Słowacki, Juliusz Duma o Wacławie Rzewuskim Sekuła, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Ballada Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/duma-o-waclawie-rzewuskim http://polona.pl/item/524968/4/ Juliusz Słowacki, Dzieła. Pierwsze krytyczne wydanie zbiorowe, t. I., Wiersze drobne, wyd. Bronisław Gubrynowicz, Lwów 1909 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2009-07-23 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1493.jpg Roue arrière, besopha@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1493 DCA.WL-R Julisz Słowacki Duma o Wacławie Rzewuskim Po morzach wędrował --- był kiedyś Farysemfarys --- muzułmański jeździec; wojownik, którego uzbrojenie składało się z łuku, miecza i włóczni; tu: wielką literą w odwołaniu do utworu Mickiewicza o tym tytule.,/ Pod palmą spoczywał, pod ciemnym cyprysem,/ Z modlitwą Araba był w gmachach KhaabaKhaaba (z arab. sześcian) --- a. Kaaba; świątynia i sanktuarium w Mekce, najważniejsze miejsce święte islamu.,/ Odwiedzał Proroka grobowce. Koń jego arabski był biały bez skazy./ Siedmiokroć na koniu przeleciał step GazyGaza --- okręg w Afryce płn. nad Morzem Śródziemnym ze stolicą o tej samej nazwie.,/ I stał przed kościołem, i kornym bił czołem,/ Jak czynią w Solimie wędrowce. Miał drogę gwiazdami znaczoną po stepie/ I życie niósł własne w skrzydlatym oszczepie,/ BrońBłądzący po świecie zaufał w sztylecie,/ Bo sztylet mu dała dziewica. Gdy nocą opuszczał haremu krużganki,/ By odciąć drabinę, wziął sztylet kochanki;/ Choć broń była żeńska, lecz stal damasceńskastal damasceńska --- stal, z której od X do XVII w. produkowano broń białą, posiadającą niezwykłą w owych czasach jakość (dużą twardość przy jednoczesnej odporności na pęknięcia i ukruszenia); nazwa pochodzi od Damaszku w Syrii, w okolicach którego (między innymi) wytwarzano z tej stali szable i miecze; w Europie swą legendarną sławę stal damasceńska zyskała od czasów wypraw krzyżowych.,/ Hartowna --- i złota głowica. Miłość, SamobójstwoA kiedy odjeżdżał --- ta bladła i mdlała,/ O sztylet prosiła, bo zabić się chciała./ ,,Żyj długo --- bądź zdrowa, dziewico stepowa,/ Twój sztylet położy mnie w grobie. ,,Bo kiedy już przeszłość ten step mi zakryje,/ Gdy żyć będzie ciężko, to sam się zabiję,/ DuszaBo dziką mam duszę. Więc sztylet mieć muszę,/ Twój sztylet mieć muszę przy sobie". Smutnego uniosły arabskie latawce,/ Bo znikła z krużganku, bo widział w sadzawce/ Pod oknem, w ogrodzie, fal koła na wodzie/ I białą zasłonę... O LachuLach --- Lechita (potomek legendarnego Lecha), Polak.!... Ojczyzna, PrzyjacielI nocą obaczył kraj miły, rodzony,/ Gdy księżyc się wznosił na stepach czerwony./ Kwiaty, ZapachW noc nawet i ślepy poznałby te stepy/ Po kwiatów rodzinnych zapachu. A niwa mu do stóp kłaniała się złota,/ I marzył, że wierny druh wyjdzie przed wrota./ Lecz druhów nie było... Pod zimną mogiłą/ Posnęli, gdy błądził w pustyni. Więc jechał samotny, nie znany nikomu,/ Lecz jeszcze z dziedzińca, od wrót swego domu,/ Odwrócić chciał konia i jechać na błonia,/ Gdzie błądzą jak wiatr Beduini. Lecz konia podkowy rozkute od krzemion,/ I koń był zmęczony... Więc skoczył ze strzemion/ I wszedł do siedziby, bez zamka, bez szyby,/ Gdzie rosą próchniało obicie. I miło mu było, gdy ujrzał te skały/ Nad ciemnym SmotryczemSmotrycz --- rzeka na Ukrainie, lewy dopływ Dniestru, przepływa przez Kamieniec Podolski, za którym tworzy malownicze jary wyżłobione w skale wapiennej. --- gdzie orzeł żył biały/ I wił sobie gniazdo; nadziei był gwiazdą,/ Po nieba szybując błękicie. Koń, WolnośćDla konia w ogrodzie budował altany/ I żłoby pozłacał --- z kryształu dał ściany./ Przed cara żołdakiem mógł uciec tym ptakiem/ Daleko --- i wolnym być zawsze. I ludzi żałował, że żaden z nich nie miał/ Szybkiego tak konia; Car, Przemocwięc