, byle nie głośno. II STARSZY A to musi być WołochWołoch --- człowiek z Wołoszczyzny; Wołoszczyzna --- państwo na terenach dzisiejszej płd. Rumunii, rządzone przez hospodara i zależne od Imperium Osmańskiego.. Nie wytrzymał, stary dureń; trzeba, i koniec. III STARSZY A mądrze śpiewa! Kiedybyś nie posłuchał, zawsze inną. Podejdźmy no bracia i posłuchajmy, a tymczasem zadzwonią. I i II STARSI Cóż robić? Chodźmy. III STARSZY Chodźmy. Starsi ukradkiem stanęli za dębem, a pod dębem siedzi kobzarzkobzarz --- dziś raczej kobziarz; muzyk grający na kobzie, instrumencie strunowym, przypominającym lutnię; w trad. ukr. żebrak śpiewający pieśni z towarzyszeniem kobzy lub bandury był często szanowanym nosicielem ważnych wiadomości i idei. ślepy; naokoło, Zaporożcy i Hajdamacy. Kobzarz śpiewa z powagą i nie bardzo głośno. ,,Oj, Wołochy, Wołochy,/ Was zostało się trochę;/ I wy Mołdawiany,/ Teraz wy nie pany:/ Wasze hospodary/ Okuli Tatary,/ Tureckie sułtany,/ W kajdany, w kajdany!/ Ejże się nie smućcie:/ Ładnie się pomódlcie,/ Bratajcie się z nami,/ Z nami Kozakami;/ Wspomnijcie BohdanaBohdan, własc. Bohdan Zenobi Chmielnicki (1595--1657) --- ukraiński bohater narodowy, hetman Kozaków zaporoskich, organizator powstania przeciwko polskiej władzy w latach 1648--1654.,/ Starego hetmana./ Będziecie panami,/ I jak my z nożami,/ Z nożami świętymi,/ I z ojcem MaksymemMaksym Żeleźniak, ukr. Максим Залізняк (ur. ok. 1740 -- zm. po 1768) --- Kozak zaporoski, przywódca powstania hajdamackiego, wraz z Iwanem Gontą prowodyr tzw. rzezi humańskiej w 1768 r., w której zginęło kilka lub kilkanaście tysięcy osób./ W tę noc pohulamy,/ Lachów pohajdamy,/ I tak pohulamy,/ By piekło się śmiało,/ Niebo płomiemało,/ Ziemia się zatrzęsła.../ Dobrze pohulamy. ZAPOROŻECZaporożec --- wolny Kozak z Zaporoża. Dobrze pohulamy! Prawdę stary śpiewa, jeżeli nie łże. Ej, cóż by to za kobzarz był z niego, gdyby nie Wołoch! KOBZARZ Tać ja i nie Wołoch; tak tylko --- byłem kiedyś na Wołoszczyźnie, a ludzie i ochrzcili Wołochem, sam nie wiem za co. ZAPOROŻEC A jużciż daremnie. Utnijże jeszcze co nie bądź. A no do ojca Maksyma urżnijurżnąć (daw. pot.) --- uciąć; tu: zagrać żywo, wesoło.. HAJDAMAKA Ale po cichu, żeby starszyzna nie słyszała ZAPOROŻEC A co nam wasza starszyzna? Posłyszy --- to i posłucha, jeżeli ma czym słuchać, ta i koniec. U nas jeden starszy --- ojciec Maksym; a on, jak posłyszy, to jeszcze da karbowańcakarbowaniec --- daw. moneta ukr.. Śpiewaj, starcze boży, nie słuchaj jego. HAJDAMAKA Tać to tak, kumie, i ja to wiem dobrze; ale ot co: nie tak pany jak podpanki, albo nim słońce zejdzie, rosa oczy wyje. ZAPOROŻEC Et, łgarstwo! śpiewaj, starcze boży, jaką umiesz; a to i dzwonu nie doczekamy się --- pośniemy. RAZEM Doprawdy, pośniemy; śpiewaj jaką nie bądź. KOBZARZ śpiewa Lata orzeł, lata siwy/ Ponad obłokami;/ Hula Maksym, hula stary/ Stepami, lasami./ Oj, lataż to orzeł siwy,/ A za nim orlęta;/ Hula Maksym, hula stary,/ A za nim chłopięta:/ Zaporożce ci chłopięta/ I syny jedyne./ Pomiarkuje i powróży,/ Do bitki czy pitki,/ Czy do tańca --- to i urżną,/ Aż ziemia się chwieje;/ A zaśpiewa --- zaśpiewają,/ Aż licho się śmieje./ Gorzałkę, miód, nie czarkami/ A kuflami spija,/ I zamknąwszy oczy, wroga/ Wali, nie omija./ Ot taki to nasz ataman,/ Orlisko nasz miły!/ I wojuje, i harcuje/ Ile starczy siły./ Nie ma on ani siedliska,/ Ni sadu, ni stawu.../ Step i morze --- wskrośwskroś --- tu: wszędzie. bity szlak,/ Wskroś złoto i sława!.../ Szanujcież się dobrze teraz,/ Panowie Polacy!Szanujcież się dobrze teraz, Panowie Polacy! --- dwa wiersze te nie dały się przetłumaczyć dosłownie; ręka drgnęła od zgrozy i oburzenia. [ukr. Шануйтеся ж, вражі ляхи, Скажені собаки: strzeżcie się, nienawistni Polacy, nieczyste psy. Red. WL]./ Maksym idzie Czarnym Szlakiem,/ Za nim Hajdamacy. ZAPOROŻEC W to mi graj! Odwalił jak się należy: i do ładu, i prawda. Dobrze, dalibóg dobrze! Co chce, ta i utnie. Bóg zapłać, Bóg zapłać! HAJDAMAKA Ja coś nie zrozumiałem, co on o Hajdamakach śpiewa? ZAPOROŻEC Jaki bo ty kiep! Doprawdy! Widzisz, on śpiewał, ażeby Lachy ohydne pokutowali, bo Czarnym Szlakiem idzie Żeleźniak z Hajdamakami, ażeby ich rznąć... HAJDAMAKA I wieszać, i mordować! Dobrze, dalibóg, dobrze! Ej, dałbym karbowańca, jeżelibym nie przepił wczoraj! Szkoda! No, niech stara grzęźnie, mięsa więcej będzie. Poborgujpoborgować (daw.) --- pożyczyć a. dać na kredyt., bądź łaskaw, jutro oddam. Utnij co nie bądź jeszcze o Hajdamakach. KOBZARZ Na pieniądze nie bardzo ja łapczywy. Byle łaska była posłuchać, a śpiewać będę, dopóki nie ochrypnę, a ochrypnę --- czarka jedna i druga pani Ladacoczarka jedna i druga pani Ladaco --- Ukraińcy nazywają gorzałkę łedaszczycą czyli łajdaczką w znaczeniu odpowiednim naszej filutce., i znowu gotów. Słuchajcie panowie gromada: Zajechali Hajdamacy/ Na noc do dąbrowy,/ Na polanie paśli konie,/ Siodłane, gotowe./ Nocowali panki-Laszki/ W budynkach z Żydami,/ Popili się, pokładli się,/ Ta i... GROMADA Cicho no! Zdaje się dzwonią. Słyszysz?... znowu... o!... KOBZARZ Zadzwonili, echo w gaju/ Płynie między drzewa./ Idźcież i wy, pomódlcie się,/ A kobzarz dośpiewa./ Powalili Hajdamacy/ Aż jęczy dąbrowa;/ Nie powieźli, a na plecach/ Czumackie wołowe/ Niosą wozy. A za nimi/ Ślepy Wołoch znowu:/ ,,Zajechali Hajdamacy/ Na noc do dąbrowy" ---/ Dybie, śpiewa, przyśpiewuje/ Różnemi głosami./ Ej że inną, starcze boży!"/ Na plecach z wozami/ Hukają mu Hajdamacy./ ,,Dobrze, sokolęta!/ Ot tak, ot tak, dobrze, chłopcy!/ Ej, razem chłopięta,/ Ta urżnijmy!" Aż drży ziemia ---/ A oni z wozami/ Tak i walą. Dziad wygrywawygrywać --- tu: grać, przygrywać, akompaniować.,/ Pomaga słowami:/ ,,Oj hop tak i tak!/ Woła Handzię Kozak:/ «Chodź no, Handziu, pożartuję,/ Chodź no, Handziu, pocałuję;/ Chodźmy, Handziu, do popa,/ Do cerkwi troszeczkę;/ Nie ma żyta ni snopa/ Warz mi gorzałeczkę.»/ Ożenił się, nie zmienił się,/ I jak zawsze goły;/ Pośród śmieci rosną dzieci/ A Kozak wesoły:/ «I po chacie ty-ny-ny,/ I po sieniach ty-ny-ny,/ Gotuj, żonko, liny,/ Ty-ny-ny, ty-ny-ny.»"/ ,,Dobrze! Dobrze! Jeszcze! Jeszcze!"/ Krzyczą Hajdamacy./ ,,Oj, hop, tego dziwa!/ Nawarzyli Lachy piwa,/ A my będziem szynkowali,/ Laszków-panków częstowali;/ Laszków-panków poczęstujem,/ Z panienkami pożartujem."