Słowacki, Juliusz Odpowiedź na ,,Psalmy przyszłości" (Ujęcie wcześniejsze) Sekuła, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odpowiedz-na-psalmy-przyszlosci-ujecie-wczesniejsze http://polona.pl/item/524968/4/ Juliusz Słowacki, Dzieła Juliusza Słowackiego. Pierwsze krytyczne wydanie zbiorowe, t. I., Wiersze drobne, wyd. Bronisław Gubrynowicz, Lwów 1909 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2009-07-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1519.jpg Frame, seyed mostafa zamani@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1519 DCA 6RA FS.DL-PL 1DTP 3MN Juliusz Słowacki Odpowiedź na ,,Psalmy przyszłości" Wiersze Juliusza Słowackiego opublikowano na podstawie: Juliusz Słowacki, Dzieła. Pierwsze krytyczne wydanie zbiorowe, t. I, Wiersze drobne, wyd. Bronisław Gubrynowicz, Lwów 1909. Przy redakcji uwzględniono wersje tekstu (w tym podział na strofy) w innych wydaniach. Tekst uwspółcześniono w zakresie: interpunkcji, pisowni łącznej/rozdzielnej (np. zato- za to; niepotrzeba - nie potrzeba), pisowni wielką/małą literą, pisowni partykuł, ubezdźwięcznień (np. z pod - spod; blizki-bliski), fleksji (usunięto é z wyjątkiem wyrazów tworzących rym w brzmieniu zmienionym przez é; poza tym np.: niemi-nimi, rozwahanem-rozwahanym), pisowni joty (uwzględniono jednak brzmienie wyrazu ze względu na rytmikę wiersza, np. milijony, dyjamenty). Pozostawiono (niekiedy przywrócono) niektóre charakterystyczne dla epoki i autora, niestosowane współcześnie formy (np. źrennica, przeklęstwo, spiemy, korónki, choralnie), w razie potrzeby opatrując je stosownymi przypisami z myślą o czytelnikach w wieku szkolnym. w serwisie wiersz jest juz opublikowany ale w niepełnej formie, czy podmieniamy? M.N.http://www.wolnelektury.pl/katalog/lektura/odpowiedz-na-psalmy-przyszlosci.html - podmieniamy i publikujemy dwie wersje: ujęcie wcześniejsze i późniejsze; to, co już było na stronie było mieszanką dwóch wersji.[Ujęcie wcześniejsze] Niewola, CnotaPodług ciebie, mój szlachcicu,/ Cnotą naszą --- znieść niewolę./ Ty przemieniasz ziemską dolę/ W żywot ducha na księżycu;/ Lud, Czyn, NaródGłosem dziecka wołasz: Czynu!/ Czynu --- czynu naród czeka!/ Lecz ty wiesz, bez ducha gminu/ Jaka słaba pierś człowieka.../ A ty, który budzisz czyn,/ Gdy spojrzałeś w ludu oczy,/ Rzekłeś, że z nich rzeź wyskoczy!!/ A kto inny jest --- niż gmin? Czyn, Lud, PrzywódcaNie tak --- nie tak, mój szlachetny,/ Bo czyn ludu nie piosenka./ To nie w herbie z mieczem ręka,/ To nie ród imieniem świetny,/ To nie pieśni próżny twór,/ To nie buntu próżna mara,/ LotTo nie chmurny lot Ikara,/ Gdzie zasługą upaść z chmur!/ To nie na słońc, gwiazd granicy/ Z kochankami mdlejąc latać,/ Włosy splatać i rozplatać,/ Tchnienie tracić w błyskawicy;/ Ale twardo, ale jasno/ Śród narodu swego stać,/ Myślą bić, chorągwie rwać,/ Świecić czynu tarczą własną!