Słowacki, Juliusz Mnich Sekuła, Aleksandra Ługowska, Maria Niedziałkowska, Marta Ługowska, Maria Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/mnich Juliusz Słowacki, Pisma Juliusza Słowackiego, chronologicznym porządkiem do druku ułożone przez Antoniego Małeckiego, nakł. Gubrynowicz i Schmidt, Lwów 1880 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2013-01-29 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2279.jpg stavropoleos, fusion-of-horizons@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2279 Juliusz Słowacki Mnich Powieść wschodnia Uwspółcześnienia pisowni łącznej/rozdzielnej oraz pisowni wielką/małą literą: w ten czas -> wtenczas; przedemną -> przede mną; nademną -> nade mną; z pod -> spod; niewiem -> nie wiem; niepytaj -> nie pytaj; niema -> nie ma; napół -> na pół; napróżno -> na próżno; nie znane -> nieznane; nie jeden -> niejeden; koranu -> Koranu; Zakonnej celi -> zakonnej celi. Uwspółcześniono interpunkcję zgodnie z obowiązującymi zasadami (usunięto przecinek przed jak/jako w prostym porównaniu, wstawiono przecinek przed powtórzonym członem rozpoczynającym się od spójnika ,,i"; wstawiono przecinek przed spójnik ,,który" itp.). Pozostawiono charakterystyczny dla epoki zapis emocjonalny, gdy wykrzyknik lub znak zapytania zastępuje przecinek i dalsza część zdania po tym znaku przestankowym rozpoczyna się małą literą. Szczególna zmiana zapisu dla zachowania poprawności interpunkcyjnej, a jednocześnie zapisania zamierzonej najwyraźniej w określonym miejscu pauzy: Przeklął, i wszyscy przede mną pomarli -> Przeklął --- i wszyscy przede mną pomarli Zmieniono ponadto zapis: Było to w roku --- Narodzenia Pana --- -> Było to w roku... Narodzenia Pana... Dobrze mi znana --- Już nie miałem brata -> Dobrze mi znana... Już nie miałem brata. Pozostawiono charakterystyczne dla autora formy, np. Sinaju, pargaminie, ochłódło, niósłem. Przywrócono równie typową formę zapisu: drzeć, drzenie zam. drżeć, drżenie itp. Jeden z braciszków zakonu w klasztorze na górze Sinai w Arabii, trudniący się zwyczajem średnich wieków przepisywaniem dzieł starożytnych pisarzy, na ostatniej karcie przepisanej księgi dodaje następujące słowa. W samotnej celi w Sinaju klasztorze/ Czekam posępny, aż wiek mój przeminie./ Modlę się, patrząc na Czerwone Morze,/ Albo na skwarne Arabów pustynie./ Oto jest owoc pracy zakonnika;/ Oto na białym księgi pargaminiepargamin --- dziś popr.: pergamin.,/ Co się na klamry srebrzyste zamyka,/ Są dzieje Rzymian, są dumania Greków,/ Wskrzeszone myśli, które się zatarły,/ Wskrzeszona pamięć dawnych wielkich wieków,/ Które bez pisma jak ludzie pomarły./ Moja to praca nadal je zachowa,/ Pod mojem piórem wzrastały wyrazy./ Różnie barwiłem początkowe słowa,/ Po ścianach błyszczą święcone obrazy./ Purpurę, złoto i drogie błękity/ Łączyłem cudną malowidła sztuką./ Księga ta będzie