/ Oj, hop, tak i tak!/ Woła pannę Kozak:/ ,,Panno, ptaszko moja!/ Nie lękaj się, daj rączynę,/ Chodźmy, pohulajmy,/ Niechaj ludziom licho śni się,/ A my zaśpiewajmy,/ A my zaśpiewajmy,/ A my posiadajmy,/ Panno, ptaszko moja!/ Panno, dolo moja!" --- ,,Jeszcze, jeszcze!"/ --- ,,Jakby tak, albo taki, albo siak,/ Jakby taki zaporoski Kozak,/ Jakby taki młody zuch, młody zuch,/ Choć po chacie mnie pokręcił --- ej, w duch!/ Strach, jak mnie już nie chce się/ Z dziadem starym męczyć się./ Jakby taki..." --- ,,Ej! a zamilczcie, wściekłe czarty!/ Ot, w porę opętał ich bies!/ A modlić się! Im w głowie żarty!/ Och, ten bo jeszcze stary pies!" Ataman krzyczy nad głowami./ Wszyscy ucichli --- wyszedł chór,/ Wyszli i popi z chorągwiami;/ Gromada milczy niby mur.../ A popi w rząd między wozami/ Kadzideł blady szerzą dym,/ Jak na Wielkanoc nad paschamipascha (ukr. паска a. пасха) --- w trad. prawosławnej świąteczna potrawa wielkanocna, gotowana z sera lub pieczona na drożdżach, święcona w cerkwi../ A Błahoczynnybłahoczynny (ukr. благочинний) --- godność w cerkwi prawosławnej, opiekun kilku parafii. trzyma prym: ,,O bracia, módlcie się błagalnie!/ Ten gród nasz święty, Czehryn nasz,/ Potrójnym rzędem, niewidzialnie/ Anielska otoczyła straż./ Ach, nie dawajcie Ukrainy ---/ Najświętszej naszej --- na krzyż wbić!/ Czyż pozwolicie wy --- jej syny ---/ Rodzicy waszej w pętach gnić?/ Od Sahajdacznychod Sahajdacznych --- tu: od połowy XVII w.; Petro Konaszewicz-Sahajdaczny (1570--1622) --- hetman i wybitny wódz kozacki, walczył po stronie Rzeczypospolitej w wojnie polsko-rosyjskiej 1609--1618, organizował kozackie wyprawy łupieżcze do Stambułu, dowodził Kozakami w bitwie pod Chocimiem. lud w niewoli;/ Nie gaśnie pożar; tam i tu/ Konają w turmachturma (z ukr. a. ros.) --- więzienie., bosi, goli.../ Dziatwa kozacka nie zna chrztu;/ A dziewic poczet, tak już liczny ---/ Kozackich krain kwiat prześliczny ---/ W objęciu Lacha z wolna schnie,/ Warkocze jasne hańba tnieWarkocze jasne hańba tnie --- na Ukrainie dziewczyna, tracąc wstyd, obcina sobie warkocz a głowę ubiera w chustkę, jak mołodyce zamężne; stąd też nazywa się pokrytką. Uważałem, że nie przymus zewnętrzny, lecz opinia wioski i uczucie własnego sromu zniewalają biedaczki do tej ofiary.,/ W niewoli gasną ich oczęta:/ A Kozak nie podniesie bark,/ By siostrze własnej rozkuć pęta ---/ I sam nie wstydzi się giąć kark/ W jarzmie u Lacha... Biada! biada!/ Módlcie się, dzieci! Straszny sąd/ Lach Ukrainie zapowiada ---/ Aż jęknie płaczem gór tych rząd./ Wspomnijcie sławne swe hetmany:/ Gdzie Bohdan leży ukochany?/ Gdzie OstranicyJakub Ostranica a. Jakub Ostrzanin (ukr. Яків Остряниця, zm. 1641) --- hetman kozacki, przywódca powstania kozackiego przeciwko Polakom w 1638 r. widać grób?/ Gdzie Nalewajki biedny trup?/ Spalili wszystkich --- śladu nie ma!/ Gdzie BogunBogun, właśc. Iwan Bohun (ukr. Іва́н Богу́н, zm. 1664) --- pułkownik kozacki, zwolennik Bohdana Chmielnickiego, uczestnik wielu bitew, bojownik o niepodległość Ukrainy; pierwowzór jednego z negatywnych bohaterów Ogniem i mieczem H. Sienkiewicza. ten, gdzie owa zima?/ Co roku IngułInguł (ukr. Інгул) --- rzeka w płd. części Ukrainy, lewy dopływ Bohu. kryje lód;/ Nie wstanie Bogun --- głębi wód/ Nakarmić szlachtą! Bohdan sławny/ Nie poczerwieni Żółtych WódŻółte Wody (ukr. Жовтi Води) --- miasto w płd.-wsch. części Ukrainy, nad rzeką Żółtą, miejsce zwycięstwa wojsk kozackich Chmielnickiego nad polskimi w 1648 r.;/ I RośRoś --- tu: rzeka w środkowej części Ukrainy, prawy dopływ Dniepru, przepływa przez Białą Cerkiew i Korsuń. i KorsuńKorsuń (ukr. Корсунь-Шевченківський) --- miasto w środkowej części Ukrainy, nad rzeką Roś, dawna rezydencja magnacka. starodawny/ Nie mają komu żalu zbyć,/ I AltaAlta (ukr. Ільтиця, daw. Альта) --- rzeka w środkowo-wsch. części Ukrainy; także imię kobiece. płacze: ,,Ciężko żyć;/ Ja schnę, ach, schnę... gdzie Taras mój?/ Nie słychać... Nie po ojcu dziecinie po ojcu dzieci --- dzieci nie są podobne do ojca, tj. dzisiejsi Ukraińcy nie są godni swoich walecznych przodków.!"/ Nie płacz, o ludu! W górze świeci/ Opatrzność boska... Ojciec twój/ W pomoc ci ześle Archanioła;/ Męczeńskie dusze bronią was./ Nie za górami pomsty czas./ Módlcie się, bracia!..." Chylą czoła,/ Gorąco błaga biedny lud,/ Kozactwo uwierzyło w cud.../ Ach, cóż się stało z ich nadzieją? ---/ Nad Kozakami chusty wieją.../ Jedno dobro, jedna sława ---/ W białej tej chuścinie ---/ I tę zdejmą... A diakon:/ ,,Niechaj wróg zaginie!/ Bierzcie noże! Poświęcili!" Jęk dzwonów rozdziera,/ W gaju ryczy: ,,poświęcili!"/ Aż serce zamiera./ Poświęcili, poświęcili,/ Ginie szlachta, ginie,/ Rozerwali, zabłyszczeli/ Po wszej Ukrainie. Trzeci kur Jeszcze dzień jeden w Ukrainie/ Panował nienawistny Lach,/ Jeden, ostatni, szerzył strach/ Po Ukrainie i w Czehrynie./ Ale i ten --- dzień MakowejaMakoweja (ukr. Маковія) --- święto ludowe w dniu Podniesienia Krzyża, obchodzonym w kościele prawosławnym 14 sierpnia.,/ Świąteczny dzień, i ten z kolei/ Przeminął wreszcie. Lach i Żyd,/ Krwi ludzkiej i gorzałki syt,/ Klęli Schizmatykówschizmatyk --- odstępca, uczestnik rozłamu; tu: prawosławny (nawiązanie do schizmy, która w 1054 r. podzieliła kościół chrześcijański na wschodni prawosławny i zachodni rzymski)., łajali,/ Że nic już więcej nie ma brać,/ A Hajdamacy wyglądali,/ Aż nienawistni pójdą spać./ I legli i nie przypuszczali,/ Iż trudno będzie jutro wstać./ AntysemityzmLachy zasnęli, a Żydziska,/ Nim stulą jeszcze brudny pysk,/ Po ciemku liczą dzienny zysk./ By ktoś czasami nie szedł z bliska./ I ci na złoto popadali/ I snem nieczystym zadrzemali./ Niech drzemią... na wieki bodaj zadrzemali!/ A księżyc tymczasem obejrzeć wypływa/ I niebo, i gwiazdy, i ziemię, i morze,/ I spojrzeć na ludzi --- co też tam się zrywa,/ By z rana coś o tym w ucho szepnąć boże./ Świeci białolicy ponad Ukrainą,/ Świeci... a czy widzi sierotę bez doli ---/ Oksanę z Olszany? Gdzie płacze w niewoli?/ Gdzie zbrodnia się znęca nad biedną dziewczyną?