Sommer, Piotr Spóźniony list Kozioł, Paweł Szejko, Jan Choromańska, Paulina Kopeć, Aleksandra Fundacja Nowoczesna Polska Współczesność Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów autora. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sommer-spozniony-list Piotr Sommer, Po ciemku też (wiersze z książek), Wydawnictwo Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i Centrum Animacji Kultury w Poznaniu, Poznań 2013. Licencja Wolnej Sztuki 1.3 http://artlibre.org/licence/lal/pl/ xml text text 2017-07-17 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5768.jpg Vinyl Record, Marco Verch@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5768 Piotr Sommer Pamiątki po nas Spóźniony list Och, dziadku César,/ dlaczego nie poczekałeś na mnie?/ Wystarczyłoby jedno spojrzenie dziecka/ i wiedziałbym dzisiaj, że mogę, że mam prawo/ przypominać sobie twoją twarz, bo ją widziałem naprawdę/ Zdjęcia są stare i martwe,/ a opowiadania matki coraz rzadsze./ Wystarczyłoby jedno zdanie,/ powtórzono by mi je, na pewno. Wiesz, wuj Marcel, kiedy tam byłem/ pierwszy raz, narysował mi całe drzewo genealogiczne/ (ja też chciałem mu narysować,/ ale było mi wstyd: mama, babcia ---/ babcię zresztą miał, bo była twoją żoną ---/ ojciec, i Chaim, i Fajga, jego rodzice,/ o których, podobnie jak o nim, nic nie wiem do dziś/ --- i to wszystko), a ja patrzyłem i patrzyłem/ zdziwiony, że znalazłem się na tej/ dużej kartce, tuż pod mamą/ i że w jednej rodzinie/ może być tyle ludzi. Ty byłeś oczywiście o wiele wyżej i głębiej./ Wszyscy mówili o tobie/ z szacunkiem i miłością, i czułem/ że miałeś artystyczną duszę,/ i byłem dumny. Myślę, że w porządnej francuskiej rodzinie/ w tamtych czasach ożenić się/ z Żydówką też nie było łatwo,/ i to w dodatku w kraju/ z którego został tylko język/ (chociaż przyjaciel mówi/ że tylko forma ,,pan" i ganki)./ Mama opowiadała, że były dwie/ uroczystości ślubne --- cywilny/ nie był chyba jeszcze zbytnio popularny? ---/ ach te kompromisy dla wspólnego dobra/ i niezadrażniania stosunków, co?/ A jak wróciłeś z wojny to podobno/ kazałeś babci zrobić jajecznicę z dwudziestu jaj./ Zawsze mi to okropnie imponowało. Myślę, dlaczego ty,/ a nie ten drugi, ojciec ojca,/ o którym nie wiem nic zupełnie ---/ nie wiem, czy można o kimkolwiek/ tak bardzo nic nie wiedzieć --- ponad to/ że żył, miał żonę, imię i nazwisko,/ i że musiał coś robić./ A więc byłoby nawet łatwiej/ pisać o nim, do niego, niż do ciebie./ Mógłbym się stworzyć, wybudować od początku./ To by dopiero były emocje! Czy Łódź wtedy też była taka ponura?/ Wziąłbym cię oczywiście tutaj, do Otwocka,/ i pokazał dokładnie to miejsce/ gdzie nie ma nic do pokazania, opowiedział./ Może i stąd się wszystko wzięło: nie było gdzie/ iść, co oglądać, trzeba było siedzieć po domach,/ co najwyżej patrzeć przez okno ---/ pięćdziesięcio-, sześćdziesięcioletnie drewniaki, jedno dwa/ piętra trzeszczących schodów, na podwórkach otwarte/ doły i zdechłe koty, i piłka, która zawsze wpada dzieciom/ do śmieci, trochę obdartych sosen, kałuże, albo ciemne/ wyschnięte plamy po kałużach, bielizna na sznurku. To/ wszystko --- przez okno, a w środku/ kaflowy piec, łóżko, kwadrat piwnicy na podłodze i zbrą-/ zowiałe pasmo słońca, co usiadło pod szafą; kurz. Moi tutaj przyjaciele nic o tobie nie wiedzą,/ a może i wspomniałem kiedyś/ o legii honorowej, wąsatym lieutenant, Verdun i Sommie,/ ale to najwyżej raz i pewnie tylko jednemu albo dwóm,/ nie pamiętam komu./ A jeśli nawet coś z tego zapamiętali,/ pewnie myślą, że chciałem się pochwalić, kto wie?/ A może naprawdę to jest dorabianie sobie genealogii? Najbardziej to mi potem było wstyd/ że nie nauczyłem się twojego języka./ Może mama zaczęła mnie uczyć za wcześnie,/ kiedy wolałem wziąć przylepkę/ i iść na podwórko (czy tak już musi zostać?