dla wieków nauką,/ Księgę tę pisał mnich w celi ukryty. Oto została karta nieskalana,/ Zapiszę na niej zdarzenie klasztorne./ Było to w roku... Narodzenia Pana.../ W dniu, gdyśmy zbójców odparli napady;/ Gdy już ucichły modlitwy wieczorne,/ Stałem przy łożu śmiertelnem z gromnicą,/ Brat jeden konał, posępny i blady,/ Tak pod spowiedzi mówił tajemnicą: Spowiedź mnicha I W zakonnej celi pod habitem mnicha/ Konam samotny. Włóż kamień pod głowę,/ Niech na nim zasnę. Noc ciemna i cicha./ Myśl moja wyschła jak źródło stepowe,/ Ja sam jak palma usycham i więdnę. Niegdyś na czele pokolenia ludu/ Ścigałem w piaskach z płócien miasta błędne./ Niegdyś szczęśliwy wśród nędzy i trudu,/ Pogardy okiem patrzałem na nędzę./ A gdy mnie rozpacz przyciśnie gwałtowna,/ Nie zwykłem jęków tłumić pod namiotem;/ Sam cierpiąc, drugim cierpienia oszczędzę,/ I cisnę sztylet; stal jego hartowna,/ Tak można było pisać na nim złotemmożna było pisać na nim złotem --- Jest to oznaką prawdziwej damasceńskiej stali, iż potarta złotem zatrzymuje na powierzchni ślady kruszcu.,/ Jako ty piórem piszesz w swojej księdze. II Marzyła dusza. Ileż razy w spieki/ Ścigałem w stepach znikome obrazy;/ Często myślałem, że już niedaleki/ Odpocznę w cieniu kwiecistej oazy;/ Płoche to było i marne złudzenie./ Ale raz z wiatru zachodnim powiewem/ Doszło mię dzikie, melodyjne pienie,/ Wypuszczam konia i gonię za śpiewem./ Śpiew ten brzmiał w niebie, na ziemi, dokoła,/ Coraz doganiam wyraźniejsze tony;/ Wkrótce ujrzałem złoty krzyż kościoła,/ Tym smutnym śpiewem brzmiały wasze dzwony. Chrzest, Religia, SztukaWchodzę, stanąłem przy ciemnym filarze,/ Już nie pamiętam wrażenia tej chwili./ W oczach się lśniły złociste ołtarze,/ Wyście śpiewali i światła palili./ Ściana jak niebo gwiazdami okryta;/ Każda kolumna jak palma stepowa,/ A na jej czole złoty liść rozkwita,/ A pod jej stopą skała marmurowa./ Promień z barwionych bijąc szyb kościoła,/ Niósł z sobą obraz na szkle malowany,/ A potem w dymie kadzideł zbłąkany,/ W mglistych błękitach utworzył anioła;/ Nie znałem wówczas sztuki malowidła,/ Widziałem tylko, że anioł nade mną/ Roztaczał złotem malowane skrzydła,/ Spływał i patrzał w duszę moję ciemną.../ Wtenczas rzuciłem ojców moich wiarę.... III Kara, Ojciec, Syn, PrzekleństwoTy mówisz mnichu, że to dzieło cnoty?/ Ale Bóg ciężką zesłał na mnie karę:/ Dni moje gorzkie zatruły zgryzoty,/ Wszyscy odbiegli, bracia się zaparli,/ Sam ojciec przeklął... «Idź, wyrodne dziecię!/ Idź w świat i zostań sam jeden na świecie!»/ Przeklął --- i wszyscy przede mną pomarli. IV Kobieta, Uroda, KwiatyJej piękność wiecznie tkwi w sercu wyryta!