/ Czy wie już Jarema? Czy serce mumu --- dziś popr. rekcja: serce go boli. boli? / Dowiemy się później, a dziś nie do tego,/ Dziś inną wam kobzarz piosenkę zanuci,/ Nie dziewki, a licho tańcować się rzuci; ---/ Niedolę zaśpiewam kraju kozaczego. / Słuchajcież --- by synom powtórzyć, co mieli;/ By i syny znali, wnukom powtarzali,/ Jak Kozacy szlachtę ciężko ukarali,/ Za to, że panować dobrze nie umieli./ Zaszumiała Ukraina./ Ach, długo szumiała,/ Długo, długo, krew stepami/ Ciekła, czerwieniała./ Ciekła, ciekła --- wyschła wreszcie,/ Stepy zielenieją;/ Dziady leżą, a nad nimi/ Mogiły czernieją./ I cóż z tego, że wysoko?/ Nikt imion ich nie wie,/ Nikt serdecznie nie zapłacze,/ Nikt nie wspomni w śpiewie./ Wietrzyk tylko cichuteńko/ Powiewa nad nimi,/ Rosa tylko raniuteńko/ Łzami drobniutkimi/ Umywa je. Wzejdzie słońce,/ Osuszy, rozgrzeje!/ A cóż wnucy? Ba i bardzo,/ Żyto sobie sieją./ Mnóstwo ich jest, a kto powie,/ Gdzie Gonty mogiła, ---/ Gdzie relikwije męczeńskie/ Ziemia przytuliła?/ Gdzie Żeleźniak, dusza szczera,/ Z dolą wiekopomną?/ Ciężko, smutno!.../ A o tych nie wspomną. Zaszumiała Ukraina,/ Ach, długo szumiała/ Wojna, Smutek, Strach, RadośćDługo, długo, krew stepami/ Ciekła, czerwieniała./ I dzień, i noc, gwałt, armaty,/ Aż ziemia się chwieje;/ Smutno, straszno, a przypomnisz ---/ Serce się zaśmieje. O mój białolicy! z wysokości nieba/ Schyl się poza górę, bo światła nie trzeba!/ Bo strach cię ogarnie, choć ci się zdarzało/ Roś widzieć i Altę, --- i tam się rozlało/ Daremnie, bez celu, krwi morze szerokie,/ Cóż teraz dopiero? Ach, wryj się w obłoki!/ Uciekaj, mój druhu, bo na cóż się zdało/ Na starość zapłakać? Smutno, smutno, pośród nieba/ Świeci białolicy./ Ponad Dnieprem Kozak idzie,/ Może z wieczornicy./ Idzie smutny, niewesoły,/ Ledwie niosą nogi./ Może dziewczę nie miłuje/ Za to, że ubogi?/ I dziewczyna kocha jego,/ Choć łata na łacie;/ Czarnobrewyczarnobrewy (z ukr.) --- obdarzony czarnymi brwiami, cenionym w ukr. tradycji atrybutem wyrazistej urody., a nie zginie ---/ To będą bogaci./ Czegóż smutny czarnobrewy,/ Że ledwie nie płacze?/ Ciężką jakąś to niedolę/ Przeczuwa kozacze,/ Czuje serce, lecz nie powie/ Jakie licho będzie./ Minie licho... Naokoło/ Jakby w trumnie wszędzie.../ Cicho...ni psa, ni koguta: / Tylko spoza gaju/ Gdzieś daleko wycia wilków/ Ciszę przerywają./ Co tam! Głupstwo! Idź Jaremo,/ Lecz nie do Oksany,/ Nie na śpiewki i doświtki ---/ Na Lachy, na pany,/ Do Czerkasów. Kur już trzeci/ Piać się tam zabiera.../ Wtenczas... wtenczas... Idzie Kozak/ I na Dniepr spoziera. ,,O Dnieprze mój, Dnieprze, szeroki tata (ukr.) --- i; jak również. duży!/ Bez miary ty, ojcze, do morza nosiłeś/ Kozaczej krwi; jeszcze poniesiesz, mój druże!/ Rumieniłeś sinerumieniłeś sine --- Dniepr, niosąc krew kozacką, rumienił (czyli barwił na czerwono) sine (czyli ciemnoniebieskie) morze., lecz nie napoiłeś;/ A dziś się upije. Igrzysko szatańskie/ Po wszej Ukrainie tej nocy zawyje,/ I wiele, ach! wiele strumieni krwi pańskiej/ Z falami popłynie. I Kozak ożyje;/ Ożyją hetmani; odmieni się dola;/ ,,Ni Lacha, ni Żyda!" --- głos zagrzmi kozaczy ---/ O Boże mój, Boże, stań się twoja wola ---/ Niech step Ukrainy buławę zobaczy." Tak dumał, wędrując w siermiędze łatanej/ Jarema z orężem święconym u łona./ I Dniepr go zrozumiał --- i wzbił się w bałwany/ I wściekły się rzucił w sitowia ramiona. Jęczy, wyje, porykuje,/ Oczeret nagina;/ Piorun huczy, błyskawica/ Niebiosa rozrzyna./ Rusza sobie nasz Jarema,/ I na nic nie baczy;/ Jedna dumka zaśmieje się/ A inna zapłacze./ ,,Tam Oksana, tam wesoła/ I w szarej świcinie;/ A tu... kto wie, co się stanie?/ Może jeszcze zginę..."/ A tymczasem kur gdzieś w gaju/ Kukuryku wrzeszczy.../ ,,A, Czerkasy!... Boże miły,/ Życia dozwól jeszcze!" Czerwona uczta Zadzwoniły wszystkie dzwony/ Po wszej Ukrainie;/ Zakrzyczeli Hajdamacy:/ ,,Ginie szlachta, ginie!/ Ginie szlachta! pohulajmy,/ Chmura niech się grzeje!"./ Płomień objął Smilańszczyznę,/ Chmura czerwienieje./ A najpierwiej Medwedówka/ Obłoki ogrzewa./ Płonie Smiła, Smilańszczyzna/ Posoką się zlewa./ Płonie Korsuń, płonie Kaniów,/ Czehryn i Czerkasy,/ Czarnym Szlakiem pożar pędzi/ I krwi idą pasy/ Aż po Wołyń. Na Polesiu/ Gonta bankietuje,/ A Żeleźniak w Smilańszczyźnie/ Szablicę hartuje, ---/ Tam, w Czerkasach, i Jarema/ Próbuje świętegopróbuje świętego --- używa poświęconego noża../ ,,Dobrze, chłopcy! nie żałujcie!/ Pierwszego lepszego!/ Dalej, dzieci!" pośród rynku/ Maksym ryczy wściekle;/ Wkoło piekło; Hajdamacy/ Hulają po piekle./ A Jarema --- spojrzeć straszno ---/ Po troje, po czworo,/ Tak i wali. ,,Dobrze, synu,/ Niech ich diabli biorą!/ Morduj, morduj: w raju będziesz/ Albo pułkownikiem./ Hulaj, synu! hajże, dzieci!"/ Dziatwa jednym migiem/ Pod strychami, po komorach,/ Po lochachloch --- tu: piwnica. i wszędzie;/ Wszystkich skłuli, wszystko wzięli./ ,,Teraz chłopcy, będzie!/ Zmęczyli się, odpoczniecie!"/ Ulice, bazary/ Kryją trupy, krew się leje./ ,,Nie dość, mało kary / Jeszcze trzeba podomęczać,/ Żeby nie powstali/ Odszczepieńcze klęte syny!"/ W rynku się zbierali / Hajdamacy. Ną Jaremę/ Żeleźniak: ,,Hej, Wasze!/ Chodź no, chłopcze! Nie lękaj się,/ Ja cię nie przestraszę."/ --- ,,Nie lękam się!" zdjąwszy czapkę,/ Stoi niezmieszany./ ,,Skąd ty jesteś? Kto ty taki?"/ --- ,,Ja, panie, z Olszany."/ --- ,,Z tej Olszany, gdzie tytara/ Psy zamordowali?"/ --- ,,Gdzie? Jakiego?"/ --- ,,A w Olszanie;/ Mówią, że porwali/ Córkę jego, jeśli znałeś."/ --- ,,Córkę?... co?... w Olszanie?.../ --- ,,U tytara, jeśli znałeś."/ --- ,,Oksano! Oksano!"/ Ledwie jęknąć mógł Jarema/ I upadł na ziemię./ ,,Ehe! ot co!... szkoda chłopca,/ Przewietrz go, Artemie!"/ Ocucił się. ,,Ojcze! bracie!/ Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego; po co; na cóż. ja nie sturęki?/ Dajcie noża, siłę dajcie,/ Męki Lachom, męki!/ Męki straszne, niewymowne,/ By aż piekło drgnęło!"/ --- ,,Dobrze, synu, noże będą./ Dziś na święte dzieło/ Pójdziesz z nami do Łysianki,/ Tam to pohulacie!"/ --- ,,Chodźmy, chodźmy, atamanie,/ Ojcze, ty mój, bracie,/ Mój jedyny! Na kres świata/ Polecę, dostanę,/ Z piekła wyrwę, atamanie.../ Na kres świata, panie.../ Na kres świata. Och, nie znajdę,/ Nie znajdę Oksany!"/ --- ,,Może znajdziesz. Jak ci imię?/ Jeszcze nie pytałem."/ --- ,,Mnie? Jarema."/ --- ,,A nazwisko?"/ --- ,,Nazwiska nie miałem."/ --- ,,Chyba bękart? Bez nazwiska ---/ Tak i pisz, Mikoło,/ Na rejestrze. Niechaj będzie.../ Niechaj będzie Goły./ Tak i zapisz!"/ --- ,,Ej, paskudnie!"