Syrokomla, Władysław Marcin Studzieński Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Gawęda Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Utwór powstał w ramach konkursu "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-marcin-studzienski http://www.dbc.wroc.pl/Content/8701/57551_t3.djvu Władysław Syrokomla, Marcin Studzieński. Kartka z kroniki Wilna, nakł. Maurycego Orgelbranda, Wilno 1859. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2013-11-12 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5722.jpg Church door, Steven Lilley@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5722 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/syrokomla-marcin-studzienski.pdf ISBN-978-83-288-0963-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-marcin-studzienski.html ISBN-978-83-288-1929-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/syrokomla-marcin-studzienski.txt ISBN-978-83-288-2884-1 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/syrokomla-marcin-studzienski.epub ISBN-978-83-288-3959-5 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/syrokomla-marcin-studzienski.mobi ISBN-978-83-288-5045-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook DCA FS FRF 3MN Tytułowy Marcin Studzieński to młody szlachcic, który cieszy się wielkim powodzeniem u panien. Podczas imienin rajcy wileńskiego poznaje piękną Marię, córkę gospodarza. Zakochuje się w dziewczynie z wzajemnością, jednak jej rodzice nie wyrażają zgody na małżeństwo, ponieważ są stanu mieszczańskiego i nie chcą wprowadzać szlachcica do rodziny. Tymczasem Wilno zostaje zaatakowane przez Tatarów. Dzielny Marcin staje do walki w obronie ojczyzny. Czy z wojennych potyczek wyjdzie cało? I wreszcie --- czy dane mu będzie poślubić Marię? Władysław Syrokomla to pisarz i tłumacz żyjący i tworzący w XIX wieku, związany z ówczesną Litwą. Znany przede wszystkim jako autor gawęd chłopskich, szlacheckich, historycznych. Syrokomla pochodził z ubogiej rodziny szlacheckiej i często w swoich utworach ukazywał ten stan, nie szczędząc irocznicznych komentarzy na temat bliskiej mu rzeczywistości. Władysław Syrokomla Marcin Studzieński Uwspółcześnienia jak w innych publikowanych utworach Syrokomli. Znaleziono i poprawiono błędy źródła: tękno -> tęskno, modliwę -> modlitwę. Kartka z kroniki Wilna Część pierwsza. Wieczór mieszczański I Stefan Kotwica rajca wileński/ Sprawował ucztę w dzień swego święta,/ Rej wodził w tańcu Marcin Studzieński:/ Miłém nań okiem patrzą dziewczęta,/ StarośćSiwi starcowie patrzą nań mile/ Jako na wnuka albo na syna;/ Bo pan Studzieński zuch w całéj sile,/ Każdemu młode dni przypomina./ A nasi starcy, plemię junacze,/ Postarzeć sercem prędko nie mogą, ---/ Za skaczącemi choć okiem skacze/ I rześkie takty wybija nogą,/ Spod sutych skrętów siwego wąsa/ Mruczy piosenkę --- snadźsnadź (daw.) --- widocznie. dusza rada ---/ Głowę zarzuca, brodę potrząsa/ I ręce pysznie za pas zakłada./ W dzielnym narodzie wiedzą to starzy,/ Że być powinni wzorem młodzieży;/ I znają dobrze, co im do twarzy,/ Co dostojności ich przynależy./ Czy kord bojowy, czy puchar w dłoni,/ Starzec ochoczo rej u nas wiedzie,/ Czy biesiadnicza muzyka dzwoni,/ U nas starcowie zawsze po przedzie. II Muzyka dzwoni, a młodzież hasa/ I najserdeczniej szumi zabawa;/ Taniec, Kobieta, Uroda, MężczyznaZagrzana tańcem dziewicza krasa/ Jeszcze się bardziej promienną zdawazdawa --- dziś popr. forma: zdaje.,/ I jeszcze ostrzéj do serca sięga/ Grot pięknych oczek błyszczący jaśnie;/ Furknie w powietrzu dziewczęcia wstęga/ Albo splot włosów po skroni głaśnie,/ Taki dreszcz dziwny przejmie tancerza,/ Że wraz by duszę oddał dziewczynie,/ Krew mu do serca młotém uderza/ A głowa krąży jakby po winie./ Kobieta, Mężczyzna, TaniecMarcin Studzieński tancerz ochoczy,/ Do tańca córkę wiódł gospodarza:/ Iskrą goreją młodzieńca oczy,/ Iskra dziewczęce oczki rozżarza,/ Gdyby nie hucznéj muzyki gwary,/ Gdyby w podkówki tak nie grzmocono,/ Można by słyszeć u piérwszéj pary,/ Jak jednym taktem uderza łono;/ Lecz choć nie słychać nic za łoskotem,/ Łatwo odgadnąć, nie myśląc wiele,/ Stare matrony już szepcą o tém:/ «Będzie wesele». III Będzie... nie będzie... na dwoje wróży/ Babka wróżbiarka, śledząc z ukradka,/ Bo coś pan ojciec oblicze chmurzy,/ A niespokojna coś pani matka;/ Mieszczanin, Szlachcic, Pozycja społeczna, DumaI pan wójt miejski nachmurzył lica,/ Zwrócił ku ojcu wzrok zagniewany:/ «Po cożcoż --- dziś: cóż. ci było wwodzićwwodzić --- wprowadzać. szlachcica/ Między mieszczany?» «Żem go wprowadził --- niewielka rzecz,/ Jak sobie przyszedł, tak pójdzie precz!/ Jeżeli szlachcic, stąpając z góry,/ Zechce nam miejskie uwodzić córy./ Niechaj się każdy dzierży swych granic,/ Nam ich wielmożność nie zda się na nic;/ Ważność mi wielka! koń i szabelka,/ Pustka w kieszeni i harda postać!/ Sławetna miasta obywatelka/ Żoną szlachcica nie może zostać!/ Niech się tak bardzo z nami nie kuma,/ My się na łasce szlacheckiéj znamy,/ U nas jest nasza mieszczańska duma,/ Z łokciałokieć --- daw. jednostka miary, równa 2 stopom i wynosząca ok. 60 cm; służyła do odmierzania np. sukna i innych materiałów; symbol kupców. i szali, z handlu i kramykrama --- dziś: kram; sklep, stoisko.»./ Tak mówił z gniewem Stefan Kotwica,/ Trafił mieszczanom w stronę pochlebczą/ I pan wójt miejski zachmurzył lica,/ I na młodego zucha szlachcica,/ Już zmowę szepcą. IV Marcin Studzieński nie wie o zmowie,/ Nie zważa na nic i na nikogo,/ A taniec idzie, grzmocą grajkowie,/ A on zajęty Maryją drogą/ Na wypoczynek usiada przy niej/ I tysiąc grzecznych przymileń czyni,/ Pieści jej rączkę, szepce do ucha,/ A głos ma drżący --- braknie mu słów.../ A ona rada, śmieje się, słucha,/ Ochłodzi oddech --- i w taniec znów. V Na półzegarzu już po północy!/ Już słychać nocne wołanie stróży,/ Już w muzykantach nie stałonie stać czegoś --- nie starczyć, zabraknąć. mocy,/ Już i do tańca siła nie służy./ Ucichły huczne skrzypce i kotły,/ Tłum się zamieszał po izbie całéj;/ Już się tancerzów ręce rozplotły,/ Już się zmęczone nogi zachwiały;/ I u pań mieszczek złociste czepce/ Już po szklanicy na bakier głowa,/ Jedna do drugiej po cichu szepce:/ «Już czas do domu pani majstrowa!»/ Beczułka wina jedna i druga/ Już pustym dźwiękiem na finis dzwoni,/ Niejeden mdławo oczami mruga/ I srebrny puchar wypuszcza z dłoni./ «No gospodarzu! żegnać cię trzeba/ Dałeś nam hojnie i pić, i jeść;/ Dałeś nam soli, dałeś nam chleba,/ Dałeś nam wina, dałeś nam cześć». VI Goście żegnają pana Kotwicę/ I opuszczają gościnne progi,/ Tłum panów --- mieszczan poszedł w ulicę,/ Choć nie każdemu posłuszne nogi,/ Słychać w ulicy pochmielne gwary/ Lub głos piosenki ostry a twardy;/ Niech sobie zrzędzi stróż miejski stary,/ Niestraszne groźby ni alabardy!/ «Czyż człek w ulicy krzyczeć nie może,/ Gdy sobie podpił, kiedy mu stanie,/ Czy my włóczęgi jakie broń Boże?/ Tutejsi kupcy albo mieszczanie,/ Pachołek miejski!!! żartuj zdrów bracie!!»/ Tak stroją śmieszki z nocnego stróża./ A w gospodarskiej pustej komnacie/ Została gości garstka nieduża:/ Został wójt miasta i dwaj ławnicy/ Z siwemi brody, z siwemi głowy,/ Czterech przyjaciół pana Kotwicy/ I magdeburski pisarz sądowy./ Sama starszyzna --- same sensatysensat (daw., z łac. sensatus: rozumny) --- osoba mądra, poważna i ciesząca się poważaniem. ---/ Znaczno po wąsach, co jeżą srogo,/ A w oddalonym końcu komnaty/ Pozostał rycerz ze swą niebogą./ Czegoś tam w tańcu nie dogadali/ Nie dokończyli jakiejś chychotki,/ Więc od starszyzny siedli w oddali/ I wiodą z sobą rozhoworrozhowor (z rus.) --- rozmowa. słodki,/ Rozhowor słodki, pusty, dziecinny/ Bez ładu, składu, jakby w pochmielu;/ Gdyby go z boku słyszał kto inny,/ Mógłby powiedzieć, że poszaleli./ Spytaj się u nich, gadali o czem,/ To żadne z dwojga samo nie powie./ «Ot! my gwarzymy, ot my chychoczem,/ Bo nam tak dobrze na téj rozmowie»./ Dobrze wam społem!... strzeżcie się młodzi:/ Starsi inaczej widzą te rzeczy!