/ W drogę, choćby niepowrotną,/ Ale prostą --- naprzód twarzą,/ Z piersią czystą, choć samotną,/ Choć ją sztyletami rażą,/ Z twarzą smętną, ale białą,/ Chrystusową, choć zwiędniałą,/ A ciągnącą lud do siebie/ Niesłychanym bożym czarem:/ Takim duchem i sztandarem/ Być na ziemi --- jest być w niebie! Gwiazda, Anioł, Przekleństwo, Samotność, PrzemianaJam spróbował na mej głowie,/ Na kształt gwiazdy kałakuckiejkałakucki (daw.) --- pochodzący z Kalkuty.,/ Nosić gwiazdę myśli ludzkiej/ I z tą gwiazdą żyć surowiesurowie (daw.) --- dziś popr. forma przysłówka: surowo../ I przybiegli aniołowie,/ Aniołowie betleemscybetleemscy --- dziś popr.: betlejemscy. ---/ A odbiegli ludzie ziemscy/ I drzwi moje pożegnali,/ I przeklęli... me domowe/ Duchy --- serce --- mojęmoję --- dziś popr.: moją. głowę ---/ Każdy włos poprzeklinali.../ A jam przecie bez ich wiedzy/ I bez serc ludzkiego ciepła/ Czuł, że w żyłach krew nie krzepła./ Ani na rozstajnej miedzy,/ Która świat od Boga dzieli,/ A do przyszłych idzie światów,/ Rosło mniej tęczowych kwiatów,/ Choć suszyli ją i klęli./ I dlatego, żem się umiał/ Pohamować --- być nad zgraję ---/ Wichr przeleciał i wyszumiał,/ I legł martwy... a ja wstaję;/ Ojczyzna, Patriota, Polityka, WrógBo ojczyznę mą w łańcuchu/ Widząc, miałem tę pokorę,/ Żem żadnego nie klął ruchu.../ Czuł gorących --- bo sam gorę,/ Modlił się o czasy nowe/ I o wrogów mych zwycięstwo,/ Choć groziło mi męczeństwo/ I w sąd... mogło pójść o głowę./ Anioł, Historia, Bóg, KrewBo ty nie myśl, że z anioły/ Tylko boża myśl nadchodzi;/ Czasem Bóg ją we krwi rodzi,/ Czasem rzuca przez Mongoły!... Literat, Pozycja społeczna, UmiarkowanieA ty, jasny jakiś panie,/ Bo cię nie znam, ale słyszę,/ Słysząc twoje wierszowanie,/ Że ktoś jak perłami pisze,/ Że ktoś na kształt się proroka/ Stawia ludziom --- ale modny,/ Jak historyk świata --- chłodny,/ Obejrzawszy świat z wysoka,/ Wieszcze rymy jako cugi/ Posłał na świat równym kłusem/ I napełnił wóz Chrystusem/ Jak Owidiusz Faetonem,/ I rozesłał swoje sługi,/ Swe kolory czcić pokłonem. Honor myślom, z których błyska/ Nowy duch i forma nowa!/ Bo są światu jak zjawiska,/ Jako jutrznia są różowa,/ Jak ogniste meteory,/ Stopom ludu podścielona/ By gościńce IrydionaIrydion --- imię bohatera dramatu Zygmunta Krasińskiego, które w swym brzmieniu kryje zarówno nawiązanie do Irydy, gr. bogini tęczy, posłanki bogów, jak również do bibl. znaczenia tęczy jako symbolu pojednania Boga z ludźmi; Irydion, początkowo kierujący się żądzą zemsty na ciemiężycielach jego ojczyzny, ostatecznie doznaje oświecenia i można sądzić, że jego losem jest w przyszłości podążać za naukami Chrystusa. / Pielgrzymowi, który od nich/ Bierze ogień i kolory,/ Gdy już gwiazd dochodzi wschodnich. PoezjaTaką była dawniej dana/ Poetyczna karm dla ludu,/ Objawienie pełne cudu;/ Myśl jak mara