Słowacki, Juliusz Mindowe Małecki, Antoni Sekuła, Aleksandra Niedziałkowska, Marta Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. Utwór powstał w ramach konkursu "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013", realizowanego za pośrednictwem MSZ RP w roku 2013. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o konkursie "Współpraca w dziedzinie dyplomacji publicznej 2013". Publikacja wyraża jedynie poglądy autora i nie może byc utożsamiana z oficjalnym stanowiskiem Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-mindowe Juliusz Słowacki, Pisma, t. II, nakł. księgarni Gubrynowicza i Schmidta, Lwów 1880. Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2013-09-16 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5606.jpg Durham Castle, April 2017 (2), Carla Brain@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5606 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/slowacki-mindowe.pdf ISBN-978-83-288-0941-3 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-mindowe.html ISBN-978-83-288-1909-2 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/slowacki-mindowe.txt ISBN-978-83-288-2864-3 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/slowacki-mindowe.epub ISBN-978-83-288-3937-3 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/slowacki-mindowe.mobi ISBN-978-83-288-5023-1 ISBN application/x-mobipocket-ebook DD.WL-R 1DTF 3KLN Mindowe to pierwszy dramat Juliusza Słowackiego. Został napisany jesienią 1829 roku, a uzupełniony i poprawiony w roku 1832. Książę Litwy, Mindowe, przyjmuje chrzest. W związku z tym wydarzeniem na jego dwór przybywa rycerz krzyżacki, a zarazem papieski legat --- Hejdenrich. Poza gościem nikt na jego dworze nie popiera go. Mindowe dowiaduje się, że w zamian za koronę i zgodę na panowanie nad podbitymi przez Mindowego ludami, papież domaga się daniny z jego królestwa, co mu się nie podoba. Ostatecznie, Mindowe, godzi się z tym, ale potajemnie planuje zerwać z państwami Zachodu i wrócić do pogaństwa. Następnie zaczyna rozprawiać się z jego przeciwnikami. W końcu jawnie występuje przeciw Krzyżakom i odrzuca chrześcijaństwo. Jednak, wkrótce, los się na nim mści. Juliusz Słowacki Mindowe król litewski obraz historyczny w pięciu aktach Informacja o dokonanych zmianach. Uwspółcześniono (1) pisownię łączną/rozdzielną, np. z pod -> spod; z po nad -> sponad; po nad -> ponad; dla tego -> dlatego; w około -> wokoło;zemną -> ze mną; zawcześnie -> za wcześnie; nie straszny -> niestraszny; nie prędko -> nieprędko; (2) pisownię joty, np. Sebastyan -> Sebastian; misyonarskiej -> misjonarskiej; Maria -> Maryja (do rytmu i rymu wiersza); (3) pisownię wielką/małą literą: Legat -> legat; krzyżak -> Krzyżak; 1szy -> I.; Książę Znalszawski -> książę znalszawski; (4) ortografię, np. cmętarz -> cmentarz; książe -> książę; wziąść -> wziąć; puhar -> puchar W Przedmowie autora dokonano następujących uwspółcześnień: Walenrod -> Wallenrod, bula -> bulla; Inocenty -> Innocenty; Maryi -> Marii; historyi -> historii; imaginacyi -> imaginacji. Znaleziono i poprawiono błędy źródła: myślałałem -> myślałem OSOBY: MINDOWE, król litewski ROGNEDA, matka Mindowy, ociemniała HEJDENRICH, Krzyżak, legat papieski DOWMUNT, książę znalszawski ALDONA, żona Dowmunta TROJNAT, synowiec Mindowy HERMAN, Krzyżak WOJSIEŁKO, mnich, syn Mindowy LUTUWER KRZYŻAK MNICH I.MNICH I. --- pierwszy z mnichów, mówiący w ich wspólnym imieniu. Litwini, Krzyżacy, Paziowie, orszak Mnichów Scena w Zamku Nowogrodzkim. AKT I SCENA I Sala w zamku Mindowy. TROJNAT, HERMAN, PAZIOWIE niosą kobierce. HERMAN do PAZIÓW Rozścielcie tu kobierce, papież je przysyła/ Dla króla poganina, co dzisiaj chrzest bierze./ Święta korona skronie pogańskie okryła,/ Niech więc czci wiarę, niechaj jej świętości strzeże,/ Niech poważa Krzyżaków święcone klasztory. TROJNAT Jakże cudnie utkane zamorskie bisiory!/ Po takich łąkach nieraz śledzę sarny tropy./ Niemcy musieli pokraść z naszych dolin kwiaty,/ Wstąpię na nie, woń może wydadzą spod stopy. HERMAN wstrzymując go Wybacz, książę Trojnacie, nie masz chrzestnej szaty,/ Nie możesz po nich stąpać, z Rzymu je przywożę. TROJNAT A kiedy będę królem, będę mógł? HERMAN Ha! może?/ Jeśli razem zostaniesz i kościoła synem. TROJNAT A kiedy będę królem nie-chrześcijaninem? HERMAN Marzysz, książę! TROJNAT Ty marzysz! jam dziedzic korony./ Kto wie, czy będę czekał, aż losu koleją/ Spadnie na mnie dziedzictwo? HERMAN Łudzisz się nadzieją,/ Płonną nadzieją... Słyszysz chrześcijańskie dzwony!/ Słyszysz? chrześcijańskimi przemawiają słowy./ Umilkły wasze bory, ustały drzew szumy,/ I ludzie milczeć będą i uchylą głowy./ Słyszysz te dzwony! teraz zbądźzbądź --- pozbądź się niewczesnejniewczesny --- nie na czasie; pojawiający się w nieodpowiednim momencie. dumy./ Zbladłeś? TROJNAT O nie! myślałem --- że dzwony usłyszę/ Na pogrzebie Mindowy. HERMAN Pogrzeb, Obrzędy, ObyczajePrzy dzwonów odgłosie/ Może ciebie w grób włożą? TROJNAT Ja --- spłonę na stosie!/ Mnie modrzew cichym szumem do snu ukołysze./ Jeszcze usiądzie sokół na martwem ramieniu,/ Nastrzępi pióra --- chartów zaskowyczezaskowycze --- dziś: zaskowyczy. sfora./ Ani mięmię --- daw. forma nieakcentowana w zdaniu zaimka osobowego 1 os.lp (analogiczna do 2 os.lp: cię); dziś tylko: mnie. ciasna ziemi uwięzi zapora,/ Ja z pieśnią Wajdeloty ulecę w płomieniu:/ Ulecę --- może raczej z jaką Niemca duszą. HERMAN Nie słyszę twojej mowy, bo ją dzwony głuszą. TROJNAT Wykręt krzyżacki --- słyszał! HERMAN Już wydane hasła,/ Śpieszę chrzcić króla Litwy. TROJNAT Tyś zawsze gotowy/ Chrzcić i grzebać ochrzczonych --- idź na chrzest Mindowy, / Zapal tam świecę --- zapal --- i strzeż by nie zgasła,/ Nim się dopali, pójdziesz za Mindowy trumną,/ Oszczędzisz sobie trudu. HERMAN O książę Trojnacie!/ Nadto słabą masz rękę, duszę nadto dumną;/ Do czegoż próżne groźby... TROJNAT Czyliż wy mniemacie,/ Że trudno zabić stryja? Ochrzcić trudniej było,/ A wyście go ochrzcili. Byłem królem we śnie,/ A o chrzcie nigdy mi się nawet i nie śniło. HERMAN Jeżeli tak? Zemsta, Dorosłość, Dzieckozamiary odkrywasz za wcześnie./ We mgle ukryta zemsta, posępna i cicha/ Jest stałością rycerza; jawna --- dumą dziecka. TROJNAT Gdzież więcej dumy jako pod tą zbroją mnicha!/ Jak wąż się kryje podła, nikczemna, zdradziecka,/ Sam cel często łożonych trudów nie opłaci./ Patrz! Braciszek zakonu, najpodlejszy z braci,/ Ostatni, wśród posępnej wychowany celi,/ Nędzny --- na granitowej zasypia pościeli,/ Lub, o nędzo człowieka! w trumnie odpoczywa./ I tam uśpiony, dumę zdradza przez sen, słowy,/ Rządzi klasztorem, z dumnej przełożonych głowy/ Brylantami błyszczący znak godności zrywa,/ I sam się stroi --- patrzaj! a ten przełożony/ Już marzy o czerwonym na głowę birecie;/ A ten, co biret posiadł --- przez sen już ma trony,/ Trony papieskie --- papież? --- papież starzec --- dziecię ---/ Dziecię przy królu Litwy, niestraszny nikomu. HERMAN Wielki nasz papież usiadł gdzieś w italskim domu,/ Z drżącą starości dłonią, z osiwiałą głową./ Wielki! --- niechaj wyrzeknie jedno ciche słowo,/ Którego brzmieniem ledwo zabrzmią echa sali,/ Od dźwięku tego słowa mnogi tron się wali:/ Spadają króle, berła wypuszczają z dłoni,/ Lub chwieją się jak wieże, gdy Bóg wstrząsa ziemię;/ Ale gdy twarz łagodną przed ludem odsłoni,/ Chrześcijan mnogie na twarz pada przed nim plemię,/ Drżące błogosławieństwo starca się rozlega/ Od wzniosłych wież Solimy do Bałtyku brzega./ Książę! będziesz przytomnyprzytomny (daw.) --- obecny (przy czymś). przy chrzestnym obrzędzie? TROJNAT Nie jestem wam potrzebny. HERMAN Żegnam cię. Odchodzi z orszakiem paziów. TROJNAT sam Więc wszędzie!/ Wszędzie mnichów spotykam! ale przyjdzie pora ---/ Przyjdzie --- on zginąć musi --- z nim Niemcy wyginą./ Mindowe, pierwszy z książąt, Niemcom groził wczora,/ Dziś tron otoczył zdradną Krzyżaków drużyną./ Lecz ten sztylet --- w nim Litwa pokłada nadzieję;/ Ze mną jest lud, kapłani, Dowmunt, mąż Aldony./ Dowmunt, gdy na się zbroję krzyżacką przywdzieje,/ Przyjdzie szukać wydartej przez Mindowe żony;/ I mścić się będzie --- dla mnie wolny tron zostanie./ patrząc w głąb/ Oto matka Mindowy ciemna, obłąkana./ ROGNEDA wchodzi chwiejącym się krokiem, rękami naprzód wyciągniętymi szukając drogi/ Rognedo! przyjm od twego wnuka powitanie. ROGNEDA Wnuka? ja nie mam wnuka --- nie mam syna --- z rana/ Miałam syna i wnuka --- już syna grób kryje. TROJNAT Rognedo, ty masz syna! syn twój żyje. ROGNEDA Żyje!