/ Pan wójt coś groźnie oczami wodzi,/ Pan ławnik szepce i ręką przeczy,/ Pan pisarz miejski nie kończy kwarty,/ A pan Kotwica czoło zachmurza;/ To zły prognostyk, nie żadne żarty:/ Ej będzie burza! VII «Panie szlachcicu! panie Marcinie! ---/ Zawołał burmistrz, najpierwszy w radzie ---/ Czy znasz przysłowie: że zła nie minie/ Kto między szparę w drzwi rękę kładzie?/ Pozycja społeczna, Duma, Kobieta, MężczyznaCzy znasz przysłowie sowy i kruka?/ Proszę na bacznym chować je względzie,/ Niech sobie równy równego szuka;/ Czem czart nie orał, tem siać nie będzie,/ A to się znaczy, że my choć prości,/ Choć naszych przodków szereg niedługi,/ Mieszczanie Jego Królewskiej Mości/ Tacyśmy dobrzy jak i kto drugi,/ A może lepsi... co to na świecie/ Nie ma szlachcianek, wojewodzianek,/ Że córki miejskie uwodzić chcecie?/ Dość tych chychotek i pogadanek!/ Ja wiem szlachcicu, co tobie w głowie,/ Że się odurzy biedna niewiasta,/ Warawara (daw.) --- strzeż się. tych myśli! --- ja ci to mówię,/ Wójt wileńskiego sławnego miasta». VIII Marcin Studzieński powstał zdumiony,/ Krew mu do twarzy warem nabiegła,/ Wtém pisarz miejski wpadł z drugiéj strony,/ Groźny jak Jowisz, krasny jak cegła;/ Szeroko o tém gadano w mieście,/ Że k'pięknéj Mariik'pięknéj Marii (daw.) --- ku pięknej Marii; do pięknej Marii. miał afekt rzewny,/ Prawda czy kłamstwo --- kto to wie wreszcie?/ Ale pan pisarz był bardzo gniewny./ Poprawia pasa, czuprynę muska,/ A pogładziwszy ręką po głowie,/ Stylem statutu, po polsku z ruska/ Tak się odzowie:/ «Wszak król jegomość, Jagiełło stary/ Dał nam statuta i pargaminypargamin --- pergamin; tu przen.: dokument znacznej wagi.,/ Kto by niedobre knował zamiary,/ Ma być ukaran wedle swej winy;/ A waść kto taki! hej panie bracie,/ Co na nas wszystkich poglądasz z góry?/ Na miejskim gruncie, przy magistracie/ Do córki miejskiej stroisz konkury./ Przecz się szlachice tutaj panoszą/ Pustą kieszenią i tarczą biedną?/ Możesz tańcować, kiedy cię proszą,/ Ale nie z jedną!.../ Ale nie z jedną... bo to zniewaga./ Patrz, jak mu piękne smakują lica!../ To przyzwoitej kary wymaga!/ Precz stąd szlachcica!/ Precz stąd szlachcica! --- wszyscyśmy równi:/ Nam nie potrzeba szlachty widoku!»/ Pan Marcin k'miecza porwał się główni,/ Pan pisarz szukał czegoś u boku;/ Przyszłaby walka słowo po słowie,/ Lecz pan Kotwica huknął jak z beczki:/ «Co to się znaczy? Mości panowie!/ Wara w mym domie kłótnie i sprzeczki!/ Ja was prosiłem panie Studzieński/ Podzielać z nami chleb i zabawy,/ Bom siła liczył na wasz duch męski,/ Bo byłem pewien, żeś rycerz prawy./ A waść się znęcasz nad moim progiem,/ Czyhasz na cnotę mojego dziecka:/ Jakeś tu przyszedł, idź z panem Bogiem!/ Nam niepotrzebna łaska szlachecka./ Idź i nie wracaj --- albo bądź gotów,/ Że cię niegrzecznie za drzwi wywiodę./ Ty panno córko!... dość tych zalotów,/ Bo cię zasadzę na chleb, na wodę». IX OświadczynyTak mówił stary groźnie i żwawo,/ Aż mu źrzenice iskrami gorą;/ Marcin Studzieński z godną postawą/ Poszedł ku niemu i rzekł z pokorą:/ «Sławetny rajco! nie w złym zamiarze/ Próg waszych komnat przestępowałem;/ Moje sumienie wyznać mi każe,/ Że waszą córkę kocham z zapałem;/ Chciałem odłożyć moje wyznanie,/ Aż przyjaźniejsza chwila posłuży,/ Lecz mnie zmuszacie... niech się więc stanie!.../ Żyć bez twej córki nie mogę dłużéj:/ Rad, że rozmowa ku temu zmierza,/ A jéj sprzyjania pewien po trosze,/ Raczcie przebaczyć śmiałość żołnierza,/ Że o jej rękę przy świadkach proszę». X Podumał trochę Stefan Kotwica,/ Spojrzał na wójta i resztę gości,/ Mieszczanin, Szlachcic, Rodzina, Pozycja społeczna«Nie, panie bracie!... nie chcę szlachcica,/ Nam nie potrzeba waszéj zacności;/ My się na zięcia takiego piszem,/ Co go zrodziła matka mieszczanka,/ Co byłby w handlu mym towarzyszem,/ Co by po towar jeździł do Gdańska,/ Co by miał grosza swego dostatek,/ Nie patrząc na to, co mu zostawię,/ A na ratuszu u sądu kratek/ Obok mnie zasiadł na rajców ławie./ A waszmość szlachcic --- herbu Gryf pono;/ Cóż mi z waszego Gryfa czy Smoka?/ Masz chudą szkapkę, szablę stępioną:/ Ot i dostojność wasza wysoka!/ Pójdziesz na wojnę lub siądziesz w mieście/ Na teściowego kawałku chleba;/ Jeszcze by bracia rzekła nareszcie,/ Że mi szlacheckich związków potrzeba!/ A toż mi na co? --- nie, panie bracie!/ Nie waż mi więcéj wdzięczyć się do niej./ Lepszy cechowy przy swym warsztacie/ Niż lichy szlachcic, co wiatry goni»./ «Dobrze powiedział... czyta jak z księgi» ---/ Krzyknęli goście już podchmieleni,/ «Wiwat Kotwica! mieszczanin tęgi,/ Co tak dostojność mieszczańską ceni!»/ Podano gościom miodu antały/ I rozpoczęto huczne wiwaty;/ Żalem i wstydem przejęty cały,/ Rycerz Studzieński wyszedł z komnaty./ Zarzucił rysią delię na szyję,/ Hełmem płonące czoło osłania/ I na spłakaną w kącie Maryję/ Rzucił boleśny wzrok pożegnania. Część druga. Obmurowanie Wilna I MiastoStara stolica Giedyminowa,/ Wilno, pieszczota pięknéj natury/ Pomiędzy gaje, pomiędzy góry/ To kwiat, co w dzikiem zielsku się chowa.../ Gdy się na strome wdzierasz urwisko/ Albo brniesz piaskiem, drogą pochyłą,/ Nigdy byś nie zgadł, że Wilno blisko,/ Gdyby twe serce silniéj nie biło./ Gdy przed twojemi mignie oczyma/ Szczyt pierwszéj wieży, pierwszego krzyża,/ Czujesz dreszcz święty, ów dreszcz pielgrzyma,/ Co się ku miejscu świętemu zbliża;/ Korne kolano samo się zgina,/ Serce uderza tętnem żałoby:/ Bo tu Litwina Mekka, Medyna,/ Tu jej proroków kolebki, groby!/ Tu przed wiekami Litwini starzy/ Palili bogom ofiarne znicze,/ Tu Przenajświętszéj Panny oblicze/ U bramy miejskiej stoi na straży,/ Tu Jagiellończyk, lilija dziewic,/ Syn uświęcony litewskiej matki,/ Patron-przyczyńca, książę, królewic,/ Złożył w świątyni ziemskie ostatki;/ Tu się męczeństwa pamiątka budzi,/ Trzy krzyże wieńczą górę pochyłą./ Bo gdzież jest naród, gdzie miasto ludzi,/ Co by proroków swych nie zabiło?/ Niejednokrotnie nad miastem starém/ Pan różdżkę pomsty wyciągnąć raczy:/ Trapi je głodem, morem, pożarem,/ Trapi przez krwawy najazd krzyżaczy./ To znów miłościw ku dzieciom swoim/ Daje po klęskach wytchnąć szczęśliwie;/ Ludzi nawiedza zdrowiem, spokojem,/ A urodzaje pleni na niwie,/ Baszty ukrzepia, mury rozszerza,/ Duchem mądrości nawiedza starsze,/ Wlewa odwagę w piersi rycerza,/ I zbawcze myśli w serce monarsze. II Miasto, HistoriaTak wśród rozlicznych losów przemiany/ Wilno przetrwało drugie stulecie;/ Giedymin pierwsze zasnował ściany,/ Olgierd gród ojca kochał jak dziecię,/ Pod Jagiellonem w potęgę wzrasta,/ Bo czuwa nad niem łaska książęcia,/ Pogańskie czoło starego miasta/ Już Chrystusowym krzyżem uświęca./ I z wież kościelnych zagrały dzwony,/ Kiedy pogaństwa pierzchła pomroka,/ A Pan zastępów żegna z wysoka/ Litwę i Wilno, i Jagiellony./ A choć krzyżackie czasem znamiona/ Zawiały tutaj w bojowym szyku,/ Polski i Litwy dłoń zespolona/ Odparła Niemca aż do Bałtyku./ Zaprzestał ufać w zdrad swoich dzieło,/ Że nas wyplemiwyplemić --- wyniszczyć całe plemię., że kraj nam wydrze,/ Gdy pod Grunwaldem Witold z Jagiełłą,/ Rogatą głowę strzaskali hydrze./ Tymczasem wzrastał, wzrastał gród stary/ W sławę u ludzi, w łaskę u Boga,/ Z Niemiec od Rusi drużyna mnoga/ Szła tu osiadać, kupczyć towary,/ Sprawiać rzemiosła dłońmi biegłemi,/ Odmierzać łokciem, ważyć na szali,/ I żyć pod prawem litewskiéj ziemi,/ Co jej kniaziowie dobrzy nadali. III Co ojciec począł, to syn dokona,/ Uzacnia Wilno nad insze grody,/ Książę Kazimierz, syn Jagiellona,/ Dał przywileje nowe, swobody./ A kiedy ludzie zewsząd się garną,/ Kiedy ład w mieście rodzi się nowy,/ Książę napisał ustawę karną,/ Aby bezpieczne były ich głowy./ Dzieło ojcowskie umocnił jeszcze/ Kniaź Aleksander prawy nowemiprawy nowemi --- dziś: prawami nowymi.,/ Tylko postrachy jakieś złowieszcze/ Krążyć poczęły w litewskiéj ziemi:/ Że się odgraża kniaź Michał Gliński/ Na Illiniczów cóścóś --- dziś: coś. w sercu knowaknowa --- dziś: knuje.,/ Że ma ich bronić pan Zabrzeziński/ I buchnie w kraju wojna domowa./ A z drugiéj strony, tam od Podola,/ Tam z tatarszczyzny strach wieje wszędzie,/ Miasto, OpiekaRycerz w zbroicy dostoi pola,/ Ale z bezbronném miastém co będzie?