niespodziana/ Z piersi naszej wychodziła/ Na kształt gwiazdy lub miesiąca,/ Narodowi dźwiękiem miła,/ Ludu sen wspominająca,/ To jak słońce w półobłoku/ Oczom wschodziła i rosła,/ To jak róża na potoku/ Albo lekki SylfSylf --- niewidzialny duch będący uosobieniem żywiołu powietrza; opowieści o sylfach mają źródło w średniowiecznym opisie tych istot autorstwa Paracelsusa. bez wiosła,/ Jakaś siła niewidzialna,/ Przez poetę na świat lana,/ Wolna --- jako anioł Pana!/ Silna --- jako skra zapalna! Lud, Czyn, Historia, Poeta, SzlachcicDziś co? --- Każdy wieszcz z rozkazem,/ Każdy patron... lecz za sobą;/ Nie z promieniem, lecz z wyrazem,/ Nie duch-duchem, lecz osobą;/ Kiedy gore świat cierpieniem,/ Kiedy wzbiera czynu fala,/ On się kładzie sam kamieniem,/ Na ruch ludzki nie pozwala;/ Chce zawrócić w stare łoże/ Nowe fale --- rzeki boże;/ Do zbolałych serc nie wnika,/ Gromu ludu nie ma w dłoni,/ Ale w uszy formą dzwoni,/ Albo dzwoni --- albo syka./ Jego dźwiękiem, jego mową/ Nie odetchnie pierś szeroka,/ Nie pomyśli jego głową,/ Skier nie weźmie z jego oka;/ Tylko nędzne ujrzy płachty,/ Zamiast wieszcza --- sztandar jego/ I krzyk: ,,Na Boga żywego!/ Ty, kto jesteś? nie rznij szlachty!!..."zmienić cudzysłowy na standardowe dla poezji Szlachcic, Lud, StrachKtóż i gdzie zagroził nożem?/ Któż i gdzie ci stanął sporem? ---/ Możeś spotkał się z upiorem,/ Z całym dawnym ZaporożemZaporoże --- daw. nazwa terytorium nad dolnym Dnieprem, tzw. Dzikie Pola, gdzie żyli kozacy zaporoscy, społeczność wielonarodowa zorganizowana na modłę wojskową, trudniąca się wyprawami łupieskimi; począwszy od XVI w. oddziały Zaporożców były włączane w razie potrzeby w szeregi armii Rzeczpospolitej jako płatne wojsko, częste też były również bunty kozackie przeciwko magnatom i urzędnikom państwowym; w 1648 r. wybuchło powstanie Kozaczyzny pod wodzą Bohdana Chmielnickiego (krwawe szczególnie dla osiadłej na tych terenach szlachty), które doprowadziło do zaangażowania się w konflikt Rzeczpospolitej Polskiej i Rosji; doszło wówczas do podziału kozaków zaporoskich po dwóch stronach Dniepru na promoskiewskich i propolskich; do tego właśnie konfliktu nawiązuje w tym miejscu wiersz Słowackiego.?/ Możeś widział pochód głuchy,/ Krzyki krwawe i namiętne/ I księżyce nad krwią smętne,/ I sokoły w mgle jak duchy?/ Może tobie zastąpiły/ W poprzek twojej sennej steckistecka --- a. steczka: dróżka./ Same tylko ich mogiły ---/ A ty zląkł się! --- wódz szlachecki!! --- Upiór, RewolucjaMoże tylko w noc półjasną/ Upiór taki nadlatywał,/ Strzały sobie z ran wyrywał/ I mgły krwią czerwienił własną,/ Hełm rozpalił w błyskawicę,/ Miecz potrząsnął purpurowy,/ A okropne cztery głowy,/ Jako perły zausznice/ Z twarzą nieznajomych plemion,/ Niby róże --- niósł u strzemion./ --- A ty zaraz --- w ręku kord,/ W kosach przed nim cała wieś!