/ --- ,,No, to chyba Znajda?.../ --- I to źle."/ --- ,,No, to poczekaj.../ Zapisz go Hałajda."/ Zapisali. ,,No, Hałajdo,/ Teraz pohulamy./ Znajdziesz dolę... a nie znajdziesz.../ Ej, chłopcy, ruszamy!"/ I Jaremie dali konia / Z obozu, luźnego./ To zapłacze biedaczysko,/ To pieści karego./ Wyjechali za kołowrót;/ Czerkasy pałają.../ ,,Wszyscy, dzieci?"/ --- ,,Wszyscy, --- ojcze!"/ --- ,,Hajda!"/ Przeciągają/ Po dąbrowie, ponad Dnieprem/ Kozacze gawiedzie,/ A za nimi kobiarz Wołoch,/ Kiwając się, jedzie./ Dybie sobie na koniku/ I śpiewa dziadulo: ,,Hajdamacy, Hajdamacy,/ Stary Maksym hula." Pojechali... a Czerkasy/ Pałają, pałają.../ Licho z nimi, ani spojrzą ---/ Śmieją się i łają/ Szlachtę klętą. Ten gawędzi,/ Ów kobzarza słucha./ A Żeleźniak jedzie przodem/ I nastawia ucha./ Jedzie sobie, lulkę kurzy,/ Do nikogo słowa./ Tuż milczący w ślad Jarema./ Zielona dąbrowa/ I gaj ciemny, i Dniepr duży/ I góry i pola,/ Gwiazdy, nieba, ludzie, mienie/ I żałosna dola ---/ Wszystko znikło; nic nie słyszy/ I na nic nie baczy,/ Jak zabity. Ciężko jemu,/ Ciężko, a nie płacze,/ Nie, nie płacze. Zła godzina/ Łakomie wypija/ Łzy gorące, ściska duszę/ I serce obwija./ ,,Oj wy łezki, łezki drobne!/ Omyjcież wy jego!.../ Zmyjcie rozpacz... Ciężko! tęskno!/ I morza sinego/ I całego Dniepru nie dość,/ By zmyć opętaną,/ Duszę chyba zgubić młodą?/ Oksano, Oksano!/ Gdzie ty? Gdzie ty? Spojrzyj na mnie,/ Rybko ulubiona!/ Spojrzyj, serce, na Jaremę!/ Gdzie ty? Może kona,/ Może ciężko płacze biedna/ I klnie umierając/ Dolę swoję, w pętach pańskich/ W więzieniu konając./ Może myśli o Jaremie,/ Wspomina Olszanę,/ Woła jego: ,,Serce moje,/ ,,Obejmij Oksanę!/ Obejmijmy się, sokole!/ Na wieki zamrzemy!/ Niechaj. Lachy znęcają się, ---/ My nie poczujemy!..."/ Wieje wietrzyk zza Limanu,/ Chyli się topola,/ I dziewczyna, pochyli się,/ Kiedy gnie niedola./ Posmuci się, pożałuje,/ Zapomni... a może./ W kontusiku sama pani;/ A Lach... Boże, Boże!/ Piekłem skaraj duszę moją,/ Męki wylej morze,/ Pomstę swoją rozbij o mnie,/ Lecz nie takim razem/ W pierś uderzaj: rozerwie się/ Choćby była głazem./ Dolo moja! serce moje!/ Oksano! Oksano!/ Gdzie ty jesteś, gdzie, ptaszyno?/ I twarz zadumaną/ Drobne, wrzące, łezki zlały./ Skąd też one w oku?/ A Żeleźniak Hajdamakom/ Zwolnić każe kroku./ Ejże, chłopcy! w las! Już dnieje/ I konie ustają:/ Popasiemy" --- i cichutko/ Wszyscy w las wjeżdżają. Hupalowszczyzna Zaszło słońce; Ukraina/ Płomieniała, tlała,/ Po budynkach, zamknąwszy się,/ Szlachta zamierała./ Wskroś po siołach szubienice,/ Trup wisi przy trupie ---/ Sami starsi, a tak szlachty/ To kupa na kupie./ Po ulicach, po rozdrożach/ Psy i kruki wszędzie/ Jedzą szlachtę, oczy dziobią;/ I nikt nie odpędzi./ Nie ma komu: zostało się/ Bydło i dzieciaki;/ Baby nawet z ożogamiożóg --- kij do przegarniania węgli w piecu; pogrzebacz./ Poszły w Hajdamaki. Ot, takie to było licho/ Po wszej Ukrainie!/ W piekle gorzej być nie może.../ A za co lud ginie?/ Jednej matki, jedne dzieci, ---/ Żyć by i nie sarkać./ Nie, nie chcieli, nie umieli,/ Trzebaż się potargać! Trzeba krwi braterskiej... za co?/ Za to, że u brata/ Jest w komorze i we dworze/ I wesoła chata! ,,Zduśmy brata! spalmy chatę!"/ Rzekli, wykonali./ Wszystko dobrze; lecz na karę/ Sieroty zostali. We łzach rośli, i urośli;/ Ręce, Bogu dzięki,/ Rozwiązane --- krew więc za krew/ I męki za męki. Serce boli, skoro wspomnisz:/ Słowian starych dzieci/ Krwią się spili, a kto winien?/ Księża, Jezuici. Wędrowali Hajdamacy/ Lasami, jarami;/ A za nimi i Hałajda/ Z drobniutkimi łzami. Już minęli Woronówkę,/ Wierzbówkę; w Olszanę/ Wjeżdżają już. --- ,,Spytać może,/ Spytać o Oksanę?/ Nie zapytam, niech nie wiedzą,/ Na co wiedzieć mają?" A tymczasem Hajdamacy/ Olszanę mijają./ Zapytuje u chłopczyny:/ ,,Tytara zabili?" --- ,,Ba, nie, diad'kudiad'ku (ukr. дядько: wujek) --- wujku.; ojciec mówił/ Że jego spalili/ Ot ci Lachy, co tam leżą,/ I córkę porwali. Nie dosłuchał... ,,Nieś mnie, koniu!/ I cugle opuścił./ ,,Czemuś, Boże, gdym nie wiedział,/ Zginąć nie dopuścił?!.../ A dziś chociażbym i umarł,/ To z trumny powstanę/ Lachów męczyć. Serce moje!/ Oksano! Oksano!/ Gdzie ty?" Zamilkł, rozżalił się,/ Pojechał powoli./ Ciężko, ciężko biedakowi/ Wydrzeć się niedoli./ Dognał swoich. Ot i futorfutor a. chutor (z ukr.) --- samodzielne gospodarstwo, oddalone od wsi./ Borowika... jadą.../ Karczma tleje ze stodołą/ A Lejby ni śladu. Uśmiechnął się mój Jarema,/ Serce się ścisnęło,/ Tutaj, tutaj, pozawczorajpozawczoraj (daw.) --- przedwczoraj./ Przed Żydem się gięło,/ A dziś... a dziś... żal mu prawie,/ Że licho minęło. Hajdamacy ponad jarem./ Zboczyli ze szlaku./ Napędzają niedorostka/ W łatanym kubraku,/ W łapciach, z torbą idzie sobie ---/ ,,Słuchaj no, biedaku!/ Chodź no, tutaj!"/ --- ,,Ja nie biedak!"/ --- ,,Któż ty?"/ --- ,,Hajdamaka."/ --- ,,Ależ brudny i paskudny!"/ Ten oczy wytrzeszcza./ ,,Skąd ty jesteś?"/ --- ,,Z Korolówki."/ --- ,,A czy znasz Budyszcza?/ I jezioro koło Budyszcz?"/ --- ,,Ba, i jeszcze czego!/ Ot tam ono! ot tym jarem/ Traficie do niego!"/ --- ,,A widziałeś Lachów dzisiaj?"/ --- ,,Nigdzie ni jednego../ Ale wczoraj dość ich było;/ Wianków nie święcili;/ Przeszkodzili potępieńcy./ Za tośmy ich bili,/ Ja i ojciec nożem świętym, ---/ A matka nie zdużazdużać (z ukr.) --- dawać radę, mieć siłę, nadążać./ I to chciała."/ --- ,,Dobrze, chłopcze!/ Naż ci za to, drużedruże (ukr. друг: przyjaciel) --- przyjacielu.,/ Ten dukacik, ale nie zgub."/ Wziął go nasz ubogi,/ Popatrzył się: ,,Bóg wam zapłać!"/ --- ,,No chłopcy, do drogi!/ Ale cicho, bez hałasu./ Hałajda! tu, bliźej!/ Ot, w tym jarze jest jezioro/ I las trochę wyżej,/ A w lesie skarb. Gdy przyjedziem,/ Każ, by otoczyli./ Może kogo strzec podziemia/ Lachy zostawili."/ Przyjechali, naokoło/ U lasu stanęli;/ Patrzą się --- nikogo nie ma.../ ,,Djabli ich nie wzięli!/ Ile gruszek urodziło!/ Bijcie do stu katów!/ Prędzej! żwawo! dobrze, chłopcy!"/ Rój konfederatów/ Posypał się z drzew na ziemię,/ Jak gruszki lecieli./ Pozbijali, pokończyli,/ Aż się diabli śmieli./ Loch znaleźli, skarb zabrali,/ U Lachów kieszenie/ Przewietrzyli --- i ruszyli/ Na wrogów zginienie. Uczta w Łysiance Zmierzchało się. Nad Łysianką/ Łuny zapłonęły:/ To u Gonty i Maksyma/ Lulki tak buchnęły!