/ Syn mój żyje --- ze wzrokiem pamięć utraciłam./ Kiedyś patrzałam na świat, wtenczas i ja żyłam,/ A teraz noc tak ciemna! Boże Litwy! Boże!/ siada z obłąkaniem starości/ Anno! daj mi przędziwo, oto zeszło zorze:/ Dziewczęta, wy do pracy --- miły szmer wrzeciona/ usiłując śpiewać/ Śpij, moje dziecię! matka przy tobie,/ Na twojej głowie korona./ Śpij, moje dziecię! śpij, moje dziecię!/ po chwili/ On żyje i ja żyję --- ale moje życie/ Bliskie! bliskie już grobu --- i on zaśnie w grobie./ Nie ujrzę go przed śmiercią --- śmierć prędko się zbliża./ Czy go widziałeś? jak on wygląda?... TROJNAT Mindowe?/ Krzyż ma na piersiach. ROGNEDA Nigdy nie widziałam krzyża,/ Jak on straszny być musi... TROJNAT Krzyże brylantowe/ Są darami papieża. ROGNEDA podnosząc się ze zgrozą Papież! Papież!/ Pada na krzesło. TROJNAT Kona. ROGNEDA po chwili Anno! staw kołowrótek, podaj mi wrzeciona./ Papież? kto tu wspominał papieża? --- to echo,/ Echo mojej pamięci, rani mię boleśnie./ Dwóch miałam synów: tamten był moją pociechą;/ Twój ojciec, drugi, marzę --- ja marzę jak we śnie,/ Drugi, gdzież jest syn drugi?/ Podczas ostatnich słów wchodzą na scenę: MINDOWE w białej chrzestnej szacie, z koroną na głowie. HEJDENRICH w ubiorze legata, spod komży przezroczystej przebija się zbroja. HERMAN niesie krzyż złoty przed legatem. DOWMUNT w krzyżackiej zbroi z zapuszczoną przyłbicą, na której jest godłem róża, na węzgłowiu również niesie złotą różę i opodal od tłumu opiera się o jeden z filarów. LUTUWER./ Czuję krew koło mnie,/ Mindowe jest tu blisko... Przybliż się, Mindowe!/ Pewnie z nowej wyprawy wieziesz łupy nowe?/ Pewnie teraz twa sława zabrzmi wiekopomnie?/ Słyszę, jak lud okrzykiem uwielbia twe czyny,/ Czy wracasz z ciemnej Żmudzi? sponad brzegów Dźwiny?/ Czy ukorzyłeś Niemców zakon świętokradzki?/ Czy Ruś drżała przed tobą? czy drżał król kipczacki?/ Czy z mnogim wracasz łupem? z mnogimi dostatki?/ Powiedz, cieszyć się będę i ze łzami matki/ Będę ci błogosławić, przybliż się, mój synu. MINDOWE Matko! co te szydercze słowa mają znaczyć?/ Na ubłaganie bogów dam kubeł bursztynu,/ Dam dwa, jeśli za jeden nie zechcą przebaczyć. ROGNEDA On bluźni! jam słyszała --- on bluźni!... O książę!/ Nie mogę równie pojąć, co znaczy ta mowa,/ Z ust twoich płyną dzisiaj niezwyczajne słowa;/ Lecz jeszcze miłość matki do ciebie mnie wiąże,/ Zbliż się, z błogosławieństwem dłoń ma na cię spadnie./ Cóż to? ty mnie unikasz jako zgryzot mary;/ Czy bez wszystkiego możesz obejść się tak snadniesnadnie (daw.) --- łatwo.,/ Jak bez błogosławieństwa matki --- i bez wiary? MINDOWE Nie, są rzeczy, bez których obejść mi się trudno,/ A wszakże się obchodzę, potrzebą naglony./ Tak z niejedną dzierżawą rozstałem się ludną,/ Oddałem Haliczanom brylant mej korony,/ Ów Słonim, co wśród smugów wznosi się pod niebo,/ I wołkowyskie moje rozległe dzierżawy./ Rognedo! trudno mi się obejść i bez sławy,/ Jednak sławie ująłem, naglony potrzebą./ Jestem królem, lud wielbi --- szydzą wojownicy,/ I straszniejszy dla Niemców był połysk przyłbicy,/ Niżeli ta korona, która tylko świeci/ Blaskiem marnym dla niewiast i gminu i dzieci./ Ale cierpmy do czasu, taka losu wola,/ Trudno, nawet Mindowie, z losem działać sprzecznieTrudno (...) z losem działać sprzecznie --- trudno przeciwstawiać się losowi../ Matko! czyliż mnie będziesz nienawidzić wiecznie?/ Matko! czyż ci nie miło widzieć w synu króla?/ Oto przed tobą czoło wieńczone uginam,/ Błogosław mnie więc, matko! błogosław! ROGNEDA wyciągając nad nim rękę Przeklinam! HEJDENRICH Nikt nie odpowie Amen. ROGNEDA Mindowe! Mindowe!/ Posłuchaj mnie, słuchajcie wy, mnichy krzyżowe./ Przekleństwo wam! przekleństwo krzyżackiej obłudzie,/ Co jak zaraza Litwę ciemnem skrzydłem kryje./ Synu! ciebie zaraza dotknie --- nie zabije,/ Ale od ciebie będą uciekali ludzie./ Zostaniesz sam na świecie, będziesz żył, mój synu!/ Wymrą ludy, na któreś kładł żelazne pęta,/ I zostaniesz samotny na mogiłach gminu./ Ta wiara! wiara ciemna przez ciebie przyjęta/ Połączy cię z narodem, co Litwę pochłonie./ Siedzisz na tronie, z tobą i papież na tronie!/ Mindowe, ty masz dzieci, to będą morderce,/ Idź, zabij je w kołysce, własne morduj syny!/ Urodziłam gadzinę! ty rodzisz gadziny!/ Ha! rozdarłam ci serce! rozdarłam ci serce! Wychodzi wsparta na TROJNACIE. MINDOWE Słyszeliście! HEJDENRICH Cóż znaczy przekleństwo poganki? MINDOWE To jest przekleństwo matki! Ale tak --- cóż znaczy?/ Marne słowa bezsilnej zemsty i rozpaczy. HEJDENRICH Zaprzestańmy już przykrej o przekleństwach wzmianki,/ Oto z błogosławieństwem niosęćniosęć --- forma z partykułą skrócona od: niosę ci. list papieża. MINDOWE Ja nie znam pisma --- czytaj! HEJDENRICH Krótko rzecz przełożę.../ Papież ciebie pozdrawia, królu, w imię boże,/ I chrześcijan poddanych twej pieczy powierza./ Przypomina ci, królu, abyś był gotowy/ Bronić twej wiary mieczem, a rozszerzać słowy;/ Nadto, znając, jak wielka jest twoja potęga,/ Pieniądz, Władza, ReligiaGdy państwo Litwy mieczem skreśloną granicą/ Od Bałtyckiego morza do hord Krymu sięga,/ Powiększone niejedną ościenną dzielnicą;/ I jak potok wezbrany ciągle się rozlewa;/ Z wielkich krajów nasz papież twej wielkości miarę/ Biorąc, po wiernym synu słusznie się spodziewa,/ Że skoroś tak ukochał chrześcijańską wiarę,/ Dając nam przywiązania niemylne dowody,/ Zechcesz, jak czynią Polski i Niemiec narody.../ MINDOWE się marszczy/ Znana albowiem wielka wspaniałość Mindowy;/ Zechcesz, mówię, jak czynią inni wojownicy,/ Na olej lampy w Piotra świętego kaplicy/ Przysyłać rocznie w darze jeden grosz od głowy./ A chcąc dowieść, jak wielce cnotę twą miłuje,/ W zawdzięczenie ci papież daje i daruje,/ I wszelkiej władzy tobie, Mindowe, użycza/ Nad wszystkimi krajami, które w dalsze lata/ Zagarniesz mieczem Rusi, u Towtwiła brata,/ Lub zyskasz na Danielu, książęciu z Halicza. MINDOWE Czy to szyderstwo? pierwszy raz papieska mowa/ Zabłądziła aż w Litwy ponure krainy; / Pół dnia płynęły słodko twe miodowe słowa,/ Z trudnościąm rzecz wyśledziłZ trudnościąm (...) wyśledził --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: z trudnością wyśledziłem. wśród słów plątaniny./ Cenię łaskę papieża --- korzystać z niej będę,/ Zatrzymam pewno kraje, które sam zdobędę,/ Nikomu nie ustąpię mojej pracy plonu;/ Wezmę kraje zdobyte na Haliczu, Rusi,/ A gdy się uda, kraje waszego zakonu./ Papież, gdy tak rozdaje, sam wiele mieć musi,/ A stąd rzecz uważając, łatwo teraz wnoszę,/ Że mu na olej Litwy niepotrzebne grosze. HEJDENRICH Ze złej widziana strony rzecz złą się okaże,Krew, Święty/ Lecz wierzaj mi, najlepsze są chęci papieża./ Patrz, jaką drogą świętość przysyła ci w darze;/ Jej straży twoje ciało i duszę powierza;/ Ona ustali cnoty, zgasi złe zapały./ Pewnie wiesz, jak Sebastian z cnót swych znakomity/ Skonał męczeńską śmiercią --- oto drzewce strzały,/ Którą ten święty został na krzyżu przebity,/ Obficie napojone we krwi Sebastiana. MINDOWE wyjmując sztylet Dam ci podobną świętość dla papieża pana./ Ten sztylet od dzieciństwa wisi mi u boku,/ Pił krew starców i niewiast --- i tkwi mi w pamięci,/ Że kiedy umierali, w tym ofiar natłoku/ Było kilku tak świętych, jak są wasi święci./ Cóż to? drżysz. HEJDENRICH O Mindowe! godzien boskiej kary/ Ten, kto wiarę przyjąwszy, bluźni przeciw wiary!/ Z naszej ręki niedawno wziąłeś tytuł króla,/ Jeszcze nowa twa godność niepewna i drżąca./ Wiesz, jak czarno pisana nasza rzymska bulabula --- właśc. bulla; oficjalny dokument papieski.,/ Dawnych królów, cesarzów z dawnych tronów strąca/ Jednym pociągiempociąg --- tu: pociągnięcie. pióra, bez sporu, bez bitwy. MINDOWE Kiedy nie będę królem, będę księciem Litwy,/ Będę was darł i palił, rabował i łupił. / Słowo, WolnośćI teraz nadtom drogo tytuł króla kupił,/ Jeśli miałbym pochlebiać i ważyć w umyśle/ Słowa, które wymawiam, mówiąc to, co myślę./ Ci wolno nie gadają, których jarzmo gniecie./ Ale mnie kto da prawa? kto mi zwiąże mowę?/ Czy jest gdzie jaki drugi Mindowe na świecie?