Syrokomla, Władysław Żebrak-fundator http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy Kotwica, Wojciech Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Gawęda Utwór powstał w ramach konkursu ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy-zebrak-fundator http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=8751&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Władysław Syrokomla, Gawędy i rymy ulotne, Nakładem Księgarni pod firmą Zawadzkiego i Węckiego, Warszawa 1853. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2013-10-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2617.jpg Armenia Tour 2006 Sevanavank Monastery, Tamara Areshian@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2617 Władysław Syrokomla Gawędy Żebrak-fundator Gawęda klasztorna I Z torbą na plecach, w wypłowiałéj kurcie,/ Dziad siwobrody, schylony przez lata,/ Stanął pokornie przy klasztornej furcie,/ I drżącą ręką we dzwonek kołata./ Stary kapelusz cienił starą głowę,/ Na czarnym sznurku, wisiały u szyi/ Krzyż Chrystusowy i medal Maryi,/ A u popręgipopręga --- pas na wierzchnim ubraniu. paciorki bukowe./ Żebrak, czy pielgrzym? --- a któż jego zbada?/ I kto by zresztą troszczył się o dziada./ Starzec we dzwonek furciany kołata,/ Była to furta bernardyńskiej braci ---/ Snadźsnadź (daw.) --- widocznie. musi pomniéć staroświeckie lata,/ Snadź i ojcowie tutaj niebogaci;/ Klasztor i kościoł budowane z drzewa ---/ Czasy Witolda pamiętają ponopono --- podobno, prawdopodobnie. ---/ Ściany się trzęsą, kiedy wiatr powiéwa,/ Dachy słomiane zakwitły zielono,/ Przy starych ścianach rozrosły się chwasty,/ Szorstka pokrzywa i oset kolczasty./ Starzec za sznurek pociągnął po trzecie,/ Rozbity dzwonek gdzieś głucho kołata ---/ Wreszcie ktoś idzie: --- otwarła się krata ---/ Odźwierny spytał: «A czego tam chcecie?»/ Dziad się pokłonił, aż brzękły u szyi,/ Krzyż Chrystusowy i medal Maryi. II Żebrak, MiłosierdzieI rzekł: «Niech będzie Jezus Chrystus pochwalony!/ Oto do miejsc cudownych wybrałem się w drogę,/ Ślubem po żebraninie obchodzę te strony,/ Ale głodny, schorzały, daléj iść nie mogę./ Mam moje święte wota, chcę czynić im zadość,/ Ale cóż? Stare nogi nie służą mi sporno,/ Stare kościska bolą... ej! starość nie radość,/ Ojcowie! chcę gościny za furtą klasztorną/ A za dzionek, za drugi, orzeźwiwszy duszę,/ Powiém szczérze: Bóg zapłać, i daléj wyruszę./ A może tutaj umrę, no! to zawsze lepiéj/ Umrzeć w świętym klasztorze niż na drodze pono,/ Przecię kapłańska ręka powieki zasklepi,/ I trupa choćby wodą pokropi święconą./ Ojcze! powiedz starszemu, że tu dziad w podróży/ Prosi o miskę strawy i schronienie skromne,/ A za to, czyli umrę, czy żyć będę dłużéj,/ Nigdy w moich modlitwach ojców nie przepomnę./ Uczynność niestracona --- wszak wiész ksiądz dobrodziéj,/ Kiedy żebrak przychodzi, sam Chrystus przychodzi,/ Kropla wody, co podasz ze szczérego łona,/ Na Sądzie Ostatecznym będzie policzona!» III Dziad się pokłonił, aż brzękły u szyi,/ Krzyż Chrystusowy i medal Maryi. ---/ Odźwierny fuknął: «A toż co się znaczy?/ Niedobrześ trafił, morałów twych szkoda;/ Tu klasztor księży, nie szpital żebraczy,/ Ani zajezdna żydowska gospoda./ Tu nie masz chléba i kątka dla ciebie,/ U nas ciasnota i ubóstwo wszędzie,/ My sami żyjem o żebranym chlebie;/ Ruszaj stąd dziadu! nic z tego nie będzie!