/ Colette raz powiedziała, że mógłbym mówić/ całkiem dobrze). Na podwórku dzieci/ też mi o tym przypominały, wołały/ piot-huź, piot-huź, jakby wiedziały/ i koniecznie chciały się tym ze mną podzielić,/ że przyjechałeś z Francji. Ale wkrótce/ zrozumiałem, że szło o inny kraj,/ to znaczy o innego dziadka./ (Nie wiem, jak to się stało, że one/ wiedziały wtedy o tym lepiej ode mnie. )/ Ale nie chcę winić matki, sam/ zmarnowałem jeszcze niejedną okazję. Och, dziadku César,/ dlaczego nie poczekałeś na mnie?/ Twój prawnuk nie ma jeszcze trzech lat,/ a jednak gdybym teraz umarł, chyba by/ pamiętał już coś ze mnie./ Więc wystarczyłoby chociaż kilka lat/ życia więcej, zupełnie nowy świat/ którego musiałbyś się znowu uczyć,/ te dziesięć lat, powiedzmy: koniec wojny,/ Stalin, a w domu/ zięć, który nie skończył bodaj czterech klas/ w chederze, kuśnierz, i wreszcie ja,/ w siedem lat po twojej śmierci./ o wykształceniu ojca mama wolała mi/ nie mówić, było jej wstyd,/ przed tobą wstyd być może byłby jeszcze większy./ Babcia nie lubiła go podobno,/ ja nie mam stosunku, nie wiem/ czy tylko sami ludzie ponoszą winę/ za nieszczęśliwe małżeństwa./ (Pamiętam, raz mi zrobił kogel-mogel,/ ale obiecał dać, gdy powiem, że wolę go od matki,/ nie wiem, czy ona to pamięta,/ ja pamiętam ten wstyd.) Jest maj, parę dni temu spadły/ pierwsze większe deszcze./ I nawet każda kropla ma swoją prehistorię,/ która pozwala jej przybrać własny kształt./ Wiesz, czasem mi się zdaje, że jestem/ zbitką gestów, które mnie przekonały,/ słów, które jakimś cudem zapamiętałem/ i czym prędzej schowałem do ręki/ żeby nie uciekły, i paru milczeń/ których nie umiem. Po co ja to robię, no właśnie, po co?/ W gruncie rzeczy nie ma mnie/ dla ciebie jeszcze bardziej niż ciebie dla mnie,/ choć ja przynajmniej wiem, że byłeś/ i że umarłeś./ Po co ja piszę ten list, ten wiersz, to czy ja wiem co,/ który chce mnie otworzyć z kilku stron/ jednocześnie. Być może on powinien/ znaleźć sobie jeszcze tylko jakiś naturalny koniec/ i nie marudzić dłużej. Zawiesić cię w ramce/ wspomnień na ścianie,/ jako twój domniemany portret/ (razem z tą jajecznicą z dwudziestu jaj, powiedzmy,/ czy inną wyłudzoną historyjką),/ ale on nie chce, on chce przez chwilę jeszcze/ kontynuować temat, jakbyś naprawdę był/ tylko literackim pretekstem, na tyle/ pojemnym, by mówić o wszystkim. Wiesz, przejeżdżałem dzisiaj/ obok babci, to znaczy obok was/ ja (wybacz, ale dopiero teraz/ uzmysłowiłem sobie, że jeśli groby/ nie zostały pomylone, jesteście tam razem),/ było już ciemno, wziąłem taksówkę,/ żeby zdążyć na sen dziecka,/ którego nie widziałem tydzień./ Jechałem wzdłuż muru/ oddzielającego martwych od żywych/ i nie wiedziałem, czy wierzyć/ w życie pozagrobowe, czy nie./ Czy to na pewno nasze dzieci/ przenoszą nas dalej? Jakiś ślad/ powinien zostać odciśnięty,/ choć pewnie można by zapytać --- po co./ I co to znaczy być wiernym sobie? Za chwilę mam lekcję konwersacji/ i powinienem wymyślić temat do rozmowy,/ bo to już czerwiec i uczniowie/ chcą się dostać na studia./ Czy ty lubiłeś prywatne lekcje, te panienki/ przychodzące do ciebie do domu --- teraz/ zdaje się ulica Więckowskiego, a wtedy jak? ---/ Czy miałeś dla nich swój prawdziwy uśmiech, czy lekcje/ to byłeś naprawdę ty? Co za traf, że robię to samo!/ (czy ty też musiałeś to robić?)/ Owszem, uśmiecham się,/ żeby nie wyszło całkiem źle, i zbieram, zbieram/ wszystkie preteksty do wyduszania słów,/ powody do rozmowy, na ciężkie chwile ciszy./ Pamiętam, że pisałem na ten temat wiersz,/ który nie wyszedł. Ostatnio ---/ ale już spieszę się trochę --- piszę/ tylko wtedy, kiedy powinno wyjść,/ albo gdy nie wiem, co wyjdzie, z ciekawości./ Ale czy ja naprawdę jestem mną? I patrz, tyle myślałem o tym,/ a to się samo kończy.