/ Albo może wasz papież jest drugi Mindowe! HEJDENRICH Panie! oba innymi przemawiajmy słowy./ Przez usta posła papież uczucia wynurza,/ Zakończę więc poselstwo./ wskazując na niesione przez DOWMUNTA węzgłowie/ Oto złota róża/ Dla twojej, panie, żony, litewskiej królowej. MINDOWE Dla mojej żony? dawno umarła mi żona./ Czyż nie wie o tem papież? HEJDENRICH Przebacz błąd papieża./ Ale ta ciemna Litwa, lasami omglona,/ Zasłania cię przed światem, zamku twego wieża/ Jest niższą niż te sosny. Komuż złożę dary? MINDOWE Matce mojej... HEJDENRICH Święconej nie przyjmie ofiary. MINDOWE Posłuchaj więc, Krzyżaku, złóż je przed Aldoną,/ Jest siostrą mojej żony, będzie moją żoną./ Niech tu stanie Aldona./ jeden ze straży wychodzi/ Wy głowie kościoła/ Odnieście te wyrazy... Choć korona złota,/ Z lekkiej blachy, zaledwo dotyka mi czoła;/ I gdyby nie przecudna jej liści robota, / Ledwie kilka florenów zaważy na szali;/ Jednak wdzięcznie przyjmuje dar papieża pana,/ Lekką jak liść koronę żelazo ustali./ Jakiż tron jest świetniejszy? czyli Ruś znękana,/ Gdzie książęta, stargawszy krwi związki przyjazne,/ Lodowaty kraj niszczą sprzecznymi zamachy./ Już Halicz drży przede mną, jedne tylko Lachy/ Rosnącej Litwie piersi stawiają żelazne./ ALDONA wchodzi/ Oto jest pierwsza z dziewic litewskiego grona,/ Sprawiaj twoje poselstwo. HEIDENRICH tu didask. samodzielne: do ALDONY O ty! której skronie/ Wkrótce uwieńczy Litwy złocista korona,/ Przyjm różę, którą Tybru wychowało błonie,/ Tam pod wiary promieniem złote rosną kwiaty. ALDONA Źle się zgadza blask złota z żałobnymi szaty./ Miałam męża, mam męża; jeśli jeszcze żyje,/ On się tuła po świecie. Przysięgłam mu wiarę,/ Nigdy korona moich skroni nie okryje./ Ale wdzięcznie przyjmuję papieża ofiarę./ Czuję, wkrótce z tym zimnym rozstanę się światem,/ Ten kwiat niezwiędły będzie mym śmiertelnym kwiatem. HEJDENRICH Jak niemieckie dziewice przyjęła bez braku,/ Złoto zawsze jest złotem... Daje znak DOWMUNTOWI, aby podał różę. DOWMUNT się zbliża drżący. MINDOWE wpatrując się w DOWMUNTA Co ty drżysz, Krzyżaku?/ Ktoś ty jest? ALDONA wznosi oczy na DOWMUNTA Ach! Pada omdlała. DOWMUNT wychodzi. MINDOWE Omdlała! wynieść ją z komnaty!/ Ścigać tego Krzyżaka. Ha! co to się znaczy?/ Kto on jest? HEJDENRICH Nie wiem, panie, nosi giermka szaty,/ Przybył do nas posępny, z wyrazem rozpaczy,/ Zaciągnął się w szeregi nieznany nikomu;/ Sądzę, że to wygnaniec z wyspy AlbionuAlbion --- daw. określenie Anglii.,/ Na hełmie nosi różę, znak Lankastrów domu. MINDOWE Precz stąd, mnichy najemne! koło mego tronu/ Widzę sztylety... precz stąd! HEJDENRICH Wiara królów strzeże./ Żegnamy ciebie, panie. Odchodzi z orszakiem Krzyżaków. MINDOWE Przystąp, Lutuwerze./ Nie wiesz, co to za jeden jest ów Krzyżak młody? LUTUWER On najmniej podejrzanym zdawał mi się w tłumie,/ Młody jeszcze, rycerskiej nie nosi ostrogi,/ Milczy, bo po niemiecku nikt go nie rozumie;/ Stroni ludzi, bo smutny --- smutny, bo ubogi. MINDOWE Trudno, abyś podejrzeń ciemny tłok rozegnał./ Jam go dobrze uważał przy chrzestnym obrzędzie,/ Gdy kapłan błogosławił, on się nie przeżegnał./ To Litwin. LUTUWER O Mindowe! pewnie jesteś w błędzie./ To Krzyżak. Czyżby Litwin przywdział taką zbroję?/ Z czarnym krzyżem, w krzyżackim święconą kościele;/ Sam bym się nie odważył, wyznam, królu, śmiele, / Że ja się więcej krzyża niż Krzyżaków boję./ A chociaż chrzest przyjąłem za twoim rozkazem,/ Lękam się nowej wiary jako nowej tarczy;/ Nowa nie zawsze z wrogiem w obronie wystarczy,/ Często jak szkło się kruszy, dotknięta żelazem./ Zmuszony żyć wśród Niemców, męczę się i żyję,/ Lecz nienawiść do tyla rozkrzewia się w duszy,/ Kiedy jestem przy Niemcach, tak mi serce bije,/ Że mi się kiedyś w piersiach od wzgardy rozkruszy. MINDOWE Tak myśli lud litewski... Słuchaj, Lutuwerze,/ Wierzę twej nienawiści, jak w twą wierność wierzę./ Teraz mi tej ostatniej potrzebne dowody./ Ten Krzyżak, przewiduję, jest to Dowmunt młody;/ Nie wiem, nigdy Dowmunta nie widziałem twarzy;/ Lecz przeczuwam, on śledzi, by mnie zejśćzejść --- tu: spotkać. bez straży,/ Zdradziecko zamordować. Trzeba rzecz wybadać,/ Wyśledzić; jeśli Dowmunt, pewna śmierć go czeka./ Dowiedz się... LUTUWER O Mindowe, i na cóż odkładać?/ Nigdyś nie myślał tyle nad śmiercią człowieka. MINDOWE Jeżeli teraz myślę, mam słuszne powody./ Śmierci Krzyżaka mszczą się wszyscy krzyżownicy,/ A ja, nim z nimi zerwę, chcę ażeby wprzódy/ Rozeszły się ich wojska z litewskiej granicy;/ Chcę, żeby się wprzód Rusi rozprószyły tłumy,/ Które jak czarne chmury ponad Litwą wiszą./ Potem u siebie rogi litewskie usłyszą,/ Teraz niechaj rozsądek trzyma miejsce dumy. LUTUWER Gdybyś posłuchał, królu, co radzi to serce,/ Tobyś wszystkich Krzyżaków zebrał w dolnej sali,/ Potem zamek podpalić, niech się z nimi spali;/ Lub Litwinów ukrywszy za ścienne kobierce,/ W kryjówki, w czcze kolumny i w próżne filary, / Skinąłbyś --- na skinienie padłyby ofiary,/ I krzyżackiej krwi strumień po murach popłynął,/ A jeśli jest w tym tłumie, i Dowmunt by zginął. MINDOWE Poradziłeś z zapałem, tak radzą rycerze,/ Co wolą mieczem działać, niż myślą i słowysłowy --- daw. forma N.lm; dziś: słowami../ Lecz nie pójdę za twoją radą, Lutuwerze,/ Inny mam wcale zamiar, usnuty, gotowy./ Ona sama odkryje tajemnic zasłony,/ Dowmunt zginie, padając przy stopach Aldony. AKT II SCENA I ROGNEDA, TROJNAT. ROGNEDA stoi oparta na kamiennym stole Podaj mi czarę... Matka, Syn, Ojczyzna, Trucizna, Rodzina, ReligiaLitwo! Litwo nieszczęśliwa!/ Dla twoich bogów nową poświęcę ofiarę,/ Syna poświęcę --- rozpacz serce mi rozrywa,/ Ja go zabiję z płaczem... podaj mi tę czarę!/ Napełnię ją trucizną... Boże Litwy! Boże!/ Niech on umrze spokojnie --- niech nie cierpi długo,/ Ja go łzami obmyję --- na stosie położę,/ Zaśpiewam pieśń --- grobową uczczę go posługą./ sypie truciznę/ Łza upadła do wina, może ta łza matki/ Zniszczy skutek trucizny? czy już noc na niebie?/ Tak mi ciemno... Wsypałam trucizny ostatki,/ Dla mnie nic nie zostało. MINDOWE wchodzi na scenę, LUTUWER rozmawia z nim, wskazuje na czarę i sam oddala się. MINDOWE z udaną spokojnością Matko! witam ciebie!/ Witam, młody synowcze. Powracam z ogrodu,/ Słuchałem jak znad Niemna śpiew słowika płynie,/ Zachwycony urokiem wieczornego chłodu;/ Ale nie mniej szczęśliwy przy mojej rodzinie,/ Znajduję szczęście w domu --- zawsze miłość wasza/ Chmury nieszczęść wiszące nade mną rozprasza./ Przy was jestem bezpieczny, zasypiam w pokoju./ Ty milczysz, matko?... ROGNEDA Synu, może chcesz napoju?/ Oto wino... MINDOWE Już wino piłem dzisiaj rano/ Przy chrzcie moim. ROGNEDA Bluźnierca! MINDOWE do TROJNATA Nim gwiazdy powstaną,/ Trojnacie, masz opuścić litewską stolicę./ Zaniesiesz Wojsiełkowi to pismo ode mnie,/ Zawiera ono w sobie ważną tajemnicę;/ Powinno być wręczone prędko i tajemnie./ Wojsiełkowi skądinąd znane są me chęci,/ Wymagam więc pośpiechu --- pomnij, nakaz srogi,/ Biada! jeśli się zwrócisz z przykazanej drogi,/ Biada! jeśli wojskowej naruszysz pieczęci./ Oto masz list. ROGNEDA na stronie Już odkrył Trojnata zamiary.../ Więc pozbawiasz mnie wnuka? Przynajmniej z tej czary/ Spełń toast pożegnania./ MINDOWE bierze podaną czarę, lecz jej nie pije. ROGNEDA po chwili drżącym głosem/ Czyś wypił? MINDOWE uderzając się w czoło Rogneda! ROGNEDA Nigdyż krwawe sumienie spoczynku ci nie da?/ Widzisz krew w głębi czary? MINDOWE W napojach biesiady/ Nigdy krwi nie spostrzegam, ale trucizn jady. ROGNEDA Pokażę ci, jak twoja podejrzliwość zwodnazwodny --- tu: zwodniczy a. zawodny.,/ Spełnię ją do połowy, ty ją spełnisz do dna. MINDOWE ciska i tłucze czarę O matko! coś wyrzekła? precz, czaro przeklęta!/ Tyś mi była najdroższym przodków moich darem,/ Jedyny prawie spadek, zawsze dla mnie święta,/ Nieraz na ucztach słodkim szumiąca nektarem./ Gdzieś za morzami w kryształ roztopione piaski/ Wydały ciebie z łona --- nieraz, pełna wina,/ Zachwycałaś zdumione wejrzenie Litwina./ Gdy słońce w tobie grało tysiącznymi blaski;/ Ja ciskam cię o głazy! Matko, coś wyrzekła?/ Skąd ta nienawiść czarna? skąd ta zemsta wściekła?/ Chciałaś umrzeć i syna wtrącić do mogiły. ROGNEDA Ukarz mnie --- zniosę karę, ja mam jeszcze siły! MINDOWE Ha! tak, chciałabyś, matko, znosząc karę srogą,/ W obliczu ludu umrzeć męczenniczką wiary?/ Alem nadto przezorny, bym powściągał kary/ Tych, którzy chcą mi szkodzić, lecz szkodzić nie mogą./ Bądź więc spokojna, matko --- uraza tak mała... ROGNEDA Nie chciałam cię urazić --- jam cię zabić chciała. Wychodzi wsparta na TROJNACIE. MINDOWE sam Sam więc jestem, sam jestem; walczyć, szerzyć mordy,/ Śledzić spiski --- trucizną chłodzić spiekłe wargi;/ Wędzidłem krwawem ściągać dzikie ludu hordy,/ To moje życie... usta nie wydadzą skargi.../ Nie wiedzą, że ja cierpię. --- Zbędę się Trojnata,/ Pochwycą go, postrzygą, zamkną w mur klasztorny. / Przed ludem mnie zakrywa tajemnicza szata./ Chrześcijanin, Krzyżaków przyjaciel pozorny,/ Wkrótce zgnębię te zmienne, dwugłowe poczwary./ Wyginą wszyscy. --- Wiara? wiara czcze wyrazy!