/ Póki mieszkańców było w niém mało/ Za mur starczyły piersi waleczne,/ Dziś już ceglane mury konieczne,/ Baszty i bramy mieć już przystało./ By nieprzyjaciel nie wszedł tak łatwo,/ Opasać murem konieczność zmusza:/ Świątynie pańskie, ściany ratusza,/ Kapłanów, starców, niewiasty z dziatwą,/ To co najświętsze dla duszy człeka,/ Gdzie z jego piersi modlitwa płynie,/ Gdzie go otacza prawa opieka,/ Gdzie ma wytchnienie przy swej rodzinie,/ Może wróg przypaść niespodziewany,/ Spali, zbezcześci i pozarzyna;/ Więc rada w radę pany, mieszczanypany, mieszczany --- dziś: panowie, mieszczanie.,/ Opasać murem gród Giedymina./ I z pięciu krańców, z pięciu stron świata,/ Gdzie pięć dróg wielkich w mieście się schodzi,/ Niech z baszty sterczy groźna armata/ By wstrzymać wylew wrogów powodzi. IV Dziedzictwo, Słowo, ObyczajeU nas wiadomo z ojców przykładu/ Że gdzie potrzebny środek ochrończy,/ Tam gadu gadu, a nie masz ładu,/ Czyn, PoświęcenieDo dnia sądnego rzecz się nie skończy,/ Aż myśl ognista jak promień słońca/ Ku celom bożym powoła rzesze,/ Aż dłoń potężna, wzruszeniem drżąca,/ Z zimnego głazu iskrę wykrzesze:/ Aż gorejące natchnieniem słowo/ Wybuchnie ogniem, zapłoni twarze,/ Wstrząśnie zmartwiałą deskę piersiową/ I sercu czynem zakipieć każe./ Wtedy na Litwie żyć już nie szkoda,/ Nowych w jej dziatwie dojrzysz przymiotów,/ I ład się znajdzie, i święta zgoda,/ I duch do ofiar gorących gotów;/ Litwin zapomni uraz uprzejmie,/ Pójdzie choć w ogień w najlepszéj chęci,/ Kęs chleba sobie od ust odejmie/ I krwi ostatnią kroplę poświęci. V Taką ognistość w myśli i słowie,/ Taki we wzroku zapał zwycięski,/ Taką potęgę, co k'czynomk'czynom (daw.) --- ku czynom, do czynów. zowie,/ Miał Wojciech Tabor, biskup wileński./ On, jako niegdyś Stanisław święty,/ Królom i panom nadstawiał czoła;/ Jak Oleśnicki równie był zdjęty/ Miłością kraju i czcią kościoła./ Wedle pasterzy dobrych zwyczaju,/ Po Chrystowemu do serca garnie/ I wierne owce swojej owczarnie,/ I wszystek naród swojego kraju./ On za ich sprawę stawił się śmiało,/ Jak mu kapłańskie każe sumienie,/ Chociażby za to spotkać go miało/ Prześladowanie lub umęczenie./ On Aleksandra Jagiełły głowę/ Uwieńczył książąt litewskich mitrą,/ On wzmocnił z Polską przymierze nowe,/ Przeniknął wrogów zasadzkę chytrą;/ Za jego wpływem, polska korona/ Na Aleksandra błysnęła czele,/ A jednak później nieprzyjaciele/ Wyzuli starca z pańskiego łona./ Król się nań gniewem srogim obrusza,/ Zamyka przed nim wejście senatu,/ Że chrześcijańska Wojciecha dusza/ Za lud się wstawia do majestatu./ Że ze swojego wręcz stanowiska/ Śmiał mu przypomnieć kraju ustawy,/ Śmiał głośno wołać, że lud uciska/ Gliński --- powiernik króla nieprawy./ Lecz się kapłańskie nie zlękło serce,/ Wojciech przed sejmem stanął raz drugi,/ I śmiało palcem wskazał na zdzierce,/ Słabego pana zdradliwe sługi./ Stawi jak pasterz groźne oblicze,/ Jako poddany przed tronem klęka,/ Ażeby tylko królewska ręka/ Z szpon Glińskiego wydarła bicze./ Nic nie pomogła szlachetna praca,/ Uwiedli króla chytrzy zbrodniarze,/ Król od Wojciecha oczy odwraca/ I sprzed oblicza odejść mu każe./ I gdyby wkrótce nie śmierci prawa,/ Co Bóg na króla przedwcześnie zsyła,/ Może drugiego krew'krew' --- apostrofem po spółgłoskach w, b w wygłosie (np. gołąb') długo znaczono ,,miejsce po zaniku" prasłowiańskiej półsamogłoski, jeru miękkiego; spółgłoski te wymawiano jako miękkie, co ujawnia się do dziś w odmianie, w której występuje -wi-, -bi- (np. krwią, gołębiem). Stanisława/ Kartę by dziejów naszych splamiła;/ O zacną głowę obrońcy swego/ Litwini drżeli po całym kraju:/ Król nie ma serca karcić Glińskiego,/ Gliński przebaczać nie ma zwyczaju! VI Patriota, PieniądzJeszcze za czasów łaski królewskiéj,/ Błagał go Wojciech z radnemi pany,/ Aby gród święty, gród nasz litewski,/ Był krzepką ścianą obmurowany./ Król podskarbiego przyzwał ku radzie,/ A rozważywszy środki i cele,/ Rzekł, że murować przeszkód nie kładzie,/ Ale dziś w skarbie grosza niewiele,/ Że to niepilna jeszcze robota,/ Że co ma stać się, później się stanie,/ «Nie, miłościwy królu i panie!/ Do Litwy zewsząd otwarte wrota;/ Tatarzyn goni wiatr w Ukrainie,/ Wielki kniaź Moskwy z wami w rozterce,/ Gdy niespodziana chmura nadpłynie,/ Gdy piorun w Litwy ugodzi serce:/ Nie pora będzie murować bramy,/ Gdy przyjdzie poźno płakać nad stratą;/ Jeżeli w skarbie grosza nie mamy,/ Serca litewskie dał Bóg nam za to!/ Serce ochocze, wierne krajowi,/ Swojemu miastu i chwale bożéj;/ Każdy z nas znajdzie drobny grosz wdowi,/ Co na ofiarę ojczyźnie złoży,/ Dłonią ubogą, dłonią bogatą,/ Jako kto może, niech się przyczyni./ Ja całe mienie poświęcam na to,/ Mnie dopomogą wszyscy Litwini!»/ «Wszyscy Litwini! --- zgoda, tak zgoda!/ Niech każdy wzniesie muru kawałek!» ---/ Mówił wileński pan wojewoda,/ Mówił litewski wielki marszałek,/ Żmudzki starosta, kanclerz litewski,/ Wszyscy wołali jednym wyrazem:/ Jak gdyby płomień z iskry niebieskiéj/ We wszystkich sercach wybuchnął razem. VII Patriota, PieniądzWojewodowie i kasztelany,/ I wszystek senat litewskiéj ziemi,/ Rzucają pieniądz garśćmi pełnemi,/ Warować miasto tworzą już plany./ Czy który więcéj czy mniéj bogaty,/ Jeden przed drugim pośpiesza z darem,/ I jagiellońskie w zamku komnaty/ Kipią zapału świętym rozgwarem./ Już Wojciech Tabor nie wyrzekł słowa,/ Przeżegnał złoto z modlitwą tkliwą,/ I łza gorąca, dyjamentowa,/ Spadła na jego brodę sędziwą;/ Zebrawszy pieniądz porozrzucany,/ Głosem natchnienia wyrzekł dostojnie:/ «O! krzepkie będą baszty i ściany,/ Bo miłość kraju nada im spójnię». VIII I stał się rozgłos między mieszczanymiędzy mieszczany --- dziś: między mieszczanami.,/ Co senatorstwo na zamku czyni,/ «A my ktoż tacy? to nie Litwini,/ Że lud do składki niepowołany?/ Tu idzie sprawa o naszą głowę,/ O bezpieczeństwo chat i ratusza,/ Gdzie przywileje pargaminowe,/ Gdzie naszych swobod złożona dusza!/ Na nas by spadły krajowe klęski,/ Starzec, niewiasta, dziecię przypłaci»./ Tak na ratuszu wołał do braci,/ Pan Otoczeńko, burmistrz wileński./ Pan rajca miejski, Stefan Kotwica,/ Między swojemi głowa nie lada,/ Obywatelski zapał podsyca/ I tak powiada: IX «Dom moj ubogi, nawet drewniany,/ Ale mam w sklepie wiele towarów,/ Wolę coś stracić na miejskie ściany,/ Niż stracić wszystko z łaski Tatarów./ Zbierałem grosze w ciężkim mozole,/ Bo nie tak łatwo teraz o złoto,/ Jednak na waszym radzieckimradziecki --- należący do rady; tu: rady miasta. stole/ Dwie kopy groszy składam z ochotą»./ Pan pisarz miejski, człowiek z natury/ Do dobrych czynów chętny i łatwy,/ Dał kopę groszy na miejskie mury,/ Dla bezpieczeństwa swéj przyszłej dziatwy./ Bo choć był człekiem nie pierwszej wiosny,/ Siwiał przy aktach miejskiej ławicy,/ Jednak na córkę pana Kotwicy,/ Zawsze poglądał wielce miłośnie./ Tak jeden, drugi, wielcy i mali,/ Skąpi i szczodrzy --- z ochotą miłą/ Złotém radziecki stół zasypali,/ Bo o powszechną sprawę chodziło./ Bo gdzie zagraża krajowi bieda,/ Tam są Litwini zawsze bogaci:/ Panom się nędzarz wyprzedzić nie da,/ Kto krwi nie leje, --- to groszem płaci,/ Pomny, co zawżdy od kraju bierze,/ Wszystko krajowi składa w ofierze. X Stało się tedy --- pieniądz już gotów,/ Kupiono cegieł, kamieni, chleba,/ Lecz nim do kielni, lecz nim do młotów,/ Wprzód do modlitwy udać się trzeba:/ Bóg po ojcowsku patrzając z góry/ Ludzkim starunkom zsyła pomoce,/ Ukrzepia w grodach bramy i mury,/ Wiekową twardość daje opoce,/ Daje natchnienie planów w osnowie,/ Obronnym basztom kształtuje czoło,/ Robotnikowi umacnia zdrowie,/ Nawiedza w pracy myślą wesołą. XI Od Boga zbożne dzieło poczęto,/ Król je od siebie jeszcze uświetnia,/ I wielkie było na Litwie święto/ W dzień Wojciechowy, przy końcu kwietniadzień Wojciechowy, przy końcu kwietnia --- 23 kwietnia kościół katolicki obchodzi wspomnienie Jerzego i Wojciecha.,/ W rozkwitającej wiosny poranek/ Piękna na niebie była pogoda,/ Przed katedralny w Wilnie krużganek/ Lud, TłumLud się litewski cisnął jak woda,/ Kolebki panów i same pany,/ Szlachta, mieszczanie, wszyscy w natłoku,/ Każdy w świąteczny ubior przybrany,/ A z uroczystym wyrazem w oku,/ Tłum różnobarwny, gwarny, wesoły,/ Po katedralnym placu się błąka;/ Rzekłbyś, słuchając, że huczą pszczoły,/ Rzekłbyś, patrzając, że kwitnie łąka:/ Rzuć tylko okiem, jak tłum się mnoży,/ Jakiem wrą życiem starzy i młodzi!