Syrokomla, Władysław Zaścianek Podkowa http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy Kotwica, Wojciech Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Gawęda Utwór powstał w ramach konkursu ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy-zascianek-podkowa http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=8751&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Władysław Syrokomla, Gawędy i rymy ulotne, Nakładem Księgarni pod firmą Zawadzkiego i Węckiego, Warszawa 1853. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2013-10-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2621.jpg Horseshoes anyone, Valerie Everett@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2621 Władysław Syrokomla Gawędy Zaścianek Podkowa Gawęda szlachecka z 1812 rokuZaścianek Podkowa. Gawęda szlachecka z 1812 roku --- w obecnéj gawędzie, któréj za tło służył wypadek miejscowy, staraliśmy się oddać szlachtę zaściankową litewską, z jéj obrazem myśli, z jéj dykcją, z jéj przestarzałémi wyobrażeniami, a zarazem zwrócić uwagę téj licznéj klasy ludności naszéj na tyle obszernych zawodów otwartych dziś każdemu, kto chce w świecie pożytecznie pracować, zawodów, o których przykuta do szczupłego kawałka pola, drobna szlachta nasza, ani chce miéć wyobrażenia. PODRÓŻNY Boże, co za spiekota; pot czoło opływa,/ Prędkoż mię do gospody zawiedzie ta ścieżka?/ Ojczyzna, PodróżZiemio rodzinna moja! szczęsny, kto tu mieszka,/ Biédny, kto podróż odbywa!/ Hop mój koniu! choć pianą i potem okryty,/ Choć pan twój ledwie żyje ze skwaru, z niewczasuniewczasu --- niewygoda; brak odpoczynku.,/ Tam za górą, na łące widać jakieś szczyty!/ To może strzecha popasupopas --- postój w podróży (szczególnie odbywanej konno); tu: gospoda, zajazd../ Mylę się... to są gruzy starego kościoła,/ Tynk opadł, okna puste, wyszczerbione mury,/ Na dachu szkielet krokwi nienakrytych zgoła,/ A w klonie dzwon sygnatury./ Co za rozkoszne miejsce, a pustkami stoi;/ Odłogiem leży pasmo pól i sianożęci,/ Jak tu pięknie w olszniaku ów strumień się kręci,/ On nas spragnionych napoi!/ Puszczę konia na trawę, a sam wodą czystą/ Orzeźwię się, umyję i ręce, i skronie./ A ległszy na murawie, olszyną cienistą/ Spaloną głowę osłonię. ŻEBRAK Dzień dobry mój paniczu! Niech cię Pan Bóg broni,/ Niech chowa w swojéj opiece,/ Wiedz, że tutaj na łące nie wolno paść koni,/ Nie wolno poić w téj rzece. PODRÓŻNY Jak to? Mówisz nie wolno, a czyjaż to łąka?/ Czy jesteś stróżem najętym? ŻEBRAK Tak panie, jestem stróżem jak pies, co się błąka,/ Czującczuć --- tu: czuwać. nad skarbem zaklętym./ Stróżem jestem, ten kościół, te spalone krzyże,/ Cmentarz, skąd panisko dybadybać --- tu: iść, podążać.,/ Te łąki, te poletki i te wody chyże,/ To moich przodków sadzibasadziba --- siedziba, posiadłość../ Czy widzisz za kaplicą gruz pieców ceglasty?/ Widzisz ten komin wyniosły?/ Czy widzisz stosy węgla, pokrzywy i chwasty,/ Co na popiele wyrosły?/ Czy widzisz tę w zagonach ziemię nieuprawną?/ Nie zawsze była jałową!/ Przed trzydziestu latami... niezbyt jeszcze dawno/ Tu stał zaścianek Podkowa, ---/ Tak narzeczonnarzeczon --- nazwany. od herbu, co rodu zaszczyty/ Głosił z niepamiętnéj pory,/ Bo my choć biédni, mamy klejnotklejnot --- tu: herb szlachecki. rodowity,/ Co dał nam Stefan Batory./ Bo to za owych czasów nasz przodek Konstanty,/ Nabył swój klejnot dostojnie,/ Kiedy Stefan Batory zdobywał Inflanty,/ Zyskał szlachectwo na wojnie./ Od niego to pochodzi parentelaparentela --- pokrewieństwo; rodzina. nasza,/ Drzewo wspaniałéj postaci,/ Syn Konstantyna Krzysztof zrodził Tobijasza,/ Tobijasz zrodził trzech braci;/ Najstarszy był Mikołaj, jego gałęź trzyma/ W rodzie pierwszeństwo ojczyste,/ Mikołaj zrodził Pawła, Paweł Joachima,/ Joachim Jana Baptistę:/ Jan mosaniemosanie --- skrócony zwrot grzecznościowy: waszmość panie, Wasza Miłość Panie. Baptista, zbaw mu Boże duszę,/ To był mój ojciec rodzony;/ Ach! co by on powiedział, że ja spędzać muszę/ Gościa, co przybył w te strony!