/ Piękność dziewicy jest jak piękność kwiatu,/ Cudnie się błyszczy, lecz prędko przekwita./ Ale gdy róża strojna w liść szkarłatu/ Utonie kiedy do mogiły piasku,/ Jeśli ją tuman nakryje stepowy,/ Róża w nim uschnie, lecz nie straci blasku;/ wiecznie zachowa swój liść rubinowy,/ Jak gdyby wczoraj rosła wśród oazy,/ Jak gdyby wczoraj zerwana na błoni;/ Tak postać Zary kwitnącą od skazy/ Mogiła myśli gasnących ochroni... Wspomnienia, Góry, ŚwiatłoPamiętam dotąd jej dziecinne słowa,/ Patrząc na śnieżne gór Iranu szczyty,/ Raz mnie pytała: «Tam, pod gwiazd błękity,/ Co to za lampa błyszczy kryształowa?/ Patrz, jakim blaskiem gór wierzchołek spłonął;/ Zapewne księżyc w ich łono utonął,/ I w alabastrach błyszczy się ukryty...» Nie przeszła chwila, już byłem na górze/ Wśród śniegów lodu; i w tak prędkim biegu/ Wróciłem nazad, że doliny róże/ Kwitły utknięte w wazonie ze śniegu. V Brat, Rodzina, ZdradaJa miałem brata... Całe pokolenie/ Było mi niegdyś jak wierna rodzina,/ Dzieliło razem i głód, i pragnienie;/ A teraz każdy z braci mię przeklina/ I chce mi szkodzić jawnie lub obłudnie. Pustynia, Koń, Zdrada, Woda, Zemsta, ReligiaRaz zapędzony na łowach daleko,/ Wracałem w skwarne pustyni południe./ Koń mój spod kopyt miotał piasek wrący,/ Chwiał się znużony pragnieniem i spieką,/ W rozwarte nozdrza chwytał wiatr gorący. Wtem jedzie Arab przez pustyni błonia./ Rzekłem do niego: «Słuchaj, bracie młody!/ Musisz mieć wodę, daj mi kroplę wody./ Widzę, że pełne twe juki podróżne,/ Wody! nie dla mnie, lecz dla mego konia». A on mi na to: «Czary moje próżne,/ Ostatnia pełna, ciskam ją o głazy;/ Umieraj zdrajco! Giaur niech nie żyje!/ Gdybym gdzie wiedział pobliskie oazy,/ Z których ty pijesz albo koń twój pije,/ Zatrułbym wody --- Bogdaj nie ochłódło/ Niebo, skąd chłodu twa dusza wygląda». Krzyknąłem wściekły: «W żywocie wielbłąda/ Dla mego konia znajdę wody źródło!». Brat, ZbrodniaI obaoba --- dziś popr.: obaj. zbrojni zwarliśmy się razem/ Jako dwa wichry wśród piasków tumanu./ Upadł przeciwnik przebity żelazem.../ Koń mój pił wodę!!! Turban wroga zlatazlata --- dziś popr. forma: zlatuje.,/ Patrzę się, przebóg! ta twarz spod turbanu/ Dobrze mi znana... Już nie miałem brata. VI Koń, Pustynia, Ojciec, Syn, ZdradaLecz koń mi został i biegł przez pustynie,/ Koń, który myśli Araba przenika./ Jak struś na stepach, gdy skrzydła rozwinie,/ Ledwie się ziemi stopami dotyka;/ I grzywa konia z wiatrami igrała. Lecz przebóg! koń mój chwieje się, upada./ Patrzę! a w piersiach tkwi zbójecka strzała..../ Ojcze mój! Ojcze! okropna to zdrada!/ Tę strzałę w twoim widziałem kołczanie! Rumaka mego przeszło śmierci drganie,/ Parsknął i głowa na piasku zaległa./ Wtenczas spojrzałem na pustyni błonia,/ Pierwszy raz mi się zdała tak rozległa.../ Stepy bez końca... Już nie miałem konia. VII ŚmierćPatrz! czy to śmierci posłaniec ponury/ Wleciał do smutnej celi zakonnika?