Syrokomla, Władysław Chodyka http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy Kotwica, Wojciech Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Gawęda Utwór powstał w ramach konkursu ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy-chodyka http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=8751&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Władysław Syrokomla, Gawędy i rymy ulotne, Nakładem Księgarni pod firmą Zawadzkiego i Węckiego, Warszawa 1853. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2013-10-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2604.jpg P1000804 - Château de Saumur, LaurentGO@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2604 Władysław Syrokomla Gawędy Chodyka Gawęda z tradycji poléskiéj I SądZagrano w trąby i naród ciekawie/ Na zamek słucki ciśnie się jak woda ---/ Oto zasiada na sędziowskiéj ławie,/ Dziedzic na Słucku, książę wojewoda,/ I wedle mocy swoich przywileiprzywilei --- dziś D.lm: przywilejów.,/ Zbrojny prawami i łaski, i miecza,/ Kmieci i szlachtę sądząc po kolei,/ Gromi, uwalnia, karze, zabezpiecza./ Książę daleko od natłoku gości,/ Siedzi za stołem, oddzielony kratą,/ Tam krzyż i statut oprawny bogato,/ Opodal pisarz i pan podstarości ---/ A w izbie gwarno. ---/ Wtem wpośród hałasu,/ Pomimo ciżby i oporu warty,/ Wszedł jakiś starzec, znędzniały, odartyodarty --- dziś popr.: obdarty.,/ Z kijem sękatym --- jak rozbojnik z lasu./ Strach było patrzeć --- pod wielkiemi brwiami/ Oczy się dziko iskrzyły dziadowi,/ Włosy jak mléko, splątane kudłami,/ Rysy kościste, ramiona garbate,/ Starzec jak błędny wcisnął się za kratę,/ Padł... ciężko dycha... ale nic nie mówi./ Książę się cofnął... Pisarz się przestrasza.../ Krzyknął i rozsiał strach w całéj drużynie ---/ Pan podstarości jął się do pałaszająć się do pałasza --- chwycić za szablę.,/ I szepce jakiś pacierz po łacinie:/ A starzec leży skulony na ziemi,/ Głucho cóś jęczy i szepce grobowo,/ Dycha --- jak gdyby pierśmipierśmi --- dziś N.lm: piersiami. chrzypiącemichrzypiący --- dziś popr.: chrypiący.,/ Chciał nabrać siły, by wyrzec choć słowo,/ Odetchnął wreściewreście --- dziś popr.: wreszcie. --- spoczął bez przeszkody,/ Nabiéra głosu, sili się widocznie,/ Pełznie do kolan księcia wojewody,/ I płacząc tak mówić pocznie: II «Nie bój się! Jaśnie Oświecone KsiążęJaśnie Oświecone Książę --- daw. rzeczownik książę był rodzaju nijakiego.,/ Ja z twojej wioski, ja tu z niedaleka,Zbrodnia, Zbrodniarz, Sumienie, Cierpienie, Kara/ Ja zbójca jestem, ja zabiłem człeka,/ Znamznać (daw.) --- tu: wiedzieć., że mą głowę miecz katowski czeka,/ Niech się przynajmniej sumienie rozwiąże!!/ O, bo to ciężko... tak ciężko... nie wiecie ---/ Nosić na rękach krew daremdarem --- tu: daremnie; niepotrzebnie. rozlaną,/ O! tak to dręczy, tak pali, tak gniecie,/ Jak gdyby w piersi żaru nasypano ---/ Zdaje się dawno --- przed trzydziestu laty,/ Ale sumienia, --- nie przedawnić marnie, ---/ Zdejmijcie tylko z méj duszy męczarnię,/ A głowę sobie oddajcie na katy,/ Może toporem odbita od szyjeod szyje --- dziś D.lp: szyi.,/ Przestanie płonąć od gorących myśli,/ Może krew moja krew niewinną zmyje;/ Każcie mięmię --- daw. forma D. i B. zaimka w pozycji nieakcentowanej w zdaniu, analogiczna np. do cię. skowaćskować --- dziś popr.: skuć., uwięzić najściślej,/ Tylko z sumienia rozwiążcie mi pęta ---/ Bo jak to ciężko, nie daj Panie Boże!» ---/ «Któż ty snadźsnadź (daw.) --- widocznie; tu: przecież. jesteś?» ---/ «Zwali mię Chodyką,/ Rodem z Polesia --- w mojej wiosce może/ Który ze starych dotąd mię pamięta;/ Choć to już dawno na bezludnym borze,/ Żyję jak źwierzęźwierzę --- dziś popr.: zwierzę (w zapisie uwzględniono regionalną wymowę). ze źwierzyną dziką,/ Lecz długo żyje pamiątka zbrodniarzy!!/ Może dawniejsze wspominając lata,/ Któryś mój sąsiad i dziś jeszcze gwarzy,/ O tym Chodyce, co zgładził ze świata/ Niewinną duszę!...»/ --- «Kiedy? jak to było?/ Gadaj mi starcze!» ---/ «Oj, ty jasny książę!