/ Pan myślisz, że ja bronię łąkę i pastwisko/ Z jakiéjś nieludzkiéj rachuby?/ Nieprawda, jak Bóg żywy, nieprawda panisko!/ Ja tylko nie chcę twéj zguby./ Ho! ho! gdybyś zawitał do tego ustronia,/ Gdy tu mieszkałem za młodu,/ Miałbyś suto murogumurog --- siano najlepszej jakości. i owsa dla konia,/ Miałbyś i piwa, i miodu./ Bo tu była zamożność i wiosną, i zimą,/ Wiész, jaka była tu cnota?/ Każdy kto tu przyjechał lub zabłądził mimo/ Nie wyszedł trzeźwy za wrota./ A teraz gdy zaścianek przyszedł ku zagubie,/ Wiész, jak przeklęty okropnie!/ Biada bydłu, co trawę z téj łąki uskubie!/ Biada kto wody téj żłopnie!/ A nawet kto tutejszy, mija to bezdroże,/ Bo wié, że ziemia zaklęta,/ To lub koło się złamie, lub koń zaniemoże,/ Albo go niemoc opęta. ---/ Mnie pan hrabia tutejszy trzyma za zapłatą,/ Bym stał jak wiecha przydrożna,/ I ostrzegał podróżnych i zima, i lato:/ Że tędy jechać nie można./ Bywało --- zorzą drogę --- to jedzie, kto nie wie,/ I klęskę sobie napyta;/ W przeszłym roku żebraka, ot tu przy tém drzewie,/ Roztrzaskał piorun i kwita ---/ Czy mało? Co rok prawie cóś się komuś stanie,/ Kto w to zabłądzi bezdroże. PODRÓŻNY Cóż to jest? Czary jakieś? ŻEBRAK Nie czary mój panie,/ Lecz pomsta musi być boża. PODRÓŻNY Za co? ŻEBRAK Ha! Długo gadać, koń trędzlamitrędzla --- właśc. tręzla; daw. uzda. dzwoni/ Na długie gawędy nasze ---/ Wiész pan co? Przebrnij rzekę i na tamtéj błoni/ Puść swego konia na paszę. ---/ Tam już grunt niezaklęty i dobre pastwisko;/ Widzisz tę kłodę dębową?/ Siądźmy, ja ci rozpowiém, skąd to uroczysko/ Zaklętem i Pomstą zową. II Tandemtandem (łac.) --- nareszcie, w końcu. więc, jak mówiłem i jak widzisz ślady,/ Tu był zaścianek Podkowa,/ Tu żyły moje dziady i moje pradziady,/ Poczciwa szlachta czynszowa;/ A tam daléj za lasem, stał dwór murowany,/ Z zamkiem, wałami i fosą,/ Tu jeńcowie tatarscy budowali ściany,/ Jak dawne powieści niosą./ Pan dzisiejszy zmurował pałac znakomity,/ Ślad zamku zarosły chwasty,/ Ale jeszcze jest brama, a na niéj wyryty,/ Rok tysiąc sześćset szesnasty./ Jeszcze pamiętam zamek i pana starostę,/ Kiedy to jedzie na sejmy,/ Przysyła tu hajduka i szlachcice proste/ Sprasza na obiad uprzejmy. ---/ Było w naszym zaścianku domów ze dwanaście / Płacących czynsze za ziemię,/ Dziedzic jak grunt wydzielił ojcu protoplaście,/ Z wiekiem... rozrosło się plemię./ A czynsz mospanie lekki, opłacać aż miło,/ Lub służyć w bandzie ochoczéj ---/ Najczęściéj się do zamku rycersko służyło ---/ Koń i pachołek z półwłoczypółwłocza --- pół włóki; włóka: daw. miara powierzchni, równa 30 morgom; mórg a. morga (z niem.; pol. jutrzyna) była to powierzchnia gruntu, którą może jeden człowiek w jeden dzień roboczy (od rana do południa) zaorać pojedynczym zaprzęgiem; włóka oznaczała obszar, jaki można zabronować (włóką, czyli broną) w tym samym czasie i w ten sam sposób; przeliczano ją potem na ok. 17--18 ha../ Ale co to za służba? to i znaleźć rzadko,/ Wojna czy sprawa domowa,/ Każą jednemu jechać, to całą gromadką/ Wali zaścianek Podkowa./ Dziedzic bywało krzyknie: «Pomożcie mi chłopcy!»/ My lecim z ciałem i duszą,/ Czy gdzie karczmę zapalić, czy rozrzucić kopcy,/ Wszyscy z zaścianku wyruszą./ Czasem się aż starszyzna rozgniewała nasza,/ Kiedy w sianokos lub żniwa/ Jaśnie wielmożny dziedzic na sejmik zaprasza,/ Lub na obławę przyzywa ---/ Któż pogardzi sejmikiem albo polowaniem?/ Więc krzyczy młodzież wesoła:/ «Murem mospanie! Murem naszych piersi staniem/ Gdzie pan starosta powoła!»/ Mój ojciec (wieczny pokój!) czasem podziwaczy:/ «Ej! młodzi! Żnijcie i koście!»