/ Duch ten --- krzyczysz --- jest to rzeź!/ Duch ten to czerwony mord!.../ --- Nie mord, nie rzeź: --- to z girlandy,/ Co leciała ponad Lidą,/ Jakiś sługa dziewki Wandy,/ Jakiś złoty husarz z dzidą,/ Jakiś krzyża kapłan świecki,/ Z tęczy widzeń oderwany,/ Znów powracał na kurhany ---/ A ty zląkł się! --- syn szlachecki!! --- Duchy lecą i nie giną ---/ Czasem pełne słów czerwonych:/ Czy ty jeden z przestraszonych/ Ręką rzezi --- gilotyną?/ Skądże taka w tobie trwoga/ I od ludu rów i przedział?/ Prawdę mówisz?... Nie, na Boga,/ Wiem, żeś prawdy nie powiedział!/ Tylko jakieś sny czerwone,/ Zaludnione czartów gminem,/ Twych firanek karmazynem/ Owionięte, osłonione,/ Jak róż jasne --- jak sen płonepłony --- niepłodny, jałowy, słaby, mizerny.,/ Pełne, mówię, mar szkaradnych,/ Bez słońc, bez gwiazd, kwiatów żadnych,/ Przestraszyły cię, żeś krzyknął;/ ,,Stójmy tak --- na ojców kości!"zmienić cudzysłowy na standardowe dla poezji/ I twój anioł, już w przyszłości/ Zabłyśniony, --- jak sen zniknął. Naród, Szlachcic, Przywódca, ChorobaJeszcze co? ani zamachu ---/ Naród cały hasła czeka ---/ A krzyk pierwszy z ust człowieka/ Był krzyk: Stójmy! był krzyk strachu./ Bo to sen na końcu pieśni,/ Że magnaty --- kiedyś --- staną/ Z wielką tęczą chorągwianą/ Otrząśnięci z wieków pleśni,/ Z wielką myślą w sercu --- w głowie ---/ Chatom --- niby aniołowie;/ I bunt święty rozpłomienią,/ I świat cały od nich zgore.../ --- W tych magnatach serce chore:/ Wąż im sercem, a proch rdzenią!... Szlachcic, UpadekKiedyś ze sto was tysięcy/ Było szlachty z serc i z lica;/ Dziś jednegom znał szlachcica/ I kraj cały nie znał więcej./ Jeden tylko serca męką,/ Zamiarami, choć nie skutkiem,/ Wielkim, cichym, dumnym smutkiem,/ Pełną zawsze darów ręką,/ Smętną jakąś nieszczęść sławą/ Był szlachcicem --- i miał prawo.../ Dziś i ten nie został z wami/ I godności swej nie trzyma;/ Poszedł gnić między królami,/ Już go nié ma --- i was nié ma! Nie myśl, że wszystko na naszej łące/ Smutnieje, więdnie, zachodzi nocą,/ Że nietoperze ociemniające/ W powietrzu cicho skrzydłyskrzydły --- dziś popr. N. lm: skrzydłami. łopocą,/ Gdzie znajdą lampę --- skrzydły zaduszą,/ Gdzie znajdą ciepłą polską krew w żyłach,/ To ją wysmokczą --- serce wysuszą ---/ Mózg o wariackich zostawią siłach./ Nie tak, tu nie tak... jak ci się może/ Przyśniło, głośny szlachty upiorze! Matka BoskaDuch, ogień, młodość/ Orla i żywa/ Ogniem porywa/ I z ducha czerpie./ Nad nią, na sierpie/ Z blasków księżyca,/ Boga Rodzica/ W zorzy czerwonej,/ Na wywróconej/ Tęczy porannej !/ A pod nią mgła/ Z ognia i szkła/ W skrze nieustannej/ Bałwany wznosząca,/ By znieść ją z miesiąca,/ Z gwiazdami złotemi/ Postawić na ziemi,/ Ogłosić królową,/ Piękność z płomieniem w sercu, z gwiazdami nad głową. Wyszła, wyszła zza obłoku,/ Ludom się pokaże,/ I na żniwie, i na toku/ Ujrzą ją żniwiarze!