/ Strasznie, strasznie zakurzyli!/ W piekle nie umieją/ Tak zakurzać. Tykicz GniłyGniły Tykicz (ukr. Гнилий Тікич) --- rzeka w środkowej części Ukrainy./ Krwią aż czerwienieje,/ Krwią szlachecką i żydowską;/ A nad nim w pożarze/ I chacina, i gmach duży;/ Dola równa karze/ Wielmożnego i lichego./ A pośród bazaru/ Stoi Gonta z Żeleźniakiem,/ Rycząc: ,,Kara, kara,/ Kara Lachom! Niech nie grzeszą!"/ I dziatki karają./ Jęczą, płaczą; jedni proszą,/ Inni przeklinają./ Ten modli się i przed bratem/ Zimnym już spowiada/ Grzechy swoje... Nie zżali się/ Zawzięta gromada,/ Jak śmierć sama --- nie żałuje/ Ni lat, ni urody,/ Ni szlachcianek, ni Żydówek./ Krew płynie do wody./ Ni kaleki, ni chorego,/ Ni małej dzieciny/ Nie zostało... Nie zaklęli./ Złowrogiej godziny./ Wszyscy legli, wszcyscy rzędem:/ Ani żywej duszy/ Izraelskiej i szlacheckiej./ Tymczasem od burzy/ Podwojone, do obłoków/ Sięgają pożary./ A Jarema ciągle huka:/ ,,Kary Lachom, kary!"/ Jak szalony, wiesza, pali,/ Sieka trupie ciało:/ Dajcie Lacha, dajcie Żyda!/ Mało mi ich, mało!/ Dajcie Lacha, krwi dawajcie,/ Mięsa z krwią i pianą!/ Morze krwi... nie dosyć morza.../ Oksano! Oksano!/ Gdzie ty?" krzyknie i chowa się/ W płomieniach, w pożarze./ A tymczasem Hajdamacy/ Stoły na bazarze/ Postawili, niosą strawę,/ Co tylko gdzie wzięli,/ By do nocy powieczerzać./ ,,Hulaj!" zaryczeli./ Wieczerzają --- a wokoło/ Łuny czerwienieją,/ Śród płomieni oświecone/ Na krokwiach czernieją/ Trupy pańskie... krokwie płoną/ I padają z nimi./ ,,Pijcie, chłopcy! pijcie! lejcie!/ Z panami takimi/ Może jeszcze spotkamy się,/ Jeszcze pohulamy."/ I Żeleźniak goli starkę/ Całymi kuflami./ ,,Za przeklęte trupy wasze,/ Za przeklęte dusze/ Jeszcze piję! Pijcie chłopcy!/ Pijmy, Gonto, druże!/ Pijmy bracie, pohulamy/ Razem, tutaj, w parze!/ A gdzie Wołoch? śpiewaj, stary.../ Graj, śpiewaj, kobzarzu!/ Nie o dziadach, bo nie gorzej/ I my Lachom damy;/ Nie o lichu, bośmy jego/ Ani znać nie znamy./ A wesołą utnij, starcze,/ By aż ziemia drżała:/ O wdóweczce gołąbeczce/ Co męża płakała." KOBZARZ gra i przyśpiewuje ,,Od sioła do sioła/ Tańce i muzyki,/ Kurę, jajam przedałakurę, jajam przedała --- sprzedałam kurę i jajka. ---/ Ot i mam trzewiki./ Od sioła ku sioła/ Tańczę sobie biedna;/ Ni jałówki, ni wołu ---/ Chatka tylko jedna./ Ja oddam, ja przedam/ Kumowi chateczkę,/ A zrobię ja sobie/ Pod płotem ławeczkę./ Targować, szynkować/ Będę czareczkami,/ Tańcować i hulać/ Będę z parobkami./ Oj, wy, dziatki wy me, / Gołębięta wy me!/ Nie płaczcie no, a patrzcie no,/ Jak matula hula,/ Sama w najem ruszam,/ Dziatki do szkół oddam,/ A czerwonym trzewiczkom mym/ Taki dam, taki dam." --- ,,Dobrze! Dobrze! No, do tańca,/ Do tańca, kobzarzu!"/ Stary urżnął --- na przysiadki/ Poszli po bazarze,/ Aż ziemia drży. ,,Hajże, Gonto!"/ --- ,,Maksymie! utniemy!/ Urżnijmyż bo, sokole mój,/ Póki nie zginiemy!" ,,Nie dziwujcie się, dziewczęta/ Że się obszarpałem:/ Bo mój ojciec robił gładko/ I ja się weń wdałem." --- ,,Dobrze, bracie, dalibógże!/ --- ,,A no ty, Maksymie!"/ --- ,,Poczekaj no!" ,,Ot tak czyń mi, jak ja czynię,/ Kochaj córkę byle czyją,/ Czy to chłopską, czy diakowską,/ Byle ładną, choć popowską." Wszyscy tańczą, a Hałajda/ Nie słyszy, nie baczy;/ Siedzi sobie w końcu stołu,/ Ciężko, ciężko płacze,/ Jak dziecina. Co mu braknie?/ Czerwone żupany/ I złoto jest, i sława jest.../ Ach, nie ma Oksany,/ Nie ma doli z kim podzielić,/ Nie ma z kim pogadać;/ Biedny, musi jak sierota/ Sam jeden przepadać,/ A nieborak nie wie o tem,/ Że jego Oksana/ Z tamtej strony, za Tykiczem,/ Na zamku, u pana,/ Z tymi samymi Lachami,/ Co zamordowali/ Jej rodzica. Okrutnicy/ Teraz się schowali/ Za murami! Widzieliścież/ Jak Żydzi konali ---/ Bracia wasi? Dziewczę w oknie/ Dumką w świat gdzieś goni;/ Spojrzy w okno --- miasto całe/ Czerwienieje, płonie./ ,,Gdzie to terazi mój Jarema?/ Nie wie, że koło niej/ Tuż, w Łysiance, nie w siermiędze,/ A w pięknym żupanie/ Siedzi sobie i przemyśla/ O swojej Oksanie./ ,,Gdzie też ona? Gdzie gołąbka/ Pognębiona płacze?"/ Ciężko jemu. A wtem z jaru/ W sukmanie kozaczej/ Ktoś się skrada. ,,Kto ty taki?"/ Kozak zapytuje. ,,Ja posłaniec pana Gonty./ Niechaj potańcuje,/ Ja poczekam." --- ,,Nie doczekasz,/ Żydowska sobako!" --- ,,Chowaj Boże! Jaki ja Żyd!/ Widzisz? Hajdamako!/ Patrz no tylko --- chyba nie znasz?/ Masz --- tobie --- szeląga." --- ,,Znam cię dobrze!" i święcony/ Z cholewy wyciąga./ ,,Przyznawaj się, podły Żydzie,/ Gdzie moja Oksana?"/ I zmierzył się. ,,Chowaj Boże!.../ Na zamku... u pana.../ Cała w złocie..." --- ,,Wyręczajże/ Wyręczaj, przeklęty!" --- ,,Dobrze, dobrze!... Jakiż bo ty/ Jaremo zawzięty./ Zaraz idę i wyręczę;/ Pieniądz mury kruszy, ---/ Powiem Lachom --- zamiast pana..." --- ,,Dobrze, dobrze! Ruszaj,/ Ruszaj prędzej!" --- ,,Zaraz, zaraz!/ Gontę zabawiajcie/ Choć momencik, a tymczasem/ I sami hulajcie./ A gdzie wieźć?"/ --- ,,Do Lebedyna!/ Pamiętaj mi, Żydzie!" --- ,,Dobrze, dobrze!" I Hałajda/ Z Gontą w taniec idzie./ A Żeleźniak chwyta kobzę:/ ,,Potańcuj, kobzarzu!/ Ja ci zagram." Na przysiadki/ Ślepy po bazarze/ Łupi, stary, łyczakami,/ Dodaje słowami: ,,Na ogrodzie pasternak, pasternak:/ Czyż ja tobie nie kozak, nie kozak?/ Czyż ja ciebie nie lubię, nie lubię?/ Czy ja tobie trzewiczków nie kupię? Kupię, kupię, czarnobrewa,/ Kupię, kupię tego dziwa,/ Będę, serce, chodził,/ Będę, serce, wodził." ,,Oj hop, hopaka!/ Pokochała Kozaka/ I rudego, i starego ---/ Lichaż dola taka./ Ruszaj, dolo, po tęsknotę,/ A ty, stary, idź po wodę,/ A ja --- do szyneczku./ Golnę czarkę --- jedną, drugą,/ Potem trzecią niezadługo,/ Piątą, szóstą i koniec./ Rusza baba wieść taniec,/ A za babą wróbel w duch/ Wykrętasem, wychylasem.../ Tęgi wróbel, zuch, zuch!/ Stary rudy babę łaje,/ A ta jemu figi daje:/ ,,Ożenił się stary kiep ---/ Zarabiajże mi na chleb;/ Trzeba dziatki hodować,/ Trzeba dziatki odziewać ---/ Toć i muszę pracować./ A ty stary mi nie grzesz,/ Siedź za piecem i kołysz,/ Cicho, milcz, ani dysz!" Kiedym jeszcze była młodą siostrą zakonniczką,/ Powiesiłam fartuszeczek ponad okienniczką;/ Kto idzie --- nie minie,/ To mrugnie, to skinie./ A ja sobie jedwab skubię,/ To w okienko liczko wściubię:/ Semeny, Iwany,/ Bierzcie prędko żupany,/ Ta pójdziemy, pohulamy,/ Ta siądziemy, zaśpiewamy."