/ A łacno zgadniesz, że to lud boży/ Jakieś krajowe święto obchodzi. XII Drzwi się otwarły. --- Pod baldachimem/ Dały się widzieć dwa jasne czoła:/ Pasterz z monarchą, jak ojciec z synem,/ Z katedralnego wyszli kościoła./ Tabor schylony i siwobrody/ Niesie krzyż Pański dłońmi drzącemidrzący --- dziś: drżący.;/ Król Aleksander, choć jeszcze młody/ Cóś bolejąco patrzy ku ziemi,/ Wiedzie pod ręką starca-pasterza/ I jasną brodę lewicą głaska;/ Lecz chorowita na twarzy kraska,/ Wszystkich boleśnie w oczy uderza./ «Gasną powoli Jagiellonowie,/ LachLach --- Polak. nas zagarnia więcéj a więcéj./ Kto wie! czy długo kołpak książęcy/ Na téj schorzałéj zostanie głowie!»/ Taki gdzieniegdzie szmer przytłumiony/ Między wileńskim ludem się szerzy;/ Ale tymczasem --- zagrzmiały dzwony/ Ze starożytnéj Krywejtów wieży,/ Słychać śpiewanie, tłum coraz wzrasta,/ Dzwony wstrząsają stolicą naszą,/ A pochód idzie wokoło miasta,/ Tak, jak je murem wkrótce opaszą. XIII Naprzód na czarnych koniach trębacze/ Grają sygnały, wydąwszy twarze;/ Potem nadworna chorągiew skacze/ A święty Krzysztof na jéj sztandarze./ Daléj ubrany w żupan bogaty,/ Wielki marszałek, z laską swéj cześciz laską swéj cześci --- chodzi o laskę będącą oznaką czci marszałkowskiej.,/ Wiedzie za sobą wszystkie powiaty,/ Ile ich ziemia litewska mieści./ Szlachcic jak centaur wrosły do siodła,/ Jakby żelazny, zakuty w zbroi,/ Pod powiatowym sztandarem stoi./ A każdy sztandar insze ma godła:/ Tam dziarska Pogoń nad szlachtą wieje,/ Tam święty Michał wojuje smoka,/ Tam Żubr barczysty z grodzieńskiéj knieje,/ Ówdzie Anioła postać wysoka,/ Ówdzie Opatrzność, ówdzie pęk kluczy;/ Dobrze te godła znają sąsiady!/ Gdzie pogoń skoczy, gdzie żubr zamruczy,/ Gdzie anioł skinie mieczem zagłady,/ Tam nieprzyjaciel uciekać musi,/ Jakby powietrze spotkał morowe,/ O pierś skalistą Litwy i Rusi/ Niejedno plemię strzaskało głowę. XIV Za powiatami, pamięć ich chwały,/ Idzie Witolda działo armatnie:/ I sztandar stary a wypłowiały,/ Po bohaterze godło ostatnie./ Dwanaście koni z strusiemi kity,/ Obwożą działo na podziw miastu;/ A stary sztandar, ledwie rozwityrozwity --- rozwinięty./ Niesie kolejno mężów dwunastu./ Na święte szczątki patrzą ciekawi/ I proszą w duchu o łaskę bożą:/ «Kiedyż się drugi Witold nam zjawi,/ Gdy Tatarowie Wilnu zagrożą?!» XV Poza armatą, poza sztandarem,/ Pargaminową księgę niesiono;/ I szedł wójt miasta za prawem starem,/ Za nim ławników i rajców grono,/ Za radą miejską --- wpośród kapeli,/ Pogoń litewską niesiono w górze,/ Poza pogonią szykiem stanęli/ Strzelcy nadworni, jej wierni stróże./ Potem kapłani --- wszyscy po parze,/ Śpiewając hymny i wznosząc modły,/ Potem król, pasterz i dygnitarze,/ A tłumy ludu z dala ich wiodły. XVI Wietrze litewski! gdybyś te gwary/ Zdołał pochwycić w jedną osnowę,/ I świętym hymnem przeszłości staréj/ Zawiać nam w piersi, orzeźwić głowę,/ Abyś te dzwony, śpiewy, okrzyki,/ Rozniósł po Litwie na wszystkie strony,/ A potém zawiał --- gdzieś na step dziki,/ By je usłyszał Tatar spłoszony;/ Że nie struchleje przy krymskim chanie/ Nasza stolica wielkoksiążęca,/ Że mur obronny, co tutaj stanie,/ Naród buduje, a król poświęca.../ Że pasterz Pański, przodkując rzeszy,/ Natchnione z nieba słowa ogłasza,/ A lud je słuchać skwapliwie śpieszy,/ Że tu jest niczem potęga wasza./ Pędź już na Litwę hordo zbójecka!/ Puszczaj zagony z bliska, z daleka!/ Wkrótce dolecisz na pola Klecka,/ Gdzie Anioł pomsty z mieczem cię czeka! XVII Fundament muru już okopany,/ Okop na baszty już oznaczony,/ Sędziwy biskup poświęca ściany,/ Błaga nad niemi bożéj obrony./ A chór kapłanów w pięknéj gromadzie/ Do każdej bramy z królem się zbliża,/ Pod każdą basztę fundament kładzie,/ I żegna kamień znamieniem krzyża,/ Pasterz kraj żegna życzliwą dłonią/ Na cztery strony bożego świata;/ A lud się modli, a dzwony dzwonią,/ A z wałów zamku grzmoce armata. XVIII Tak, kiedy przeszli kres obwodowy,/ Cały się pochód pod ratusz zwraca;/ I Wojciech Tabor śpiewa hymn nowy,/ Aby szczęśliwie wiodła się praca./ Kiedy wezwano Świętego Ducha/ Zadrżały ściany grodu Jagiełły,/ I Witoldowskie działa ryknęły,/ I w serce Litwy weszła otucha,/ Że przez te murów święconych głazy/ Nie przejdzie żadna do miasta klęska;/ Ani morowéj powiew zarazy,/ Ani Tatarów stopa zwycięska. XIX Miasto, Matka BoskaO! nieraz przeszły przez miejskie bramy/ I krwawa wojna, i mór wybladły,/ Bo w sercu Litwy duch nie ten samy,/ Bo na kościołach krzyże opadły,/ Ale nad jedną basztą obronną/ Musiał się Tabor modlić najdłużéj;/ Bo jego modła była niepłonnąniepłonny --- niebezowocny, niebezskuteczny; przynoszący plon.,/ Bo dziś ta baszta za twierdzę służy!/ Twierdza to święta, twierdza potężna,/ Któréj piekielna siła nie złamie,/ Bo tam króluje litewska księżna ---/ Bogarodzica na Ostréj Bramie!/ Tam co dzień ucho łaskawe daje/ Na swych poddanych korne pacierze,/ I Palemona szerokie kraje,/ Od głodu, moru i wojny strzeże. Część trzecia. Tatarowie pod Kleckiem I Wiatr ciągle wieje od stron południa,/ Przez Ukrainę i przez Polesie,/ Z wiatrem zaraza wioski wyludnia,/ Wiatr piorunowe obłoki niesie./ W piaskach i górach Litwy szczęśliwéj,/ Ponad miastami wicher się kręci,/ Grady żną kłosy dojrzałej niwy/ I szarpią kwiaty na sianożęcisianożęć --- sianokosy; czas, kiedy kosi się trawę i robi zapas siana na zimę.. II Klęska, WrógTo nie wiatr wieje od stron południa,/ Przez Ukrainę i przez Polesie;/ To nie zaraza wioski wyludnia:/ To Tatar nóż swoj morderczy niesie,/ W piaskach i górach Litwy szczęśliwéj;/ To nie huragan szalony hasa:/ Tatar pustoszy złociste niwy,/ Tatar kwieciste łąki wypasa./ Ludzka się praca w niwecz obraca,/ Krew chrześcijańska płynie jak fala,/ Co dnia a co dnia smolna pochodnia/ Inszeinszy (daw.) --- inny. słomiane dachy zapala./ Daléj a daléj chmura się wali,/ Wiatr ją zaledwie wyprzedzić zdoła,/ Gwizdnie na dachy biednego sioła,/ Aby się ludzie w lasy chowali./ Gwizdnie, uderzy o baszty wieży,/ Ażeby strzelbę miano w odwodzie,/ Sygnał baczności da dla rycerzy,/ A serce niewiast strachem przebodzie./ Daremna wietrze twoja usługa!/ Zaledwie kmiotek przestrogę zgadnie,/ Zaledwie woły wyprzęgnął z pługa,/ Już go tatarska horda opadnie./ Jaskółki skoreskory --- szybki. nie zawsze w porę/ Zdołają zemknąćzemknąć --- umknąć, uciec. z strzechy rolnika,/ Szczęka krzesiwo i strzecha gore,/ I dym i płomień odlot zamyka:/ I ginie ptaszę./ Ledwie w poddasze/ Zawionie, wietrze, twoja przestroga,/ Zaledwie rycerz pałasz przypasze,/ Już go krępują powrozy wroga./ Ledwie niewiasta wieścią strwożona,/ Zdoła wykrzyknąć, włożyć krzyż pański/ Na biedne czoło, piersi, ramiona,/ A już ją wloką w jasyr pogański./ Próżno rycerstwo po stepie hasa,/ Zbiera podsłuchy, śledzi oczyma,/ Z gór się przygląda, śledzi wśród lasa,/ Wczoraj tu byli, a dzisiaj nie ma./ Tatar co chwila szlaki omyla,/ Z każdej przystani albo nocleganoclega --- dziś popr. forma D.lp: noclegu./ Albo rozsypką czwałujeczwałować --- dziś: cwałować; jechać cwałem na koniu; cwał: najszybszy chód konia. szybko,/ To w niezliczony hufiec się zbiega./ Lecą --- jak leci szarańcza mnoga/ Z kraju do kraju, z niwy na niwę,/ Za hordą ślady --- krew i pożoga,/ Przed hordą gońce --- wieści trwożliwe. III Król Aleksander złożon niemocą,/ Do snu wiecznego ma zamknąć oczy,/ Wtem jeden goniec przyleciał nocą,/ Że już Podole we krwi się broczy;/ Przyleciał drugi, od Ukrainy,/ Z wieścią o wojsku nieprzyjaciela,/ Że Achmet-Geréj ze swemi synyze swemi syny --- dziś N.lm: ze swymi synami.,/ Na cztery części hordę rozdziela./ Jedna część w środek litewskiéj Rusi,/ Pod starą Mińska poszła warownię,/ Druga w Polesiu plądrować musi,/ Do twierdzy słuckiej drze się gwałtownie,/ A trzecia, pewna dobrego skutku,/ Poszła na Połock z tysiącem koni,/ A czwarta horda, już w Nowogródku,/ Którego Gasztołd walecznie broni./ Przyleciał goniec trzeci i czwarty,/ A wszyscy bladzi i przerażeni,/ Bo pożar wszędzie już rozpostarty,/ Bo Litwa gore w dziesięć płomieni./ Struchlało Wilno --- radni panowie/ Do boku króla zbiegli się trwożnie,/ Król konający, odzyskał zdrowie:/ Swoją powinność uczuł pobożnie;/ Próżno królowa do stóp się ściele,/ Próżno się senat odradzić stara,/ Król chce sam stanąć na wojska czele,/ Chrobre rycerstwo wieść na Tatara./ Rada senatu długo się wlecze,/ Lecz od zamiaru go nie odwiodła,/ Młodzież rycerska brząknęła w miecze,/ Przywdziała zbroje i konie siodła./ Kniaź Gliński wodzem! a każdy z panów/ Gotuje hufce swoich żołnierzy;/ Skreślono kartę wojennych planów,/ Kto, dokąd pójdzie i jak uderzy?