/ Cała w słońcach, cała w błyskach,/ Z kwiatem złotym w dłoni;/ Pastuszkowie przy ogniskach/ Zaśpiewają o niéj!.../ Ujrzą ją na polu trzody/ I smętnie zaryczą;/ Zadrżą drzewa, staną wody,/ Sny z niej tęcz pożyczą!/ I zgromadzą się włódarze/ Z kosami na roli;/ Bo się w sercach --- w śnie pokaże/ Człowiek dobrej woli... Bądźże żywotniejszej cery,/ Bo cię żywym być przymuszę;/ Wygnaj z myśli MaryjuszeMaryjusze --- nawiązanie do postaci konsula rzym. Gajusza Mariusza (156 p.n.e.--86 p.n.e.), reformatora armii rzym., wybitnego wodza; kiedy w roku 87 p.n.e. wybuchła w Rzymie walka między stronnictwem optymatów i popularów, tzw. pierwsza wojna domowa, Mariusz wprowadził terror w mieście, skazując na śmierć wielu swych przeciwników polit. spośród optymatów; wówczas został ostatni, siódmy raz wybrany konsulem w 86 p.n.e.,/ CezaryCezary --- nawiązanie do postaci Gajusza Juliusza Cezara (100 a. 102 p.n.e.--44 p.n.e.), rzym. polityka, wodza i dyktatora, z którego działaniami politycznymi przyjęło się wiązać upadek republiki i początek cezaryzmu w Rzymie. i RobespieryRobespiery --- nawiązanie do postaci Maximiliena de Robespierre'a (1758--1794) jednego z przywódców rewolucji francuskiej, czołowej postaci lewicowego klubu jakobinów; Robespierre'a zwykło się uznawać za symbol krwawego terroru i dyktatury rewolucyjnej../ Z komet, z meteorów cyfer/ Czytaj przyszłość, wieszczu młody,/ Nie bądź w przyszłą noc pogody,/ Jako gwiazda zła --- Lucyfer,/ Gdy słoneczny wóz wyciąga,/ Jak pies --- węża mając szyję,/ I zła skrzy... i w oczy bije,/ I bezsennym się urąga. ---/ Bo my z bezsennego łoża/ Wzrok rzucamy gorączkowy,/ A ty łyskasz blaskiem noża,/ Dziecko lub zły duch Jehowy,/ Bo nam tworzysz czarną marę/ I w zrodzoną rodzisz wiarę. Lud, Ojciec, BógTen, kto ojcu powie: Rakaraka --- bibl.: nędznik.!/ Ten przeklęty: --- więc się bój!/ Polski lud to ojciec twój./ Zeń, jak z cierniowego krzaka,/ Gotów znowu Bóg wybuchnąć,/ Z wichru mając twarz i lice,/ I na ciebie, jak na świécę ---/ Iść --- i dalej pójść --- i zdmuchnąć! Więc się bój: --- bo nie ja grożę,/ Marny człowiek i twój brat,/ Ale jakiś straszny świat/ I widzialne światła boże,/ Z ciszą, z wiatrem i z szelestem/ Rzucające się na lud,/ Strachy, które mówią: Cud!/ Ognie, które szepcą: Jestem! Duch, Historia, RewolucjaWięc się bój: --- bo Duch się wdziera/ Zewsząd i podważa wieże./ Słaby --- mówisz --- rzeź wybiera;/ A czy wiesz, co on wybierze?/ Może ludów zatracenie./ Może nam przyniesie w dłoni/ Komet wichry i płomienie,/ W których drży król, matka roni,/ Działa, wozy, hufce, konie/ Ogień pali, ziemia chłonie;/ A nikt z mogił nie korzysta,/ Jeno wszczynający ruch,/ Wieczny Rewolucjonista,/ Pod męką ciał --- leżący Duch! Bóg, Historia, Modlitwa, NaródWe łzach, Panie, ręce podnosimy do Ciebie,/ Odpuść nam nasze winy!/ Niech będzie twoja wola na ziemi i na niebie;/ Przez nas czyń twoje czyny!