/ A zresztą... zostań, odpocznij za bramą,/ A ja się dowiem do starszyńskiéj celi,/ Możeć jałmużnę gwardyjan udzieli ---/ Lecz pewien jestem, że powié to samo». ---/ I tak odźwierny, z niechęcią na twarzy,/ Odszedł i zniknął w głębi korytarzy./ Wkrótce powrócił --- «Mówiłem zapewno,/ Że się nie wnęcisz pod klasztorne szczyty;/ Ksiądz przełożony ofuknął mię gniewno:/ Czy my bogacze? Czy my jezuity?/ Czy widzą u nas pałace w klasztorze?/ Że się włóczęgi chcą wnęcać bez pracy,/ Na nas poddaństwo nie sieje, nie orze,/ Sami jesteśmy w Chrystusie żebracy!/ Dziad, mówisz, chory --- umrze gdzie pod progiem,/ To nowy kłopot, chować go potrzeba,/ Dajcie mu piwa i krajankę chléba,/ I niech co prędzéj wynosi się z Bogiem». ---/ Tak rzekł odźwierny i z sobą cóś radzi,/ W środek klasztoru żebraka przyzywa,/ I dał mu w izbie klasztornéj czeladzi/ Krajankę chléba i szklanicę piwa./ Dziad się orzeźwił --- i z Bożego domu,/ Wyszedł pokornie cieniem korytarzy,/ I siwym wąsem mrugnął po kryjomu, ---/ Czy to był uśmiéch czy boleść na twarzy?/ Potrząsnął głową, aż brzękły u szyi,/ Krzyż Chrystusowy i medal Maryi. IV Pokulał w miasto --- o kroków niewiele,/ Stała kaplica drewniana i niska,/ Z cmentarza brzydkie oczyszczono ziele,/ Na dachu krzyżyk jak gwiazda połyska;/ Kapliczka nowa, skromna i chędoga,/ Że gwałtem pragniesz modlić się do Boga./ Tuż przy kaplicy stoi domek cichy,/ Na dachu krzyżyk, a u okien kraty,/ Snadź, że i tutaj zamieszkały mnichy,/ Snadź, że i tutaj zakon niebogaty. ---/ Nad furtą obraz, wielkiemi rozmiary,/ Skréśleni więźnie, księża i Tatary. ---/ Starzec uklęknął i uchylił głowę,/ Snadź do modlitwy zapalony szczerze,/ Odpiął od pasa paciorki bukowe,/ Bije się w piersi i liczy pacierze;/ I słońce zaszło, i ciemno na dworze,/ A starzec jeszcze z Bogiem w rozhoworzerozhowor (z rus.) --- rozmowa.. V Wtém ktoś mu rękę na ramię położy,/ Dziad się obejrzał, oto kapłan przy nim ---/ Ubrany biało jako anioł boży,/ Krzyż ma na piersi purpurowy z sinim,/ --- «Wybacz mi dziadu, żeć przerywam modły,/ Znać, że odbywasz pielgrzymkę pobożną,/ Lecz kiedy ciebie losy tu przywiodły,/ Wiedz, że przed nocą odejść stąd nie możno./ Nie tobie ziębnąć na wieczornym chłodzie,/ Nie jesteś młodzik, krew ci się nie żarzy,/ Nie szukać kąta w żydowskiéj gospodzie,/ Gdy masz pod bokiem klasztor trynitarzy./ Z łaski Najwyższéj, choć dostatków nié ma,/ Lecz nie jesteśmy ubodzy i głodni,/ Znajdzie się szklanka wina dla pielgrzyma,/ Znajdzie się kątek na noc dla przychodni./ Chodź za mną stary! dam ci w szczupłéj celi,/ Misę pokarmu i siennik pościeli»./ Dziad się pokłonił i szepnął nieśmiało:/ «Ej! Chciałbym spocząć we schronieniu świętém!/ Miałem już dzwonić, lecz męstwa nie stało,/ Człowiek w łachmanach nie chce być natrętem./ Wasz klasztor szczupły, jako z wierzchu baczę,/ Och dobry księże! nieśmiałość mię bierze,/ Gdzie by tam miejsce na szmaty żebracze?/ Gdzie by tam waszę objadać wieczerzę?» ---/ Ksiądz się ofuknął i podnosząc ręce/ «Boże! --- zawołał --- co ten człowiek plecie?