/ Już niepochmurne myślmi trwożnemi,/ Ale zapałem błysnęły czoła,/ Święte kochanie rodzinnéj ziemi,/ Swych bohaterów do czynu woła./ I lecą z miasta oddziały chyże,/ Stawić wrogowi rękę odporną, ---/ Szczęsny Illinicz, hrabia na Mirze,/ Powiódł chorągiew pierwszą nadworną./ Spłonęły jego włości bogate,/ Wróg nie przepuścił żadnemu siołu,/ Hrabia pośpiesza dać mu odpłatę,/ Jeszcze na świeżym stosie popiołu./ Odbić z niewoli niewiasty, dzieci,/ Wzmocnić na duchu tych, co upadli,/ I w cieplej jeszcze krwi swoich kmieci,/ Miecz zahartować, by rąbał zjadléj. IV Ojczyzna, Syn, Matka, WalkaSprawa ojczysta, sprawa wiadoma,/ Syn winien czuwać, gdy cierpi matka;/ Gdy idą bracia, wstyd zostać doma/ Albo oszczędzać krwi swej ostatka!/ Ze śmiałą głową, z duszą gotową,/ Trzeba iść dla niéj na śmierć i klęski,/ Więc pod chorągiew Illiniczową,/ Stawił się rycerz Marcin Studzieński. V Jutro o świcie wojsko wyruszy,/ Wygnać spod Mira nieprzyjaciela;/ Serce, Miłość niespełniona, Patriota, Walka, OjczyznaDo bolejącej kochanka duszy,/ Zajrzał jaśniejszy promyk wesela:/ Bo zawżdy serce zbywa kamienia,/ Gdy powinności przed oczy staną,/ Święty ich rozkaz wyrwał z uśpienia,/ Pana Marcina myśl rozkochaną;/ Nie czas o pięknej myśleć Maryi/ Albo rozważać, że serce boli,/ Gdy na schylonej braterskiéj szyi/ Ciąży haniebny powróz niewoli./ Miłość, Walka, Kobieta, Mężczyzna, Ojczyzna, PatriotaWięc rzekł do siebie: «Miecza nie złożę,/ Póki Tatarzyn w Litwie zostanie!/ Mogliby miasto napaść broń Boże!/ Och! a w tém mieście moje kochanie./ Héj na Tatary! moja szabelko!/ Mojmoj --- dziś: mój. siwy koniu, do mnie co żywo!/ Mamy przed sobą drogę tak wielką,/ Szerokie pole i piękne żniwo!/ Do mnie stalowa przyłbico stara!/ Do mnie mój piękny rycerski pasie!/ Kiedy powrócę, zbiwszy Tatara,/ Może pan ojciec ubłagać da się...»/ W takich nadziejach serce skąpawszy,/ Westchnął modlitwą, pomyślał o niéj,/ Uronił łezkę, --- weselszy, żwawszy/ Już śni, jak w polu Tatary goni. VI Piękny poranek na niebie świta,/ Rzeźwo tchnie wietrzyk w cieniu gaika,/ Młoda niewiasta płaszczem okryta,/ Z murów się miejskich z wolna wymyka:/ Wokoło siebie patrzy nieśmiało/ I czegoś słucha, na kogoś czeka,/ Wtem za gaikiem cóścóś --- dziś: coś. zatętniało/ I konny rycerz pędzi z daleka./ Przybiegł i dziarsko skoczył ze siodła,/ Podali sobie ręce oboje,/ Niewiasta miłem okiem powiodła/ Jego sowitosowito --- obficie; bardzo. błyszczącą zbroję/ I białą rączką konia popieści,/ Gęstą zasłonę z twarzy odwinie/ I rzecze głosem cichej boleści:/ «Już nas odjeżdżasz, panie Marcinie!»/ To była Maria --- pierwszy raz w życiu/ Przyszła w ten piękny lasek przy drodze,/ Z domu rodziców wyszła w ukryciu;/ Ach bo też ciężko było niebodze!/ Chciała zobaczyć swego młodziana,/ Na pożegnanie rzec mu: «Szczęść Boże!»,/ Chciała powiedzieć, że żadna zmiana,/ Nigdy w jéj sercu postać nie może.../ A przecież milczy, jakby się sromasromać się --- wstydzić się.,/ Jak gdyby sama z siebie nierada,/ Stoi niepewna i nieruchoma./ Na oczach uśmiech, a twarz jéj blada./ Tak się gdy grzmiące chmurzysko sunie,/ Płynie po przedzie obłoczek bladszy,/ Nim łzawym deszczem na ziemię lunie/ Naprzód się w jasne słoneczko patrzy,/ To się w cień schowa --- to wymknie z cieni,/ To poblednieje, to zarumieni./ Rycerz przywiązał konia do brzozkibrzozki --- dziś: brzózki.,/ Tarczę przewiesił na siodła łęku,/ Wbił w ziemię ciężki oszczep dziadowskidziadowski --- tu: odziedziczony po przodku, dziadku (tj. dziadzie, ponieważ daw. słowo to używane było najczęściej bez zdrobnienia)./ I rysią skórę zwiesił na ręku. VII Rozstanie, Kobieta, Mężczyzna, Kochanek, Rycerz, Patriota, Ojczyzna, Małżeństwo, NadziejaPiękni w téj chwili byli oboje,/ Ona do niego troskliwie rzekła,/ «Panie Marcinie! Och ja się boję!/ Chociaż całego stal cię oblekła./ Czy twoja pawężpawęż --- rodzaj tarczy. dosyć jest zwinna?/ I czy twój pancerz dosyć jest gruby?/ Przebacz, żem śmiała, żem tak dziecinna,/ Ale się lękam twojej zaguby./ Twojej zaguby... nie, to nad siły,/ Nie mogę myśleć o twoim grobie,/ Ciebie by w boju wrogi zabiły,/ Mnie by zabiła tęskność po tobie:/ Panie Marcinie! wracaj nieboże!/ A pierś sklepiście okrywaj zbroją,/ Rodzice moi zgodzą się może,/ Będę szczęśliwą --- bo będę twoją»/ «Maryjo dobra! --- rycerz odpowie ---/ Pancerz mój twardy, miecz mój nie kruchy/ Niosę me życie, niosę me zdrowie,/ Alem najlepszej pełen otuchy./ Gdy syn Kościoła walczy z pogany,/ Nad głową jego anioł stróż lata,/ A jego piersi strzeże od rany,/ Bogarodzicy promienna szata,/ Czuję, że w ostrzu mego brzeszczota/ Jest bezpieczeństwo i pomsta braci;/ Z tą myślą ręka potężniej grzmota,/ A brzeszczot hartu swego nie traci,/ Nie zdoła przebić serca w mem łonie,/ Niech się Tatarzyn, jak chce, rozhula,/ Kiedy pomyślę, że ciebie bronię,/ Naszych kościołów, ludu i króla./ Zdrową mi zostań! ja wrócę zdrowo,/ Może Bóg spełni nasze nadzieje,/ Zamiast pancerza szatę godową/ Z łupów tatarskich szytą przywdzieję./ Pereł, brylantów sznurek bogaty/ Twéj pięknéj twarzy blasku przyczyni,/ Z lamy złocistéj będą ornaty,/ Do katedralnéj naszéj świątyni,/ Sam Wojciech Tabor, wielki mąż Boży,/ Choć go nie bawią złota ponęty,/ Będzie wyglądać jak jaki święty,/ Kiedy je włoży./ Bywaj mi zdrowa! żywym zostanę,/ A nie zawstydzę mego oręża!»/ I ucałował oczy spłakane,/ I sam zapłakał... cichą łzą męża,/ I wskoczył na koń, i ręką skinął,/ Och bo się trudno rozstać z niebogą!/ I koniem zręcznie w polu wywinął,/ I pędem wiatru puścił się drogą. VIII Wojna, Patriota, Ojczyzna, Kobieta, Mężczyzna, ObowiązekOna została --- z tłumionem łkaniem,/ W cichéj nadziei, w cichéj obawie,/ Krzyż na powietrzu skreśliła za nim,/ I do modlitwy klękła na trawie./ Nie było zaklęć ani rozpaczy,/ Jeno kochanie, jeno tęsknota,/ Bo rycerz widział, co słowo znaczy,/ A więc mu zazdrość sercem nie miota,/ I dziewic u nas serce dostojne,/ Choć za kochankiem truchleje trwogą,/ Nigdy nie rzekła: nie jedź na wojnę,/ Bo tam na wojnie zabić cię mogą./ Do wszystkiej szlachty litewskiej rzeszy,/ Kto jeno poczciw, niech oręż chwyci/ I na obronę ojczyzny śpieszy./ Rosną chorągwie obrońców wiary,/ Litwa grzmi echem wojennej nuty,/ Gliński rozesłał swoje rajtary,/ Aby tatarskie zbadać obroty. X Od Nowogródka wieść niezbyt trwożna:/ Zbiega się szlachta, bliscy, dalecy,/ Pan Marcin Gasztołd czyni, co można,/ Gromi Tatara z murów fortecy./ Pan Iwan Tryzna i pan Niemira/ Biją ich w polu, poza murami,/ Illinicz mści się za klęski Mira,/ Gdzie wyginęli bezbronni sami./ Radziwiłłowi Nieśwież spalili,/ Wioski spalili --- lecz czynszownicy,/ Wnet siedli na koń i w jednéj chwili/ Łeb im strzaskali w Dorohowicy;/ Matka, Syn, Wdowa, Walka, OpiekaNa zamku słuckim dzielna niewiasta,/ Wdowa po mężnym kniaziu Siemionie,/ Stała w obronie swojego miasta,/ Jako orlica w piskląt obronie:/ Tam głowa rodu, mały kniaź Jerzy,/ Pod okiem matki dziarsko się chowa;/ Cóż jeśli Tatar znienacka wbieży/ I lube dziecię w więzy zakowa!?.../ Lecz król i Gliński spokojni o nią,/ Bo księstwo słuckie wojska ma dużo,/ A bojarowie kniahinię bronią,/ Zaścianki szlachty wiernie jéj służą;/ Sama kniahini sercem nietrwożna,/ Na zamku armat, prochu dostatki:/ Więc co do Słucka, spuścić się można/ Na wierność bojarbojar --- dziś popr. forma D.lm: bojarów; bojar: wojownik (por. bój, bojować), szlachcic na Litwie i Rusi. i rozpacz matki. XI Ale Glińskiego insze rajtary/ Wpadli w sam środek tatarskiej dziczy/ I bój był krwawy, mnogich bez miary/ Tatarów zbito. Zamiast zdobyczy,/ Przynieśli wodzom straszne trofejatrofeja --- dziś popr.: trofea; zdobycze.:/ Dziesięć głów wroga wbitych na dzidy/ I wieść straszliwą, że dzicz Gereja,/ We sześć tysięcy śpieszy do Lidy. XII Padła jak piorun myśl bojaźliwa/ O jagiellońską latorośl drogą,/ Na zamku lidzkim król dogorywa,/ Na koń nie wsiądzie, porwać go mogą!