/ Motyl niestrojny w złoto ni w lazury,/ Ledwo z jedwabnej dziś zmartwychwstał trunytruna (daw.) --- więzienie a. trumna.,/ I znów tak blisko pogrzebu świecznika./ Skrzydła czernieją jak zmarłych całuny/ I ma na skrzydłach pisany gniew bożyI ma na skrzydłach pisany gniew boży --- Na skrzydłach wielu motyli, a mianowicie szarańczy, znajduje się niewyraźne znaki; lud prosty wierzy, iż to są litery arabskie i że zawierają napis: gniew boży./ Co mu tak cięży, że je w ogniu pali.../ Tak dziki Arab, gdy się los rozsroży,/ W dzień jest spokojny i zatłumizatłumić --- dziś popr.: stłumić. jęki;/ Lecz gdy noc ciemne przywdzieje zasłony,/ Lśni przed nim jasność samobójczej stali,/ Patrzy posępny na niebios sklepienia,/ Twarz ma pobladłą i wzrok zapalony,/ I widać drzeniedrzenie --- dziś popr.: drżenie. wstrzymywanej ręki,/ Silne jak drzenie głodu lub pragnienia. VIII Piękny nasz kościół! u stóp jego waływał (daw.) --- fala./ Spienione miecąmiecą --- dziś popr. forma: miotają. na głazy ukropy;/ Stoi na skale, jego krzyż nad skały/ Jak ptak uleciał aż pod nieba stropy;/ A cudne palmy, pustyni królowe,/ Przy nim się zdają jak powiewne zioła;/ Czołem zmiatają ganki marmurowe,/ Jak gdyby chciały w prochu złożyć czoła... Lecz wczoraj! wspomnij godzinę przestrachu,/ Kiedy na kościół napadli Arabynapadli Araby --- dziś popr.: napadli Arabowie../ Straszliwy odgłos rozbiegł się po gmachu,/ W klasztornej sali zebrały się mnichyzebrały się mnichy --- dziś popr.: zebrali się mnisi.,/ Ale cóż znaczył mnichów odpór słaby?/ Już miano wydać kościelne kielichy,/ Gdy ja stanąłem: «Bracia! czyż niegodnie/ Mamy się poddać? niech nas Bóg ośmiela!/ Weźcie do ręki psalmy i pochodnie/ I czarne szaty, i krzyż Zbawiciela»./ Rzekłem --- i zbrojny rzuciłem się pędem/ W sam tłum Arabów, niósłem ślepe ciosy./ Za mną się światła snuły długim rzędem/ I brzmiały hymnów pobożne odgłosy./ Pod mieczem mnicha legł niejeden zbójca;/ Ojciec, Zdrada, ZbrodniaA kiedy wodza spotkałem na błoni,/ Mnichu, widziałeś! on poległ z tej dłoni;/ W twarz mu zaglądam... Już nie miałem ojca. A gdy nieszczęściu nie mogłem uwierzyć,/ Rzekł mi, konając: «Synu! kryłem lica!/ Abyś się w boju nie wahał uderzyć,/ Abyś wyrzucał sobie śmierć rodzica./ Teraz, gdy możesz! teraz zapominaj/ O zmarłych, ciesz się z tymi, co zostali.../ Ona... umarła... od zgryzot? od stali?/ Nie wiem, nie pytaj... lecz ojca przeklinaj!» IX Rodzina, Wspomnienia, Wizja, Wyrzuty sumieniaI pokolenie płacze po swym królu;/ A jam ostatni z królów pokolenia,/ Jako pszczół matka, gdy w wymarłym ulu/ Siedzi posępna nad córek grobami/ I sama szuka grobowego cienia,/ Ale łza moja pamięć przodków plami./ Myśl moja, niegdyś tak cudna, skrzydlata,/ Błąka się w zbrodni i jak kwiat przekwita,/ Dzisiaj w księżycu widziałem twarz brata;/ Lecz kiedy oko podobieństwo czyta,/ Znowu spostrzegłem rysy ojca twarzy;/ I znów się głębiej oko moje wkrada,/ I znowu patrzy, znowu dziko marzy:/ Z łona księżyca wykwita twarz blada,/ I znów poznałem... to były jej rysy;/ Smutne pamiątki wzrastają bez końca/ I tak się krzewią jak czarne cyprysy;/ Już duszy mojej odjęły blask słońca. X Śmierć, Religia, WiaraTo moje życie... Teraz śmierć się zbliża/ I w sercu czuję nieznaną tęsknotę;/ Wyznam ci mnichu, choć ściskam znak krzyża,/ Noszę na piersiach amulety złoteNoszę na piersiach amulety złote --- Amulety są rodzajem talizmanów, urobione z drogiego kruszcu zamykają najczęściej wiersz Koranu./ Przez nią mi dane, jej ostatnie dary./ A w nich Koranu drzemie myśl zamknięta,/ Nie drzyj... myśl godna chrześcijańskiej wiary,/ DuszaTak mówi prorok: «Dusza wiernych święta/ Niechaj miłością nienawiść odpłaca;/ Niech jako muszla srebrzystego łona,/ Kiedy pod ciosem chciwych ludzi kona,/ Morderce swoje perłami zbogaca»./ Mnie przyjaciele zdradzili najszczersi.../ Mnichu, ty gniew mi ukazujesz z czoła,/ Więc zerwij! zerwij talizmany z piersi!.../ Muzułmanmuzułman --- dziś popr. forma: muzułmanin. gdy się z amuletem dzieli,/ Słyszy ostatnie westchnienie anioła.../ Zerwij!... Co słyszę! czy to wiatr w tej celi/ Smutnie zaszumiał?... Słyszałem westchnienie! XI Cień dziewicy arabskiej ŚmierćCiebie głos westchnień stłumionych zasmucił?/ Zniknęłam niegdyś jak senne marzenie,/ A obraz drzący i zbladły powrócił/ Do twojej myśli, gdy masz zawrzeć oczy,/ Aby cię znowu do snu ukołysał./ Pomyśl! sen wieczny wkrótce cię otoczy,/ A ty się wiersza pozbywasz Koranu?/ O luby! pomyśl, kto ten wiersz napisał!/ Wspomnij na piękne krainy Iranu!/ I patrzaj na mnie... tu jestem, tak blisko!/ Czyliż ci moje nieznane wyrazy?... PustyniaPamiętasz skwarów stepowych igrzysko,/ Te cudne, błędne pustyni obrazy,/ Których cień miły podróżnego nęci,/ A gdy się zbliży, we mgłach się rozpływaA gdy się zbliży, we mgłach się rozpływa --- Wielu podróżnych wspomina o tych dziwnych zjawiskach przyrodzenia. Pielgrzym dręczony pragnieniem często spostrzega w pustyni niedalekie jeziora, a nawet obrazy palm, które za zbliżeniem się wędrowca nikną.... Są to może krainy duchów.:/ W nich teraz żyję, w nich cień mój przebywa,/ Blady jak iskra gasnącej pamięci. Kobieta, Uroda, DuchOto przybyłam na blasku księżyca,/ Patrzaj! cień Zary ciebie nie przerazi;/ Śmiertelna bladość twarzy mi nie kazi./ Chciałam być piękną, ukrasiłam lica/ Kolorem róży czarownego kraju;/ Chciałam być piękną, ożywiłam oczy/ Promieniem rosy; woń moich warkoczy/ Jest tak łagodną jak tchnienie róż maju. Miłość silniejsza niż śmierć, Miłość tragiczna, Raj, ReligiaPomyśl mój luby! chwila już się zbliża,/ Czyliż być mamy wiecznie rozłączeni?/ Odrzuć daleko ten czarny znak krzyża!/ On nas rozdziela, odrzuć go daleko!