/ Zbrodnia, SpowiedźNiemiło przeszłość wspominać, niemiło,/ Kiedy się zbrodnia do wspomnień uwiąże./ Odkąd poszedłem na bezludną puszczę,/ Nie wyjawiłem méj zbrodni przed nikim;/ Lecz dziś jak w cerkwi, jak przed spowiednikiem,/ Wszystko spod serca, a wszystko wyłuszczę;/ Chciejcie posłuchać, co wyznam otwarcie,/ A potem zróbcie, co trzeba, sędziowie,/ Dekret śmiertelny napiszcie na karcie,/ I dajcie spełnić na zbrodniczéj głowie». --- III «Ja byłem osocznikiemosocznik --- osacznik; przygotowujący obławę podczas polowania., miałem chatę w lesie ---/ Chatka nad Żyd Jeziorem, stara i pochyła.../ Boże mój! jak to chatkę obaczyć mi chce się,/ Czy jeszcze dotąd stoi, czy może już zgniła,/ Czy kto inny w niéj mieszka --- ja grzeszny zabójca!/ Nie śmiém do niéj się zbliżyć, bo ktokolwiek zoczyzoczyć --- zobaczyć../ Tam miałem młodą żonę i starego ojca,/ Bóg ich wie, kto im piasku nasypał na oczy!?/ Gdzie na mogiłach leżą --- pewno już ich nié ma!/ Lat trzydzieści... dla życia starca i kobiéty!?/ Ot, zdaje się, jak żywo widzę przed oczyma/ To jezioro, te mszary, ten las nieprzebyty ---/ Gdzie niegdyś jasnych panów na obławę wiedziem,/ Gdzie ludzie i źwierzęta znali mię po głosie,/ Gdzie się nie raz zdarzało borukaćborukać --- dziś popr.: borykać; zmagać. z niedźwiedziem,/ Wbijać na sztych odyńce lub wytrapiać łosie ---/ Byłem silny jak niedźwiedź, a prędki jak dziecko,/ A ochoczy do łowów! --- ani dnia, ni nocy./ Ej, drogoż przypłaciłem ochotę łowiecką!/ Czemuż mi nie dał Pan Bóg przeleżeć w niemocy/ Raczéj, niż iść na łowy!?...» IV «Raz, było to w zimie ---/ Pan łowczy mię przywołał, swoim obyczajem,/ (A był to człowiek drobny, lecz ramię olbrzymie,/ Dobrze władał oszczepem, a lepiéj nahajemnahaj --- bicz.)./ Otoż woła i mówi: »Niech cię Pan Bóg strzeże,/ Abyś miał niesprawnością popsuć polowanie ---/ Dajem tutaj obławę wielkiemu Sapieże,/ Jest to hetman litewski --- nie żarty mospanie!/ Czy masz w twoim obchodzie cóś z bujniejszychbujny --- tu: duży, rozrośnięty. zwierzy?« ---/ --- »Są panie dwa kudłacze, przepyszne niedźwiadki« ---/ »Otoż na przyszłą środę spraw się jak należy/ Wziąć obławę, osoczyć, urządzić połatkipołatka --- siedzenie urządzone dla myśliwych w formie ławy (półeczki) między drzewami, służące do zaczajania się na zwierzę (dzika, niedźwiedzia) przywabionego jedzeniem zostawionym na przynętę.,/ Bo pan hetman przybędzie, --- staraj się a żwawo,/ Aby mu się źwierzyna pod strzał nawinęła;/ Ja przybędę mospanie kierować obławą,/ A tymczasem ty będziesz naczelnikiem dzieła./ Alkohol, Pijaństwo, PokusaMasz tymfatymf a. tynf --- pol. moneta srebrna; od nazwiska Andrzej Tymfa (właśc. Andreas Tümpe), żyjącego w XVII w., mincerza i zarządcy mennic koronnych za panowania Jana Kazimierza. na gorzałkę --- i spraw mi się grackogracko --- zgrabnie.!/ Bo inaczej, Chodyko, ty znasz moją rękę!/ Ja nie umiem żartować z plecionką kozackąplecionka kozacka --- nahaj, bicz.,/ Dwieście! choćby sam szatan brał cię na porękę./ Marsz! i spraw się!« (Pan łowczy sam nie bywał w lesie,/ Bo miał młodą małżonkę i bał się niedźwiedzi)./ Wyszedłem --- mając tymfa, ej, pohulać chce się!/ Ot powiem szczérą prawdę jakby na spowiedzi:/ Trzy dni piłem gorzałkę --- przyszedł dzień wskazany,/ At, myślę, wszak zwierzyna jakoś się osoczy,/ Ale niedźwiedź zrozumiał, że osocznik pijany,/ Szedł cichaczem z ostępu, uciekł w żywe oczy. ---/ Ja milczę --- aż we środę --- mój Boże jedyny!/ Zebrała się obława, zjechały się pany,/ I pan hetman litewski, ze swojemi synyze swojemi syny --- dziś popr.: ze swoimi synami.;/ Strojno, dworno, hałaśnie. Mój domek drewniany/ Przemienił się na pałac --- oświecono wrota./ Jaki dwór! jaka służba zebrała się wcześnie!/ Jaka psiarnia doborna! --- co srébra, co złota!