/ Więc rada w radę: kanclerz Jan Łaski,/ Jan Zabrzeziński i Jan Sobotka/ Króla do miękkiéj kładą kolaski,/ A Wojciech Tabor siadł z nim do środka,/ Królowa u nóg i do stolicy/ Wyruszył pochód. Wszyscy truchleli,/ Senatorowie jako woźnicy,/ Siedli na kozioł, cugle ujęli,/ A król co chwila w boleściach stęka,/ Marzy Tatarów, do broni woła,/ Drżąca, troskliwa, a wierna ręka/ Pot mu śmiertelny ociera z czoła,/ Dwie doby jadąc noga za nogą,/ Ledwie stanęli w wileńskiéj bramie,/ Wszędzie wieśniactwo przejęte trwogą,/ Patrzy na pochód i ręce łamie./ Czapkę przed pańską schyla karocą/ I do zamkniętych okien się kłania,/ Uczuwa swoją dolę sierocą:/ Bo pęknął puklerz, co ją osłania./ Stanęli wreszcie już w murach Wilna,/ Lud się dowiedział, upadł w otusze,/ Miasto zaległa cisza mogilna,/ Mogilna trwoga zaległa dusze,/ Każdy kto może, umknąć się stara,/ Każdy przedśmiertne mówi pacierze:/ «Wybaw nas Boże z mocy Tatara!/ Brońcie głów naszych dzielni rycerze!» XIII Już Tatar w Lidzie. --- O milę wkoło/ Puszcza zagony na każdą stronę:/ Czy dwór, czy kościoł, czy ciche sioło,/ Wszystko zniszczone, wszystko spalone;/ Z lidzkiej warowni widać pożary,/ Słychać ich wrzaski, słychać płacz ludu,/ Boże zastępów! broń twojej wiary!/ Zeszlij nad hufce anioła cudu!/ Polski ochotnik zbliża się z wolna,/ Kłóci się w twierdzy szlachta gwałtowna,/ Jeśli tak dłużej --- horda swawolna,/ Całą krainę z ziemią nam zrówna. XIV Na koniec jakoś zbiegło do Lidy,/ Rycerskiej szlachty dziesięć tysięcy./ «Héj czas już rzucić jarzmo ohydy!/ Czas do roboty wziąć się goręcéj!»/ Krzyknął kniaź Gliński: i w jedną stronę/ Wysłał pancernych zastęp niemały,/ W drugą rajtary swe wyćwiczone,/ W trzecię puszkarzów z dobremi działydziały --- dziś popr. forma N.lm: z działami.,/ I w imię boże począł się taniec,/ Szlachta się bardziéj, bardziéj ośmiela,/ Odetchnął nieco wiejski mieszkaniec,/ Bo już obrońcę, bo ma mściciela,/ Co dzień przewagi nowe nad zgrają,/ Polskiego męstwa nowe popisy,/ Codziennie jeńców przyprowadzają,/ Lub niosą głowy wbite na spisy./ Na koniec nocą, trzecią czy czwartą,/ Chlubnym się plonem uwieńcza praca:/ Machmed-Gereja z Lidy odparto./ Znów w nowogródzkie strony powraca. XV Hejże ha za nim! --- kręci się żmija,/ Nie prostą drogą, ale rozsypką,/ Niechaj nam sprzyja Jezus Maryja!/ Ścigać ich wszędzie, doganiać szybko,/ Ale zbójectwo wichrem się błąka,/ Błędnemi szlaki lecą jak wściekli,/ Gdzie jest Oszlaszyn, Cyryn, Połonka,/ Byli --- spalili i w lot uciekli./ Litwa ich tropi --- horda zbójecka/ Umie pogoni zmykać nie lada,/ Wreszcie przylata pod mury Klecka/ I tam swój wielki tabor zakłada,/ Tam krwawych łupów czyni podziały,/ Z krwi myją ręce, umacnia siły,/ Tam wszystkie hordy zebrać się miały,/ Co w dziesięć szlaków Litwę niszczyły. XVI Wojna, WalkaNad grząskim stawem, dwoma obozy,/ Synowie chana, dwóch mężnych braci,/ Kując łańcuchy, wijąc powrozy,/ Czekają Litwy w groźnéj postaci;/ Ostrzą na głazach krzywe szabliska,/ Sprawiają w łukach cięciwy, groty,/ Czynią przechwałki i pośmiewiska/ I rozbijają białe namioty./ Białe namioty w polu rozbili,/ Konie puścili na grząską paszę,/ Gdy niespodzianie, o rannéj chwili,/ Nadbiegło chrobre rycerstwo nasze;/ Naprzód Glińskiego rajtaria wpada,/ Zabiera szatryszatra --- namiot. w polu rzucone/ I co się pasły ich koni stada,/ Zgania tabunem na polską stronę./ Tatarzy szkodę odbijać lecą,/ Wśród rozpaczliwych krzyków i wrzawy,/ I hufiec pieszy, i konnych nieco/ Przez wrzącą rzeczkę bronią przeprawy./ Gdzie był bród płytki miejscu piasczystem,/ Napięli łuki, puścili strzały,/ Żelazne groty ze szczękiem, świstem/ W litewskie hufce jak grad leciały,/ Tak gdy niebaczny bartnik podrażni/ Na rój lecące gromady pszczole,/ Z brzękotem groźby i nieprzyjaźni,/ Tysiące żądeł twarz jego kole,/ Celnie strzelają z łuków Tatarzy!/ Strzał wyleciało mnogie tysiące./ Że za ich cieniem, jak mówią starzy,/ Jakby za chmurą --- skryło się słońce,/ Niejednemu pocisk przestrzelił głowę/ I niejednego powalił z siodła,/ Strzała przebiła blachy stalowe/ Albo rumaka ciężko dobodła./ Litwa się cofa, --- ale po chwili/ Śmielej się pocznie brać ku przeprawie,/ Radziwiłłowscy z rusznic strzelili,/ A broń to była nieznana prawie,/ «Hej w imię Boże! przebrnąć te brody!»/ A była gęsta zarośl u brzega;/ Więc Litwa rąbie chrusty i kłody,/ Rzuca do rzeki i po nich wbiega./ Gliński jak orzeł, jak błyskawica/ Chruścianym mostem rzekę przebywa,/ Na kark tatarski wpada konnica,/ I rzeź nastaje krwawa, straszliwa:/ Grzmot od wystrzałów, twardy zgrzyt blachy,/ Tętnienie koni, rżenie, kurzawa,/ Ciężkie w powietrzu mieczów zamachy,/ Tam wódz rycerstwu ducha dodawa,/ Tam konający «dobij mię!» błaga,/ A sznurem płynąc, warczy posoka,/ Z piersi hordyńcówhordyńcy --- ordyńcy; członkowie ordy, tj. tatarskich sił zbrojnych, armii (także: obozu). pierzchła odwaga./ Proszą o wsparcie swego proroka. XVII PrzywódcaPod kniaziem Glińskim konia zabito,/ Ale się rumak nadarzył świeży,/ Wskoczył nań --- «Za mną!» --- grzmiące kopyto/ Znów daje hasło, gdzie iść należy./ Wśród żądeł mieczów, strzał i bardyszy,/ Kurz pokrył wojsku oczy i twarze,/ A jednak widzi, a jednak słyszy,/ Gdzie im kniaź Gliński uderzyć każe;/ Szlachta się waha, słabnie, w natłoku/ Przed liczną hordą wytrwać nie zdoła./ Wtém nowogródzka chorągiew z boku/ Idzie na pomoc jak miecz anioła;/ Wściekły pohaniec znów ruszył w taniec,/ Wzmógł się na siłach, tabor zamyka./ Ale grodzieńskich puszcz wychowaniec/ Wziął go na oszczep, jak bierze dzika,/ Mostem padł Tatar zbity zwycięsko,/ Konie swych jeźdźców dławią i tłoczą;/ Chorągiew mińska wespół z grodzieńską/ Po stosach trupów krążą ochoczo. XVIII Lecz nowy sygnał do boju dzwoni, ---/ Nowy zasiłek pomocy boskiéj: ---/ Hufiec koronny we trzysta koni,/ Lekko, z husarska wiedzie Czarnkowski./ Z dala rozstawił hufce na górze,/ Od trąb, od bębnów zagrzmiała niwa,/ Aż wróg się zdumiał --- wojsko tak duże/ Skąd na obronę Litwie przybywa?/ ZwycięstwoZnowu Tatarzyn szyki rozeprze,/ Chce się orzeźwić, a tu już zmierzcha;/ Lecz sparł go Gliński przy rzece Ceprze,/ Położył trupem --- a reszta pierzcha./ Wrogów dwadzieścidwadzieści --- dziś: dwadzieścia. padło tysięcy,/ A któż policzy konie poległe?/ A trzy tysiące tatarskich jeńcy/ Przy murach Wilna dźwigało cegłę,/ Uszły tatarscy obaj książęta,/ Przez grząskie błota, przez ciemne lasy,/ A Litwa długo ten dzień pamięta,/ Będzie pamiętać na wieczne czasy! XIX Historia, Pamięć, ZwycięstwoOd krwi wylanéj staw poza Kleckiem/ Dziś Kraśnym Stawem naród nazywa:/ Tarcze i hełmy z godłem zbojeckiém/ Rolnik na polach dziś wyorywa./ A kurhan jeden, drugi i trzeci/ Kopcem tatarskim dotąd się zowie,/ Idzie pamiątka z ojców na dzieci,/ Że tu pobici są Tatarowie./ A choć od owéj wielkiéj zagłady/ Cztery stulecia mija bez mała,/ Dziś jeszcze mówią swym wnukom dziady/ O wielkich czynach kniazia Michała./ Kniaź był wybawcą dla Litwy całéj,/ Był bohaterem pomiędzy braćmi:/ Któż by odgadnął, że blask swej chwały,/ Podłem zabójstwem i zdradą zaćmi. XX Modła serdeczna niebo przebija,/ Ale wyroków zmienić nie zdoła./ Prosząc za lubym, tęskna Maryja,/ Odwiedza święte progi kościoła./ Próżno bolesną dzieląc się troską,/ Do krat pokuty uczęszcza rada;/ Przed Zbawicielem i Matką Boską,/ Stan swojéj duszy kornie spowiada./ Ale niebiosa próżno zaklina:/ Niebo nie chciało przyjąć ofiary,/ Nie ocaliło zdrowia Marcina./ Podczas morderczej bitwy z Tatary/ Oszczep mongolski strzaskał mu ramię;/ Strzała puszczona z twardej cięciwy,/ Ostrym się grotem w piersiach załamie; Rycerz się zachwiał, --- padł jak nieżywy:/ Wśród bojowiska nikt nań nie zważa./ Ledwie po bitwie, a ciemną już nocą/ Jakieś życzliwe serce husarza/ Towarzyszowi przyszło z pomocą:/ Ocalił brata, co krwią oblany/ Już dogorywać w mdłości poczyna;/ Omył, przewiązał, zasklepił rany,/ Na tatarskiego wsadził mierzynamierzyn --- nieduży, silny koń./ I zaprowadził na wieś pobliską,/ I tam wypytał aż do ostatka./ «Jak herb waszmościn? jakie nazwisko?