/ Chrzciłem się, bo mi wtenczas trzeba było wiary,/ Teraz, cóż za różnica? czy krzyż od papieża,/ Czy w cerkwiach ruskich złotem błyszczące obrazy,/ Albo księżyc Mongołów --- miecz wiarą rycerza./ Lecz Aldona nadchodzi, zbadam tajemnicę,/ Kto jest ów tajny Krzyżak./ ALDONA wchodzi/ Aldono! twe lice/ Zawsze we łzach, więc wszędzie widzę łzy i zdrady,/ Sztylety, trucizn czary i miodowe słowa./ Przebacz, ciebie przelękła ta gwałtowna mowa,/ Ty drżysz, Aldono? zniknął twój rumieniec blady./ Oto czara z trucizną o głazy rozbita,/ Chciałem ją spełnić, dotąd byłbym w cichym grobie;/ Lecz wyznam ci, Aldono! nadzieja ukryta/ Wytrąciła mi czarę, jedna myśl o tobie./ Aldono! powiedz słowo. ALDONA Panie! twe cierpienia/ Ani mnie twoja miłość nigdy nie zniewoli./ Na cóżeś mi domowe przerwał zatrudnienia,/ Którymi słodzę długie godziny niedoli?/ Gdy w gronie moich dziewic, przy lampy płomieniu/ Widzę, jak wkoło srebrne toczą się przędziwa,/ Gdy słyszę pieśń rodzinną w ich łagodnem pieniu,/ Przez chwilę cichem szczęściem tak jestem szczęśliwa,/ Że często nad moimi krosnami schylona,/ Widząc, jak kwiat pod igły dotknięciem rozkwita,/ Cierpień moich zapomnę --- póki ciężkie z łona/ Nie wyrwie się westchnienie, z oczu łza ukryta. MINDOWE Tyś spokojna, ja nie chcę widzieć cię spokojną./ Szczęśliwa? nie chcę, żebyś ty była szczęśliwa./ Niech serce twoje zawrezawre --- zagotuje się; od: wrzeć. sprzeczną uczuć wojną. / Niech je niszczy rdza cierpień, zgryzota rozrywa/ A gdyś z widokiem cierpień nadto oswojona,/ Śmierć jest dla ciebie nową, dziś skończysz dni twoje. ALDONA z przerażeniem Błagam cię, panie! błagam na Bogów imiona!/ Nie zadawaj mi śmierci, ja się śmierci boję!/ Wszystko mi! wszystko bliski zgon już zapowiada./ Koniec mój, o! przeczuwam, będzie nadto skory./ Patrzaj, Mindowe! patrzaj! jak twarz moja blada,/ Na twarzy rozmarzone gorączki kolory,/ Szklistym blaskiem posępnie ożywione oczy;/ Wkrótce mię całą cichość grobowa otoczy./ Niejedna z dziewic moich, co cierpień nie znała,/ Mówiąc do mnie, nim skończy, łzami się zaleje,/ A gdy mówi, głos zniża, jak gdyby nie śmiała/ Dźwiękiem mowy lub marne podając nadzieje,/ Zbudzić głębokiej ciszy, która jak sen miły,/ Żyjącą osłoniła świętością mogiły. MINDOWE Ty chcesz żyć, jakże silna chęć życia? Aldono!/ Może w sercu nadzieje karmisz brylantowe?/ O wiem ja, że głęboko oczy dziewic toną,/ I przenikają głazy i zbroje stalowe,/ Aż dopóki spod hełmu nie wykwitnie lice/ Znajome, ukochane --- wglądasz pod przyłbice./ Musiał być blady? ALDONA Panie! kto? MINDOWE Ten Krzyżak młody,/ Krzyżak czy Litwin. ALDONA na stronie On go nie poznał! MINDOWE Widziałem!/ Jakeś zadrżała, padła. Silne to dowody,/ Lecz jeszcze będą inne. Niegdyś ja sam drżałem,/ Kiedy bladość cierpienia omgliła twe czoło,/ To dzikie serce z twojem sercem biło razem,/ Kiedyś się weseliła, brałem twarz wesołą;/ Dziś to już przeszło, dzisiaj jestem zimnym głazem./ Słuchaj! czy znasz Krzyżaka, co wśród mnichów zgrai/ Nieznajome mi lice czarną zbroją tai?/ Znasz go? ALDONA Wierzaj mi! wierzaj! ja go nie znam, panie! MINDOWE Może go poznasz, słodkie to będzie poznanie!/ Próżne prośby, mam zbroję i serce ze stali,/ Aldono, ja się skryję w tej przybocznej sali,/ Tam każde wasze słowo dojdzie mego ucha,/ Zwłaszcza, gdy teraz nocy panuje milczenie;/ Kiedy go będziesz witać, pomyśl, że król słucha/ I mieczem przerwie krótkie szczęścia zachwycenie. Odchodzi przez drzwi boczne. ALDONA sama Mindowe! o Mindowe!... poszedł... Nieszczęśliwa!/ Zostałam sama jedna czekać chwili zgonu,/ Chwili nad zgon straszniejszej... Lampa dogorywa./ A na dworze noc ciemna, słychać szum jesionu,/ Szum sosen cichy. Wszystko! wszystko mnie przeraża,/ Ten szum drzew i ta cisza --- to cisza cmentarza./ O jak mi ciężko!... Nie ma i jeszcze go nie ma,/ Może nie przyjdzie? Boże! niechaj nie przychodzi!/ Niech go anioł ostrzeże! --- przeczucie zatrzyma!.../ patrzy przez okno/ Tam widzę, za lasami blady księżyc wschodzi,/ Czarne sosny posępnym witają go szumem;/ Rozdarte chmury --- duchów napełnione tłumem./ po chwili/ Nie przychodzi, on może nie przyjdzie, ja płaczę!/ W tej chwili groźnych króla nie pomna wyroków,/ Smutno mi, że nie przyjdzie, że go nie zobaczę.../ Chciałam go widzieć... Boże! słyszę odgłos kroków!/ O nie, to źródła szumią w zamkowym ogrodzie.../ Ach! on idzie! to Dowmunt! poznałam po chodzie./ Jeszcze głośniej --- i głośniej, jam znowu słyszała.../ Udam, że ja go nie znam, żem nigdy nie znała./ Król go nie pozna... DOWMUNT wchodzi z zapuszczoną przyłbicą w krzyżackiej zbroi Potwarz okłamała zdradnie/ Serce Aldony --- teraz widzę ją, tak blada../ Czy dręczona sumienia wyrzutami bladnie?/ Umiem rozróżnić bladość od bladości... Siada.../ Nie odwróciła lica... Dawniej szelest szaty,/ Szelest kroków odgadła --- poznała... a teraz/ Nie odwróciła lica! Idąc w te komnaty,/ Będąc na progu, z progów wracałem się nieraz./ Tak mi okropnie! ona mnie nie pozna? może/ Nie zechce poznać... Pani!... zadrżała. ALDONA Rycerzu,/ Ktokolwiek jesteś, w północ błądząc po tym dworze,/ Módl się --- oto różaniec widzę przy puklerzu,/ Módl się i --- wyjdź... DOWMUNT Wyjdź? Widać, że Litwy królowa/ Przywykła rozkazywać, na jej zawołanie/ Przybiegnie zbrojna, liczna warta pałacowa./ Wyjdę z wrót gmachu --- tylko po mnie tu zostanie/ Krew... ALDONA cicho Moja... DOWMUNT Nie wiem! nie wiem; lecz tu krew zostanie./ Wiesz, kto ja jestem? czyli twe serce przeczuwa?... ALDONA jak echo tym samym głosem Czy twe serce przeczuwa?... DOWMUNT Powtarza pytanie!/ Odpowiedz!.... ALDONA Wyjdź... DOWMUNT O Boże! ona myśli, czuwa,/ I tak jak śpiąca związać nie może wyrazu,/ I myśli ją odbiegły. --- Słuchaj! czyś ty z głazu?/ Dwa słowa! imię moje!... Szalony! szalony!/ Oto mi czoło ciemna przyłbica okrywa./ Postać kradnie płaszcz czarnym krzyżem naznaczony,/ I jakże poznać mogła?.../ odkrywa przyłbicę/ Patrzaj! nieszczęśliwa.../ Czy ty mię znasz? jak żądasz być zbawioną w niebie,/ Odpowiedz... i uciekaj! ach! uciekaj ze mną.../ Znasz mię? ALDONA Czy ja znam? Boże! nie, ja nie znam ciebie,/ Nie! nie! nie przypominam... może --- tu tak ciemno,/ Może dlatego... Słuchaj, teraz moje oczy/ Od ciągłych łez posępną skryły się zasłoną,/ Mgła ciemna wszystkie dla nich przedmioty pomroczy,/ I zaledwo z łez oschną, znowu we łzach toną./ Szczęście moje z nieszczęściem nie zna równej szali,/ Jak mara obłąkana kończę życia drogę./ Nie! nie! ja ciebie nie znam --- teraz znać --- nie mogę. DOWMUNT Nie poznała... to lampa tak ciemno się pali./ bierze lampę ze stołu i oświecając twarz, przybliża, się do ALDONY/ Patrz! patrz! ALDONA Błagam cię! błagam ach! oddal się, panie!/ Oddal się --- światło lampy oczy moje razi./ O patrzaj! niezadługo zabłyśnie świtanie!/ Patrzaj! już blask jutrzenki twarz księżyca kazi./ O nieba! ciebie w sali światło dnia zastanie... DOWMUNT Ha! męczarnio okropna! męczarnio szatana!/ do ALDONY, która się zbliża pomięszana/ Czego chcesz? precz ode mnie! śmierć jedna została.../ ze śmiechem obłąkania/ Cha! cha! jaka myśl dzika! upaść na kolana,/ Upaść przed nią... Cha! cha! cha! prosić, by poznała./ Lub może kupić pamięć zimnym, złotym kwiatem?/ Więc wrócę tak samotny w dziką świata drogę?/ Przepaść się otworzyła między mną a światem,/ Nie mogę wrócić, trzeba umrzeć --- umrzeć mogę.../ I przed śmiercią nauczę ją wymawiać imię/ Znajome, zapomniane --- nauczę jak dziecie,/ Lub jak uczą sokoła, wtenczas gdy zadrzemie,/ Przerywając sen: przerwę jej sen --- senne życie.../ Słuchaj! wiesz, kto ja jestem?/ dobywa sztyletu/ Nie! nie! bezimienny/ Upadnę przy jej stopach jako liść jesienny./ Rzucam się całą duszą do grobowej ciszy... ALDONA Dowmuncie! ach Dowmuncie! DOWMUNT Jeszcze głos Aldony? ALDONA Znam ciebie! kocham! słuchaj --- on widzi! on słyszy!/ Tam Mindowe w tej sali! za tymi zasłony!... DOWMUNT O Boże! jakże miło powrócić do życia./ Ty mnie kochasz? Mindowe gdzie jest? gdzie się kryje?