/ To w bajce nie wygadać, ani przyśnić we śnie./ Ruszyli do ostępu --- ja wiem, co się święci ---/ Ale nie zdradzam siebie mężnemi oczyma,/ Obława strzela, huka, trąbi bez pamięci,/ Pany ziębną w połatkach, a niedźwiedzia nié ma./ Ot i słonko już zaszło --- już się zmierzchać bierzebrać się --- zaczynać; zabierać się za coś.,/ Gniew, Kara, Sługa, Pan, WładzaHetman się zniecierpliwił, jakby Bóg wié o co,/ Złajał pana łowczego, a zjadłszy wieczerzę,/ Kazał zwinąć swój obóz i ruszył przed nocą./ Tutaj dopiéro łowczy, korzystając z pory,/ Rozkazał mię pochwycić, przywiązać do drzewa, ---/ Bito mię harapamiharap --- bicz z krótkim trzonkiem i długim plecionym rzemieniem, używany głównie na psy myśliwskie., żelaznemi sworyswor --- tu: ćwiek (sworzeń).. ---/ Próżno człowiek krwią spłynął, daremnie omdléwa,/ Daremnie stary ojciec po ziemi się tarza,/ Daremnie żona płacze... ach ten jęk przewlekły/ Ponure, leśne echo słyszy i powtarza,/ Ale łowczy nie słyszał --- tak był gniewem wściekły». V «Zemsta, Zbrodnia, Krew, SzatanOt na koniec oprawcy zbitego puścili.../ Wyrwałem się... tu szatan szepnął mi nad uchem./ Miałem topor za pasem, więc nie tracąc chwili,/ Ciąłem w głowę łowczego zamasznymzamaszny --- dziś popr.: zamaszysty. obuchem,/ A potém w piersi ostrzem...../ Padł... krew mu lunęła.../ Trysnęła w moje oczy, zalała sukmanę;/ Ot jeszcze na odzieży pamięć mego dzieła!/ Czy widzisz mości książę plamy niezmazane?/ Zbutwiała mi siermięgasiermięga --- strój chłopski z samodzielnie tkanego płótna., choć się raz w rok bierze,/ Straciła swoją barwę od czasu i słoty, ---/ A ślady krwi niewinnéj... patrzcie, jakby świeże,/ Nie starły się aż dotąd jak pieczęć sromoty!.../ --- »Uciekaj!« --- któś mi szepnął, ujrzałem, że zginę,/ Bo strzelcy obcesobces --- tu: gwałtownie, natarczywie; dziś: obcesem. do mnie --- ja z toporem w dłoni/ Poleciałem do lasu, skryłem się w gęstwinę,/ Ho! w lesie osocznika nie każdy dogoni!/ Ucieczka, Sumienie, Kara, ZbrodniarzUkryłem się przed ludźmi, zginąłem bez wieści,/ Żaden mię nie dośledził całe lat trzydzieści,/ Aż dzisiaj dobrowolnie z kryjówki wychodzę./ Bo fraszka sądy ludzkie --- tam w piersiach głęboko/ Gorszy sąd... gdzie sumienie władzę rozpostarło!/ Ząb za ząb trzeba oddać, a oko za oko,/ Skowajcie mię w łańcuchy, osądźcie na gardłona gardło osądzić --- skazać na śmierć.,/ Lecz póki kat nadejdzie --- poważni sędziowie,/ Raczcie jeszcze posłuchać, radzi czy nieradzi! ---/ Jam człowiek nieuczony, roił czasem w głowie,/ Że pokuta i praca moją winę zgładzi./ Otoż, jam pokutował jak duch tajemniczy,/ Co jęczy w suchej wierzbie i wzdycha do nieba;/ Pracowałem ze łzami, jadłem chleb goryczy,/ Gdzie tam chleb?! co ja dałbym za kawałek chleba!/ Bo co to kawał chleba w rodzinnym zakątku.../ Co to chata! spokojność! i chleb na wieczerzę?!/ Bez chleba człek zapomniał, że jeszcze nie źwierzę,/ Lecz słuchajcie mię pany, słuchajcie z początku». VI «UcieczkaDarłem się przez gęstwinę, zmykając pogoni:/ Czy wiatr w zlodowaciałe gałęzie zadzwoni,/ Czy śnieg skrzypnie pod nogą, czy zawadzę o co,/ Czy puszczyki na dębach w skrzydła załopocą,/ Mnie się widzi tuż pogoń --- pod piersią zdrętwiałą/ Sam w sobie niosłem pogoń, bo sumienie gnało./ Gnała jakaś obawa, jakaś myśl źwierzęca,/ A tutaj wiatr ze śniegiem w gęstwinach się skręca,/ Zawiewa moje ślady --- choć odzieżaodzieża --- dziś popr.: odzież. ciepła,/ Cały skrzepłemskrzepnąć --- tu: ścierpnąć, zdrętwieć. od chłodu, tylko myśl nie skrzepła./ Wreście choć w głowie szumi, choć pod sercem boli,/ Zimny wiatr krew gorącą ostudził powoli ---/ Spójrzałem wkoło siebie, wspomniałem o strzesieo strzesie --- dziś popr.: o strzesze; od strzecha: dach słomiany, kryjący chaty wiejskie; wspomniałem o strzesie: pomyślałem o dachu nad głową, o schronieniu się.,/ LasNie pierwszynapierwszyna --- dziś popr.: pierwszyzna. strzelcowi zanocować w lesie!/ Patrzę... rozpierzchłe myśli zbieram pomaleńku,/ Jest hubka i krzesiwo, jest siekiera w ręku,/ Jest strzelba za plecami i mieszek borsuczy./ No, myślę --- przez dni kilka nędza nie dokuczy,/ Przetułam się dni kilka! a potem?... o Boże!/ Śmierć z głodu albo z chłodu, na bezludnym borze!../ Ot tutaj ciemna jodła z kudły rzęsistemi/ Opuściła gałęzie aż do saméj ziemi,/ Tu będzie na noc chata! to i cóż że chata?