/ W jakim powiecie ojciec i matka?»/ «Jestem Studzieński, --- Marcin mi imie,/ Gryf jest herbowym moim klejnotem;/ Ród mój w Poznańskiem bywał w estymie,/ Aleśmy jakoś zbiednieli potem;/ Ojciec i matka dawno już w grobie,/ A mnie tu nędza w świecie pędza:/ Ale jak mogę przypomnieć sobie,/ Że mam w Oszmianie krewnego księdza./ Tam chciałbym dobrnąć, gdy będą siły,/ A jeśli umrę między obcemi,/ Wszakże tu będą kopać mogiły:/ Będzie i dla mnie trzy łokcie ziemi!/ Umrzeć dla kraju i dla Pana Boga,/ Nie żal polskiemu bojownikowi!/ A już tam droga moja nieboga/ Zgadnie, żem umarł i pacierz zmówi». XXI «Ej bredzisz waszmość --- husarz odpowie ---/ Rany waszmości goją się prawie;/ Za tydzień, drugi, da Pan Bóg zdrowie:/ Ja do Oszmiany sam cię dostawię./ Moi rodzice żyją tam blisko;/ I ja mam kraśny cel mych zalotów,/ A jak jej imię, a jak nazwisko,/ Nie powiem waści, boś odbić gotów». Dzięki staraniom bratniej opieki/ Od ran tatarskich boleść nie taka:/ Marcin Studzieński chory, kaleki,/ Został pod Kleckiem w chacie wieśniaka. Część czwarta. Zgon Wojciecha Tabora I Król Aleksander już w Wilnie złożył/ Na łonie śmierci znękaną głowę,/ Nawet tej pięknej chwili nie dożył,/ Aż mury miejskie były gotowe./ Postrach tatarski grzał do roboty,/ By się zasłonić prędzej od klęski,/ Ale najwięcéj dawał ochoty/ Wielki mąż boży, biskup wileński./ Grosz szczodrobliwy sypał w ofierze,/ Miłemu miastu w jego potrzebie,/ Otworzył w wioskach mnogie szpichlerzeszpichlerz --- dziś: spichlerz; magazyn żywności, szczególnie zboża./ I robotników garnął do siebie. II We dnie i w nocy zwożono cegły,/ Dźwigane ludu wielkiemi siły;/ Już się w obronne ściany uległy,/ Już się w wysokie baszty spiętrzyły./ A każda wieża głowę piętrzastą/ Chlubnie podnosi na Litwę całą/ I Gedymina odwieczne miasto/ Piękną a groźną postać przybrało./ Snadźsnadź --- widocznie, prawdopodobnie. duch Jagiełłów czuł radość nową,/ Z wysokich niebios gdy spojrzał na nie,/ Przez Gedymina pierś granitową,/ Przebiegło ciepło w zimnym kurhanie,/ Do swej wzniesiona już wysokości,/ Kiedy ostatnia baszta stanęła,/ Sędziwy biskup płakał z radości,/ Widząc owoce swojego dzieła./ I drżące ręce wznosi ku ścianie,/ I do modlitwy kolana chyli./ «Teraz w pokoju puść mię już Panie!/ Bo upragnionej dożyłem chwili!/ Zabezpieczenie w potomne wieki,/ Twojego ludu widzą me oczy:/ Niechże mur drugi, mur Twéj opieki,/ To chrześcijańskie miasto otoczy». III Zatém rozkazał uderzyć w dzwony,/ A krzyż Chrystusa niosąc po przedzie,/ Ze wsi i z miasta lud zgromadzony/ Dokoła murów z obrzędem wiedzie:/ Pokrapia ściany święconą wodą,/ Przy każdéj baszcie dłużéj przystanie,/ A zacne dłonie wznosząc nad trzodą,/ Z miednickiéj bramy dał przeżegnanie;/ Z uszanowaniem głowy uchyla,/ Pada na klęczki orszak narodu/ I wielka a święta chwila,/ W życiu pasterza i w życiu grodu. IV Och! bo chwil wielkich w życiu tak mało,/ Radość bez ofiar stać się nie może./ Wkrótce stroskane Wilno płakało/ Po swoim ojcu, po swym Taborze./ Złaman chorobą, pracą i latylaty --- dziś forma N.lm: latami.,/ Czuje, że stanął w wieczności progu./ Pójdźmy zobaczyć w jego komnaty,/ Jak sprawiedliwy umiera w Bogu. V Z białą rzęsistą od pasa brodą,/ Z obliczem piękném, suchém, schorzałém,/ Siadł starzec w krześle. Czoło pogodą,/ Oczy się jego iskrzą zapałem;/ Habit świętego Franciszka gruby/ Na zwiędłych członkach jak leży,/ Bo Wojciech Tabor uczynił śluby,/ Dać się pochować w mniszej odzieży. Książka, ReligiaPrzy nim oprawna w dębowe deski,/ W mosiężne klamry spoczywa księga./ To Pismo Święte --- pokarm niebieski,/ Wierzącéj duszy moc i potęga./ Na starcu znaczne cierpień ostatki,/ Lecz się już dusza niebem nasyca,/ Wyswobodzona z kościanej klatki,/ Chciałaby lecieć jak gołębica,/ W górę!... wysoko!... i wnet uleci,/ Lecz jeszcze miłość ku ziemi zowiezwać --- tu: przyzywać; zowie, zwie: oboczne formy 3 os.lp cz. ter.:/ Ojciec pożegnać musi swe dzieci,/ Bo tu spłakani stoją synowie. VI Naprzód --- król Zygmunt, wiedząc, że chory,/ Chce uczcić starca ostatnie chwile,/ Przysyła do niego swe senatory;/ Pasterz ich przyjął --- wysłuchał mile/ I głosem cichym jako brzęk pszczoły,/ Przemówił do nich w następnenastępny --- tu: następujący. słowa:/ «Nie płaczcie waszmość, gdym ja wesoły,/ Nas nie rozdzieli deska grobowa:/ Jeśli oglądam Pańskie oblicze,/ Jeśli wysokie niebo posiędę,/ Wiecie, jak ziemi ojczystéj życzę,/ Tam modlitwami służyć jéj będę!/ Za króla, za was i za rycerze,/ Za stany miejskie, za stan poddańczy,/ Będę się modlić. Niech Bóg was strzeże,/ Od głodu, moru, ognia, szarańczy!/ Niechaj wam niebo męstwa przyczyni,/ Od pól oddala grady i susze!/ Będę strzec Litwy, a wy, Litwini,/ Módlcie się tutaj za grzeszną duszę!» VII Przeżegnał panów skostniałą ręką;/ Wyszli ze łzami senatorowie, ---/ Pamięć, Ojczyzna, PatriotaWszedł burmistrz miasta, pan Otoczeńko,/ Padł na kolana i tak doń powie:/ «Panie! Wy ojcem naszym jesteście!/ Tyleście miastu dali opieki,/ Raczcie zezwolić by w naszém mieście,/ Stanął twój pomnik w potomne wieki!/ Niech go wyrobią nasi rzeźbiarze!/ Niech go wykują nasi kowale!/ A my, magistrat, jak dług nam każe,/ Sami ustawim na miejskim wale!»/ --- «Panie Burmistrzu! praca za długa,/ Mnie za ten pomnik nie kupisz nieba,/ Jakaż tu była moja zasługa?/ Żem ja was kochał? bo tak potrzeba!/ Te wasze baszty, te wasze ściany,/ Ta łza, co u was w oczach się kręci,/ To będzie pomnik mój wykowany!/ On moją pamięć trwaléj uświęci!/ Czy nieprzyjaciel, czy czas go zburzy,/ Wy się nie leńcie kielni i młota./ Niech wasze głowy strzeże najdłużéj,/ Aby nie poszła marnie robota,/ W Bramie Miednickiej postawcie straże,/ A gdy zadzwonią, że już mię nié ma,/ Pierwszy, kto w niéj się jutro ukaże,/ Pięćset kop groszy niechaj otrzyma!/ Grosz na to w mojéj znajdziecie skrzyni,/ Opieczętowan wielce starannie,/ Niechże to łaska wasza uczyni,/ Bom tak ślubował Najświętszej Pannie!/ Bywajcie zdrowi, mój Otoczeńko!/ Książka, Modlitwa, Śmierć, PobożnośćMódlcie się za mną, gdy w Panu zamrę,/ Bywajcie zdrowi!» I drżącą ręką/ Mosiężnej księgi otworzył klamrę,/ I począł czytać --- i święta rosa,/ Zwilżyła oczy, co jeszcze gorą./ Snadź świętej duszy tęskno w niebiosa!/ Burmistrz i Radni wyszli z pokorą.../ On się zadumał, w górę wzniósł oczy,/ Przycisnął mały krzyżyk do łona,/ Wtém jęknął kapłan, co stał z uboczy,/ Że pasterz kona... VIII O zmroku w mieście zagrzmiały dzwony/ I wieść żałośna wszystkich uderza,/ Że już dobrego nie masz pasterza!/ Płacz po nim, ludu osierocony!/ Mnogi się naród tłoczy w ulicy,/ Wszyscy żałośni, wszyscy ciekawi,/ «O! na pasterskiej naszej stolicy,/ Drugi się Tabor nie prędko zjawi». IX Pan burmistrz spełnił to, co mu każe,/ Święty nieboszczyk --- nazajutrz do dniado dnia (daw.) --- przed świtem./ W Miednickiéj Bramie postawił straże,/ By najpierwszego spotkać przechodnia. / Kaleka, ŻołnierzO piątéj z rana bramę otwarto:/ Któś idzie pieszo z miednickiéj drogi.../ I w miejskiej bramie stanął przed wartą/ Pokaleczony żołnierz ubogi./ Twarz ma i postać jeszcze młodzieńczą:/ Stąpa szykownie, zbudowan składnie,/ Lecz głuchym kaszlem piersi mu brzęczą/ I skaleczoną ręką nie władnie./ Skłonił się warcie, wstrzymał się w bramie,/ Spojrzał na nowe żelazne wrota/ I rzekł z boleścią, co łez nie kłamie:/ «Gdzież się ja udam, biédny sierota!» ---/ «O, ja waszmości drogę pokażę!