/ Ach straszną! straszną miałem chwilę do przebycia,/ Dotąd mi krew wzburzona głośno w piersiach bije./ O Aldono! ta chwila stoi przed oczyma,/ I nie chce zniknąć, póki szczęście się rozpali,/ Ta chwila wszystkie myśli nad przepaścią trzyma;/ Ale nie wróci... ALDONA Luby! słyszałam dźwięk stali./ Chroń się! chroń się, Dowmuncie! mój drogi! mój miły! DOWMUNT Co mówiłaś? Mindowe gdzie jest? w tamtej sali?/ To daleko --- uciekać nie chcę --- nie mam siły.../ O nie! nie! tyle szczęścia! nie, to nie jest zdrada./ Ja muszę być szczęśliwy --- muszę widzieć ciebie./ Zgasła lampa, lecz księżyc przyświeca na niebie,/ Chodź do światła, Aldono... O! jaka ty blada!.../ Rumieniec łzy obmyły, żar gorączki strawił;/ Jaka ty blada! --- jam cię nie taką zostawił!... ALDONA Nie, to bladszy niż zwykle, to ten blask księżyca/ Twarz mi dzisiaj ociemnił... DOWMUNT Więc księżyc przeklinam./ Jeżeli barwę róży kradnie z twego lica./ Ha! przeklinając księżyc, ludzi zapominam. ALDONA Luby! słyszysz dźwięk stali? czy słyszysz? to oni! DOWMUNT Słyszę jakieś stąpania --- słyszałem chrzęst broni,/ Idą jakby tygrysy na mą krew zażarte. ALDONA Dowmuncie! wychodź! wychodź, jeszcze drzwi otwarte!/ Wychodź! Aldona wiecznie wiary ci dochowa.../ Tu wszyscy nas zdradzają, Bogi, ludzie, ściany,/ Uciekaj!... DOWMUNT Moja luba, bądź zdrowa! bądź zdrowa!... Wychodzi, lecz po krótkiej chwili wraca. ALDONA Przebóg! czemuś powrócił? blady, pomięszany,/ Powiedz, coś widział? DOWMUNT W końcu przybocznej komnaty/ Oni już są!... już przyszli! ALDONA O nieba! o zdrady!/ Słuchaj, wyłam te okien pozłacane kraty,/ Pod nimi niedaleko są zamkowe sady.../ Uciekaj! nad głowami grożą czarne burze.../ Uciekaj... DOWMUNT usiłując wyłamać kratę Kraty mocno osadzone w murze.../ Wyłamać niepodobna... nie, to próżnym szałem.../ Niepodobna... Ha pękły! pękły! wyłamałem.../ Bądź zdrowa! daj mi rękę... dłoń zimna jak z lodu.../ Bądź zdrowa.../ staje na oknie... po chwili wraca do sali.../ Nie... na próżno! pośród drzew ogrodu,/ Widziałem tłumy zbrojnych Mindowy rycerzy;/ Pod samymi oknami las włóczni się jeży./ Daremna więc ucieczka --- przyszedłem bez miecza/ By nie wzbudzić podejrzeń, cóż ten sztylet znaczy?/ Ani mię przeciw wrogów ciosom zabezpiecza,/ Ani usłucha dłoni --- zdradzi ją w rozpaczy!/ Bez ulgi i bez zemsty w zimnym legnę grobie.../ Aldono! tyś pobladła! Aldono! co tobie? ALDONA Nic, nic... daj mi tę różę, z hełmu twego różę,/ Może zmysły orzeźwi./ DOWMUNT daje różę/ Tak mi w oczach ciemno!... DOWMUNT O rozpacz!... ona bladnie. Chodź ze mną, chodź ze mną!/ Chodź, uciekajmy! Boże! gdzie uciec? w tym murze/ Są kryjówki... szalony! tam będą i ludzie:/ Te gmachy już zdradzieckiej nawykłe obłudzie.../ O Aldono! nieszczęście --- usiądź tu, Aldono!/ Oczy moje jak dziecka całe we łzach toną. ALDONA A ja płakać nie mogę... Cha! cha! luby! drogi!/ Śmiech mi straszliwy łamie na ustach wyrazy... / Cha! cha! cha! niech tu przyjdą! niech przestąpią progi./ Oto próg pałacowy!... Pada przed drzwiami. DOWMUNT Aldono! Jak głazy/ Zimna.../ składa omdlałą na krześle/ Rękami będę rozdzierał tych ludzi.../ Chodźcie tu!... O te oczy! ta twarz, blada, sina!.../ po chwili/ Z rąk martwych wyrwę różę... kiedy się obudzi,/ Mnie już nie będzie... niech mnie nic nie przypomina/ obrywa liście kwiatu/ Kwiat zerwałem --- gałązka w jej została dłoni,/ Tak mocno trzyma./ pod koniec tej sceny słychać coraz mocniejsze szczęki oręża/ Słyszę! już idą... to oni!... AKT III SCENA I HEJDENRICH, HERMAN. HEJDENRICH Oby już prędzej rzucić litewskie krainy./ Hermanie! oto wracam z królewskiej biesiady,/ Radość niezwykła wrzała pomiędzy Litwiny,/ Ja jeden byłem smutny! jeden tylko blady!/ Dzikie ich uczty. Słuchaj! w granitowej sali,/ Wokoło stół dębowy pucharami błyska;/ W środku komnaty ogień z modrzewiu się pali,/ I wkoło wieje dymem, wkoło iskrą pryska./ Sześciu Litwinów w burkach, bez ruchu jak głazy,/ Unosili nad stołem smolnych sosn pochodnie,/ Jako żywe świeczniki. Gwar, dzikie wyrazy!/ Na lica miód przywołał występki i zbrodnie./ Dziwnie się wydawałem ja --- mieszkaniec Rzymu/ Wśród tej niesfornej zgrai --- mój krzyż brylantowy/ Ledwo blaskiem roztrącał czarne kłęby dymu.../ Hermanie! oby prędzej rzucić dwór Mindowy. HERMAN O panie! nie czas teraz rwać z Litwą przymierze,/ Nie są przygotowani do wojny Krzyżacy;/ Jeden krok nierozmyślny korzyść nam odbierze/ Z długich naszych podstępów, z misjonarskiej pracy;/ Gdyby Mindowe umiał korzystać z tej pory,/ Przycisnąłby i zgnębił krzyżackie klasztory. HEJDENRICH Prawda, trzeba lwa głaskać. Lecz wyznam ci, bracie,/ Że mi w niesmak już idzie poselstwo papieża;/ Mam sławny miecz komtura, mam serce rycerza,/ Jednak bawię tu dotąd! bawię w mnisiej szacie!/ I nadto muszę podle, mnicha obyczajem,/ Starać się wziąć przewagę podstępnymi słowy./ Dawniej Krzyżak pogardzał tym księciem i krajem,/ A teraz jam spowiednik? jam sługa Mindowy!/ Czy pamiętasz, Hermanie, braciszka zakonu,/ Który przybył tu z nami, nosił róży znaki,/ Nazywany od braci synem Albionu:/ On zniknął teraz, żadnej nie mamy poszlaki.../ Jeśli Mindowe zgwałcił tajemne umowy?/ Jeśli się targnął z mieczem na sługę kościoła?/ Słusznie zakon oburzy postępek takowy,/ I krew brata naszego o krew Litwy woła. HERMAN Rycerz, o którym mówisz, w więzieniu zamknięty,/ Nie oburzaj się --- Litwin niewart tych zabiegów./ On poganin, zagnany aż do Niemna brzegów,/ Chroniąc się przed Mindową, przybrał habit święty,/ I znów pod tą opieką wrócił utajony/ Szukać wydartej sobie przez Mindowe żony./ Ale go nie zbawiły nasze święte szaty./ Wczoraj, kiedym w ogrodzie odmawiał modlitwy,/ Odkryłem jego wieżę i przez okien kraty/ Miecz mu podałem ostry. HEJDENRICH Zbawiasz syna Litwy.../ Nienawidzę Litwinów! po cóż z taką pracą/ Nawracać ich na wiarę? jakież stąd korzyści?/ Chrzest nie zgasi wzajemnej ludów nienawiści;/ Mogliby płacić haracz --- a teraz nie płacą./ W nas zgaśnie duch rycerstwa, zakonu granice/ Otoczą zewsząd tylko przyjazne krainy;/ Pójdziemyż ścigać błędne po stepach księżyce?/ Ha! chyba z morzem walczyć! lub z nurtami Dźwiny!/ Wygaśnie duch rycerski... Idzie Litwy książę.../ Trzeba znów przybrać postać podłości, pokory,/ Jak jaszczurka zamorska zmienne mam kolory;/ Lecz jestem posłem, straszna przysięga mnie wiąże,/ Cały zakon w legata przedstawiam osobie./ Daje znak, HERMAN oddala się. MINDOWE wchodzi./ Wielki królu, Bóg z tobą! MINDOWE Pozdrowienie tobie! HEJDENRICH Panie, tyś pomięszany? wzrok zamglony wróży/ Jakieś tajne zamiary, znamię wnętrznej burzy./ Zapewne nie dość jeszcze ustalony w wierze/ Nie umiesz zbroić serca przeciw troskom świata;/ Niepewny Boga, który z nieba czuwa, strzeże,/ Niepewny, jaka w niebie dla cnoty zapłata./ Modlitwą prędko ziemskie rozproszysz zgryzoty. MINDOWE Modlić się? dzisiaj wziąłem ten różaniec złoty,/ Ostrzem sztyletu święte przebiegałem ziarna;/ Lecz na sztylecie była krew spiekła i czarna,/ Nie wiem czyja? i kończyć nie mogłem pacierzy. HEJDENRICHSpowiedź, Grzech, Religia, Władza, Ksiądz, Król Królu! jeśli twe serce żałuje i wierzy,/ Bądź spokojny! nasz kościół nigdy nie zostawi/ Twej wiary bez nagrody, żalu bez pociechy,/ Litościwy odpuszcza, kocha, błogosławi. / Odkryj nam skryte myśli, wyspowiadaj grzechy,/ Nic nie ukrywaj, synu, a sługa ołtarzy/ Rozwiąże je na ziemi. MINDOWE I któż się odważy/ Zajrzeć w głąb tego serca, w tę przepaść rozpaczy/ I zbrodni... Kto? ty, trwożny mieszkaniec klasztoru,/ Ja sobie nie przebaczę, nikt mi nie przebaczy./ Najmniejsza z moich zbrodni, a wielka z pozoru,/ Żem się krwią zmazał./ pokazując sztylet/ Patrzaj, tą krwią wypisane/ Wszystkie są moje czyny na tej rdzawej stali.../ Czy mi przebaczysz? HEJDENRICH Ufaj! od Boga mi dane/ Mam prawo tych rozgrzeszać, co się krwią zmazali. MINDOWE Żądasz czarniejszych zbrodni? Słuchaj! przez sklepienie/ Jęczy! jego korona moje czoło kryje.../ Słuchaj! usłyszysz drugie pod ziemią westchnienie,/ Ale nie, nie usłyszysz --- dotąd on nie żyje.../ Czy mi przebaczysz? HEJDENRICH Ufaj! wielka moc kościoła!/ Nie będzie próżno błagał chrześcijański książe./ Szczera twoja pokuta grzech okupić zdoła,/ Co rozwiąże na ziemi, Bóg w niebie rozwiąże./ Więc odpuszczam! niech zniknie ta występku skaza. MINDOWE Ty chcesz czarniejszych zbrodni? ty chcesz duszę ciemną/ Przejrzeć aż do dna? patrzaj! pod berłem z żelaza/ Lud podły, ciemny, dziki czołga się pode mną./ Przycisnąłem go całym ogromem ciemnoty,/ Bojaźń już nosi w sercu, chytrość w miejscu cnoty./ Patrz, jak ów ciemny Litwin na moje skinienie/ Uchyla korne czoło, piersi krzyżem znaczy,/ Choć wolałby przy piersiach czuć węża pierścienie,/ Niż ten krzyż nienawistny... Któż mi to przebaczy? HEJDENRICH Panie! jesteś nad ludem, byś mu przewodniczył;/ A jeśli daną władzę spełniasz nadto srogo,/ Jeśli chcesz posłuszeństwa, jeśli rządzisz trwogą,/ Bóg ci przebaczy --- on sam władzy ci użyczył,/ Ja ci przebaczam... MINDOWE z gorzkim uśmiechem Dobrze! już jestem spokojny!