/ Ale sam się uśmiécha, bo wié, co to znaczy/ Wskarbić się w łaskę staroście./ Tylko wolę starosty miéj za rozkaz święty,/ A wszystko uzyskać możno:/ Łąka ci nieskoszona albo morg niezżęty,/ Dworscy włościanie go pożną./ Jedno słowo: «wy bracia, wy sąsiedzi moi»/ Było na ustach paniska;/ Bywało, zbierze szlachtę, nakarmi, napoi,/ Jeszcze do piersi przyciska./ Czasem, gdy stary szlachcic w uroczystym czasie/ Zanadto spełnia wiwaty,/ I upadnie pod ławę --- to w pańskiéj kolasie/ Odwiozą starca do chaty. III Tak wiek z wieków, od czasów któregoś Zygmunta/ Szlachta osiadła te grunta;/ A ten strumień, co płynie pomiędzy parowy/ W kształcie herbowéj Podkowy,/ Pamięta, choć wokoło ślady się zatarły,/ Jak dziady i wnuki marły,/ Jak prawnuki wzrastały, on powiedzieć może/ Wszystkie dopuszczenia boże,/ Wszystkie lata wesołe, wszystkie czarne biedy,/ Jak szły Tatary i Szwedy,/ W którym roku był pomor, w którym znak niebieski,/ Sejm, czy trybunał litewski?/ Bo nieraz tu starcowie o wieczornéj chwili/ Swoje przygody gwarzyli:/ Strumień pewno pamięta... dowiedziéć się muszę,/ Kto to zaszczepił te grusze,/ Które ot tam usechłszyusechłszy --- dziś popr.: uschnąwszy. na zaklętéj ziemi,/ Stérczą szkiélety nagiémi?/ A smaczny miały owoc! --- aż dotąd mi w duszy/ Smak tych jabłoni i gruszy,/ Com je kiedyś obijał z téj gałęzi dużéj,/ Co krukom za gniazdo służy ---/ Strumień mi kiedyś powie, z jakiéj to ofiary/ Wzniesiono kościołek stary,/ Który tam właśnie stérczał sosnowémi ściany,/ Gdzie dzisiaj ten gruz ceglany;/ Pamiętam tę kapliczkę drewnianą, nadgniłą,/ Gdzie to się do mszy służyło,/ Gdziem spod saméj wieżyczki, dla marnéj uciechy,/ Wykręcał wróble spod strzechy;/ Gdzie z chórów, jakby z tronu poglądałem dumnie,/ Gdziem ojca zokopał w trumnie,/ Gdzie brałem ślub, gdzie dla mnie i starzy, i mali/ Veni creatorVeni creator (łac.) --- przybądź stwórco; pierwsze słowa pieśni do Ducha Św. śpiéwali./ Jasny był dzień! ej jasny! Lecz w oczach mi ciemno.../ Panie zlituj się nade mną!/ Stare oczy a głupie --- wspomnisz dawne dzieje,/ To z nich się i łza poleje. ---/ Fraszka łza i wspominek! --- Tylko duch rozżarzy,/ Wypala zmarszczki na twarzy;/ A jeszcze cudzy człowiek, widząc, że my płaczem,/ Gotów się zaśmiać cichaczem. IV Szlachcic, Pozycja społecznaPo starych dobrych czasach --- ot przyszedł wiek nowy,/ Nastały czarne lata na szlachtę z Podkowy,/ Przeminął czas sejmików, jak mija sen marny,/ Zahardziałzahardzieć --- zhardzieć; stać się pysznym, pogardliwym wobec innych. pan starosta niegdyś popularny,/ Zostaliśmy magnatom niezdatni i biedni,/ Minęła łaska pańska, minął chleb powszedni:/ Tam grad pola wybije, ówdzie chata spłonie,/ Trudno już było wyżyć na naszym zagonie,/ Gdzie się nowe kłopoty zjawiały co chwilę,/ Gdzie czynszmi obłożono we dwójnasób tyle, ---/ Gdzie nie bacząc na starca lub niewiastę chorą,/ W dzień świętego Marcinaw dzień świętego Marcina --- 11 listopada. okna ci wybiorą. ---/ Ej te nieszczęsne czynsze! Jakby kość do gardła,/ Przez nie to w rok po ślubie żona mi umarła,/ A gdyśmy wieźli trupa, to pachołek pjany/ Konia mi spod śmiertelnéj wyprzągł karawany./ Znosili twardą biedę Podkowianie starzy,/ Gniéw trząsł się na ich wąsach i zmarszczkach na twarzy,/ Nieraz pobiec do zamku i rąbać się chcieli,/ Do boku! Och! Na teraz szkoda karabeli!/ Szkoda poczciwéj broni! --- Choć cię w sztuki potną,/ Cierp szlachto podkowiańska zelżywość sromotną./ Pan starosta, co naszéj urągał się biédzie,/ Rozumiał, że na niego śmierć nigdy nie przyjdzie,/ Śmierć przyszła swoją drogą --- pan leży w kościele./ On wiele uszczęśliwił i ukrzywdził wiele,/ Niech mu Bóg dobrotliwy jego win nie baczy,/ Niech mu jedno nagrodzi, a drugie przebaczy./ Źle nam było pod koniec --- lecz gniéw nastał boski,/ Gdy syn jego, pan hrabia odziedziczył wioski:/ Sam z człekiem i nie gadał, a dworskie kozaki/ Krwawo i łzawo szlachcie dali się we znaki ---/ Szlachta lubi polować, a tuż las graniczy,/ Biada, jeśli ze strzelbą spotkał cię leśniczy,/ Biada, jeśli dziewczęta niebaczne, bo młode,/ Zerwą kwiatek na łące lub w lesie jagodę,/ Biada, jeżeli trzoda za rzeczkę choć wbieży,/ Nie unikniesz pogróżek, gwałtów i grabieży, ---/ Kiedyśmy szli do hrabi skarżyć się na zgraję,/ Psami szczwały nas z zamku francuskie lokaje; / A pan, jeśli do niego docisnąć się zdarzy,/ Obelgą cię nakarmi lub czynem znieważy./ Myślisz --- hrabia co bronił swe lasy i pasze,/ Wzajemnie kiedyś miedze uszanował nasze?