/ Pójdziesz na ratusz, sąd cię opisze». ---/ Rzecze mu żołdak, co pełnił straże,/ Ze śmiechem patrząc na towarzysze./ «Na ratusz! --- krzykną. --- Kto waszmość taki?/ I skąd przychodzisz w tak rannéj chwili!»/ Rozswawolone miejskie żołdaki/ Halabardami go otoczyli./ «Po co na ratusz? Héj! hola! hola!/ Albom ja zbrodzień? --- rzekł żołnierz śmiele ---/ Ja wracam z boju, z kleckiego pola,/ Tatarskie rany noszę w mém ciele!/ Szanujcie rany! bo jak Bóg miły,/ Jeszcze choć szczudłem bronić się mogę!»/ Szlachcic, Prawo, Mieszczanin, MiastoAle żołdaki go ostąpiły,/ Wejścia do miasta przecięły drogę./ «Wasz ratusz żadną nie jest mi władzą!/ Ja jestem szlachcic!» --- wolał kaleka;/ Lecz go żołdaki gwałtem prowadzą,/ Gdzie na ratuszu obrada czeka. X Miasto, StrójPoustrajani w szuby sobole,/ W bogate pasy, w błyskotek wiele,/ Panowie radni siedzą przy stole:/ Pan burmistrz miasta siedzi na czele,/ A obok niego radni, ławnicy,/ Z krętemi wąsy, z butnemi głowy,/ A obok pana Piotra Kotwicy,/ Siedzi poważny pisarz sądowy./ Kunsztownie tkaną perską makatą/ Pozaściełano stoły i ławy,/ Pan burmistrz trzyma księgę bogatą:/ To magdeburskie miasta ustawy./ Jeden ma w czapce kitę pierzastą,/ Drugi ma spinkę z drogich kamieni,/ Świetneż być musi wileńskie miasto,/ Gdy jego rajcy tak przystrojeni. XI Straż do ratusza wiedzie żołnierza,/ Kędykędy (daw.) --- gdzie. zasiada rajców drużyna,/ Każdy ciekawém okiem go zmierza,/ Oblicze jego coś przypomina. Ten, co miał zwierzchność nad miejską wartą,/ Tak przed urzędem rzecz swoją czyni:/ «Ledwie Miednicką Bramę otwarto,/ Ten pierwszy człowiek zjawił się przy niéj/ Kto on? skąd idzie? jam go nie pytał,/ A resztę czyńcie, jak się wam zdawazdawa --- dziś popr. forma: zdaje.»./ «Marcin Studzieński! znamy go, znamy!» ---/ Wykrzyknął burmistrz i rajców grono/ I wnet za przejście Miednickiéj Bramy,/ Pięćset kop groszy mu wypłacono./ Biédny kaleka patrzy się, dziwi,/ Swemu bogactwu i sam nie wierzy;/ Lecz go obiegliobiec (daw.) --- otoczyć. rajcy życzliwi/ Jak przyjaciele, jak bracia szczerzy:/ «Boska nad tobą czuwa opieka,/ Co było nie jest --- w rejestr nie piszem,/ Boś ty wybrańcem świętego człeka,/ Bądź naszym bratem i towarzyszem./ Powiedz nam, z jakiéj przybywasz strony,/ Czemu z twych oczu łza bujna płynie./ Czemu powracasz pokaleczony,/ Wszystko nam powiedz, panie Marcinie». XII «Żołnierz, Walka, Kaleka, ŻebrakKrótkie me dzieje, sławetne pany! ---/ Odpowie żołnierz --- powieść niemiła:/ W bitwie pod Kleckiem byłem zrąbany,/ Strzała tatarska pierś mi przebiła./ Dobry towarzysz przybył z pomocą,/ Ratował, leczył jak brat jedyny,/ A tuląc moją dolę sierocą,/ Zawiódł w Oszmiańskie, do swéj rodziny,/ I ja tam miałem krewnego księdza/ U franciszkanów, na Mieście Starem,/ Ale w klasztorze zwyczajnie nędza;/ Czułem, że jestem księdzu ciężarem,/ Ramię mam chore, szablą nie władnę,/ Żołdem rycerskim żyć już nie mogę,/ Nie umiem wdać się w rzemiosło żadne,/ Więc kij żebraczy... i daléj w drogę,/ Tedy z Oszmiany pieszo wychodzę,/ Ale zaledwiem uszedł pół mili,/ Jacyś mię zbójcy napadli w drodze/ I towarzysza mego zabili./ Pokaleczony, z grosza odarty,/ Inaczej radzić gdy było próżno,/ Wlokłem się tutaj, ot dzień już czwarty,/ Z wioski do wioski, żyjąc jałmużną;/ Szedłem, nie wiedząc, gdzie głowę złożę,/ Ujął mię żołdak przy bramnéj warcie,/ Gdy miłosierdzie cudowne Boże,/ Przez wasze ręce dało mi wsparcie». XIII «Snadźsnadź (daw.) --- widocznie, prawdopodobnie. ci nadeszła nagrody pora,/ Żeś mężnie walczył w kleckiej potrzebiepotrzeba (daw.) --- bitwa a. wyprawa zbrojna.,/ Błogosławiona dusza Tabora/ W ostatniej chwili przeczuła ciebie./ Ciebie wybrały boże wyroki,/ Narzędzie cudu widzimy w tobie,/ Pójdźże nawiedzić pasterza zwłoki,/ Na dobroczyńcy pomódl się grobie»./ Tak doń mówili miejscy rajcowie,/ A pan Kotwica grzecznie i skromnie/ Wziął go na stronę i cicho powie:/ «A na wieczorek przyjdź waszmość do mnie!» XIV W dworcu biskupim smutne dziś rano,/ Litwa straciła swego pasterza,/ Dzwon katedralny głucho uderza,/ Niosąc po kraju wieść opłakaną./ Na prostej ławie, prostym kobiercu,/ W izbie, gdzie świateł iskrzy się siła,/ Leży mąż boży --- z ręką na sercu,/ Już dusza jego... tam, gdzie tęskniła,/ Już z wysokości krainy górnéj,/ Może się patrzy na Litwę drogą!/ Księża żałobne pieją nokturny,/ Tłumy się ludu cisną, jak mogą,/ Żałość rozlana w modlitwie, w śpiewie./ Po wszystkich twarzach łzy bujne biegą,/ Każdy się modli --- ale sam nie wie:/ Modlić się za nim albo do niego. XV Modlitwa, Marzenie, KalekaMarcin Studzieński wespół z drugiemi,/ Gdy się docisnął, wsparty na kuli,/ U nóg pasterskich klęknął na ziemi,/ Wdzięczną modlitwę lejąc najczulej,/ A między ludźmi już rozgłos lata,/ Że to jest rycerz, że to ten samy,/ Co do miednickiéj pierwszy wszedł bramy,/ Że mu sądzona kwota bogata./ Marcin się modli. --- Czy dusza wrząca/ Dawne mu w sercu wspomnienia budzi?/ Czy od zbytniego natłoku ludzi,/ Czy z niezliczonych świateł gorąca?/ Głowa się mroczy... chwieje się, bladnie,/ Ledwie przez ciżbę wyszedł do sieni,/ I na podłogę pada bezwładnie,/ Jak upadają gromem rażeni./ Długą czy krótką przeleżał chwilę,/ On nie pamiętał, a nikt nie zważa,/ Ciało obwite w łachman nędzarza,/ A dusza strojna w skrzydła motyle,/ Przez wspomnień kwiaty, przez wspomnień ciernie,/ Leci... o kwiatek, o cierń zahaczy.../ To --- uśmiech lubéj, co kocha wiernie,/ To --- krwawa bitwa, to --- strój żebraczy,/ To --- napad zbójców, to rzewna modła,/ Przy zacnych zwłokach ojca Tabora,/ Wtém go chrapliwa mowa ubodła,/ «A powstań waszmość! spać tu nie pora,/ Spać tu nie miejsce, wynoś się skoro!»/ Żołdak, co w sieniach odprawiał straże,/ Szarpnął go silnie za rękę chorą/ I z progów pańskich wynieść się każe. XVI CudPowstał Studzieński --- ale o dziwa!/ Strzaskana ręka już go nie boli,/ Rana, co w piersiach, już nie narywa;/ Odrzucił szczudła --- przeszedł powoli/ I sam nie wierzy, sam siebie bada,/ Czy jest w istocie zdrowym i hożym:/ A więc ludowi cud opowiada,/ Co mu się trafił przy mężu bożym./ Tłoczy się naród bliski, daleki,/ Słucha powieści, cudom zawierza:/ Bo sam oglądał rany kaleki/ I wierzył w świętość ojca pasterza./ Dzisiaj powiecie: «bajka to stara!»/ Anachroniczna ta powieść cała,/ Ojczyzna cudu, kruchciana wiara,/ Dziś z chrześcijańskich serc uleciała./ A czyż ja mówię, że ona żyje/ Lub że dziś nasze czyny okrasza?/ Ze starych kronik powtarzam chryjęchryja (daw.) --- rozprawa, mowa, ćwiczenie retoryczne; zbiór humorystycznych anegdot i powiedzeń postaci starożytnych; opowiastka; dziś: awantura.:/ Wierzcie, nie wierzcie, jak łaska wasza,/ Dzisiaj nie nęcą anioły boże,/ Dzisiaj niestraszni piekielni czarci,/ Czy cud być może? albo nie może?/ Czyśmy go warci? albo niewarci?/ Czyśmy już w naszej rozumnej pysze/ Wydarli Panu berło z koroną?/ Ja w to nie wchodzę, lecz powieść piszę/ Z czasów, gdy jeszcze w cuda wierzono./ Marcin Studzieński zeznanie cudu/ Do katedralnej zaniósł świątyni:/ Stało się jawnem w obliczu ludu,/ Jak Pan maluczkim swe łaski czyni. Epilog Dał pan Kotwica wieczór wspaniały,/ Powrót obchodzić chciał Marcinowy,/ Pięćset kop groszy --- to grosz niemały,/ Więc go do spółki ciągnął handlowej./ Marcin zezwolił, bo z jego chatą/ Spółkę serdeczną miał z dawnych czasów;/ Więc uradzono na przyszłe lato,/ Wspólnie nakupić pereł, hatłasów,/ Po drogie wina posłać do Gdańska,/ Kupić złotogłów', futra sobole,/ «A co do reszty... w tém łaska Pańska,/ Spuśćmy się całkiem na Jego wolę!»/ Odwiódł na stronę pana pisarza,/ «Stary kolego! --- rzekł mu do ucha ---/ Czy widzisz waszmość, co mi Bóg zdarza,/ Miłoż mieć zięciem takiego zucha»./ Pan pisarz miejski pojął te słowa,/ Że się z nierównym spotkał szermierzem,/ Ale co wyrzekł --- milczenie chowa/ Kronika stara, z któréj to bierzem,/ Musiał pomyśleć: «niech kat naruszy,/ Trzeba odkosza zgryźć po kryjomu!»/ Potem wziął czapkę przytulił uszy,/ I powędrował cicho do domu./ A tam nauczcie, czy pito wiele?/ Wiele zjedzono soli i chleba?/ I czy na końcu było wesele?/ O tém i mówić, zda się, nie trzeba.