/ Pójdę teraz krzyżackie napadać dzierżawy,/ Dawno czekałem chwili sposobnej do wojny,/ Skarb mój wycieńczał --- ja sam stęskniłem do sławy./ Z waszej zaś strony nic mi nadal nie potrzeba,/ Mam już złotą koronę, przebaczenie z nieba,/ Idę kraj wasz napadać, szarpać włoście Żmudzi. HEJDENRICH Panie! ty mnie doświadczasz tak gorzkimi słowy,/ Lecz Krzyżak się marnymi słowy nie ułudzi. MINDOWE Com tobie wypowiedział, jam dowieść gotowy./ Patrz przez te ciemne kraty na błonia stolicy,/ Tłumem zebrani w polu błyszczą wojownicy.../ Może się oni tylko zebrali na łowy?/ A tam niebo ogniste przywdziewa kolory,/ Może to pożar wkradł się w nadniemeńskie bory?/ Co, łatwowierny mnichu? teraz znasz Mindowę? HEJDENRICH Niech cały ciężar zbrodni spada na twą głowę,/ Pomnij na świętą wiarę! MINDOWE Szydzisz ze mnie, mnichu!/ Pójdę się jutro modlić w krzyżackim kościele,/ Pić będę wasze wino w święconym kielichu, / Moje gmachy klasztornym kobiercem zaścielę,/ I zmówię pierwszy pacierz, gdy mistrz wielki skona. HEJDENRICH Ty przez nas jesteś królem. MINDOWE rzuca koronę Tak! precz ta korona!/ Rzucam ją, to mi ręce splątane rozwiąże.../ Teraz jestem Mindowe, książę, wróg Krzyżaków. HEJDENRICH rozdziera komżę i staje w zbroi i w zwierzchnim krzyżackim płaszczu A jam jest --- brat Hejdenrich --- Krzyżak, wróg twój, książe./ Pozbędę się tej szaty, tych pokory znaków.../ Jak mnie tu widzisz w zbroi, przysięgam na Boga,/ Że słowa posła mymi nie były słowami./ Widzisz we mnie rycerza! widzisz we mnie wroga!/ Po takiej czarnej zdradzie już zdrada nie plami,/ Będę działał podstępnie i walczył otwarcie,/ W twoim zamku podniecę zdrady i pożary,/ Za morza pójdę błagać o zemstę --- o wsparcie./ Płaszcza tego nie zrzucę, aż na twoje mary/ Rozścielę go całunem --- i w wieczór i rano/ Dodam jedno przekleństwo do moich pacierzy;/ Jeśli Bóg je usłyszy? Bóg na cię uderzy,/ Nim te pochodnie zgasną! nim zorze nastaną! Wychodzi. MINDOWE sam Grozi! ale na próżno, przezornym być muszę,/ Kiedy zwiodłem Krzyżaka --- oni światem rządzą,/ Zbłądzili, choć myśleli, że nigdy nie błądzą./ Serce moje spowiedzią pozyskali skrusze. LUTUWER wchodzi. LUTUWER Panie, spełniłem rozkaz. MINDOWE Dowmunt już nie żyje? LUTUWER Dowmunt nie żyje! MINDOWE Starcze! starcze! biada tobie!/ Jeśli się jaki podstęp w twoich słowach kryje./ Chcę widzieć martwe ciało. LUTUWER Panie! on już w grobie./ Dotąd jeszcze, tak, dotąd słyszę pieśń wesołą,/ Którą tam śpiewa grabarz, kopiąc grób głęboki,/ I pot zimny na moje występuje czoło. MINDOWE Gdzież go grzebią? LUTUWER W więzieniu pochowano zwłoki. MINDOWE Starcze! mój zamek w wielki zamieniasz grobowiec. LUTUWER Smutno mi, gdy rycerza zgon niesławny ima./ Grób jego zapomniany, i żaden wędrowiec/ Kamienia nie dorzuci, wzroku nie zatrzyma. MINDOWE Dość tego, słuchaj, starcze! zerwałem z Krzyżakiem,/ W strasznym gniewie wrącymi odpowiadał słowy./ Dziś wojsko poprowadzisz nowogrodzkim szlakiem,/ Przez głuche lasy... dalej przejdziesz bród niemnowy/ Na łodziach lub wpław --- czasu oszczędzać należy./ A skoro ranek błyśnie, ty z pocztem rycerzy/ Zagrzmisz pogańską pieśnią; od waszego śpiewu/ Zadrżą szyby Malborga, wieże się zachwieją. LUTUWER Jestżejestże --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy jest. ten napad skutkiem gorącego gniewu? MINDOWE Snułem go przewidzianych wypadków koleją./ Nigdy głębszą ufnością nie spały zakony, / Myślą, że chrztu szatami jak dziecię spowity/ Zapomniałem o zbroi; że w blasku korony/ Zapomniałem o sławie; że w lasach ukryty/ Cieszę się barwą królów purpurowej szaty./ Lecz powiedz, Lutuwerze, jestżemjestżem --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy jestem. tak bogaty,/ Bym zapomniał o wojnie, napadach i chwale?/ Patrz na kraje krzyżackie! o brzegów bursztyny/ Łamią się Bałtyckiego Morza szklanneszklanny (daw.) --- dziś: szklany. fale;/ Na falach płyną miasta z dalekiej krainy/ Z płóciennymi żeglamiżegle --- dziś: żagle. i z podległych danin/ Wypłacają się mnichom, ślą im Franków wina,/ Czary z kryształu, zbroje, sukna z cudnych tkanin,/ Jedwabiu, lub wielbłądów błędnych Tatarzyna./ A tu lasami łąki zarastają żyzne./ Jakiż tu kupiec zajrzy? gdzież bogactwa moje?/ Ubogą tylko wziąłem po ojcu spuściznę,/ Nie dbam ja o bogactwa! o złoto nie stoję!/ Ale w skarbcu jedyna po ojcu pamiątka,/ Jedna szata w rozliczne lśniąca malowidła,/ Wagą złota płacona, z jedwabnego wątka,/ Której barwy tak zmienne jak motyle skrzydła;/ Jeden pas złoty, jedna kryształowa czara,/ I ta się już rozbiła. Patrz! Krzyżaków miasta,/ Czy to Malborg, czy morska Klepidawa stara,/ Każde co dzień zamkami pod niebo urasta;/ Lud jak w mrowisku tłumne napełnia ulice,/ Złotem błyszczą się gmachy, marmurem kaplice,/ Dym z ognisk uwięziony wzlatuje nad dachy,/ Dachy łączą się z niebios przejrzystym błękitem;/ A tu --- patrz, Lutuwerze! jak posępne gmachy!/ Tu każda sala ciemnym połyska granitem,/ Gołe i zimne ściany --- jeszcze los szyderca,/ Jakby mi chciał urągać! często w dnie zimowe/ Ściany zdobi pokryciem srebrnego kobierca,/ Wilgoć mrożąc na ścianach w kwiaty kryształowe./ Nędza i wszędzie nędza! LUTUWER Panie, noc uchodzi,/ Trzeba spieszyć... MINDOWE Tak, prawda! zeszła twarz miesiącamiesiąc (daw.) --- księżyc../ Pójdę, może mnie nocy powietrze ochłodzi./ Zawsze skarga tysiące wyrazów natrącanatrącać --- poruszać, wspominać (mimochodem), tu: wywoływać../ Nadtom długo wyrzekał na mój los ubogi,/ Naprawię go, gdy w żmudzkie uderzymy rogi. Wychodzi z LUTUWEREM. SCENA II Przedsienie gmachu. ALDONA, leży bez czucia na ziemi. HEJDENRICH wchodzi. HEJDENRICH podnosząc ALDONĘ Ha! cóż to za dziewica? padła na marmury/ Bez czucia. Jakie cudne rysy bladej twarzy!/ Widziałem nieraz w kraju Franków kształtne córy,/ O których śpiewa truwertruwer --- pieśniarz; także: trubadur, minnesinger., błędny rycerz marzy;/ Żadna jej nie wyrówna... oto już spłonęła/ Jak kwiat, gdy się rozwija --- budzi się --- westchnęła. ALDONA z pomieszaniem O mój luby... on umarł --- śmierć moja snem była. HEJDENRICH Dziewico, bądź spokojna! czuwa sługa Boży. ALDONA usuwając mu się do nóg Ktokolwiek jesteś, broń mnie! Strzeż mnie! twoja siła/ Może te rygle więzień żelazne otworzy./ Boże! tam trup --- trup jego bez głowy... o Panie!/ Nieszczęsna jest ta, która twej pomocy wzywa. HEJDENRICH Jesteś ty chrześcijanką? ALDONA Okropne pytanie!/ Nie! nie jestem! nie jestem! jestem nieszczęśliwa! HEJDENRICH Chrześcijanin modlitwą nieszczęście osładza./ Lecz powiedz mi, dziewico! ja wszystko uczynię. ALDONA Wszystko! o nie, rycerzu, próżna twoja władza,/ Nie wskrzesisz go, widziałam krew strumieniem płynie./ śmieje się, z wzrastającem obłąkaniem i wpatruje się w ciemność/ Sobowtór, SzaleństwoJakaś postać znikoma, lecz do mnie podobna,/ Oddziela się ode mnie, przede mną się snuje,/ Jest to część mej postaci --- a jednak osobna./ Przy niej zostały czucia --- ona myśli --- czuje,/ Ja sama jak głaz jestem... Wołam cień znikomy./ Cień się coraz oddala --- coraz dalej --- dalej/ Rozpływa się --- już blady --- już ledwo widomy./ z rozpaczą/ Ja bez czucia zostanę! Serce się nie pali,/ Ostygło --- zapominam, pamięć słabo kreśli,/ Mówię, a słowa moje nie są wątkiem myśli,/ Myślę, a myśli moje nie są wątkiem serca... HEJDENRICH Jestem świadkiem początku zmysłów obłąkania./ Mindowe, ten poganin, ten ludzi morderca,/ Godzien jest niebios kary. Lecz moje starania/ Przywrócą jej spokojność; czarne zmysłów mary/ Znikną przed złotem słońcem, przed promieniem wiary. ALDONA Wiara? ja miałam niegdyś mojego anioła,/ Byłam kapłanką wiosny niedawnymi laty./ Pamiętam obraz wiosny w gaju, w końcu siołasioło (daw.) --- wieś.,/ Jej czoło uwieńczały świeże róży kwiaty,/ Wokoło jodły cichym usypiały szumem./ Ileż razy przy blasku srebrnego księżyca/ Sama, lub dziewic wiejskich otoczona tłumem,/ Marzyłam --- modliłam się... HEJDENRICH Nieszczęsna dziewica!