/ ,,Zapędzajcie kurę w dziurę,/ A kurczęta w kojec." ,,Hu ha!/ Duhęduha (ukr. дуга) --- tu: kabłąk, łukowaty element uprzęży końskiej używanej na wschodzie. zagiął mąż,/ Żona chomąt wlecze,/ A ty, doniudoniu (ukr. доня: córka, córeczka) --- córko., zwiąż." "Dosyć?" ,,Jeszcze, choć i tłustątłusty (tu daw.) --- pikantny, nieprzyzwoity, niecenzuralny.,/ Bo nogi się proszą." ,,Oj, syp, syp no barszcz/ I grzybki do kadzi:/ Dziad i baba, toć do ładu,/ Oboje też radzi. Oj syp, syp no barszcz/ I dodaj pietruszki: ,,Oj, syp, syp-no barszcz/ I nie żałuj chrzanu: ,,Oj, lej wode, wodę,/ I poszukaj brudu, brudu..." --- ,,Dosyć! dosyć! krzyczy Gonta ---/ Dosyć, ogień gaśnie./ A gdzie Lejba?... jeszcze nie ma?/ Niech go piorun trzaśnie!/ Wynaleźć go i powiesić,/ Wyrodek sobaczy!/ Hajda, dzieci! już przygasa/ Kaganieckaganiec (tu daw.) --- lampka, kaganek. kozaczy." A Hałajda: ,,Atamanie!/ Pohulajmy, bat'kubat'ku (ukr. батько: ojciec) --- ojcze.!/ Patrzaj --- płonie; na bazarze/ I widno, i gładko./ Potańcujmy. Graj, kobzarzu!" ,,Nie chcę hulać więcej!/ Ognia, chłopcy! dziegciu, kłaków!/ Armaty co prędzej!/ Ogień wpuścić do podkopów!/ Myślą, że to żarty?" --- ,,Dobrze, bat’ku!" Hajdamacy/ Ryknęli jak czarty ---/ I przez groble powalili/ Z hukiem i śpiewami. A Hałajda krzyczy: ,,Ojcze!/ Ach, stójcie, Bóg z wami!/ Poczekajcie, nie gubcie mnie!/ Tam moja Oksana./ Choć godzinę, ojce moi!/ Ja ją wydostanę!" --- ,,Dobrze, dobrze!... Żeleźniaku! / Huknij, niechaj palą;/ Ta --- z Lachami, a ty inną/ Pocieszysz --- się lalą." Obejrzał się --- gdzie Jarema?.../ Wtem ryknęły góry/ I zamczysko wraz z Lachami/ Hula gdzieś u chmury. Wszystko poszło... Co zostało/ Ogniem zapałało.../ ,,Gdzie Hałajda?" Maksym woła ---/ I śladu nie stało./ Dopóki chłopcy tańcowali,/ Jarema z Lejbą się dostali/ Do środka zamku, aż do lochów;/ Porwał Oksanę ledwie żywą/ I ruszył razem z nieszczęśliwą/ Do Lebedyna... Lebedyn ,,Ja sierota, babciu moja,/ Sierota z Olszany;/ Ojca Lachy zamęczyli,/ A mnie... zimne ściany/ Płakałyby... wspomnieć straszno.../ Wzięli martwe ciało.../ Nie rozpytuj, babciu moja,/ Co się ze mną działo,/ Modliłam się i płakałam,/ Pierś się rozrywała./ Łzy gdzieś wyschły, dusza marła.../ Och! gdybym wiedzała,/ Że raz jeszcze go zobaczę,/ Że zobaczę znowu, ---/ Stokroć więcej bym wyniosła/ Za jedyne słowo!/ Czy ja może przeciw Bogu/ Kiedy wykraczała!.../ Nie wiem... może za to skarał,/ Za to, żem kochała, ---/ Żem kochała oczy czarne/ I duszę i ciało,/ Pokochała jak umiała,/ Jak serce zachciało.../ Nie za siebie, nie za ojca/ Błagałam w niewoli,/ Nie, babuniu, a za niego,/ Za miłego dolę./ Skarż mnie, Boże! --- prawdę twoją/ Ja wycierpieć muszę.../ Strach powiedzieć; już myślałam/ Zaprzepaścić duszę.../ Gdyby nie on, to może bym/ I zaprzepaściła./ Ciężko było! Lecz myślałam:/ ,,O Boże mój miły!/ On sierota, --- kto beze mnie/ Jego tam powita?/ Kto o dolę i niedolę/ Jak ja go rozpyta?/ Kto obejmie? kto podzieli/ Duszę po połowie?/ Kto sierocie ubogiemu/ Kocham ciebie! powie?"/ Tak myślałam, babciu moja,/ I serce się śmiało:/ ,,Ja sierota, bez matuchny,/ Bez ojcam została,/ I on jeden w całym świecie,/ Tak wiernie mnie lubi;/ A posłyszy, żem zginęła/ To i siebie zgubi/ Czekałam, płakałam:/ Nie ma jego, nie przybędzie, ---/ Sama się zostałam..."/ I znów płacze. A czernicaczernica (ukr. черниця) --- mniszka, zakonnica./ Koło chorej stoi,/ Smutna także./ ,,Gdzie ja, babciu?"/ --- ,,U mnie, serce moje,/ W Lebedynie, rybko droga,/ Nie wstawaj, ty chora."/ --- ,,W Lebedynie! a od dawna?"/ --- ,,Nie, od pozawczorapozawczora (daw.) --- przedwczoraj.."/ --- ,,Pozawczora?... Czekaj, czekaj.../ Nad wodą się pali.../ Żyd, zamczysko, Majdanówka.../ Hałajdą go zwali..."/ --- ,,I ten także był Hałajda,/ Coś z nim przyjechała.../ Ten, Jarema..." / --- ,,Gdzie on? Gdzie on?"/ Wreszcie zrozumiała./ ,,On za tydzień obiecywał/ Przyjechać po ciebie."/ --- Co? Za tydzień? Serce moje!/ Boże! Czy ja w niebie?/ Babciu moja, skończyła się/ Przeklęta godzina!/ Ten Hałajda --- mój Jarema!.../ Cała Ukraina/ Mówi o nim. Jam widziała,/ Jak płonęły sioła;./ Jam widziała, jak u Lachów/ Chyliły się czoła,/ Gdy mówiono o Hałajdzie:/ Ach, wiedzieli oni,/ Kto on taki, skąd przychodzi,/ I za kim on goni!.../ Mnie on szuka, i znalazł mnie/ Orzeł mój zuchwały!/ Przylatujże, mój sokole,/ Gołąbku mój biały!/ Och, jakże mi tu wesoło!/ Jak ślicznie i biało!/ Wszak za tydzień, babciu moja?.../ Trzy dni pozostało.../ Ach, jak długo!.../ ,,Zagartuj, mamo, żar, żar,/ Będzie tobie córki żal, żal."/ Oj, wesołoż mi na świecie!/ A tobie, babeczko,/ Czy wesoło?"/ --- ,,Ja za ciebie/ Cieszę się, rybeczko:;/ --- ,,A czemuż ty nie zaśpiewasz?" / --- ,,Jam już odśpiewała..."./ Zadzwoniono na nieszpory;/ Oksana została,/ A czernica na modlitwę / Z wolna podybałapodybać (daw.) --- poczłapać; pójść.. Po tygodniu w Lebedynie./ Cerkiew śpiewem brzmiała:/ Przed południem para młoda/ U ołtarza stała;/ A wieczorem już Jaremę/ Żegnała Oksana:/ Ot, zwyczajnie --- nie chciał Kozak/ Gniewać atamana!/ --- Kończy z Lachem; z Żeleźniakiem,/ Z Gontą się zabawia;/ W Humańszczyźnie, na pożarach/ Weselisko sprawia./ Żona czeka, czy nie idzie/ Z bojarami w goście,/ By ją przewieźć z celi biednej/ W chatę na pomoście./ Ej, nie tęsknij, miej nadzieję/ I módl się serdecznie./ A mnie teraz do Humania/ Potrzeba koniecznie. Gonta w HumaniuHumań --- miasto w środkowej części Ukrainy, w XVIII w. rezydencja Potockich, miejsce tzw. rzezi humańskiej, kulminacyjnego wydarzenia koliszczyzny (21 czerwca 1768 r.). Minęły dni i lato całe,/ Odbiegli domów ojciec, mąż;/ A Ukraina płonie wciąż;/ Po siołach płaczą dzieci małe;/ Pożółkłym liściem drżą dąbrowy,/ Nie widać słońca spoza chmur,/ Nie słychać nigdzie ludzkiej mowy;/ Zwierz tylko, wyjąc, rzuca bór/ Dla siół, po trupy. Nie chowali,/ Wilków Lachami hodowali,/ Aż znikli w zaspach śnieżnych gór./ Nie wstrzymała ludu zima/ I w pomście i w karach;/ Lachy marzną, a Kozacy/ Grzeją się w pożarach,/ Przyszła wiosna, czarną ziemię/ Ze snu rozbudziła,/ Ukwieciła ją porostem,/ Barwinkiem okryła;/ I na polu skowroneczek,/ I słowiczek w gaju,/ Ziemię strojną w płaszcz wiośniany/ Z porankiem witają.../ Raj i koniec! A dla kogo?/ Czy ludzie go widzą?