/ Myż trynitarze, wykupując jeńce,/ I wzdłuż, i w poprzek, włóczym się po świecie,/ Toć w Tureczyźnie, i w tatarskim Krymie,/ Kiedy obaczą, żeś pielgrzym z daleka,/ Proś o gospodę w Chrystusowe Imię,/ Dadzą ci miskę kobylego mléka,/ A tuż mój bracie przecię nie Tatary,/ Lecz klasztor polski, co w Chrystusa wierzy,/ Nié ma co gadać, chodź ze mną mój stary,/ Resztę modlitew skończysz po wieczerzy». ---/ Dziad się pokłonił, aż brzękły u szyi/ Krzyż Chrystusowy i medal Maryi. VI Nocował z bracią, a nazajutrz rano/ Nie poszedł w drogę, --- dni za dniami biega,/ Dziad nie odchodzi, bo i nié ma czego,/ Gdy mu tak dobrze za kratą furcianą./ Pod bokiem kościoł, korzystając z pory,/ Starzec się modli od samego ranka,/ Daléj obiadek, a daléj nieszpory,/ I przyjacielska z ojcy pogadanka;/ Ma czysty siennik i wygodną celę,/ Ma w refektarzurefektarz --- jadalnia klasztorna. swój stolik, gdzie jada,/ Nawet w drewnianym i szczupłym kościele/ Jest wedle kruchty ławeczka dla dziada./ Tydzień i drugi dziad bawi z rozkoszą,/ Lecz być natrętnym nie wypada dłużéj,/ Już by i poszedł, lecz go księża proszą:/ «Pozostań starcze! wypocznij z podróży!»/ I tak do siebie przywykli nawzajem,/ Że kiedy przyszło pożegnanie rzewne,/ Dziad się nie kłaniał żebrackim zwyczajem,/ Lecz ściskał ojców jakby swe pokrewne ---/ Przełożonemu oddał ze swéj szyi,/ Krzyż Chrystusowy i medal Maryi. VII Dziad powędrował --- i wieść przepada,/ I zapomniano starego dziada;/ Aż oto... minął miesiąc, nie daléj,/ Pańska karoca po bruku pali,/ A za nią wozów ładownych w zboże,/ Wąska ulica objąć nie może./ Strojny w bogate z futrém czamary,/ W karocy siedzi pan jakiś stary;/ On skinął ręką --- i wozy staną/ Przed trynitarską furtą drewnianą;/ Pan wysiadł z wozu i przed kościołem,/ Zdjąwszy swój kołpak, uderzył czołem,/ A jako dobrze świadom téj strony,/ Poszedł do celi, gdzie przełożony./ Widząc, że postać tak znakomita,/ Ksiądz przełożony u progu wita,/ Prosi do celi, jeżeli łaska;/ Pan się uśmiécha i brodę głaska:/ «Ej dobry księże! czyż w nowéj szacie/ Starych znajomych już nie poznacie?/ Patrzaj --- jaż przecię żebrak ten samy,/ Coś sprzed kościelnéj przywiódł mię bramy,/ Coście tak długo ojcowie mili,/ Chlebem karmili, winem poili;/ Dziś znów przychodzę do was gościną,/ Lecz niosę z sobą mój chléb i wino,/ I was zapraszam do mego stołu;/ Co Bóg udzielił, jedzmy pospołu,/ A co zostanie, użyjem godnie,/ Zjedzą ubodzy albo przychodnie!» ---/ Ksiądz przełożony patrzy ciekawie,/ Nie wie, czy we śnie, czy to na jawie,/ Nie śmie zadawać pytań starcowi./ Ten się uśmiechnął i daléj mówi: VIII «Nazwisko moje: Paweł Majkowski,/ Bóg mię na długie błogosławił lecie,/ Mam piękny dworzec, przy nim cztéry wioski,/ Miłość u ludzi i urząd w powiecie./ Byłem szczęśliwy wpośród dziatwy grona,/ Lecz sądów bożych nikt nie zna, nikt nie wié./ Umarła dziatwa, umarła mi żona,/ Zostałem jeden jako liść na drzéwie:/ Gdy drodzy sercu, gdy zmarli jedyni,/ Tęskno mi było w mym złoconym gmachu;/ Jęczałem smutnie jak ptak na pustyni,/ Jako kruk nocny, co czuwa na dachu,/ I rzekłem w duchu: dopomoż mi Panie!/ Dolę, niedolę złożyć w Twoje ręce,/ Niech dusza moja spokojną zostanie,/ Na chwałę Twoją me włości poświęcę!/ Bóg mię wysłuchał w utrapieniu mojém/ I duszę świętym nawiedził spokojem./ A więc skwapliwy ze śluby mojemi,/ Przed Sakramentem przysiągłem w kościele,/ Grosz mego skarbca i majątek ziemi,/ Oddać na dobre dla ludzkości cele;/ Na jakiś zakon, co w świętéj pokorze,/ Z otwartém sercém jako zbawca stoi,/ Pełni nad bliźnim miłosierdzie boże,/ Łaknących karmi, pragnących napoi,/ Co garnie ludzi jako Chrystus dzieci,/ Słabych umocni, a ciemnych oświeci./ Jest pełno mnichów, wszystko niebogaci,/ Wszyscy gorliwi i święci być mogą;/ Jak zrobić wybór między tylu braci?/ I kogo wesprzeć moją zapomogą?