każdy oniemiał/ I był jakby głazem pod cara rozkazem,/ A były rozkazy co krwawsze. Święto, ObyczajeRaz, starym zwyczajem pomarłych już rodzin,/ Ten Emiremir (z arab. wódz, dowódca, książę) --- wysoki dowódca wojskowy w krajach muzułmańskich; także: tytuł honorowy przysługujący potomkom Mahometa, tytuł przełożonego zarządzającego prowincją z nadania kalifa. arabski w dzień Pańskich narodzin,/ Na sianie, za stołem, z przyjaciół swych kołem/ Połamał opłatek i spożył. A potem, jak przodków święcono zwyczajem,/ Wniósł toast nadziei stoletnimstoletni --- dziś popr.: stuletni. tokajem:/ ,,Żyj, Polsko, wiek sławy!" Wtem goniec z Warszawy/ Przyleciał --- zawołał: ,,Kraj ożył!" Więc Emir w stepowe zapuszcza się szlaki,/ A za nim na koniach buńczuczne Kozaki,/ W czerwieni i w bieli po stepach płynęli,/ Po smutnych kurhanach przeszłości. I cały ten szereg, błyszczący od stali,/ Zrównanym galopem jak morze się fali;/ Gdzie słychać dział huki, tam lecą buńczukibuńczuk --- drzewce zakończone grotem (a. kulą), ozdobione końskim włosiem; symbol władzy w wojskach tatarskich, kozackich i tureckich./ Jak gwiazdy z ogonem jasności. ŚpiewEmira Kozaki gdy błądzą przez wrzosy,/ Umieją pieśń dziką rozłamać na głosy./ Pieśń z echem odsyła stepowa mogiła,/ Pieśń grzmiącą: ,,Ho urra! nasz Emir!" CarDo cara pieśń doszła --- wściekłością się pienił/ I głowę Emira na ruble ocenił;/ Bo myślał, że w kraju z hordami Nogajuhordy Nogaju --- Orda Nogajska, która w latach 90. XIV wieku uniezależniła się od Złotej Ordy i składała się początkowo z potomków i zwolenników Nogaja (zm. 1299), wodza Mongołów, emira Złotej Ordy, prawnuka Czyngis Chana; Nogaj dokonał m.in. najazdów na ziemie polskie w 1259 (splądrowanie Krakowa) i 1287 roku. Orda Nogajska została utworzona na Kaukazie, w XV i XVI w. chanat nogajski obejmował terytoria pomiędzy Wołgą, Irtyszem, Morzem Kaspijskim i Morzem Aralskim; w XVIII w. lud Nogajów został przesiedlony na nadazowskie równiny pomiędzy Donem a Kubaniem, a potem na stepy nadkaspijskie i besarabskie./ CzyngiskanCzyngiskan --- właśc. Czyngis-chan a. Dżyngis-chan (1162--1227), do 1206 r. nosił imię Temudżyn, władca mongolski, twórca Imperium Mongolskiego; prowadził politykę podbojów (zajął m.in. północne Chiny); w 1223 r. w bitwie nad Kałką jego wojska pokonały siły ruskie sprzymierzone z Połowcami. szedł --- BattBatt --- najprawdopodobniej chodzi o Batu-chana (1205--1255), władcę mongolskiego, wnuka Czyngis-chana, założyciela Złotej Ordy, która pod jego dowództwem w 1236 r. ruszyła na podbój Europy, docierając na Ruś i zdobywając Kijów w 1240 r., następnie zajmując część Polski (bitwa pod Legnicą w 1241 r) oraz po przekroczeniu Dunaju i Karpat zalewając Węgry (zwycięska bitwa pod Mohi w 1241 r.) oraz tereny Austrii i Dalmacji. lub KantemirKantemir, Dymitr (1673--1723) --- hospodar Mołdawii; z powodu walk o władzę objął tron mołdawski dopiero w 1710 r.; próbował umocnić swoją pozycję poprzez sojusz militarno-polityczny z Rosją, której udzielił wsparcia w wojnie z Turcją. Jednak w 1711 r. wojska tureckie zajęły Mołdawię, car na mocy traktatu pokojowego zrezygnował ze zwierzchnictwa nad nią, a Kantemir musiał opuścić kraj. Osiadł początkowo na Ukrainie, a następnie w Petersburgu, został uhonorowany tytułem książęcym i zajął się działalnością polityczną (jako radca Piotra Wielkiego przy przeprowadzaniu reform oraz podczas kampanii wojennych), a także pracą naukową. Był autorem pierwszych wielkich dzieł literackich w języku rumuńskim: Dywan lub kłótnia mądrego ze światem (1698) oraz Historia hieroglificzna (1705). Wydał również ważne, pisane po łacinie (tłumaczone na języki nowożytne) dzieła naukowe: Opis Mołdawii (1716), Historia świetności i upadku Imperium Osmańskiego (1714-1716) oraz Kronika starożytności Rzymiano-Mołdawiano-Wołochów (1717). W 