/ Gdzież tam! Spojrzeć nawet nie chcą,/ A spojrzą --- ohydzą./ Okrucieństwo, Walka, WojnaTrzeba krwią go domalować,/ Oświecić łunami;/ Kwiatów mało, słońca mało,/ Za dymów chmurami./ Piekła mało!... Ludzie, ludzie!/ Kiedy wam dość będzie/ Dobra tego, co dziś macie? / Dziwniście wy wszędzie!/ Nie wstrzymała ludu wiosna,/ Boga się nie boi./ Ciężko spojrzeć; a pomyślisz ---/ Tak było i w Troi;/ Tak i będzie./ Hajdamacy/ Hulają, szaleni./ Kędy przejdą --- ziemia płonie/ I krwią się rumieni./ Przybrał Maksym sobie syna / Zna go Ukraina/ Choć Jarema nie rodzony,/ Lecz szczera dziecina./ Maksym rżnie --- a co Jarema,/ Nie rżnie, a katuje,/ Z nożem w ręku, na pożarach,/ Czuwa i nocuje./ Nie opuszcza, nie żałuje/ Nigdzie ni jednego:/ Za tytara Lachom płaci,/ Za starca świętego,/ Za Oksanę... ta i zamrze,/ Myśląc o Oksanie./ A Żeleźniak: ,,Hulaj, synu,/ Póki dola wstanie,/ Pohulajmy!"/ Pohulali ---/ Kupą koło kupy/ Od Kijowa do Humania/ Legły polskie trupy. ---/ Jak ta chmura, Hajdamacy/ Humań otoczyli,/ O północy; a do świtu/ Miasto zapalili;/ Zapalili, zakrzyczeli:/ ,,Morduj Lacha znowu!"/ Potoczyli się po rynku/ Konni Narodowi;/ Potoczyli się kalecy/ I dzieci, i chore,/ Gwałt i hałas. Na bazarze/ Jakby krwawe morze./ A wśród morza stoi Gonta/ Z Maksymem zawziętym,/ Krzycząc we dwóch: ,,Dobrze, dzieci!/ Tak to im przeklętym!"/ Wtem gromada Hajdamaków/ Z Jezuitą leci,/ Z nim dwaj chłopcy: ,,Gonto, Gonto!/ To są twoje dzieci./ Nas mordujesz --- i tych porżnij,/ Oni katolicy./ Czego stoisz? Czemu nie rżniesz? / Wszak to heretycy!/ Póki mali --- rżnij! Wyrosną ---/ To ciebie zabiją..."/ --- ,,Zabijcie psa! a szczenięta/ Ja i sam pobiję./ Zbierz gromadę. Przyznajcie się,/ To nie prawda, może?"/ --- ,,Prawda, ojcze... bo nas matka..."/ --- ,,O Boże mój, Boże!/ Milczcie, milczcie! Wiem już, dosyć!"/ Zeszła się gromada,/ ,,Dzieci moje --- katolicy.../ By nie było zdrady,/ By nie było gadaniny,/ Panowie gromada,/ Jam przysięgał rznąć ich wszystkich,/ Biorąc nóż ten w ręce.../ Syny moje! syny moje!/ Czemu wy maleńcy?/ Czemu Lacha wy nie rżniecie?..."/ --- ,,Będziemy rznąć, tatku!"/ --- ,,Nie będziecie! Nie będziecie!/ Przeklęta bądź, matko ---/ Dziecko, Przysięga, Ojciec, Obowiązek, Morderstwo, PatriotaO, przeklęta katoliczko,/ Coś ich porodziła!/ Lepiej byś przed wschodem słońca/ Potopiła była!/ Mniej by grzechu: zmarlibyście/ Nie katolikami;/ A dziś, a dziś... syny moje!/ Biadaż mi dziś z wami!/ Pocałujcie mnie, dziateczki,/ Nie ja was zabiję,/ A przysięga." Machnął nożem/ I dziatki nie żyją./ Popadały krwią oblane:/ ,,Ojcze!" bełkotnęły,/ ,,Ojcze, ojcze... my nie Lachy!/ ,,My..." i zamilczały./ --- ,,Trza pochować?" --- ,, Nie potrzeba!/ Oni odszczepieńcy./ Syny moje, syny moje!/ Czemu wy maleńcy?/ Czemu wroga wy nie rznęli?/ Matki nie zabili,/ Tej przeklętej katoliczki,/ Co was porodziła?.../ Chodźmy, bracia!"/ Wziął Maksyma,/ Idą wzdłuż bazaru,/ I obydwa wykrzykują:/ ,,Kara Lachom, kara!"/ I karali: strasznie, strasznie/ Humań się zakrwawił;/ Ani zamek, ani kościoł/ Nikogo nie zbawił,/ Wszyscy legli. Nigdy, nigdy/ I w głowach szatanów/ Nie postała zemsta taka.../ Dom Bazylianów,/ Gdzie uczyli się synowie,/ Sam Gonta rujnuje:/ ,,Wyście zjedli dzieci moje!"/ Ryczy i katuje./ ,,Wy pożarliście maleńkich,/ Czegóż nauczyli?!.../ Walcie mury!" Hajdamacy/ Mury rozwalili, ---/ Rozwalili, --- o kamienie/ Księży rozbijali,/ A uczniaczków żywcem w studni/ Wszystkich pochowali./ Aż do samej nocy Lachów mordowali,/ A Gonta jak wściekły nie przestaje wyć:/ ,,Gdzie wy, ludożercy? gdzieście się schowali?/ Zjedliście me dzieci --- ach, ciężkoż mi żyć!/ Nie ma z kim zapłakać, pogwarzyć życzliwie./ Syny moje lube, moi czarnobrewki!/ Gdzie wy?... Krwi mi dajcie, bo chce mi się pić,/ I chce mi się patrzyć, jak ona czernieje,/ I chce się pierś zalać... Czemu wiatr nie wieje,/ Lachów nie nawieje?... Ach, ciężko mi żyć!/ Ciężko mi zapłakać... ach, gwiazdki wy święte!/ Za chmurę, za chmurę! Niech żadna nie świeci!/ O biada mi, biada! Jam porznął me dzieci!/ Gdzie się ja przytulę? O, życie przeklęte!.../ I biegał po mieście. A pośród bazaru/ Hajdamacy we krwi poznosili ław,/ I skąd co wyrwali z napojów i straw ---/ I siedli wieczerzać. Ostatnia to kara,/ Ostatnia wieczerza! ,,Pohulaj, gromado!/ Bij, dopóki można, --- póki starczy, pij!"/ Żeleźniak zawrzasnął: ,, A nuż, stary dziadu,/ Choćby ziemia drżała, nie pytaj a rżnij;/ Pohulajmy, bracia! kto wie, co ma być!/ Dalejże, Kozacy! Kiedy żyć, to żyć!"/ I urznął dziadzisko:/ ,,A mój ojciec arendarz/ I rymarz:/ Moja matka praczka/ I szwaczka./ Bracia moi zuchwali/ Przygnali/ Czarną krowę spod dąbrowy/ I nanieśli korali./ A ja tobie ChryściaChryścia (ukr. Христя) --- Krysia, zdrobnienie od imienia Chrystyna (Христина)./ W koralach,/ A na lisztwie liście/ I liście,/ I buciki i podkówki./ Wyjdę z rana do mej krówki,/ I króweczkę napoję,/ Wydoję,/ Z parobkami postoję,/ Postoję." ,,Oj, hop po podkurkupodkurek --- posiłek spożywany w nocy (przed pianiem kura, czyli koguta).,/ Zamykajcie drzwi w podwórku;/ A ty, stara, nie lękaj się,/ Bliżej do mnie przytulaj się!" Wszyscy tańczą --- a gdzież Gonta?/ Czemu nie tańcuje?/ I nie pije z Kozakami/ I nie wyśpiewuje?/ Nie ma jego --- biedakowi/ Nie do śpiewki marnej,/ Nie do tańca. Ktoż to taki/ W kierezyi czarnej/ Środkiem rynku się przemyka?/ Pogrzeb, OjciecStanął; między kupy/ Lachów martwych, szuka kogoś./ Nagiął się, dwa trupy/ Młodociane wziął na barki/ I poza bazarem,/ Po umarłych depcząc ciałach,/ Skrył się za pożarem/ U kościoła. Któż to taki?/ Gonta --- drogie brzemię/ Chować niesie, nieszczęśliwy,/ Zakopać do ziemi,/ By kozacze ciało małe/ Psy nie rozrywały./ Ciemniejszymi ulicami;/ Gdzie ognie dotlały,/ Poniósł Gonta dzieci swoje,/ By nikt nie zobaczył,/ Gdzie pochowa syny swoje,/ I jak Gonta płacze.Poniósł Gonta dzieci swoje, by nikt nie zobaczył, gdzie pochowa syny swoje, i jak Gonta płacze. --- informacji o dzieciach Gonty, zabitych w Humaniu, nie potwierdzają źródła historyczne./ Wyniósł w pole, poświęcony/ Wyjął nóż z kieszeni,/ I święconym jamę kopie,/ A Humań w płomieniach/ Świeci Goncie do roboty/ I na chłopcena chłopce --- dziś popr. forma: na chłopców. świeci:/ Zda się we śnie leżą biedni./ Czegóż straszne dzieci?/ Czemu Gonta niby złodziej/ Ze skarbem się tai?