Sosnowski, Andrzej Esej o chmurach Kozioł, Paweł Szejko, Jan Choromańska, Paulina Kopeć, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska Współczesność Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sosnowski-esej-o-chmurach Andrzej Sosnowski, Pozytywki i marienbadki, Biuro Literackie, Wrocław 2009. Licencja Wolnej Sztuki 1.3 http://artlibre.org/licence/lal/pl/ xml text text 2017-07-17 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5767.jpg Fire, Jannis@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5767 Andrzej Sosnowski Życie na Korei Esej o chmurach Fragmenty obcych światów i te znane światy/ w epizodach obłoków, co uczą bierności i/ wrażliwość na szczegół: ,,zapach słoni po deszczu",/ cienie chmur i woń światła na mokrych źdźbłach trawy,/ mądra, dziecięca radość skryta we wzruszeniu,/ z jakim podsłuchałeś piękne, obce nazwy,/ góra Hancock, Wahiti Rangers, miejsca objawień?/ ,,Powinniśmy naszej mowie nadać obce brzmienie --- / ludzi olśniewa to, co przybywa z daleka"./ A kiedy w letni ranek pijesz piwo w barze/ i cieszysz się, że są tęgie beczki, grube kufle/ strzelające w blat, błyszczące pipy i mistrzowie/ nalewania, i piana, którą można kroić żyletką/ lub zdmuchnąć jak obłok dmuchawca --- / pomyśl o chmurach, podnieś wzrok i długo/ patrz w chmury, aż zakołysze się świat./ ,,Jaki będzie miał smak ten nowiutki świat?"/ Uderza do głowy jak piwo w upalny dzień./ Gorycz, słodycz, gorycz i ulga radości/ jakbyś słońce jak akron zażył i gardło wyleczył/ spuchnięte od nadmiaru oczywistych kwestii --- / precz od wszystkich słońc, a zostają chmury,/ wstęgi, kłęby pary i formy powietrza/ o ruchu tak pozornym i zawsze w milczeniu,/ najpierw światło i wiatr, a potem koniecznie obłoki/ nie jako dekoracja lecz proste przesłanie./ Chmura przyszła mi na myśl i zaćmiła grzechy./ Oko musi porzucić ostre kontury rzeczy/ i spocząć w wiedzy przestronnej, oddechu obłoków./ ,,Trzy dni brnęliśmy przez gęste opary,/ szron kleił oczy i mroził oddechy,/ choć słońce stało tuż za ścianą bieli./ Szliśmy po grani, a potem po tęczy/ niby na nartach wprost na łeb na szyję/ przez strugi blasku zjeżdżaliśmy chyżo/ w szyby powietrza, by upaść za chwilę/ w kołdry ze śniegu, co kaleczą ręce./ «Poznaj fizykę tych kopalni wiatru»,/ rzekł Mistrz, wylazłszy spod białego puchu,/ «wszak każda rzecz ma miarę, liczbę, wagę./ Kropelki wody i kryształki lodu,/ zmrożenie pary i jej kondensacja,/ wślizg mgły ku niebu, oto tajemnica/ wielkich pejzaży sadów troposfery./ Stratus, Cirrus, Nimbus są niby owoce/ i tłusty Cumulus plus modyfikacje,/ Cumulonimbus albo Cirrostratus./ Innymi słowy: kłębiaste, pierzaste,/ brzemienne deszczem lub złożone z warstw,/ wysokie, niskie, jak góry lodowe,/ ślubne welony lub ławice ryb./ Lecz strzeż się gry kształtów i zwodniczych barw,/ aby twój umysł nie był jako chmura/ lub gwiezdny pył z głębi stratosfery --- / obłok świecący bądź iryzujący./ Wspomnij Hamleta: niejednego chmury/ zwiodły z drogi na dzikie manowce»". Jako pierwszy Luke Howard ponazywał chmury,/ Goethe, Dahl, Constable przejęli naukę,/ lekkomyślny Forster badał je w balonie,/ Thomas Ignatius Maria, wydawca Katulla./ A wcześniej wielcy Francuzi, Deluc i Bertholon./ Goethe prosił Prellera o szkice obłoków/ i mówił w Marienbadzie: ,,chcę poznać ruch myśli"./ Gilbert White pisał ,,Natural History of Selborne"./ Constable darzył uczuciem błogie peryferie/ i tak to się zaczęło, od bylejakości --- / ,,moja sztuka znajdzie temat pod każdym/ żywopłotem", żyję w sąsiedztwie chmur,/ oswajam obłoki. ,,Wiele nieb zrobiłem/ i świetlnych efektów", bo czym innym ziemia/ jeśli nie podstawą, marginesem tej rzeźby,/ niewielkim ułamkiem --- 7/8 to chmury, czubki drzew/ i chmury, wąski pas ziemi na dole/ a reszta to chmury. Malował wibracje powietrza,/ aby ćwiczyć pamięć, rozwieszał ptaki w obłokach,/ aby ocalić znaczenia, a przecież mówiono w Paryżu,/ że jego obrazy ,,nie znaczą", w Anglii,/ że są ,,bez duszy". Naprawdę są bez duszy --- / naukowe, przypadkowe, oschłe prezentacje/ bez krztyny ludzkiej treści, w nieznanym języku,/ percepcje bez refleksji i przesądu nastroju --- / nie są konkluzją konkluzji, ale ciągiem wrażeń,/ inspiracja, medium, efekt łączą się w jednym obrazie/ w chwilowym bezruchu, w arbitralnych ramach,/ które wystarczy odjąć, by chmury ruszyły na przełaj/ i rozniosły ten świat. Słaniał się z pożądania./ ,,Zerwać zasłonę zażyłości z rzeczy, obnażyć/ ich piękną obcość i odmienność --- te srebrne chmury --- / aż nie mogę pisać --- jak często wzdycham,/ pragnąc ich białej ciszy i czułej procesji dni/ jak marszu obłoków, bo chodzi o jakość dni,/ ojakość pogody ducha". Bywają lżejsze niż cień,/ wątlejsze niż mgiełka na lustrze. ,,W południe/ błyszczące chmury pełne deszczu i gradu/ smagają biczami cienia lasy, łąki, wzgórza,/ wyostrzają zieleń i żółtości". Czy chciał namalować/ historię naszego klimatu? ,,5 września o 10 rano, 1822,/ bystry wiatr ze wschodu --- bardzo jasne chmury/ mkną tuż nad ziemią i te groźne kłaczki/ zwane przez żeglarzy złymi zwiastunami. Coś/ wisi w powietrzu. Uwagi o chmurach/ złożę w spójny wykład: wygłoszę go w Hampstead/ latem przyszłego roku". Niestety, tekst odczytu/ gdzieś się zawieruszył. Przyszłość szumi spiętrzona przed pustką jakiegoś dzisiaj,/ formacje chmur na niebie jak boskie graffiti/ zwiastują jakieś jutro boskiej meteorologii. Nasza gnoza/ zaczyna nabierać rumieńców --- jedna, dwie idee ---/ pies, przewodnik, laska --- wystarczą, by obrać kurs/ i to jeszcze jaki. Wiesz już teraz, Constable?/ Kurs zupełnie dowolny poprzez kontemplacje/ chmuroobrazów wiedzy, bo po geologii,/ po archeologii i po filologii meteorologia/ bierze górę --- bujamy w obłokach. Spójrz/ jak dryfujemy w stronę nowej ery,/ niektórzy idą tyłem, inni mrużą oczy i nikt/ dobrze nie widzi, ale słońce rośnie/ aurą, łuną blasku obcy smak nadając/ rzeczom i uczuciom, zwłaszcza nadużyciom/ tej nowej radości, której przykazaniem:/ nie dramatyzuj chmur, wszak grecka tragedia/ nie ma nic wspólnego z tym hedonistycznym kaprysem/ niebieskich migdałów, obłoków --- piosenki pękają jak race,/ fajerwerki, błyskawice, barwne odłamki wzruszeń/ pełgają nocami po niebie na przyszłą pogodę./ I chyba można wreszcie usiąść przed telewizorem/ z ulgą zamknąwszy książkę lub patrzeć przez okno/ z czułym zrozumieniem, albo iść do pracy,/ napić się z kolegą, pójść na festyn, słowem,/ zamknąć sprawy, oddać się komuś dla hecy,/ krawat mieć ślicznie zapięty i wszystko/ wedle pozorów tłumaczyć, nie ceniąc niczego,/ co nie jest przyjemne. Ciało/ to ostatnia przykrość, od czasu do czasu, uwikłane/ w algebrę potrzeb niby wieczny uczeń/ dalej w podstawówce, choć dorosła dusza/ przestudiowała wszystkie fakultety, uschła/ na tycią łupinkę, w której niby próchno/ tli się leniwie wonna miazga wrażeń/ równie jałowych, co ekscytujących/ i bezosobowych. Kto handluje duszą?