/ Trzeba ją jakby dziecko łudzić wrażeń blaskiem./ Uchodź ze mną, dziewico, ponad Niemna piaskiem/ Stoi klasztor, tam świętych obaczysz królowę,/ Jej obraz jest do wiosny podobny obrazu;/ Będziesz ją kochać, wieniec z róż krasi jej głowę,/ Tak piękna, tak litosna, a kolumny z głazu/ W każde święto okryją gałązki jodłowe. ALDONA Pójdę! pójdę za tobą... HEJDENRICH Już się księżyc zniża,/ W cieniach nocy Mindowe ścigać nas nie może./ Weź płaszcz krzyżacki, kaptur, zawieś znamię krzyża./ okrywa ją swoim płaszczem/ Dzisiaj jeszcze w Wojsiełka staniemy klasztorze./ Wojsiełko, syn Mindowy, tygrys w szacie mnicha,/ Ukorzy się przed świętą legata osobą./ Nie płacz, piękna dziewico! nie płacz, Pan Bóg z tobą!/ O! prędko w oczach dziewic strumień łez osycha. AKT IV Sala ciemna w klasztorze WOJSIEŁKA. SCENA I TROJNAT, WOJSIEŁKO. Orszak MNICHÓW. WOJSIEŁKO Bracia, mówcie pacierze --- oto w nasze progi/ Nowy gość przybył, nowy klasztoru mieszkaniec./ Trojnacie, porzuć zbroje, weź habit ubogi,/ Za pasem bursztynowy zawieszaj różaniec,/ Prędko, nie zwlekaj chwili. TROJNAT Błagam was na Boga!/ Wojsiełko, nie chciej w grobie zakopywać brata./ Powróć mi wolność! wolność nad życie mi droga./ O Bogi! więc się za mną wieczna zamknie krata,/ Życie pełne zwiędnieje w samym wieku kwiecie./ A ten świat! świat! WOJSIEŁKO I cóżeś zostawił na świecie?/ Ludzi? ja ich widziałem, oni mnie widzieli,/ pokazując na miecz wiszący na murze/ Ten miecz krwią był oblany... I bezpieczniej głowę/ Złożysz tu na kamiennej klasztoru pościeli,/ Niż na łonie człowieka... Marności światowe!/ Tu mniej marności, płyną godziny mniej chyże,/ I ludzie tu się snują z zasępioną twarzą;/ Ale ludzie ci milczą jak grobowe krzyże./ Chcą skarżyć brata, chyba przed grobem oskarżą./ Zakonnik ciemny, twardym miodem zapalony,/ Mniej straszny od człowieka w miłosnej godzinie./ Lecz ty żądałeś władzy? żądałeś korony?/ Będziesz ją miał... Postrzyc go! MNICHY sadzają TROJNATA na ławce kamiennej i przystępują do postrzyżyn. TROJNAT Nim chwila przeminie,/ Te nożyce mnie wiecznie rozdzielą ze światem./ Błagam cię, Wojsiełku! jesteś moim bratem... WOJSIEŁKO Jestem mnichem... O! bracia, zapalcie gromnice,/ Niech wiecznie pochwalone będzie boskie słowo./ Trojnacie --- podnieś czoło! rozjaśń blade lice,/ Śmiej się --- a my pieśń będziem śpiewali grobową./ Klasztor jest ciemnym grobem --- tu wiara określi/ Wszystkie twoje uczucia, zniknie zawiść czarna./ Tu zapomnij o myślach... gdy masz jakie myśli,/ Powiąż je razem z krzyżem jak różańca ziarna./ Wiecznie ograniczony murami ciemnymi,/ Gdy zgaśnie ta pochodnia, ty zgaśniesz na ziemi./ Twoja prośba litości mojej nie obudzi./ Ja byłem --- byłem niegdyś tygrysem dla ludzi,/ I jeszcze raz nim będę... Stańcie tu wokoło.../ Patrzcie, litość wzbudzają te włosy trefione,/ Co w tysiącznych pierścieniach spadają na czoło./ Przystąpcie, mnichy! włóżcie mu świętą koronę. MNICH ostrzyga TROJNATOWI pierścień włosów. TROJNAT O świat! świat! WOJSIEŁKO Pierścień włosów spalić w kadzielnicy,/ Jest to dar serca, co się poświęca dla Boga. TROJNAT Te włosy twardą stalą przetarte przyłbicy,/ Przyłbicy, która była postrachem dla wroga,/ Spadną pod nożycami, jak za ciężkie winy.../ O świat! świat! WOJSIEŁKO Dalej, bracia, kończyć postrzyżyny.../ wchodzi HEJDENRICH i ALDONA zakryta cała krzyżackim płaszczem/ Któż to? HEJDENRICH Papieski legat i książę kościoła... WOJSIEŁKO Aż do ziemi pokorne uchylamy czoła.../ Panie! uświęć ten klasztor łaskawości względem,/ Właśnie dzisiaj zebrani w tem ustroniu cichem/ Byliśmy wyświęcania zajęci obrzędem. HEJDENRICH Cóż to? Trojnat! maszżemaszże --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy masz. ty wolę zostać mnichem? TROJNAT Na moje wybawienie niebo cię przysyła,/ Ja nie mam! nie mam woli --- tu mną rządzi siła./ Oto gwałtem wiedziony do stopni ołtarza/ Zalewałem się łzami... HEJDENRICH I któż się poważa/ Przed ołtarze niechętne prowadzić ofiary? WOJSIEŁKO To za wolą Mindowy. HEJDENRICH Ja mam wyższą wolę./ Uwolnić go natychmiast! albo święte kary/ Jak gromy spadną na was zebranych w tem kole./ Klątwa! klątwa na klasztor! już wasze modlitwy/ Posłane nie ulecą aż do Boga tronu./ Wasze pacierze ściągną nieszczęścia dla Litwy,/ W proch się rozsypią mury waszego zakonu;/ Znamię przekleństwa nosić będziecie na twarzach,/ Nikt zmarłych nie pogrzebie, trumny nie poświęci;/ Kwiaty leśne porosną na waszych ołtarzach,/ Na waszych murach spocznie Anioł niepamięci.../ Ha! zadrżeliście, mnichy? chciałem, byście drżeli.../ Podnoszę klątwę --- moja przytomność jest darem,/ Darem dla was. Ja przez noc odpocznę w tej celi,/ Wy zaś idźcie się modlić i złotym pucharem/ Pijcie za moje zdrowie... Tyś wolny, Trojnacie. TROJNAT Więc żegnam cię, Krzyżaku! żegnam ciebie, bracie!/ Bracie Wojsiełku, będę pamiętał o tobie. Odchodzi --- po chwili WOJSIEŁKO i mnichy, oddawszy ukłon legatowi, oddalają się. HEJDENRICH O! lepiej Trojnatowi na świecie, niż w grobie ---/ Dla Mindowy wskrzesiłem zaciętego wroga,/ Pomści się za mnie... Z dala słyszę mnichów śpiewy,/ Za legata modlitwy wznoszą się do Boga./ Wzburzam to morze mnichów i uśmierzam gniewy.../ Odpocznij tu, Aldono... Nieme obłąkanie/ Wyryte ma na twarzy, nie wyrzekła słowa./ ALDONA siada w głębi/ Noc głęboka, nieprędko zabłyśnie świtanie.../ Jaka wokoło cichość panuje grobowa./ O Bogu zapomniałem wśród światowej wrzawy./ Ja! zakonnik --- i po cóż mieszam się do świata?/ Dla czegoż przypasałem do boku miecz krwawy?/ Ubiegła dni połowa, mnogie przeszły lata,/ A ja pierwszy raz myślę!... o! jak straszne męki/ Myśleć.../ słychać dzwon klasztorny / Klasztornych z dala dzwonów słyszę jęki.../ Kiedyś... może i prędko... dla mnie dzwon uderzy.../ I cóż czynić? modlić się?... niech się modlą ludzie!/ Zapomniałem modlitwy, nie umiem pacierzy,/ A jednak... nieraz, nieraz w udanej obłudzie/ Klęczę, całuję zimne podłogi kościoła./ Krwią skalany, mgłą czasu osłoniony ciemną,/ Jestem wyższy nad ludzi, dla czegóż przede mną/ Aż do ziemi pokorne uchylają czoła?/ Mnie uczcili --- uczcili szatana w człowieku!/ po chwili/ Jestem ostatni z ludzi! gdy wieki przeminą,/ Będą mnie pokazywać jako widmo wieku:/ Mnich i zabójca ludzi. --- Ciemna mar drużyno!/ Czemuś mnie otoczyła? precz! precz blade duchy./ Oto chwila myślenia! oto chwila skruchy!/ Precz, szatanie! nie jestem już twoim w tej chwili./ Już dno odkryłem w prawdy zatrutym kielichu.../ po chwili, coraz gwałtowniej/ Lecz po co ta dziewica? po co ta dziewica?/ Zastanów się nad sobą, zastanów się, mnichu!/ Litość w tobie wzbudzają ukraszone lica,/ Ludzie jej nie wzbudzili!... Już dusza wywrzała,/ Włos osiwiał, ja grzeszę... Precz stąd, nieszczęśliwa!/ Ty mnie wiedziesz do zbrodni, tyś mnie obłąkała!/ Szatan w tobie zwodnicze ponęty ukrywa!.../ Precz! precz! ona nie słyszy --- dotknąłem się dłoni/ I ogień mię pożera... Aldono! Aldono!/ Weź ten sztylet, zabij mnie... Moje zmysły płoną./ Zabij mnie! zabij!... Boże! w tej cichej ustroni/ Tyle zgryzot... Precz! idź się błąkać w lasach Litwy!/ O nie, zostań! nie mogę rozłączyć się z tobą. ALDONA Słuchaj, naucz mnie modlitwy!/ Okryta czarną żałobą/ Będę się modlić... HEJDENRICH Nędzna, mów Ave Maryja!/ Uciekaj stąd! nieszczęsna! ona mnie zabija! / Chodź ze mną, uciekajmy! te sklepienia choru/ Spadną na nasze głowy --- patrz, już drżą filary./ Kocham ciebie, Aldono! lecz w murach klasztoru/ Nie śmiem tego powtórzyć --- patrz! te krwawe mary/ Męczenników rzucają już obrazów płótna,/ I stoją tu przede mną --- ożyły obrazy... ALDONA Róża grobowa, smutna,/ Okryła mogił głazy,/ Usypia liści szelestem;/ A on śpi w grobie! a on śpi w grobie!/ Cha! cha! powiem tobie,/ Czem byłam dawniej --- teraz już nie wiem, czem jestem? HEJDENRICH Obłąkana... Mnich jakiś do tej sali zmierza./ wchodzi MINDOWE w habicie mnicha, z zapuszczonym kapturem/ Z czem tu przychodzisz, nędzny klasztorny żebraku? MINDOWE Z rozgrzeszeniem. HEJDENRICH Dla kogo? MINDOWE Dla ciebie, Krzyżaku. HEJDENRICH Wiesz, kto ja jestem? Komtur i legat papieża. MINDOWE Wiesz, kto ja jestem? HEJDENRICH Może klasztoru posłaniec,/ Co zbiega okolice i prosi jałmużny?.../ Oto masz dar obfity. Rzuca mu pieniądz. MINDOWE Tyś mi jeszcze dłużny/ Jednym pacierzem... patrzaj! oto mój różaniec... / wyjmuje miecz spod habitu/ Z takim różańcem będziem odmawiać modlitwy. HEJDENRICH Precz, mnichu! MINDOWE zrzuca ubiór mnicha Mnich już odszedł --- został książę Litwy. HEJDENRICH dobywa miecza Już stąd nie wyjdziesz księciem! Biją się --- wpada WOJSIEŁKO i mnichy z pochodniami. WOJSIEŁKO Boże! Wielki Boże!