Syrokomla, Władysław Błogosławiony Sadoch http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy Kotwica, Wojciech Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Epika Gawęda Utwór powstał w ramach konkursu ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie ,,Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/syrokomla-gawedy-blogoslawiony-sadoch http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/docmetadata?id=8751&from=&dirids=1&ver_id=&lp=3&QI= Władysław Syrokomla, Gawędy i rymy ulotne, Nakładem Księgarni pod firmą Zawadzkiego i Węckiego, Warszawa 1853. Domena publiczna - Władysław Syrokomla zm. 1862 1933 xml text text 2013-10-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2608.jpg Lights - Series #5, Studio Mohawk@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2608 Władysław Syrokomla Gawędy Informacja o uwspółcześnieniach dla całego zbioru. Wprowadzone uwspółcześnienia tekstu mają charakter ograniczony: pozostawiono é (tzw. pochylone) i daw. formy odmiany przymiotników, imiesłowów przymiotnikowych i zaimków rodzaju żeńskiego i nijakiego (niemęskoosobowego w lm) np. utkwioném (dziś: utkwionym), niemi (dziś: nimi). Pisownia małą/wielką literą: Boskiéj -> boskiéj, Chrześcijaństwa -> chrześcijaństwa, Chrześcijanin -> chrześcijanin, Mongolski -> mongolski, Pańscy Kapłani -> Pańscy kapłani, męczenników Sandomierskich -> męczenników sandomierskich, biskupa Krakowskiego -> biskupa krakowskiego, Papież -> papież, Bolesława wstydliwego -> Bolesława Wstydliwego, Podskarbi -> podskarbi, Kasztelan -> kasztelan, Starosta -> starosta, Hrabia -> hrabia, Prymas -> prymas, Pleban -> pleban, Maszynistą -> maszynistą, Włoski -> włoski, Hiszpańską -> hiszpańską, Jezuity -> jezuity, Trynitarze > trynitarze, Bernardynom > bernardynom, Tatarski -> tatarski, tatary -> Tatary, Podkowiańska -> podkowiańska, Francuzkie -> francuskie, Westfalska -> westfalska, Niemieckiéj -> niemieckiéj, Maj -> maj itp. Pisownia łączna/rozdzielna, np. niemniej -> nie mniej, gotówby -> gotów by, w około -> wokoło, zdaleka -> z daleka, poprostu -> po prostu, nie prędko -> nieprędko, naprzykład -> na przykład, niemogąc -> nie mogąc, z pod -> spod, s cicha -> z cicha, niéma -> nié ma, niewarto -> nie warto, pomęzku -> po męsku. Pisownia joty. 1.) Uwspółcześnienie z uwzględnieniem rytmu wiersza: Marji -> Marii, Maryo -> Maryjo, gwardyan -> gwardyjan, patryarchów -> patryjarchów. 2.) Pełne uwspółcześnienie: tradycyi -> tradycji, djabeł -> diabeł, najgrywa -> naigrywa, Izaijasz -> Izajasz, tryolet -> triolet, bastyonach -> bastyjonach, teorji -> teorii, harmonja -> harmonia, warjaci-> wariaci, ewangelję -> Ewangelię. Ubezdźwięcznienia/udźwięcznienia: pobiedz -> pobiec, przysiądz -> przysiąc, zkąd -> skąd, z pod -> spod, zkąd -> skąd, ztąd -> stąd, pokryjomu -> pokryjomu, potém -> po tém, wązkiéj -> wąskiéj, blizko -> blisko, poblizka -> pobliska, nizko -> nisko, zwycięzkie -> zwycięskie, roskosz -> rozkosz, zchylony -> schylony, zciągnąć -> ściągnąć, Francuzkie > francuskie, Bozki -> boski, pomęzku -> po męsku, męztwa -> męstwa. Uzgodniono interpunkcję z obowiązującą zasadą syntaktyczną (zam. daw. retorycznej). Zachowano natomiast na ogół charakterystyczny dla epoki zapis emocjonalny, np. wykrzykniki i pytajniki wstawiane w funkcji przecinków (lub w ogóle dość dowolnie) w środku zdania. Inne zmiany ortograficzne: xięgę -> księgę, xiążeczki -> książeczki, Xsiąże -> książę, imie -> imię, xięży -> księży, xiężyc -> księżyc, exorcyzmem -> egzorcyzmem, wziąść -> wziąć, nóci -> nuci, ukłóje -> ukłuje, puhacz, puha -> puchacz, pucha, puhar -> puchar, chałastra -> hałastra, półki (wojsk.) -> pułki, tłómoki -> tłumoki, zwyciężcą -> zwycięzcą, nócić -> nucić, stróny -> struny, nótę -> nutę, chróściany -> chruściany, chróśtniak -> chrustniak, fórta > furta, tłómaczyć -> tłumaczyć, tentęt -> tętent, massony -> masony, klassa -> klasa, fossa -> fosa, bióralista -> biuralista; ujednolicenie: czyńsze -> czynsze. Ponadto: zmieniono cudzysłowy, uzgadniając zapis ze standardami WL; jednolicono dopiski, podtytuły i zapis dat powstania przy poszczególnych utworach, usunięto skróty ,,D." (dnia). Poprawiono błędy zródła. W gawędzie O skarbcu zaklętym: złołe -> złote. W gawędzie Zaścianek Podkowa: wierzór -> wieczór. W wierszu Do J. I. Kr.: dzisaj -> dzisiaj, rozęrwie -> rozerwie. W wierszu Niewinnej duszeczce: niewinątko -> niewiniątko. Błogosławiony Sadoch Legenda krajowa z 1260 r. I Polską słońce poranne płynie ---/ Nie nad żyznémi pola rozłogipłynie (...) nad (...) pola rozłogi --- dziś z N.: nad rozłogami.,/ Bo same pustki, trupy, pożogi,/ W błogosławionéj Piastów krainie, ---/ Bo plenneplenny --- dający duży plon; płodny. niwy, zamożne wioski,/ Bogate miasta kwitnącej Polski,/ Nawiedził srogi miecz kary boskiéj/ Wróg chrześcijaństwa, zbójca mongolski./ Kędy przeleci Tatarzyn dziki,/ Szlak swój naznacza krwi polskiéj falą,/ Co noc to szérzej łuny się palą,/ Co dzień straszliwsze rozpaczy krzyki;/ Już na popiołach zielsko zarasta,/ Już kości trupów w polach bieleją,/ A jeszcze nowe wioski i miasta,/ Kąpią się we krwi i popieleją. ---/ Wróg swe zagonyzagon --- tu: oddział wojsk tatarskich. daléj zapuszcza,/ Morduje, więzi, łupi, bezcześci,/ A jak donoszą codzienne wieści,/ Że już w Lublinie pogańska tłuszczatłuszcza --- pogard.: tłum.. ---/ Niepłonneniepłonny --- tu: nie bez pokrycia, mający uzasadnienie. wieści popłoch rozszérza ---/ Zwiastuny nieszczęść lecą przed wrogi,/ I można szlachta, i kmieć ubogi,/ Tłumem się sparlisparli się --- tu: stłoczyli się, zebrali się. do Sandomiérza;/ Bo w Sandomiérzu pewniejsze wsparcie,/ Zamek kamienny, wysokie wieże,/ Gruby ostrokółostrokół --- palisada; daw. ogrodzenie o funkcji obronnej, zbudowane z zaostrzonych na końcach, gęsto obok siebie wbitych w ziemię bali drewnianych. warownię strzeże,/ A zbrojny zastęp stoi na warcie. ---/ Dzielnych łuczników