/ Gdzie tam! --- konno, ze psami, z harapem u pasa,/ Co dzień po naszych łąkach i pastwiskach hasa,/ Nasze zboże tratuje, poniewiéra marnie,/ Lub na naszych owieczkach zaprawia swe psiarnie./ A jeśli się pożalisz, to cię sfuka o to:/ «A milczéć mi! zuchwała, niewdzięczna hołoto!/ Jeżeli wam niedobrze na tutejszéj stronie,/ Precz mi z mojego gruntu! Ja odejść nie bronię!»/ Próżno się człowiek modli i litości czeka ---/ Wciąż jedna sprawiedliwość i jedna opieka. V Wtém dziwne wieści krążą po powiecie,/ Trąby francuskie poza Niemnem dzwonią,/ Dwa groźne wojska stanęły pod bronią,/ I hrabia wspomniał, żeśmy ludzie przecie./ Czy to z nadziei, czy z jakiegoś strachu,/ Wnet powziął ku nam najżyczliwsze chęci,/ Ot! jak chorągiew na zamkowym dachu,/ Tak serce hrabi za wiatrem się kreci./ Grzecznie się kłaniał, aż jednéj niedzieli/ Odwiedził wszystkich czynszowych swéj ziemi,/ Uściskał młodzież, szeptał ze starszémi,/ Klękł przed kaplicą, i wszyscy klęknęli.../ Modlą się, gwarzą --- już i noc zapada,/ A jeszcze trwają modły i narada./ Nazajutrz ledwie poranek zabłyska/ Znikła z zaścianku młodzież od wyboru,/ Zniknęły konie z naszego pastwiska,/ Zniknął pan hrabia ze swojego dworu;/ W sadzibach naszych jeno pozostali/ Drżący starcowie albo chłopcy mali,/ Kobiéty słabe lub kto mimo chęci/ Pozostał doma z wiarą i otuchą;/ W zaścianku naszym jak w grobowcu głucho,/ Nie słychać brzęku kos na sianożęci, ---/ Nie zarżą konie na wieczornéj paszy,/ Trwożna niewiasta co godzina blednie,/ Bo wyją wilki, których nikt nie straszy;/ I puchacz pucha czarne przepowiednie,/ I smutno jakoś w chmurach się rozbija:/ Echo od dzwonka na Zdrowaś Maryja. VI Robocze lato wyzwało nas z domu,/ Po ukraińsku rozrosło się żyto;/ Kłos z niebem gada i chleba obfito,/ Tylko pracować i jeść nié ma komu; ---/ Kilku staruszków, ot cała drużyna./ Dziad chce pracować, lecz mu ręka mdleje,/ Tylko by śpiéwał godzinki za syna/ Lub przypominał starodawne dzieje; ---/ Kilku młodzieńców, co niby to skoro/ Rwą się do pracy, by rozerwać serce,/ Ale na polu do kółka się zbiorą,/ Gwarzą o bitwach, mundurach, żołnierce,/ A pora schodzi --- przeminął czas suszy./ Mgłami jesieni powlekło się słońce,/ Zboże niezżęte sypie się i kruszy,/ Trawy stwardniały i zeschły na łące ---/ Ledwie gdzieniegdzie wytykają głowę/ Kopice siana lub mendle zbożowe; ---/ Nastała jesień, cały plon się kwasi,/ I tak zmarniała całoroczna praca:/ A gdzie pan hrabia? Gdzie rycerze nasi?/ Nie masz i wieści, gdzie kto się obraca./ Nastała zima o niezwykłéj porze,/ Pan Bóg na ziemię zagniéwał się biédną ---/ Śniegi głębokie wypadły na dworze,/ W białéj zawiei i świata nie widno,/ A mróz ognisty z jesieni jak chwyci,/ To trwa do wiosny ku ludzkiéj zagubie,/ Niejeden zginął i w rysiowéj szubie,/ A cóż nędzarze łachmanem okryci?