1714 r. został członkiem Akademii Nauk w Berlinie.. Bo umiał Rzewuski jak Arab stepowy/ Płachtami rumakom ogłuszyć podkowy/ I cicho, gdy spali, pod obóz Moskali/ Podkradać się --- bić --- i brać działa. Walka, BitwaWięc ściągnął, jak wszyscy ściągali, pod Daszówpod Daszów --- bitwa pod Daszowem była pierwszym poważnym starciem w czasie powstania listopadowego na Podolu.,/ Gdzie nasza konnica ze szczękiem pałaszów,/ Z wesołym okrzykiem stanęła w mur szykiem/ I chmurą proporców powiała. A kiedy z mgły srebrnej wybiło się słońce,/ Ujrzeli Moskalów --- straż przednią i DońceDońce --- a. Dońcy; kozacy dońscy, których nazwa pochodzi od rzeki Don przepływającej przez ich terytorium; od XVI w. kozacy dońscy formowali oddziały jazdy uzbrojonej w szable, krótką broń palną i lance, a od XVIII w. stanowili regularne oddziały wchodzące w skład armii rosyjskiej, używane do szarż; cechą charakterystyczną ich stroju były wysokie futrzane czapy../ Mur dział jak mur złota, a za nim piechota/ W bagnety porosła jak zboże. I cicho... Wtem bomba śmierciami ciężarna/ Upadła w szeregi zwichrzona i czarna./ A nasi w tej chwili jeszcze się modlili,/ Do nieba wołali: ,,O Boże!" I razem bomb tysiąc zaryło się w stepy,/ Rozpękłe wrącymi ciskały czerepy/ I grzmiały, dopokąd piechoty czworokąt/ Nasz Emir opasał konnicą. I strasznie ją ściskał, w żelazne brał skręty,/ Przednimi nogami na bagnet koń wspięty/ Tak jak oczerety połamał bagnety,/ W złamanych miecz wiał błyskawicą. Przemogliby nasi, choć bój był rozpaczny ---/ Wtem wódz od armaty dał rozkaz dwuznacznywódz (...) dał rozkaz dwuznaczny --- kapitan Orlikowski, kiedy po rozbiciu części sił rosyjskich w jego ręce dostała się artyleria wroga, zorientował się, że nie może liczyć na natychmiastowe wsparcie głównych sił; w związku z tym nakazał odwrót, który z powodu nieporozumienia w szeregach zmienił się w ucieczkę.:/ ,,Konnica na skrzydła!" --- zwinęli wędzidła,/ Odbiegli, ostygli w zapale. Samobójstwo, Śmierć bohaterskaI popłoch się wmieszał. Ów, co był przyczyną/ Wszczętego popłochu, nie przeżył godziną./ Bojaźni nie dzielił, dwa działa wystrzelił/ I sam się zastrzelił na dzialeI sam się zastrzelił na dziale --- Orlikowski, kapitan artylerii konnej, dowodzący działami w bitwie pod Daszowem. Skończył, jak powyżej duma opisuje.. On może wśród bolówbolów --- dziś: bólów. ostatnich zgryzoty/ Pamiętał, że dzieci zostawiał sieroty./ Lecz śmierć zwyciężyła, niech dziś więc mogiła/ Ma łzy, a nie skargi wygnańca. Rycerz, Żołnierz, OdwagaA Emir, gdy ogień ucichał armatni,/ Ujeżdżał z rozpaczą, choć zjeżdżał ostatni./ Któż męstwa zaprzecza? gdy szczerby nić miecza/ Powlekły jak perły różańca. A kiedy opuszczał kraj miły, rodzony,/ Znów księżyc się wznosił na stepach czerwony./ ,,Leć prędzej po błoniu, odpoczniesz, mój koniu,/ Gdy w ziemi staniemy tureckiej. KońO koniu! mój koniu, gdzie twoje zalety?/ Czyś może się rozkuł deptającdeptając --- dziś popr.: depcząc. bagnety?/ Czyś złaman w kul wiatrzewiatrze --- dziś popr.: wietrze.? Stój, koniu, opatrzę,/ Czy nie ma gdzie kuli zdradzieckiej? Ha zdrowy!... To dobrze, lecz jechać w noc trudno"./ Więc chatę na stepach upatrzył odludną,/ Koń zimne gryzł kwiaty, a Emir wśród chaty/ Zmęczony zalegał na ziemi... Chłop, Car, Szlachcic, Żołnierz, MorderstwoI zasnął głęboko --- bo trud go osłabił.../ Śpiącego od cara najętyod cara najęty --- dziś popr.: przez cara najęty. chłop zabił,/ I sztylet dziewicy do złotej głowicy/ W pierś nurzył rękami drzącemi. BrońO! czemuś, Emirze, nie oddał kindżała/ Stepowej dziewicy, gdy zabić się chciała?/ Dziś ona śpi w fali, lecz dar jej ze stali/ Na wieki w twym sercu zostanie. A w Moskwie z dział bito na górze pokłonnej/ I miasto się trzęsło od pieśni studzwonnej./ Cieszył się car ruski, że Emir Rzewuski/ W stepowym śpi cicho kurhanie.