/ Nie zasnę, bo mi serce okropnie kołata, ---/ Ale trochę wypocznę. --- Podsuwam się blisko.../ Wtém ogromne wypada spod nóg niedźwiedzisko,/ Ryknął i pobiegł w puszczę --- śledząc go oczyma,/ Ej, szkoda, myślę sobie, że hetmana nié ma,/ Trup, ZbrodniarzEj, szkoda, że pan łowczy nie wiedział łożyskałożysko --- tu: legowisko; schronienie zwierzęcia.!.../ Krew mu z rozbitych piersi czarnym sznurem tryska,/ A młoda jego żona... nieszczęsna kobiéta!/ Jęczy teraz w rozpaczy i zębami zgrzyta!/ I tuli się do męża, całuje go w usta..../ A mąż... zimny jak kamień i blady jak chusta.../ Krew mu obryzgłaobryzgła --- dziś popr.: obryzgała. piersi --- o szczęśliwy człecze!/ Krew zaskrzepła od zimna, w serce ci nie piecze;/ A u mnie w sercu pożar nad wszystkie pożary!/ A mojaż biedna żona!... a mój ojciec stary!.../ I tak całą noc bożębożę --- dziś D.lp r.ż.: bożą. zlewałem się potem,/ Myśli szumiały w głowie i biły z łoskotem,/ Nazajutrz weszła jutrznia i słonko jak złoto,/ Nie rozpędziło myśli sczerniałych zgryzotą!/ Wstałem i biegłem daléj, gdzie doniesie oko,/ Ucieczka, SumienieZabiłem sięzabić się --- tu: zaszyć się. w gęstwinę i puszczę głęboką ---/ Tu bezpieczno od ludzi na głębokiéj puszczy:/ Ale cóż, gdy sumienie czarną myśl poduszczy?/ Nigdzie nié ma schronienia! ---/ Po gęstwinach sosny/ Błąkałem się jak mara aż do ciepłej wiosny,/ Kiedy zimno dokuczy: zaczajony w borze/ Wykrzeszę sobie ogień i płomień rozłożę,/ Gdy głodno: --- nabój prochu i kawał ołowiu,/ Tutaj ptak się nadarzy, tu zwierz w pogotowiu,/ Gdy wyszedł proch i kule: jadłem drewna korę,/ Czasem z zębów wilków zająca odbiorę,/ Czasem puchacz wyparty z wypróchniałéj chwoichwoja (reg.) --- sosna./ Albo skoczna wiewiórka głód mój zaspokoi,/ A czasem... głód dni kilka. ---/ Gdy nic nie znachodzęznachodzić --- znajdować../ Szatan, Pokusa, Kradzież, Samobójstwo, Zło»Ej, Chodyko --- czart szeptał! --- siądź tylko przy drodze,/ A tam bitym gościńcem idą karawany,/ Jeżdżą pieniężne kupcy i wielmożne pany,/ Wyskoczysz na przesmyku... i zdobycz bogata;/ Wszak twój topor stalowy niezawodnie płata,/ Zdobędziesz kawał chleba, jak doma we żniwie,/ Toż rozkosz chleb pieczony pożérać łapczywie!/ A nie chcesz? zamiast cierpieć, zamiast znosić nędzę,/ Czy widzisz sznur rzemienny na twojéj poprędzepopręga --- tu: pasek; rzemień do przewiązywania się w pasie a. przez pierś.?/ Zrób stryczek i odważ się, --- skończysz w samą porę.../ A ja ci co najlepszą osinę wybiorę«. ---/ Tak mi szeptał kusiciel --- daremne staranie ---/ --- »Krzyż na ciebie Chrystowy! --- odczep się szatanie!/ Idź kusić suche wierzby albo dzikie skały!«/ Czart uciekł --- a głód został i myśli zostały./ I tak do saméj wiosny, pod niebem otwartém,/ Walczyłem z głodem, chłodem, sumieniem i czartem». VII «Ot zawiośniało, pocieplało w lesie,/ Woda z pagórków sparła sięsparła się --- ścisnęła się, stłoczyła się. w dolinie;/ Szumno i huczno lód i śniegi niesie,/ Po mokrych mszarach jakby morze płynie. ---/ Nie lepsze życie miałem i na wiosnę,/ Rozpacz rozrywa, głód człowieka suszy,/ Lecz czasem myśli nadpłyną radosne/ Rzewniéj na sercu i nadziejniéj w duszy. ---/ Czasem się ocknę przy jakiéj zatoce,/ Gdzie woda huczy i ptastwo strzekoce;/ A tam straciwszy i zmysły, i wiedzę,/ W głuchych dumaniach całe dni przesiedzę;/ Czasem w bagnistej oczeretniéjoczeretni --- oczeretny; noszący cechy a. składający się z oczeretu, tj. trzciny nadrzecznej i bagiennej, szuwaru. trawie,/ Wierzbowy więcierzwięcierz --- kosz do chwytania i łowienia ryb. na ryby postawię,/ I słucham świętą upojony ciszą,/ Pluskanie rybek albo fali dźwięki,/ Lub nie zważając, że ludzie posłyszą,/ Tnę bezprzytomny rodzinne piosenki./ Modlitwa, Zbrodniarz, Szatan, Pycha, PokoraDotąd bywało, gdy wieczór się zbliża/ Nie mogłem biédny odważyć się dosyć,/ Zmówić paciérza lub położyć krzyża,/ Albo spojrzenia do niebios podnosić. ---/ A wiosną, panie, samemu i w lesie,/ Ot, nie wytrzymasz bez modlitwy bożéj!/ Tak ci zapłakać i pomodlić chce się,/ Że krzyż na piersiach nie chcąc się położy./ O! wam nie pojąć: jak się zbrodniarz modli/ Kiedy mu w sercu odeźwieodeźwie --- dziś popr.: odezwie (w zapisie znak wymowy regionalnej). się skrucha!