/ Włóczą się wszędy i o każdéj chwili/ Przemarzłe dziady, żołnierze, Żydziska,/ I częste wieści od pobojowiska:/ Tu zbili jednych, tam drudzy pobili,/ Owdzie wygrana, ówdzie straszna klęska,/ Owdzie pod tego, tam owego wodzą,/ Spod Borysowa, Możajska, Smoleńska,/ Wieści po wieściach jak gromy dochodzą, ---/ Jeden im wierzy, a drugi nie wierzy,/ Lecz pełno westchnień, postów i pacierzy,/ Co dzień pod kościoł ciśnie się gromada,/ Modli się z płaczem i ofiary składa. --- VII W początkach adwentuadwent (z łac. adventus: przyjście) --- okres (zwykle czterotygodniowy, liczony kolejnymi niedzielami) poprzedzający święta Bożego Narodzenia (25 grudnia a. 6 stycznia) w kościołach chrześcijańskich. o szaréj godzinie,/ Do naszéj chałupy zeszła się gromada,/ I wkoło zasiadłszy przy ciepłym kominie,/ Ten szczepie łuczywo, ten wzdycha, ów gada,/ Mój ojciec przy oknie, w płóciennéj opończy,/ Sieć wiąże na rybę i pacierz swój kończy,/ A był to czas mroźnéj zamieci i słoty ---/ Wiatr silny --- aż ściany łamią się i trzeszczą,/ A wicher śniég skręca i składa w sumioty,/ I świszcze w kominie piosenkę złowieszczą ---/ Wtém drzwi się rozpadły: któś zziębły, wąsaty,/ Przy szabli i w burce wtoczył się do chaty./ Przeraził nas wszystkich ten napad znienacka,/ Wiadomo, jak w wojnie żołnierze zuchwali;/ Czy szajka westfalska, czy sotnia kozacka,/ Zrabuje, spustoszy; a może i spali. ---/ «Niech będzie pochwalon!» --- zawołał przybyły,/ --- «Na wieki i amen» --- odrzekła gromada. ---./ Ot jakoś nieznacznie przybyło nam siły:/ «Kto chwali Chrystusa, kto tak do nas gada,/ Nie może być rabuś --- rzekł ojciec spokojnie ---/ Ot dzięki Ci Boże, są wieści o wojnie!» ---/ I zatknął u pasa święcone paciórki ---/ A żołnierz śniég otrząsł z kaszkieta i burki,/ I z lodu ocisnął namarzłe wąsiska,/ --- To Stefan --- to brat mój --- z pochmurném obliczem,/ Podbieżał do ojca, kolana mu ściska,/ I wita się z nami --- my bieżym i krzyczym:/ Witamy, ściskamy radością wzruszeni,/ «No cóż tam? Jak idzie? Jak się wam powodzi?»/ Tysiące zapytań jak z procy kamieni/ Rzucają z pośpiechem i starzy, i młodzi./ «Źle idzie --- rzekł Stefan --- skończyła się praca,/ Już nasze rojenia minęły, uciekły,/ Już Francuz w cieplejsze krainy powraca,/ Przemarzły, przelękły, pobity i wściekły,/ Bóg z niemi --- mój ojcze! Ja u was w gościnie,/ Konika popasę i ruszam z kopyta;/ Za Wisłą, za Niemnem, na cudzéj krainie,/ Być może, że słońce nam jeszcze zaświta;/ Tchórzostwo, Zdrada, PrzywódcaO wtedy to z hrabią rachunek uczynim ---/ On stchórzył na polu, gdzie ogień się krzesze,/ Porzucił nas wszystkich, co byliśmy przy nim,/ Zapragnął Paryża i powiózł depesze./ I żołd nasz zagarnął na domiar swéj zbrodni./ Ej hrabio, nie ujdziesz pałasza lub kija!/ My tutaj krew lejem i głodni, i chłodni,/ A wasze w Paryżu gdzieś winko popija!/ Jedź z Bogiem, pij z Bogiem wesoły i zdrowy,/ Nie zginiem bez ciebie, kochany sąsiedzie,/ Nas wzięto po pułkach --- a szlachcie z Podkowy/ Ze strzelbą czy z lancą niezgorzéj się wiedzie,/ Bo Pan Bóg nad nami litować się raczy./ Zwyczajnie jak wojna --- wszelako się zdarzy./ Piotr został raniony od piki kozaczéj,/ Jan krzyżyk otrzymał za wzięcie bagaży,/ Franciszek w szpitalu, bo rąbał się szczérze,/ (Nie lękaj się ojcze, nie będzie kaleką),/ Mikołaj kapralem przy głownéj kwaterze;/ O reszcie ja nie wiém, bo pułki daleko./ Dziś idziem do Niemiec, choć pędzą za nami,/ Posłyszycie wkrótce nowiny rozgłośne,/ A śladem za wieścią my do was, my sami,/ Z jaskółką, z bocianem powrócim na wiosnę». VIII Ale wiosna nie chybia jak człowiecza dola,/ Przyszło cieplejsze słońce, śnieg otopniał z pola,/ Strumień otrząsł się z lodu i swobodnie płynie,/ I bocian zaklekotał... ot na téj olszynie! ---/ I przyleciała czarnych jaskółek gromada./ A każda cóś szczebioce, każda rozpowiada./ Któż tam proszę potrafi dowiedzieć się od niéj,/ Może pokłon przynosi z krainy zachodniéj?