/ Aż się trzęsie. Od Humania/ Słychać, jak hukają/ Towarzysze Hajdamacy;/ Lecz Gonta nie słyszy,/ Synom chatę wpośród stepu/ Buduje w zaciszy/ I zbudował. Bierze synów,/ Kładzie w ciemną chatę,/ I nie patrzy, zda się słyszy:/ ,,My nie Lachy, tata!"/ Włożył obu --- spod zanadrza/ Kitajkękitajka (ukr.) --- chusteczka, zwykle jedwabna; w tradycji kozackiej istniał zwyczaj przykrywania czerwoną kitajką twarzy zmarłego. dobywa;/ Pocałował martwych w oczy,/ Żegna i nakrywa/ Kitajeczką purpurową/ Oblicza kozacze./ Odkrył, jeszcze się popatrzył.../ Ciężko, ciężko płacze./ ,,Syny moje, syny moje!/ Na tę Ukrainę/ Popatrzcie się: i wy za nią/ I ja za nią ginę./ Któż to teraz mnie pochowa?/ Śród obcego pola/ Kto zapłacze nad umarłym?/ Doloż moja, dolo!/ Dolo moja nieszczęśliwa!/ Coś ty narobiła?/ Na coś ty mi synów dała ---/ A mnie nie zabiła?/ Im by dla mnie grób budować ---/ A to ja buduję..." Pocałował i przeżegnał,/ Okrył, zasypuje. ,,Spoczywajcie w zimnym grobie ---/ Taka wola boża!/ Nie przydbałaprzydbać (z ukr. придбати) --- zdobyć, uzyskać, przygotować, wystarać się o coś. suka matka/ Piękniejszego łoża./ Bez fijołków i bez ruty/ Spoczywajcie, dzieci!/ I błagajcie, proście Boga:/ Niechaj na tym świecie/ Na mnie za was spadnie kara,/ Biedni heretycy!/ Proście, syny! Ja daruję/ Żeście katolicy." Zrównał ziemię, pokrył darnią,/ By nikt nie zobaczył,/ Gdzie poległy Gonty dzieci ---/ Lilije kozacze. ,,Spoczywajcie, wyglądajcie,/ Oczekujcie na mnie!/ Odebrałem ja wam życie,/ Bliski czas i dla mnie./ I ja zginę niezadługo ---/ Któż po mnie zapłacze? ---/ Hajdamacy... hej, raz jeszcze/ Pohulaj, Kozacze!" Poszedł Gonta pochylony,/ Słania się jak pjanypjany --- dziś popr.: pijany../ Pożar świeci --- Gonta spojrzy,/ Spojrzy --- zadumany ---/ I uśmiechnie się straszliwie,/ Patrząc w step olbrzymi; ---/ Wstrząsł się wreszcie, otarł oczy/ I zniknął gdzieś w dymie. Epilog Oj, dawno to było, jak małej dziecinie,/ Bez chleba, samemu, jak czajce po fali,/ Wypadło mi błądzić po tej Ukrainie,/ Gdzie Gonta i Maksym z nożami hulali;/ Młodość, PrzemijanieOj, dawno to było, jak tymi szlakami,/ Co szli Hajdamacy, drobnymi stopami/ Błądziłem, płakałem i ludzi szukałem,/ By dobra uczyli. A teraz wspomniałem,/ Wspomniałem i przykro, że licho zginęło./ Ej, lichoż ty młode! Dlaczegoś minęło,/ Zamieniłbym dolę dzisiejszą na ciebie,/ Gdy wspomnę te stepy, te chmury po niebie,/ I ojca, i dziada przypomnę ja sobie.../ Dziadunio żyw jeszcze, a ojciec już w grobie./ Bywało w niedzielę MinejeMineja --- zbiór tekstów liturgicznych lub modlitw w tradycji prawosławnej. zamknąwszy,/ Po czarce z sąsiadem serdecznym łyknąwszy,/ Ojciec prosi dziada, by o Hetmańszczyźnie/ Opowiadał stary, lub o Koliszczyźniekoliszczyzna (ukr. Коліївщина) --- chłopsko-kozacki bunt na Ukrainie w 1768 r. przeciwko polskiej szlachcie i Żydom; pochłonął od 100 do 200 tys. ofiar; krwawo stłumiony przez wojska rosyjskie i polskie../ I oczy stuletnie jak gwiazdki pałały,/ A słowa po słowach potokiem się lały:/ Jak Gonta z Maksymem mierzyli się z Lachy,/ Jak wrogi konały, jak miasta gorzały.../ Sąsiedzi drętwieli z żałości i strachu/ I mnie też małemu łzy w oczach stawały/ Nad śmiercią tytara. A nikt i nie baczy,/ Że mała dziecina w kąteczku gdzieś płacze./ Bóg zapłać, dziaduniu, żeś wiernie przechował/ W stuletniej swej głowie te dzieła kozacze,/ Com teraz wnuczętom powtórzyć sprobował. Wybaczajcie, ludzie dobrzy,/ Iż kozaczą sławę/ Wyśpiewałem po prostacku,/ Bez książkowej sprawy./ Tak i dziad mój opowiadał,/ Daj mu Boże zdrowie!/ I ja za nim. Któż bo wiedział,/ Iż mądrzy panowie/ Rzeczy takie czytać będą?/ Wybaczże im, dziadu, ---/ Niechaj łają: a tymczasem/ Ja z moją gromadą,/ Z Kozakami serdecznymi/ Co prędzej się zwinę,/ I spać pójdę --- i polecę/ Na tę Ukrainę,/ Gdzie chodzili Hajdamacy/ Z świętemi nożami, ---/ Na te szlaki, com wymierzył/ Drobnemi nogami./ Pohulali Hajdamacy, ---/ Dobrze pohulali:/ Blisko roku krwią szlachecką/ Hojnie napawali/ Ukrainę, i zamilkli: ---/ Noże poszczerbili,/ Nie ma Gonty, nie ma nad nim/ Krzyża ni mogiły./ Wiatry bujne gdzieś rozwiały/ Prochy hajdamacze,/ Nikt się nawet nie pomodli/ I nikt nie zapłacze./ Jeden tylko brat przybrany/ Został się na świecie, ---/ I ten, słysząc jak okrutnie/ Od piekielnych dzieci/ Brat zamęczon, po raz pierwszy/ Załkał Maksymisko;/ Łkał i płakał; łez nie otarł,/ Umarł biedaczysko./ Żałość jego zadusiła/ Śród obcego pola,/ W cudzą ziemię położyła ---/ Taka jego dola!/ Smutno, tęskno Hajdamacy/ Żelazną tę siłę/ Pochowali, usypali/ Wysoką mogiłę,/ Zapłakali, rozeszli się/ Odkąd i przybyli./ Jeden tylko mój Jarema/ Na kij się pochylił,/ I stał długo: ,,Spocznij, ojcze,/ Śród obcego pola,/ Bo na swoim miejsca nie ma/ I przepadła wolawola --- tu: wolność, swoboda, możliwość samostanowienia../ Śpij, Kozacze. Wspomni ciebie/ Dusza jaka szczera."/ Poszedł stepem biedaczysko/ I łezki ociera./ Długo, długo oglądał się,/ Serce mu się rwało.../ Zniknął... w stepie prócz mogiły/ Nic nie pozostało. Ej, posiali Hajdamacy/ W Ukrainie zboże;/ Lecz nie oni go wyżęli.../ Coż robić, mój Boże!/ Nie ma prawdy, nie wyrosła,/ Krzywda wybujała.../ Rozeszli się Hajdamacy/ Gdzie dola pognała./ Kto do domu, kto w dąbrowę/ Z nożami w cholewach/ Kończyć Żydów. Tak i dzisiaj/ Sława szepcze w śpiewach. A tymczasem SiczSicz --- wędrowna stolica Kozaków Zaporoskich, obóz warowny na jednej z wysp dolnego Dniepru. prastarą/ Zrujnowały wrogi;/ Kto nad Kubań, kto za Dunaj/ I tylko porohyporohy --- naturalna zapora skalna na rzece, uniemożliwiająca swobodną żeglugę; kraina poniżej porohów Dniepru nazywała się w XVI-XVIII w. Niżem albo Zaporożem i była zamieszkana przez społeczność Kozaków zaporoskich./ Pozostały pośród stepu;/ Syczą, zawywają:/ ,,Pochowano dziatki nasze/ I nas rozrywają."/ Ryczą sobie, ryczeć będą,/ Dola ich minęła,/ I na wieki Ukraina,/ Na wieki zasnęła. Odtąd w bujnej Ukrainie/ Żyto zielenieje;/ Nigdzie jęków, dział nie słychać,/ Wicher tylko wieje,/ Naginając wierzby w gaju/ I burzan wśród pola./ Wszystko zmilkło --- niechaj milczy/ Taka boża wola! Czasem tylko gdzieś wieczorem/ Ponad Dnieprem, w gaju,/ Idą starzy Hajdamacy,/ Idąc zaśpiewają:/ ,,U naszego Hałajdy chata na pomoście,/ Graj, morze! dobrze, morze!/ Dobrze będzie, Hałajda!"