skaliste łona,/ Zniosły miecz Niemca, Litwina topor,/ Oni Tatarom postawią opor,/ W nich cała ufność, cała obrona. II Nad Sandomierzém poranek płynie --- / Ale tak cicho, tak głucho wszędzie,/ Że w całém mieście, w całej krainie,/ Z żadnéj się piersi głos nie dobędzie ---/ Tak głucho w mieście w porannéj chwili,/ Że ci co bramy zamkowéj strzegą/ Mogliby słyszeć szelest motyli/ I liczyć bicie serca własnego. ---/ Jeden głos tylko, jeden ślad ludzi, ---/ Dzwonek kościelny milczenie budzi. ---/ Rój Domiénika zakonnych braciDomiénika zakonni bracia --- dominikanie./ Niedawno jeszcze w tych stronach gości,/ A już sercami narodu włada;/ Już lud cudowne rzeczy powiada:/ O białych szatach, świętéj postaci,/ Nauce, cnotach i pobożności./ I teraz nawet Pańscy kapłani,/ Gardząc odważnie postrachgardząc (...) postrach --- dziś: gardząc postrachem. powszedni,/ Co się wokoło rozchodził wszędy,/ W bezludném mieście zostali jedni/ I w swoich celach modłom oddani,/ Sprawują śmiało święte obrzędy. ---/ Dzwonią na jutrznię --- i całą rzeszą/ Na ranne modły do chóru śpieszą ---/ Każdy z różańcem, z księgą, schylony,/ Z okiem pobożnie utkwioném w ziemi,/ Młodsi po przedzie, starsi za niemi,/ A daléj, starzec, ich przełożony. ---/ Imię mu Sadoch --- i lat już wiele,/ Jak nosi szatę swego zakonu,/ Jak niesie modły do niebios tronu,/ I ostrą włosieńwłosień --- włosiennica; ubiór z szorstkiego materiału, stosowany w średniowieczu dla ,,umartwienia" ciała, co miało być wyrazem lekceważenia (czy wręcz tępienia) cielesnej, materialnej sfery bytu na rzecz gloryfikacji sfery duchowej, niematerialnej. nosi na ciele. ---/ Z młodu wiódł żywot nie mniéj surowy,/ Bo dzieląc Jacka z Czesławem trudyJacka z Czesławem trudy --- dominikanin św. Jacek wraz z bł. Czesławem i innymi braćmi zakonnymi-misjonarzami został posłany w 1221 r. przez św. Dominika, by nawracać ludy słowiańskie.,/ Przebiegał boso pogańskie ludy,/ I szczepił u nich krzyż Chrystusowy. ---/ A choć mu teraz prace i lata/ Zbieliły brodę, zorały czoło,/ Gotów by jeszcze pobiec wesoło,/ Ogłaszać wiarę na krańce świata. ---/ Ale starszyzna wolą niepłonnąniepłonny --- tu: uzasadniony, niebezpodstawny./ Dała mu w rządy karność zakonną. ---/ Czterdzieści dziewięć zakonnych celi,/ Tyleż w nich braci --- w ustawach ściśli,/ Może ni jednéj światowéj myśli,/ Może jednego grzechu nie mieli ---/ Bo pod świętego starca rozkazem,/ Zajęci pracą swojego stanu,/ W postach, modlitwie, ostréj pokucie,/ Tłumili każde ziemskie uczucie,/ A duch każdego był świętym w Panu. III I otoż wszyscy z świętym wyrazem/ Zasiedli w chóru ciemném sklepieniu, ---/ Wszystkie się oczy wzniosły do nieba/ I wszystkie usta zabrzmiały razem:/ «Boże! pośpiesz się ku wspomożeniu,/ Panie, ratunku Twego nam trzeba!»