/ Ale gdzie tam... dla Boga? --- och! ku naszéj strzesie/ Czarny kruk chyba z wojny wiadomość przyniesie,/ I rozpowié krakaniem żarłocznego gardła:/ Matka głos ten pojęła i szatę rozdarła,/ I załamała ręce --- serce matki zgadnie,/ Choć wojna za górami, gdzie kula upadnie ---/ Sprawdził się przestrach ojców i matek w Podkowie,/ Sprawdziło się, co czarni krakali krukowie,/ Bo wszystka niemal młodzież, cała nasza siła,/ Gdzieś w niemieckiéj krainie głowę położyła ---/ Kilku jeno wróciło poranionych srodze,/ Z krzyżykami u piersi, na drewnianéj nodze,/ Lub na szczudłach żebraczych --- mała z nich usługa,/ Okaleczałe ręce niezdolne do pługa,/ Młode jeszcze, lecz kulą zgruchotane barki,/ Nie podźwigną ciężaru chatniéj gospodarki./ Stary ojcze i matko! To cóż że wy starzy?/ Idźcie na chléb pracować dla biédnych nędzarzy, ---/ Nie każdemu sądzono w jednostajnej mierze/ Wypoczywać na starość szeptając pacierze. ---/ Ojcze bierz się do pługa, matko idź do żniwa,/ Pracujcie i na syna, co z ran dogorywa,/ I na czynsze dworową zakréślone kartą --- --- «Co tam czynsze? Wszak hrabia powrócił już słyszę,/ Wspomni na swojéj broni wierne towarzysze ---/ On kiedyś grosz ich zabrał, dziś w potrzebnéj porze/ I młodych pożałuje, i starych wspomoże». ---/ Tak starcy pocieszając swój frasunek srogi,/ Powlekli się do zamku żebrzeć zapomogi. IX Zajrzyj do ula ciemnego kąta,/ Jak się rój cały przy matce krząta./ Jako tam w roju z życzliwych dzieci,/ Jedno drugiego w pracy wyściga,/ To niesie matce balsam ze kwieci,/ A drugie wody kropelkę dźwiga,/ Każde się krząta, ile sił starczy,/ A matka wiedzie ład gospodarczy. ---/ Tak szlachcic czynszem, a kmiotek znojem/ Karmią i poją dziedzica ziemi,/ Żeby on za to czuwał nad niemi,/ Jak matka pszczelna czuwa nad rojem --- / Żeby miał litość dla naszéj biédy,/ Gdy się o litość poprosić zdarza, ---/ Żeby przynajmniéj kiedy niekiedy/ Choć dobrém słówkiem wspomógł nędzarza./ Lecz czasem pany to taka matka,/ Co tylko miody ssie do ostatka!/ A kiedy chciwość wstąpi mu w oczy,/ Przed zimą wygna swój rój roboczy. ---/ Więc nasi starcy, poczciwe dusze,/ Przyszli do zamku w dobréj otusze,/ W dobréj otusze weszli do sali,/ I za kolana hrabię ściskali. ---/ A gdy się z płaczem boleść przekłada,/ Gdy proszą wesprzeć ich biédne siły,/ Przerwał im mowę ptaszek nie lada,/ Pański służebnik z Niemiec przybyły,/ Zwał się Agronom, (Bóg wiedzieć raczy,/ Czy to nazwisko, czy urząd znaczy)./ Rzekł do hrabiego: «O w téj Podkowie/ Widziałem jadąc wyborne zboże,/ Kiedy nie płacą szlachta panowie,/ Wygnawszy szlachtę, folwark założę». ---/ --- «Zgadzam się na to --- odpowié hrabia ---/ Piękna posiadłość z tego się sklei.../ Wypędzić szlachtę, wszak grunt urabia/ Bez żadnych nadań i przywilei./ Wypędzić szlachtę! Aspan w tym względzie/ Trafiłeś całkiem po mojéj chęci,/ Przynajmniéj nadal szkody nie będzie/ W lasach, na polach i sianożęci. ---/ Tak! Idźcie z Bogiem panowie moi,/ Wasze sąsiedztwo w gardle mi stoi!» ---/ Szlachta jęknęła: «Za cóż nam, za co/ Nie dają spocząć w ojców mogile?/ Tu każdy zagon spulchniło pracą,/ Oblało potem pokoleń tyle!/ Wszak my i w wojnie, wszak my i doma/ Biegli na każde pańskie skinienie,/ Wierność szlachecka była wiadoma/ Od pokolenia na pokolenie:/ Niech naszych przodków poświadczą kości,/ I te portrety przodków waszmości./ Cofnij się hrabio w swoim zamiarze,/ Nie daj się uwieść namową zdradną,/ Bo za nieludzkość Pan Bóg pokarze,/ Bo ci łzy nasze na głowę spadną!»/ Tak uroczyście wznosząc ramiona/ Zawołał głośno najstarszy z grona;/ Hrabia się gniewno nasrożył za to,/ A pan Agronom, co bliżéj stoi,/ Znieważył starca trzciną sękatą,/ I wygnał za drzwi z pańskich podwoi. X I wypchnięto nas z gruntów rękami przemocy ---/ Zawitał święty Jerzyświęty Jerzy --- 23 kwietnia., w sam dzień Wielkiéjnocy,/ Gdyśmy zdrowi i chorzy, i starzy, i mali,/ W kaplicy Alleluja radośnie śpiewali, ---/ Któż z nas nie zna téj chwili obfitéj rozkoszą? ---/ Gdy z rzewnego wesela aż piersi się wznoszą,/ Kiedy dzwony podają uroczyste hasło, ---/ A jeszcze na cmentarzu ognisko nie zgasło./ Lud się ciśnie z kościoła jak mrowie z mrowiska,/ Wszyscy się pozdrawiają, brat brata uściska,/ Wszyscy