/ Pójdziemy błądzić --- para błędnych cieni ---/ W błędne krainy... Tam przed skwarną spieką/ Wiecznie nas skryją z mgły uwiane drzewa;/ Wśród kwiatów źródła z sennym szmerem płyną,/ Jaśmin srebrnymi kwiatami powiewa;/ Inne tam słońce lśni nad tą krainą,/ Inny tam księżyc srebrzysty jaśnieje;/ Jak eter czyste wody kryształowe,/ Czarne cyprysy i drzewa palmowe;/ A wiatr liściamiliściami --- dziś popr. forma: liśćmi. wonnych kwiatów wieje. DuszaA gdy twa dusza już od ludzi stroni,/ Będziemy żyli samotni w tym raju;/ Ani Araba koń nas nie dogoni,/ Gdy będzie ścigał, próżno się utrudzi;/ Na skrzydłach wiatrów, po piasczystejpiasczysty --- dziś: piaszczysty. fali,/ Kraj nasz czarowny i mieszkańce kraju,/ Spłyniemy w stepy, coraz daléj! daléjdaléj --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i.!/ Żeby już nigdy nie napotkać ludzi. Ach! pomyśl! pomyśl nad szczęścia obrazem,/ Powiedz mi słowo!... sen twój niedaleki.../ Ty milczysz!... Chcesz nas rozdzielić na wieki?/ Pomyśl!... już nigdy nie będziemy razem,/ I nigdy nasze nie złączą się duchy.../ Ty milczysz!... Mnich Samobójstwo, WizjaBoże! zniknęła... O mnichu!/ Precz mi z gromnicą! precz ze słowem skruchy!/ Daj mi truciznę w święconym kielichu,/ Albo mi powróć święty wiersz Koranu!/ Słyszałeś! smutna to była rozmowa!/ Słyszałeś?... Spowiednik Bracie, ufaj w niebios Panu./ Ty sam się łudzisz... swoje myśli, słowa/ Brałeś za płonne wyrazy dziewicy.... XII Mnich GrzechOjcze! zgrzeszyłem... Gniew boskiej prawicy/ Rozkruszy serce obłąkane, wrące.../ Mnichu! gdzie koń mój? gdzie koń mój stepowy?/ Koń, co tak prędko pustynie przelataprzelata --- dziś popr. forma: przelatuje.,/ Miecącmiecąc --- dziś popr. forma: miotając. kamienie i piaski kipiące.../ Wody dla konia! choćby ze krwią brata. Ach szybkie! szybkie odbyłem dziś łowy;/ Ledwo wieczorem chmura tu nadpłynie,/ Którąm dziś rano wyścignąłKtórąm (...) wyścignął --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: którą wyścignąłem. na wschodzie. Mnichu! gdy potok lat prędki przeminie,/ Zdaje się krótkim jako przelot konia./ A jam tak prędko spieszył się przez błonia,/ Anim odpoczął gdzie w palmowym chłodzie. XIII Śmierć, ModlitwaNa próżno oczy podnoszę ku niebu,/ Ciężka śmierć moja... z podwoi kościoła/ Dochodzi do mnie smutny śpiew pogrzebu;/ I orszak mnichów, niosą kir, kobierce,/ I światła w rękach, i zakryte czoła.../ Modlą się za mnie, lecz nawet pozoru/ Nie ma boleści... Zimne mnicha serce!/ I modły zimne jak mury klasztoru!... PustyniaNieście mnie w stepy, tam szukać grobowca,/ Miło umierać wśród kwietnej oazy./ Widziałem drzewa, co proszą wędrowca/ Zachwianym liściem, by spoczął pod cieniem;/ A gdy się zbliży, drzą radości drzeniem,A gdy się zbliży, drzą radości drzeniem --- Tomasz Moor w poemacie Lalla-Rook wspomina o drzewach, które drzą liściami za zbliżeniem się człowieka./ Tam drzewa czują... tu ludzie jak głazy, XIV Niech po mnie zabrzmi w pustyni jęk dzwonu,/ A może Arab, co się jazdą strudzi,/ Kiedy go odgłos pogrzebowy zbudzi,/ Na pół ockniony, nim znowu zadrzémiezadrzémie --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y.,/ Przypomni sprawcę swego króla zgonu,/ Senny, z przekleństwem wymówi me imię. 1830.