/ Niechaj się twoje imię na wysokościach święci,/ Niech się święci trzy razy!/ Abyśmy już nie byli z ksiąg żywota wyjęci/ Dla naszych ran i zmazy./ Wspomnij, cośmy cierpieli pod chłostą tych mocarzy,/ A duchaśmy nie dali;/ Nie poznaliby ojce naszych bolesnych twarzy,/ Gdyby z grobowca wstali./ Gdyśmy cierpieli mocno, wołaliśmy do góry/ Jak gołębie: ,,Nie ciśnij" ---/ Duchy jak gołębice rozleciały się w chmury;/ Zatrwóż! niech wrócą!... błyśnij!/ W tej błyskawicy, Panie, ujrzym się i z daleka/ Brat pozna swego brata ---/ I wejdzie nieśmiertelność jako anioł w człowieka,/ I staniem ludem świata!... A tu niżej/ Pan poniży/ Namiętnych./ Głos uciszysz,/ A usłyszysz/ Jęk smętnych./ Zebrzydowscy/ I Zborowscy/ W czerwonych deliachdelia --- nakrycie wierzchnie, element stroju męskiego noszony przez szlachtę pol. od XVI w., szczególnie popularny wśród husarii; rodzaj płaszcza, w odróżnieniu od kontusza nieprzepasywanego, często wykańczanego lub podbitego futrem, z kołnierzem, o luźnych, rozciętych rękawach, zapinanego na ozdobne guziki.,/ Błyskawice/ I dziewice/ W bladych kameliach./ Chór przychodzi/ Zda się w łodzi,/ O brzegi trąca./ Nad smętnemi/ Lampa ziemi/ Okrąg miesiąca./ Zegar świata,/ Ptak Piłata/ Godzinę pieje./ Strach i nudności,/ W grobach drządrzeć --- dziś: drżeć. kości,/ Bez-duch szaleje./ Duch uciska,/ Mroczy i błyska,/ Aż uzupełni/ Wiek idący,/ Bogiem błyszczący/ Jak miesiąc w pełni. W takim hymnie, wieszczu, stój;/ Bo pieśń taka pójdzie górą,/ Nad podlejszych dusz naturą/ Panująca --- boży strójstrój --- tu: nastrojenie instrumentu.,/ Do którego Bóg nagina/ Wszystkie tego wieku struny,/ Złączy dźwięki i pioruny,/ Świat, co kocha i przeklina,/ I błękitu rzuci na tła,/ Przemienioną krwawość w światła./ Anioł się z aniołem zetrze,/ Chrystus wyjdzie na ciał złamy/ I z Chrystusem się spotkamy,/ A spotkania plac... powietrze!... Przywódca, Dziedzictwo, Duch, Pozycja społeczna, HistoriaLecz dopóki ty i twoi,/ Duchem bożym nieskrzydlaci,/ Szatan, Dziedzictwo, WładzaChcecie stać na głowach braci,/ Tak jak szatan dotąd stoi/ Ciałem --- formą, która kuta/ Od tysięcy lat we świecie,/ Choć spróchniała --- duchy gniecie,/ Wyrobiona i przeżuta,/ Przeświecona piekłem mara,/ Dla was święta tym, że stara.../ Póki wy jakby z kamienia,/ A kryjący strach kobiecy,/ Opieracie wasze plecy/ O ten wiatr z gwiazd i z płomienia,/ Który się jak słońce pali/ I lud niesie, a was wali ---/ Lecz dotychczas jeszcze szczędzi/ Najpiękniejszych od zagłady,/ A nie mogąc, dusz gromady/ Przerażone z ciał wypędzi; ---/ To ja --- pomny na potrzebę/ Przyszłych ludzi, tych cezarów,/ Którym każdy stary narów/ Kładł pod nogi kamień, glebę,/ Męczenników pełną chatę,/ Swój interes i prywatę;/ To my święci, to my młodzi/ Jutrzenkami i błyskaniem/ Charonowej Twojej łodzi,/ Pełnej trupów --- poprzek staniem!