serca z sercami, rękę spletli z ręką,/ A skowronek drze piersi radośną piosenką;/ Wiatr cię nawet świątecznym uściskiem ogarnie,/ Serce ani przeczuwa, że idą męczarnie. ---/ Rankiem było na niebie i w sercach różowo,/ Wieczorem czarne chmury zwisły nad Podkową:/ Oto groźni spójrzeniem, a strojem wytworni,/ Konno lecą pod kościoł pachołkowie dworni,/ Na czele pan Agronom --- ten z karty nam czyta,/ Że dzisiaj święty Jerzy i z dzierżawy kwita,/ Że grunt nasz już zajęty we dworskim obszarze,/ A pan hrabia nam dzisiaj precz wyruszyć każe./ Szlachta gwarno zawrzała: «Krzywda i sromota!»/ Lecz hałastra precz! krzyczy, i kijmi nas grzmota,/ Straszy końmi niewiasty i obala dzieci,/ Jęk, płacz jakby w dzień sądu pod niebiosa leci,/ Miesza się z echem dzwonu, ściele się po ziemi,/ Starzy zaleli oczy łzami gorącemi,/ Oczy łzami błysnęły --- a stara i śmiała/ Krew szlachecka ukropem w sercach zakipiała,/ Mój ojciec siwą czapkę nacisnął u czoła:/ «Bij kto poczciw!» --- grzmotliwie do swoich zawoła ---/ I wnet tłumią się w ciżbę bliscy i dalecy ---/ Starcy ujęli kije, a szczudła kalecy,/ I zakipiał bój wściekły, ale trudna rada ---/ Niemiec uciekł i wrócił, z nim chłopów gromada./ Rzucili się na chaty służalcy zuchwali,/ Brzękły okna, sprzęt chatni na dworzec się wali,/ Wyganiają dobytek, pastwią się siepacze,/ Trzoda ryczy, dzwon jęczy, ciżba niewiast płacze,/ Trudno pokonać siłę --- więc starzy do koła/ Zbiérają się i radzą --- jeden z nich zawoła:/ «Oj! piersiami nie przeprzeć, kędy woda płynie!/ Sądzono nam na starość iść po żebraninie,/ Idźmy, ładujmy wozy i zabierzmy dzieci,/ Nie nad samą Podkową słońce boże świeci ---/ Na ziemi dobrzy ludzie przygarną nam głowy/ Na niebiesiech jest Pan Bóg i grzmot piorunowy ---/ Oj te odwieczne grunta, te zielone pasze,/ Kaplica naszych ojców i te domy nasze!/ Tutaj serce przyrosło... ależ w czarnej doli/ Na co mają się cieszyć, że nam serce boli?/ Na złość sercu, po męsku, ot tak, w jednéj chwili,/ Niech i śladu nie będzie, żeśmy tutaj żyli!» ---/ Starzec otarł swe oczy roziskrzone śmiele,/ Wbiegł na cmentarz, gdzie ogień tlał jeszcze w popiele,/ Rozdmuchał czarną głównię i silnym zamachem/ Rzucił ją na kaplicę ze słomianym dachem ---/ A ciżba przerażona jedno patrzy z dala,/ A starzec wybiegł z ogniem i strzechy zapala,/ Wiatr się wzdyma, zahuczał, skręca się nad jarem,/ Ogień dymi się, czai i buchnął pożarem ---/ Trzeszczą belki i krokwie pod słupem ogniska,/ Chałupa po chałupie w głownie się rozpryska,/ Nikt pożaru nie gasi --- bo nasza gromada/ Krząta się koło wozów i tłumoki składa,/ I ucieka z pożaru --- a dworna czereda/ Nie troszczy się o pożar, bo mu rady nie da ---/ I ogień coraz słabszy, coraz niżéj błyska,/ Stérczą kominy z cegieł i stos popieliska,/ Stérczą zwęglone drewna --- i jeno do góry/ Wśpina się kolumnami dym czarny i bury,/ I jeno czarny obłok, jak chusta grobowa,/ Rozciąga się nad miejscem, gdzie stała Podkowa. XI A mieszkańcy Podkowy za lasem daleko,/ Pan Bóg wié, dokąd się wleką ---/ Dym rodzinnego zgliszcza rozciąga się torem/ Za ich sierocym taborem,/ I głowę ściska bólem, i przegryza oczy,/ Aż łzę spod serca wytłoczy,/ Trzody ryczą, a wozy obarczone srodze/ Skrzypią po gleistéj drodze,/ Mąż smutnie zwiesił głowę, a niewiasta kwili,/ Żeśmy złéj pory dożyli./ Gdzie się biédni przytulim? Oto noc się zbliża,/ Chyba pod ramiona krzyża,/ Który stoi w równinie i trochę wesela/ Biednemu sercu udziela. ---/ Zatrzymaliśmy wozy i przed krzyżem z drewna/ Klękła gromadka niepewna,/ I piosnkę Alleluja w cześć Wielkiéj Niedzieli,/ Wszyscyśmy sercem huknęli. ---/ Och! tę samą piosenkę dzisiaj jeszcze rano/ W naszéj kaplicy śpiewano!/ Któż by wtedy powiedział, że w wieczór zapłaczem/ Nad naszém życiem tułaczém?