/ I daléj modły wyznawców Pańskich/ W jedno donośne spłynęły brzmienie,/ Czterdzieści dziewięć głosów kapłańskich,/ Jak gdyby jednéj piersi westchnienie,/ Bo ich uczucia w jedno się zlały,/ Jedna w nich żądza --- niebieskiéj chwały./ Zmilkła na chwilę cała gromada/ I wedle ustaw, najmłodszy z grona/ Czyta tych świętych Pańskich imiona,/ Których pamiątka dzisiaj przypada:/ Miał już zakończyć --- cóż to? błąd oka?/ Zdjęła go trwoga, przytomność traci,/ Widzi w swym ręku cud oczewistyoczewisty --- dziś: oczywisty.,/ W księdze, gdzie czytał, napis ognisty:/ «Dziś w Sandomiérzu męka Sadoka,/ A z nim czterdziestu dziewięciu braci»./ Przeczytał słowa --- «Cóż to on gada?» ---/ Woła z podziwem cała gromada:/ I wszyscy śpieszą oglądać głoski,/ I wszyscy widzą wielki cud boski:/ Wtém znikły z karty wyrazy wieszczewieszczy --- proroczy.,/ Jak sługi Boże poniknąćponiknąć --- poznikać. miały ---/ I znowu w chórze modły zabrzmiały/ Jeszcze gorętsze i szczérsze jeszcze ---/ Po modłach Sadoch z twarzą radośną/ Do najmłódszego przyszedł kapłana,/ I pełen skruchy padł na kolana,/ I świętą spowiedź odprawił głośno./ Potém każdemu bratu kolejąkoleją --- tu: kolejno.,/ Rozwiązał grzechy, udzielił rady,/ Pokrzepił wiarą, wzmocnił nadzieją,/ I świętym chlebem Pańskiéj biesiady ---/ I znów przed Zbawcy klękli obrazem,/ Jak niegdyś Chrystus za dusze zbójcze,/ Święci wyznawcy wołają razem:/ «Nawróć ich Ojcze! przepuść im Ojcze!» IV I otoż wieczór, już po nieszporzenieszpór a. nieszpory --- nabożeństwo wieczorne (ostatnie w ciągu dnia) w kościele katolickim.,/ Sadoch ze swemi w środku kościoła/ Klęczy na ziemi, do Marii woła,/ I pieśń Maryi nuci w pokorze: Pieśń Zawitaj Królowo, o Matko i Pani!/ Zawitaj o nasza nadziejo!/ Do Ciebie Adama synowie wygnani,/ Z ziemskiego padołu, ze łzawéj otchłani,/ Wzdychają i gorzkie łzy leją. ---/ Nam serce obsiadły i kolce, i ciernie,/ I burze szaleją, i gromy w nas biją,/ Zwróć ku nam Twe oczy! o zwróć miłosiernie!/ Pośpiesz nam ku wsparciu Maryjo!/ ........................................ V Wtém z trzaskiem wróta kościelne pękły,/ Tatar, co wyszedł zwycięzcą z bitwy,/ Wyrznąwszy w zamku naród przelękły,/ Wpadł z dzikim wrzaskiem na dom modlitwy;/ Jedni już łupią ołtarze Boże,/ Drugich zbójecka wściekłość rozżarza,/ I utłuszczone krwią Polską noże,/ Wpychają w piersi sługom ołtarza./ Tryskają z piersi krwawe fontanny,/ I białe szaty szkarłatem broczą,/ Święci pod noże idą ochoczo,/ I kończą pieśnią Maryi Panny: ......................................../ A owo po ziemskiém wygnaniu tułaczem,/ Gdy pójdziem na wieczność służebną gromadką,/ Niech Jezus nad naszym zlituje się płaczem,/ Niech Jego najświętsze oblicze obaczym,/ Ukaż nam Twe Dziécię o Matko! ---/ Na łonie Jezusa, światłością odziani/ Odetchną strapieni, umarli ożyją,/ Lecz módl się za nami o Matko, o Pani!/ O słodka Dziewico Maryjo!...Dziś w Sandomiérzu męka Sadoka, a z nim czterdziestu dziewięciu braci (...) --- Kościół rzymski beatyfikował męczenników sandomierskich, a papież Bonifacy VIII na prośbę Bolesława Wstydliwego i Prandoty biskupa krakowskiego, przywiązał do ich grobów pewne odpusty. 12 września 1845