/ Choć szatan szepce: że się człek upodli,/ Wzywając Ojca i Syna, i Ducha,/ Że trzeba hardo postawić się Bogu,/ Gdy już nadziei w miłosierdziu nié ma, ---/ Poczniesz modlitwę --- jak gdyby z nałogu,/ A skończysz płaczem, aż serce się wzdyma./ Tak było ze mną ---/ Tymczasem od słonka/ Wiosenne listki puściły na drzewie,/ Począłem słyszeć śpiéwanie skowronka,/ Już po zaroślach tokują cietrzewie:/ --- Zaśpiéwał słowik --- Jedzeniejuż częściéj się spotka/ Borowy kwiatek lub grzyb i jagódka;/ Lecz zły to pokarm, choć zebrać tak blisko,/ Człek jako źwierzę pragnie krwi i mięsa,/ Nieraz bywało, jak głodne wilczysko/ Człek się za mięsną zdobyczą wałęsa.../ Lecz trudno zdobyć! --- nie służą dla człeka/ Ni orle skrzydła, ani rysie szpony;/ Nieraz zwietrzywszy źwierzynę z daleka/ Trzeba fortelićfortelić --- robić fortele, tj. wymyślne sztuczki; działać podstępem. jak kot zaczajony./ Czasem się ptaszki usidlą jak więźniewięźnie --- dziś M.lm: więźniowie.,/ Czasem mój topor w łeb wilczy zagrzęźnie, ---/ O! wtenczas uczta! przy takiéj biesiadzie,/ Ze stosu łomówłom --- tu: połamane gałęzie. ogień się nakładzie ---/ A tam śpiéwając i ćwiertującćwiertować --- dziś popr.: ćwiartować. zwierzę,/ Nabiéram myśli weselsze i żwawsze;/ Lecz rzadkie, rzadkie zbytkowne wieczerze,/ Głód co najczęściéj, a złe myśli --- zawsze». VIII «Przyszło lato --- spalone od słońca powietrze,/ Ledwie daje odetchnąć osłabionéj sile;/ Był to pewnie sianokos, czas po świętym Pietrzepo świętym Pietrze --- po świętym Piotrze, tj. po 29 czerwca.,/ Bo leśny bąk i owad dokuczał nie tylenie tyle --- nie tak bardzo../ Błądzenie, Błoto, SzatanBłąkałem się w gęstwinach --- snadźsnadź (daw.) --- widocznie. blisko, gdzie błoto,/ Bo obecność szatana czuła się jak plaga;/ Szatan, SamobójstwoZłe myśli tak mi czoło, tak mi serce gniotą ---/ Chciałem je spędzić krzyżem, i krzyż nie pomaga./ Nuda, głód, czarna rozpacz i zwątpienie ducha,/ Nawet topor wypadał z osłabionej ręki/ --- »A widzisz --- szeptał szatan --- jak źle, kto nie słucha!/ Już dzisiaj stary głupcze nie znosiłbyś męki!/ Wszak tobie trzeba wisieć, bo któż tego nie wié?/ Zbrodnia się prędzéj, późniéj, wyjawi przed rzeszą,/ Samobójstwo, Pokusa, PracaLepiéj na szubienicy wisieć jak na drzewie?/ Kiedy lepiéj --- to czekaj, aż ciebie powieszą!«/ --- »Nie --- rzekłem --- czekać nie chcę, bo życie tak dręczy!/ Ot, poszukam gałęzi, co się nie obłamie«./ Podniosłem w górę oczy --- cóś huczy, --- cóś brzęczy,/ Aż tu pszczółka lecąca ukłuła mię w ramię ---/ Patrzę, a tu na drzewo rój spuścił się pszczelny,/ Piękny rój... krew poleska wzięła swoją władzę.../ Czekajcie... nim pomyślę o drodze śmiertelnéj,/ Piérwéj rój ten obiorę i w ulu osadzę;/ Bo wy państwo nie znacie poleskiego rodu:/ U nas pszczoła to rozkosz, to bogactwo człeka,/ I mój dziad, i mój ojciec, i ja sam za młodu/ Znałem się na pszczelnictwie --- Ot będzie pasieka!/ Skoczyłem do roboty żwawo i radośnie,/ Zebrałem rój do czapki --- jak powiedzieć słowo,/ I wydrążywszy kłodę w niedalékiej sośnie,/ Wpuściłem moje pszczółki na sadzibęsadziba --- dziś popr.: siedziba. nową./ To mi zabrało czasu cały dzień wesoły,/ Wieczorem już do śmierci ochota nie bierze, ---/ Chce się jutro obaczyć, czy przyjmą się pszczoły, ---/ Więc przeżegnałem pszczoły, zmówiłem pacierze./ I począłem rozmyślać: kiedy Bóg pozwoli,/ Może się więcéj rojów nadybać gdzie zdarzy,/ Zaprowadzęzaprowadzić (daw.) --- tu: urządzić, założyć. pasiekę i w mójéj niedoli/ Będę leśny gospodarz, cudo gospodarzy!/ Nie dla siebie --- bo gdzież mi? nie przedawać w mieście/ Miodu z mojéj pasieki; to ciekawość wzbudzi, ---/ Lecz dla pracy, pożytku... ot tak sobie wreszcie.../ Praca dla Pana Boga, pożytek dla ludzi./ Teraz człowiek bez pracy wałęsać się musi,/ I karmić brzydkie myśli, ażby serce zgniło.../ Nad błotem krzyż postawię, to czart nie spokusi,/ A pod krzyżem niekiedy pomodlić się miło,/ A jak głód mię pokona albo zmrozi zima,/ Któś znajdzie moje kości i zapłacze może ---/ Zapłacze, ani wątpić, bo w spadku otrzyma/ Całą pszelną pasiekę --- dopomagaj Boże!» IX «LasA nasze lasy to jak koniec świata,/ Ciemna, wysoka i rozległa puszcza,/ Tam nie objechać przez całe trzy lata,/ A tam zabłądzić, niech Bóg nie dopuszcza!