/ Więc jąłem czytać zakonnicze prawa,/ I patryjarchów klasztornych statuta,/ Widzę, że wszędzie zbawienna ustawa,/ Jeśli występkiem ludzkim nie popsuta./ Jakiż tu wybór? I różnica jaka?/ Duch Święty środek poszepnął mi na to:/ Przywdzieję szmaty prostego żebraka,/ Sam się przekonam za klasztorną kratą,/ Gdzie ludzie bardziéj w zakonie zupełni?/ Kto piękniéj cnotę miłosierdzia pełni?» IX «Więc z kijem w ręku, w żebraczéj odzieży,/ Szedłem do miasta w pokornéj postaci;/ Zliczyłem krzyże od kościelnych wieży,/ I zapukałem do najpiérwszych braci./ Ojcze, szanując ich sukienkę świętą,/ Tego klasztoru głośno nie nazowę ---/ Dość, że mię stamtąd zelżywie wypchnięto,/ Gdym prosił chleba w Imię Chrystusowe./ Poszedłem daléj --- przed memi oczyma,/ Stanął klasztorek świętego Bernarda,/ I tam do zbytku uprzejmości nié ma,/ I tam mię gorzka spotkała pogarda,/ Tylko mi dała ręka litościwa,/ Krajankę chleba i szklanicę piwa./ Tak mię to zimne przyjęcie odstrasza,/ Że w waszą furtę nie pukałem zgoła ---/ Tylko ukląkłem, a uprzejmość wasza,/ Sama żebraka wzięła spod kościoła,/ Wyście mi dali ojcowską gościną/ Chléb i gospodę, i serce, i wino./ Ślub mój spełniony --- niech w waszym klasztorze/ Zostanie moja posiadłość ojczysta;/ Tu się wypełnia miłosierdzie boże,/ Tu z moich darów społeczność skorzysta;/ Skorzysta więzień, co wykupu czeka,/ Stary przechodzień i żebrak kaleka. X «Oto mój ojcze, przyznany w urzędzie/ Akt fundacyjny księży trynitarzy,/ Ze czterech wiosek dostatecznie będzie/ Przyjąć żebraka, kiedy się nadarzy,/ I dźwignąć z muru kościelną budowę,/ I monastéru korytarze nowe:/ Ja wszystek grosz mój składam w twoje ręce,/ To będzie dla mnie starego na kaszę ---/ Bo ja się do was na gościnność wnęcę./ Dawny znajomy, wiém porządki wasze,/ Dacie mi ciepłą, choć malutką celę,/ I w refektarzu stolik, gdzie się jada,/ Nawet pamiętam, że w waszym kościele/ Jest wedle kruchty ławeczka dla dziada./ Potém mię pogrześć będziecie łaskawi,/ Bo już przeczuwam mój kres niedaleki;/ Niech się co roku kilka mszy odprawi,/ Za mego życia i w potomne wieki./ A gdy z mych wiosek będziecie bogaci,/ Spełnić wam jeden warunek potrzeba:/ Złóżcie corocznie bernardyńskiéj braci,/ Beczułkę piwa i bochenek chleba,/ Bo oni w kuchni swego refektarza,/ Chlebem i piwem przyjęli nędzarza». XI Obok zamku, co stare przypomina dzieje,/ Murem obwiedzion kościoł i klasztor bieleje./ Tak tu święcie, tak cicho, że westchniesz z rozkoszą:/ W kruchcie siedzą żebracy i jałmużny proszą./ Zapytaj ich przechodniu, a każdy ci powié,/ Kto dał piérwszy początek ceglanéj budowie:/ Że bogaty fundator w żebraczym ubiorze,/ Próbując gościnności był w każdym klasztorze,/ Że zewsząd odepchnięty, choć kłaniał się nisko,/ Tu jeno chrześcijańskie znalazł przytulisko. ---/ Że przezeń trynitarze zostali bogaci,/ Że włożył obowiązek na zakonnych braci:/ By ojcom bernardynom, jako rok upływa,/ Składali bochén chleba i beczułkę piwa;/ Że ten stary obyczaj aż dotąd się trzyma,/ Że dziś ojce gościnnie przyjmują pielgrzyma,/ By snadź bogaty żebrak, jeżeli się zdarzy,/ Nie powędrował daléj szukać trynitarzykażdy ci powié, (...) że bogaty fundator w żebraczym ubiorze (...) --- prawdziwe zdarzenie, które nam posłużyło do osnucia obecnej gawędy, opowiadał mi J. I. Kraszewski podczas pamiętnej dla nas bytności w Hubinie w lipcu 1850 r. Powodowani uczuciem delikatności, nie wymieniliśmy nazwiska miasta, gdzie się zdarzył wypadek, w naszej gawędzie opowiedziany. 7 grudnia 1850