/ Że domy i kaplica, i wspomnień tak wiele,/ Zginą w pożarnym popiele? --- ---/ Lunął dészczyk wiosenny --- jego święta władza/ Zbolałe serce ochładza,/ I słońce się przedarło zza obłocznéj ściany,/ Świat jakby złotem oblany, ---/ Krzyż zabłysnął: i świętém miłosierdziem płonie/ Chrystus w cierniowéj koronie;/ Szlachcic, PracaA nadzieja na każdej zjawiła się twarzy,/ Że Pan Bóg wesprze nędzarzy./ Zmówiliśmy pacierze i siadłszy w oddali,/ Chleb wielkonocny łamali,/ I spożyli baranka na ucztę ostatnią,/ I pożegnali się bratnio. ---/ Cztéry drogi rozstajne schodzą się przy krzyżu ---/ Jeden miał krewnych w pobliżu,/ Drugi miał nieco groszy, więc ruszył na zwiady/ Gdzie indziéj szukać posady ---/ Trzeci strzelał bez pudła, więc przy jakim dworze/ Myśliwcem zrobią go może./ Inny z nabożną książką kędyś przy plebanie/ Może dzwonnikiem zostanie ---/ I będzie uczyć dzieci --- tak radząc się w tłumie,/ Każdy przypomniał, co umié. ---/ I poszli w cztéry strony Podkowianie biedni/ Pracować na chleb powszedni./ Tylko starzec bezdzietny, co w ciężkiéj chorobie/ Oślepnął na oczy obie,/ I młodzian w bitwie lipskiéj porąbany srodze,/ Siedli pod krzyżem przy drodze,/ Czekając dobrych ludzi, którzy idąc drogą/ Żebraków chlebem wspomogą. --- XII Hrabia z dwornemi złączył nasze pole/ I gospodarzy jako tylko może,/ Czasem i piękne udało się zboże,/ Lecz z niego nie miał korzyści w stodole;/ Bo jakaś klątwa, czy boża niełaska ---/ Nie da mu z cudzej pożytkować pracy,/ Jednego roku grad kłosy potrzaska,/ Drugiego roku podgryzą robacy;/ Czasem już żniwo i do stérty zwali,/ To grzmotnie piorun i stértę zapali./ I bujno łąki zarastają nasze,/ Lecz dészcz ich kosić i zebrać nie dawa,/ Hrabia je kazał obrócić na paszę,/ Lecz jadowita znalazła się trawa ---/ Gdzie były chaty, gdzie miejsca cmentarne,/ Lęgną się węże i gadziny czarne,/ Sumienie przecię skruszyło dziedzica./ Zrozumiał przecię, że to niebios plaga,/ Na starém miejscu, gdzie stała kaplica,/ Zmurował kościoł --- i to nie pomaga ---/ Przypatrz się jeno tym gruzom kościoła,/ Tu grom niebieski powyszczerbiał mury,/ Na dachu krokwie niepokryte zgoła,/ A tylko w drzewie dzwonek sygnatury ---/ Kiedy się wicher rozhula po błoni,/ Dzwon się kołysze i ponuro dzwoni./ Tak gdy Podkowa przyszła ku zagubie,/ Boskie przeklęctwo ściga ją okropnie ---/ Biada, gdy bydło tu trawy uskubie,/ Biada człekowi, co tu wody żłopnie ---/ Gdy kto nieświadom zbłądzi w te bezdroże,/ Musi przypłacić lub życiem, lub zdrowiem,/ I hrabia uznał dopuszczenie boże,/ Kazał to miejsce zostawić pustkowiem,/ Zaorać drogę i posadzić człeka,/ By tędy stopa nie przeszła niczyja ---/ I lud tutejszy trwożliwie ucieka,/ Przychodzień miejsce zaklęte omija./ I nasza stara podkowiańska niwa/ Dziś uroczyskiem Pomstą się nazywa. XIII Szlachcic, Pozycja społecznaPóki szlachta z zaścianków święte przodki moje,/ Byli panom potrzebni na sejmy i boje,/ Głaskali nas, poili w uprzejméj postaci,/ I nosiliśmy imię: miłościwych braci ---/ Minęły stare czasy, a wśród różnéj zmiany,/ I braterstwo, i miłość zapomniały pany,/ Czytasz z pańskich postępków i na pańskiéj twarzy/ Pogardę i szyderstwo z herbownych nędzarzy. ---/ Staroświeckiego szczęścia nie znaczno ni śladu./ Oj panisko! Złe lata... PODRÓŻNY Daj pokój, mój dziadu,/ Szlachcic, Praca, NaukaWy będziecie na świecie potrzebni na nowo,/ Nie na sejmik z pałaszem, lecz z piórem, lecz z głową,/ Świat --- to szérokie pole, pełno na nim chleba ---/ Tylko uczyć się trzeba i pracować trzeba,/ Wydobywać hart duszy, co śpi w poniewierce,/ A herbem szlachetności wypiętnować serce --- Bywało nasza szlachta, czy w wojennej chwili,/ Czy rozprawia na sejmie, czy puchar wychyli,/ Znał ją świat i podziwiał potęgę olbrzyma; ---/ Dzisiaj, gdy wojen, sejmów i pucharów nié ma,/ Niech nasz umysł --- u świata na podziw zasłuży./ Bądź zdrów panie Podkowa! --- ŻEBRAK Szczęśliwéj podróży! 1 grudnia 1850