/ Nie zhukasz ludzi, nie trafisz do domu,/ Echo zamiera, choć puka i stuka,/ Tam całe życie przesiedzisz kryjomu,/ A nikt i z psiarnią ciebie nie odszuka,/ Szérokie mszary i mokre bagniska,/ Jak okiem rzucić ścielą się z daleka,/ Gęstą olszyną ocieniona rzeka,/ Pomiędzy karczów jak loch się przeciska.../ Nikt cię nie znajdzie, chyba czasem w lecie/ Syknie gadzina w mokrym oczerecie,/ Chyba przy zdroju, u mokrych wybrzeży/ Niedźwiedź zamruczy albo lis przebieży,/ A zresztą cicho --- sam jenojeno (daw., gw.) --- tylko. bór stary/ Szumi odwiecznie i chwieje konary./ O! w takich borach urodzaj bogaty/ Na wonne zioła i miodowe kwiaty!/ W spróchniałych drzewach, bez ludzkiéj opieki,/ Pszczół co niemiara lęgnie się i roi;/ Więc by je zebrać do przyszłéj pasieki,/ Chodzę uważnie od chwoi do chwoi --- / I tuż przy piérwszym dalsze ule żłobię,/ I tam osadzam me jeńce skrzydlate,/ I sam jak pszczoła na zimę już sobie,/ W ogromnym dębie wydrążyłem chatę./ Przy niéj zrąbawszy jodłowe polana,/ Krzyż postawiłem --- tarczę od szatana./ Ej, wierzcie pany! gdzie modły i praca,/ Ze złemi myślmi szatan nie powraca,/ Ot, nic, bywało, nie przyjdzie do głowy/ Kiedy pracuję cały dzionek boży,/ Tępą siekierą rąbię pień sosnowy/ Lub się wieczorne ognisko nałoży,/ I tam się modlę, --- żal mi tylko szczérze,/ Że mało modłów umiałem z pamięci,/ Jeden Ojczenasz, ot, całe pacierze,/ Ten wciąż powtarzam, a tu łza się kręci,/ Serce klekoce i w rozlicznych głosach,/ Szepce »Ojcze nasz, któryś jest w niebiosach!«/ Nadeszła zima, mój leśny zakątek/ W pośrodku mszarów zakwitnął jak wianek ---/ Zliczyłem ule, było ich dziesiątek,/ Tu nowa praca: jak przyjdzie poranek,/ Tam się oczyszcza, ówdzie brzęku bada,/ Czy silne pszczółki? czy karmu nie mało?/ Czy się gdzie żołna lub szczur nie zakrada?/ Czy się utulić od zimna udało?/ Czasem zapłaczę --- widząc, jak przy matce/ Tulą się pszczółki w wesołéj gromadce ---/ Bo moja chata w pamięci mi stoi,/ Mój ojciec, żona, sąsiedzi wioskowi,/ Jakbym ich witał: »o serdeczni moi!/ Jak się miewacie? czy żywi? czy zdrowi?!« ---/ SamotnośćO! z jakiém szczęściem, o, z jaką pociechą/ Gwarzyłbym, gwarzył, gdzie ludzi gromada!/ A tutaj gwarzysz, to zamruczy echo,/ Hukniesz, odhuknie --- samo nie zagada. ---/ Czy jęczysz we łzach, czy pracujesz w pocie,/ Mógłbyś tu przebyć od wieku do wieku,/ Echo nie przyjdzie osłodzić w robocie,/ Nie powie tobie: »Pomagaj Bóg człeku!«.../ Lecz po co żądać, co stać się nie może,/ Płakałem długo, w końcu... mniejsza o to,/ Człek się odziczyłodziczyć się --- zdziczeć. borową głuchotą,/ Jakby się w wilczéj wyhodował norze». X «ŚmierćTak przeżyłem na puszczy całe lat trzydzieści:/ Prędko w myśli podumać, wygwarzyć w powieści,/ Ale przeżyć nieprędko! mocna dusza człeka,/ Z wyniszczałego cielska niełatwo ucieka!/ Na pracy i pokucie, na głodzie i zimnie,/ Kiedy wszystko starzało, umiérało przy mnie./ Gdy dęby, które pomnępomnieć --- pamiętać. z zieleniuchném czołem,/ Poschły i poginęły --- a ja nie zginąłem./ Nieraz sosnę, co była świadkiem mojéj pracy,/ Wypróchniła zgnilizna, podgryźli robacypodgryźli robacy --- dziś popr.: pogryzły robaki.,/ A mój robak, co trupa wietrzył już z daleka,/ Dotąd się spragnionego żéru nie doczeka./ Już oniemiały język przyschnął mi do gardła,/ Mój się topor wyszczerbił, siermięga podarła,/ Cóż począć --- myślę sobie --- zgon idzie powoli,/ Lecz trzeba żyć dla pracy, dla pokuty gwoligwoli (daw.) --- dla, z powodu, w celu.,/ Nie rzucę cię sam przez się, mój dobry pszczelnikupszczelnik --- pasieka.,/ Siekiera się jakkolwiek zostrzy na kamyku,/ A zakrwawiony łachman niech już w kącie leży,/ Bo mi kudłacz zabity dostarczy odzieży./ Nie trzeba było szukać, bo nieraz otwarcie/ Przychodził straszny niedźwiedź wydzierać mi barcie,/ I cóż państwo powiécie --- ot, zajdę mu drogę,/ I kijem lub toporem na śmierć go przemogę!