/ Historia, religia, poeci, ci, co miotają znaczenie/ w spazmach bezsilnej powagi, lecz oto kończy się feta,/ po uczcie zmywanie znaczeń, służba myszkuje wśród resztek./ Gaśnie noc, gwiazdy odchodzą w niepamięć,/ rzeczy kwitną do wewnątrz mową niepojętą,/ kwiaty nic już nie mówią i milkną mornele./ I tylko ten wiersz jest anomalią w naszym gorącym klimacie/ przestróg, egzorcyzmów, przykazań. Idź, idź/ dokąd poszli tamci, w grób usypany w powietrzuIdź, idź dokąd poszli tamci, w grób usypany w powietrzu --- jednoczesne nawiązanie do Przesłania pana Cogito Zbigniewa Herberta i Fugi śmierci Paula Celana.. Może już dorastamy do niuansów powietrza./ Pomyśl o obłokach, o tych, co idą przez życie/ swobodni jak chmury, mistrzowie sprezzaturysprezzatura (wł.) --- termin z Dworzanina Baltasara Castiglione, oznaczający swobodę, lekkość i działanie w taki sposób, jakby wykonywana czynność nie wymagałą wysiłku. --- / Petroniusz, Mercutio, w pantomimie rozkoszy --- / ,,oby śmierć, choć wymuszona, robiła wrażenie/ przypadkowej". Piękne spektakle samobójstw/ pośród nieważnych rozmów, urok dezynwoltury --- / ,,dał sobie przeciąć żyły nie mówiąc nic poważnego"./ Tyle Tacyt. Chodzi o tlen dla ducha. Rozkosz,/ smagły mistrz z Grecji, czułe pożądanie,/ nie czarny wiatr z piekła, ale przyzwolenie/ na lot serca w pochmurne niebo wrażeń wolne/ od władczych fabuł celu i którejś przyczyny,/ z dala od ludzi ciężkiego ducha i ciała/ zgubionych w labiryncie z pojedynczym środkiem --- / jakąś gołą Ariadną, krzyżem, smokiem, potworem/ polityki, snami o wojnie, wiecu, tych jednoznacznościach,/ które w każdej chwili mogą nastać jak rządy/ Franciszka Józefa. Labirynt jest acentryczny/ nawet tutaj, w Polsce. Baw się i trzymaj fason,/ zadzwoń pojutrze wieczorem --- / ,,Tu Mistrz mi przerwał, pokazując dłonią/ promienny pochód ciężkich cumulusów/ i rzekł ze smutkiem: «Kopalnie powietrza/ to szyby głosów, chóry słów zwietrzałych,/ co wrócą deszczem --- zbyt ciężkie, by fruwać,/ wejdą w krew żywych. Die Rede geht herab,/ denn sie beschreibtDie Rede geht herab, denn sie beschreibt (niem.) --- mowa się zniża, ponieważ opisuje (Johann Wolfgang Goethe).. W kłębach, które widzisz/ są piętra sonetów, ody i powieści,/ zuchwałe rytmy, ronda i kancony;/ ten wiotki cirrus to dusze scholiastów./ Od pierwszej chwili oddychasz słowami,/ obieg słów szczelny, oto tajemnica/ ludzkich poruszeń; tak lalka na sznurku/ uciesznie drży, jak my na błahych słowach./ Wszystko to cytat, obłok cudzej mowy,/ słowa, co padły i myśli zwietrzałe,/ lustrzany obraz nieszczęsnego świata/ w lotnych chmurach: wieczna spekulacja»./ Gdy kończył mówić, całe białe pole/ drgnęło tak mocno, że kiedy przypomnę,/ dziś jeszcze dusza kąpie się w mozole./ Z ziemi łez wianie buchnęło ogromne;/ przeleciał po niej gromu błysk czerwienny,/ i omdlały mi zmysły nieprzytomne --- / i padłem, jako pada człowiek sennyGdy kończył mówić... jako pada człowiek senny --- zakończenie III pieśni z części ,,Piekło" Boskiej Komedii Dantego w tłumaczeniu Edwarda Porębowicza.".