/ Nie nosiłem na piersiach jak ty, książę, zbroi,/ Nieraz mię okaleczył... lecz to się zagoi,/ Nieraz w szponach niedźwiedzich jak przyczaję ducha,/ Ów mię łapą potrąci, obwącha, posłucha,/ A sądząc, żem nieżywy już zemsty nie szuka./ Och, człowiek odziczałyodziczały --- dziś popr.: zdziczały., to przemyślna sztuka.../ Co to wam opowiadać? bo któż mi uwierzy?/ Jakem ja się przyczajał do ptastwaptastwo --- dziś popr.: ptactwo. i źwierzy,/ Jakem dostrzegł z daleka, jak nacierał z bliska ---/ Ściągnąć orła z obłoków, źwierza z legowiska,/ Zdławić łosia w objęciach --- na co tu narzędzie?/ Głód rozumu nauczy i siły dobędzie!/ Co rok gdy śnieg wypadnie w jednostajnéj porze,/ Kréskę na moim dębie wyciosam na korze ---/ I tak znaczyłem lata --- ej, niemałe dzieło/ Nim się dwadzieścia karbów na korze wycięło!/ Czas płynie --- a ja ufny w Najwyższéj opiece,/ Modlę się, zbiéram roje albo barci klecę ---/ Moje pszczółki kochane znały mojęmoję --- dziś forma D.lp r.ż.: moją. władzę,/ Wyjdzie rój --- ot, i czeka, nim go nie osadzę ---/ Wiedziały, że wsadzone rękami mojemi,/ Czy wysoko na drzewie, czy nisko na ziemi,/ Znajdą dobrą sadzibę --- czy karmu niewiele,/ Od starych miód podetnę, a młodszym udzielę, ---/ I tak co rok, a co rok./ Od ziarnka do ziarnka/ Mnożyła się i ręką szła mi gospodarka ---/ W lat dwadzieścia i kilka --- w szérokim zakresie,/ Trzy kopykopa --- daw. miara: sześćdziesiąt. moich barci naliczyłem w lesie». XI «Szatan, Kuszenie, ŚmierćAleż trzeba nieszczęścia! wszak mówiłem o tém,/ Żem niegdyś krzyż drewniany postawił nad błotem,/ Jak tarczę od szatana --- ot niszczał leciuchno,/ Podgnił, upadł na ziemię, rozbił się na próchno,/ I już trawa zarosła na ubitéj drodze,/ Gdzie, bywało, wieczorem pomodlić się chodzę./ Więc znowu Boże odpuść! byłem w sidłach diabła ---/ Mój topor się potrzaskał --- i ręka osłabła,/ Nie miałem sił na nowo odbudować krzyża,/ A już czułem jak starość, jak śmierć się przybliża,/ I zapragnąłem śmierci --- nie sposób żyć dłużéj ---/ Kiedy już drżąca ręka do pracy nie służy,/ Kiedy nie mam siekiery --- ej, nie przeżyć wcale!/ Czém ja kłodę rozrąbię? czém źwierza powalę?/ Wszak już i głód dokucza --- już niedźwiedź kudłaty,/ Co mi służył na odzież, podarł się na szmaty,/ Cóż począć? śmierć nadchodzi --- ot, szepcąc pacierze/ W mojéj dębowéj klatce do śmierci przeleżę ---/ Więc powlokłem kościska w wypróchniałą jamę;/ Lecz tu poczęły dręczyć okropności same,/ Tutaj czarna tęsknota do świata i ludzi,/ Tu pragnienie rozpali, tu się głód obudzi,/ Szatan po zgniciu krzyża ufny swéj potędze,/ Przeszkadzał mi modlitew i wyśmiewał nędzę,/ W oczy mi się naigrawał --- to wychodzi z błota,/ To huczy w oczerecie, to dziko chychotachychota --- dziś popr.: chichocze.,/ To wejdzie mi do serca i tam ślad swój znaczy/ Ponuremi myślami grzechu i rozpaczy, ---/ Gdy ja myślą o Bogu chcę pokrzepić ducha,/ On mi ogień sumienia pod sercem rozdmucha,/ I krew mi przypomina albo ryczy wściekle:/ »Żegnaj się, czy nie żegnaj, obaczym się w piekle!« / Och! wtenczas, jaśne pany, ucierpiałem dosyć./ »Nie! --- rzekłem --- niepodobna takich mąk przenosić,/ Czyż zniosłem tyle pokus i prac nadaremno,/ Aby w końcu duch czarny wziął górę nade mną?/ Nie zdołam mu się oprzeć, ratuj Matko święta!/ Bo w téj puszczy przed śmiercią szatan mię opęta/ I weźmie duszę moją. --- Wyjdę z tej gęstwinigęstwinia --- dziś popr.: gęstwina.,/ Niech się już sądom ludzkim zadosyć uczyni./ Może kiedy mię spotka zasłużona plagaplaga --- tu: kara.,/ Szatan się ułagodzi albo Bóg przebłaga«; ---/ I wziąłem moją zgniłą, podartą sukmanę,/ Pożegnałem pasiekę i pszczółki kochane,/ I płacząc po mym lesie, i klnąc moją dolę,/ Poszedłem, by jakkolwiek wybłąkać się w pole». --- XII «Błądziłem długo... aż jednego ranka,/ Las się przerzadziłprzerzadzić się --- dziś popr.: przerzedzić się. nad széroką rzeką,/ I zawidniała piasczystapiasczysty --- dziś popr.: piaszczysty. polanka,/ A daléj wzgórek i wieś niedaleko./ Wszedłem na wzgórek, las zniknął w oddali,/ Było mi straszno, gdy wyszedłem w pole.../ Drżałem z obawy, że mię wiatr obali, / Że zbytnia jasność oczy mi wykole.../ Powiodłem okiem po błokitném niebie,/ Potém spojrzałem na ustroń wieśniaczą,/ Mży się w źrzenicach, widzę wkoło siebie/ Dęby i sosny na powietrzu skaczą ---/ Wszedłem do wioski, strach ogarnął piersi,/ Lecz razem w piersiach tak słodko, tak rzewnie,/ Ludzie! --- mój Boże --- to bracia najszczersi!/ Ja wszystkich ludzi uściskałbym pewnie!/ Lecz wszyscy ludzie, na całéj ulicy,/ Z krzykiem, ze strachem, uciekli ode mnie,/ Dzieci i starsi, wszyscy bez różnicy ---/ Wołam ich, płaczę, wszystko nadaremnie. ---/ Czy to twarz moja zniszczona przez nędzę?/ Czy leśna postać straszyła z daleka?/ Czy krew błyszcząca na zgniłéj siermiędze?/ Czy ślady w oczach, że zabiłem człeka?/ Żebrak, Obcy, ChlebGorzko mi było, że ludzkie postacie/ Stroniąstronić od kogoś --- trzymać się od kogoś z daleka; uciekać od kogoś. ode mnie jakby od zarazy ---/ Każdy mię z dala żegna po trzy razy,/ I bieży z krzykiem zamykać się w chacie./ Piérwszy z ulicy stał domek schylony,/ Puknąłem w okno, zakrzyczano z chaty./ Ja się oparłszy na mój kij sękaty,/ Rzekłem: --- »Niech będzie Chrystus pochwalony!«/ Nikt się nie ozwał, ale drżące dziecko/ Kawałek chleba rzuciło mi w ręce ---/ Oj pany! pany! nigdy tak zbójecko,/ Wilk nie poglądał na zwłoki jagnięce ---/ Ani połykał tak żarłoczném gardłem,/ Krwawéj zdobyczy na wioskowej niwie ---/ Jak ja na chléb ten patrzałem łapczywie/ I jak go żarłem.../ Żebrak, DarZ wioski do wioski błąkam się mizerny,/ Ludzie się lękli jak dzikiego gadu,/ Na koniec człowiek jakiś miłosierny/ Spytał się u mnie: »Kto ty jesteś, dziadu?«/ I wezwał na noc, i dał ciepłéj strawystrawa --- jedzenie.,/ Starą sukmanę dał mi na przykrycie,/ I gwarzył ze mną --- o Boże łaskawy,/ Szczęść temu człekuczłeku --- dziś forma C.lp: człowiekowi, człekowi. całe jego życie!/ (Najlepszy datek --- o wierzcie mi, wierzcie/ Kto swojém sercem biedaka obdarzy)./ On mi powiedział: że w tutejszém mieście/ Zasiadłeś książę, by sądzić zbrodniarzy,/ Więc tu przyszedłem./ Jak zbrodniarze warci,/ Każ mię ukarać przykładnie a srodze,/ A ja ci za to sowicie nagrodzę,/ Weź moje pszczoły, --- te trzy kopy barci!/ Jam je hodował na bezludnym borze,/ Strzegłem, czy letnia, czy zimowa pora;/ Dziś tego miejsca nie znalazłbym może,/ Lecz każ wyszukać, gdzieś koło jeziora./ Las jakby wyspa --- bagna idą w kółko,/ Przy jedném bagnie jest krzyża ułomek,/ A w środku wyspy nad samą rzeczułką,/ W spróchniałym dębie wydrążony domek. ---/ Nie gardź podarkiem miłościwy książę!/ A mnie na gardleskarać na gardle --- ukarać śmiercią. skaraj jak mordercę,/ Może się śmiercią sumienie rozwiąże,/ Może ciężaru pozbędzie się serce!!» XIII Chodyka zamilkł, --- a ciżba milcząca/ Patrzy na dziada okiem zadumania, ---/ Książę z powagą wysłuchał do końca,/ Westchnął ukradkiem i oczy zasłania ---/ Cóż to? czy książę myślami się troska,/ Że zakrył oczy i poruszył głową? ---/ Łza mu kapnęła --- O! łza RadźwiłłowskaRadźwiłłowski --- Radziwiłłowski./ Łacno złagodzi srogość statutową. ---/ Radziwiłł dumał --- Powstał na ostatek,/ Uderzył w dzwonek, szmer rozległ się w tłumie./ --- «Mości panowie! --- krzykł woźny u kratek ---/ Solvitursolvitur (łac.) --- rozwiązana, zakończona (sesja sądu do oznaczonego czasu). sessja na jutro po sumie!» XIV Nie wiém końca powieści ---Grzech, Pokuta we dwa lata blisko/ Umarł jakiś pokutnik w słuckim monastérzemonaster --- klasztor.,/ A dzwonnik rozpowiadał, dzwoniąc na pacierze:/ Że podobno Chodyka było mu naźwiskonaźwisko --- dziś popr.: nazwisko (w zapisie uwzględniona wymowa regionalna).. ---/ Że strach bywało patrzéć, jak pokutę czyni,/ Jak o chlebie i wodzie stare kości suszy;/ Że podobno cóś zgrzeszył, że był na pustyni,/ A zresztą Bóg go tam wié --- pokój jego duszy!/ A w lesie między mszarem jest wysepka dzika,/ Na niéj ogromny pszczelnikpszczelnik --- pasieka. --- pasieka nie lada ---/ A naródnaród --- lud, ludzie. o téj wyśpiewyśpa --- dziś popr.: wyspa. dziwy rozpowiada,/ A ten pszczelnik od wieków nazwano Chodyka. 17 września 1847