/ Mój ojciec?... ojcze! ojcze! skąd ta wściekłość sroga?/ Na kogoż miecz podnosisz w święconym klasztorze?/ Jest to poseł papieża! jest to poseł Boga!/ Mnich niezachwianej wiary, pobożny i święty./ Będziesz wyklęty, ojcze, i klasztor wyklęty. MINDOWE Poznaj go, synu, tego papieskiego posła./ Święty? dobrego nabył do świętości prawa!/ Patrz na jego oblicze! ta postać wyniosła/ Raz się płaszczy do ziemi, znów z ziemi powstawa,/ Jak wąż w żelaznej łuski pierścienie uwita./ Raz jest nędznym grzesznikiem, znów świętą osobą,/ Ta poczwara spragniona i nigdy niesyta,/ Gdyby mógł lasy zabrać, zabrałby je z sobą./ Złotą ukrywa zbroję płaszcz z wełny ubogi.../ Poznajcie posła --- dobrze poselstwo odprawił!/ Więcej zabijał ludzi, aniżeli zbawił./ Nie sam ujechał... patrzcie, to towarzysz drogi,/ Myślicie, że to Krzyżak pokorny i cichy?/ Odkryjcie jego szaty!... Skamienieli mnichy!/ Patrzcie! on z tą dziewicą uchodził do piekła. WOJSIEŁKO słuchał z natężeniem słów MINDOWY i rozerwał różaniec, który trzymał w dłoni, ziarna posypały się po ziemi Otoczyć wejścia!... Ojcze, patrz! różaniec złoty/ Pękł w drżącej wściekle dłoni... płonę ze sromotysromota (daw.) --- wstyd, uczucie pohańbienia.. HEJDENRICH Precz stąd! precz stąd! mnichów zgrajo wściekła!/ Pogardzam waszą zemstą! zapęd marny, płonny./ Oto się ciemnym tłumem napełnia komnata,/ Ja rzucam miecz na ziemię, sam wyjdę bezbronny,/ I nikt się tknąć nie waży osoby legata;/ O tyle jestem wyższy nad te podłe tłumy./ Wychodzę... wam przekleństwo zostawuję Boga! MNICHY rozstępują się, HEJDENRICH wychodzi. WOJSIEŁKO Któż widział tyle zbrodni razem z tylą dumy?/ Wyznaję, mnie samego ogarnęła trwoga,/ I ty milczałeś, ojcze... MINDOWE Dziwi mnie odwaga./ Gdzie Trojnat? WOJSIEŁKO Przez legata został uwolniony. MINDOWE Trojnat wolny! o nieba, on pragnie korony!/ Zły los moje zabiegi niszczy i przemaga./ Wyście go uwolnili... O! mnichy przeklęte,/ Miło wam szeptać pacierz po murach zakonu,/ Na łonie bezczynności wiodąc życie święte,/ Lub dzwonić po umarłym, a słysząc jęk dzwonu,/ Razem z dziedzicem z cudzej radować się śmierci,/ Że wam znów grosz za pogrzeb wpłynie do karbony./ Z ziemią ja kiedyś zrównam ten wasz gmach święcony,/ Was samych wplotę w koło, rozsiekam na ćwierci. MNICH I. Tobie służymy, Panie, służąc naszej wierze,/ Za ciebie co dzień mnogie mówimy pacierze./ Obraliśmy patronkę --- na jednym z ołtarzy,/ Kędy Solimskiej Matki boskiej malowidło,/ Stawialiśmy sześć wielkich złocistych lichtarzy,/ I tyleż świec z żółtego wosku --- i kadzidło./ Lecz jeśli modłów naszych nie miała na względzie,/ Odtąd inna patronka stróżem Litwy będzie;/ Odtąd ołtarzom Panny Maryi z Ankony/ Powierzamy los Litwy i straż twej korony./ Lecz ołtarz jej ubogi. MINDOWE Skarbu nie wycieńczę,/ Bogacąc nowej dzisiaj patronki obrazy;/ Znam jej łaskę i za nią sowicie odwdzięczę./ A mając do Maryi Solimskiej urazy,/ Chcę, żeby wszystko złoto i drogie kamienie/ Przeszły odtąd na ołtarz Maryi z Ankony.../ Oto niedługo słońca zabłysną promienie,/ Może się zdrada wciska w mój gmach opuszczony;/ Wracam do zamku śledzić podstępy Litwina./ Aldono, co krzyżackie ukochałaś zbroje/ W nadziei, że Malborga okrasisz pokoje,/ Dziś wrócisz do ciemnego zamku poganina. MINDOWE wychodzi z ALDONĄ. MNICHY, szepcąc pacierze, rozchodzą się po celach. SCENA II Noc. Las sosnowy. LUTUWER leży pod drzewem Już się do nowogrodzkich zamków nie dostanę./ Rycerze mnie odbiegli --- umrę! umrę w lesie!/ Jutro spłonę na stosie, wiatr prochy rozniesie./ Miecz krzyżacki głęboką zadał w piersi ranę,/ I Krzyżak, co ugodził, miecz zostawił w ranie,/ A ja ten miecz poznałem --- okropne poznanie!/ Na nim godło Dowmunta. --- Ach gdzież jest Mindowe?/ Powiem mu... Och! och! konam, do zawarcia powiek/ Pomóżcie cichym szmerem gałęzie jodłowe./ Konam w rodzinnych lasach. MINDOWE wchodzi, za nim ALDONA. MINDOWE Ha! cóż to za człowiek?/ Zraniony --- krew na wrzosach! LUTUWER wyciągając ręce O Panie! o Panie!/ Przybliż się --- tajemnica... MINDOWE To ty, Lutuwerze? LUTUWER Konam!... MINDOWE I tajemnicę odkrywa skonanie./ Jakaż to tajemnica? LUTUWER cicho Królu! w krzyż nie wierzę./ Nie mam wiary --- i krzyż mię nie może przekonać. MINDOWE Skonaj bez wiary... LUTUWER Panie! panie, daj mi wiarę!/ Jakąkolwiek, nie mogę tak bez wiary skonać./ Przyjąłem chrzest, gdyś kazał --- dzisiaj Bogi stare/ Wołają mnie! wołają! każ mi wrócić. MlNDOWE. Każę. LUTUWER Jodło, tyś moim Bogiem... Oto Litwy gromy/ W proch obróciły złote Krzyżaków ołtarze./ Od twoich zamków niższe dziś krzyżackie domy./ O straszny! straszny byłem, gdy na mnichów głowy/ Ciskałem oszczep --- zakon czoła nie podniesie... MINDOWE odwraca się Co to za stuk? LUTUWER O panie! to nic --- to po lesie/ Litwini tną gałęzie na mój stos grobowy./ Czy to mi rosa spadła na czoło! MINDOWE Łza moja... LUTUWER Od dzisiaj będzie rosą rdzawieć starca zbroja,/ Jak za tymi chmurami mgli się blask księżyca,/ Jeżeli jej od rosy wnuki nie ustrzegą./ Och! panie, jak mi cięży jedna tajemnica!/ Przeklniesz! nie wypełniłem rozkazu. MINDOWE Którego? LUTUWER Och! zabójstwa... MINDOWE zimno Którego? LUTUWER On żyje. MINDOWE Kto taki? LUTUWER coraz słabiej Nie pomnę już imienia, muszę przypominać./ On mnie zabił, chcę przekląć, on walczył z Krzyżaki./ Nie pamiętam imienia --- nie mogę przeklinać./ Och! och! och!... Kona. MINDOWE Skonał... zimny... Patrzę na twarz bladą,/ I zamiast starca rysów z uwiędłym wyrazem/ Widzę rysy dziecięcia; wychowani razem,/ Ja go dzieckiem widziałem. Dziś go na stos kładą./ wchodzą żołnierze/ Litwini --- nieście za mną Lutuwera zwłoki/ Do zamku Nowogródka. Tam wznieść stos wysoki. Odchodzi, dając rozkazy, za nim wynoszą ciało LUTUWERA. SCENA III Świątynia pogańska w nowogródzkim zamku. ROGNEDA przy ołtarzu sypie kadzidło Boże piorunu! rzucam dla ciebie kadzidło!/ Wonny się bursztyn pali./ Niechaj twoje mgliste skrzydło/ Białowiejskie puszcze wali;/ Zostaw tam lasy ogniem zapalone gromu./ Przybywaj! przybywaj, Boże!/ Wszystkie duchy do książąt przybywajcie domu,/ Nim wasze ciemne twarze jasne rozmglirozmglić --- zasnuć mgłą. zorze./ Już słyszę... jako szumi wzdęta nawałnica,/ Kiedy sosny druzgotadruzgota --- dziś: druzgoce. Boga wichru ramię;/ Z takim szumem wir duchów przy blasku księżyca/ Płynie topi się i łamie./ Matka królów was wita!/ Oto dla was ofiary/ Rzucam w kadzielnic żary./ To dla Bogini wiosny --- ten kwiat, co rozkwita,/ A to dla Boga zimy --- ten kwiat, co usycha,/ A to dla Boga piekieł --- brylant z krzyża mnicha./ po chwili/ Rozwidniają się duchy w mrocznym kadzidł dymie./ Bogi! syn mój do dawnej znów powrócił wiary,/ Na waszych zgliszczach setne zapali ofiary./ Mindowe... syn mój... z dumą powtarzam to imię!/ Mindowe! czy słyszycie? powiedzcie mi, Bogi,/ Czy on będzie szczęśliwy? czy długo los błogi/ Utrzyma go na tronie? czy przekleństwa moje,/ Które niegdyś ściągnęła gorzka jego wina,/ Nie zaszkodzą mu w życiu? przeklinając syna,/ Bałam się ich spełnienia i teraz się boję./ Mówcie! lecz serce własnym modłom nie dowierza,/ Już mi braknie na wasze zaklęcie wyrazu./ Mówcie! GŁOS Z OŁTARZA Mindowe zginie od ręki rycerza,/ Który poległ zabity z Mindowy rozkazu. ROGNEDA To był głos ludzki!... nie, nie, to są boskie słowa!/ Bogi, czemuż tak nagle znikacie przede mną?/ Daliście mi odpowiedź okropną i ciemną./ Zniknęli, znów mnie ciemność okryła grobowa./ To może natężone zmysły mnie uwiodły. Oddala się. --- TROJNAT i HEJDENRICH wychodzą spoza filarów, gdzie byli ukryci. TROJNAT Rogneda za Mindową zasyłała modły,/ Nie można na nią liczyć --- to matka... HEJDENRICH Trojnacie!/ Słyszałeś, jaką dałem odpowiedź z ołtarza?/ Pierwszy raz legat zasiadł w takim majestacie;/ Pierwszy raz posłańcowi papieżów się zdarza/ Dawać wyrok przez usta pogańskiego boga.../ Lecz Mindowe za nami z klasztoru przybędzie,/ Nie wie, że w zamku znajdzie ukrytego wroga;/ Gdy walczy w Prusach, Krzyżak stolicę zdobędzie,/ I za wszystkie poprzednie zdrady mi zapłaci.../ Panie! na twe rozkazy mam dwudziestu braci,/ A każdy zbrojny mieczem i krzyżem i tarczą./ Teraz, gdy na Krzyżaków wyszli wojownicy,/ Te małe siły w naszych zamiarach wystarczą;/ Potem miodem znęcimy zmienny lud stolicy. TROJNAT Z nocą trzeba otoczyć zamek z każdej strony,/ Ja sam się wkradnę z mieczem w znany gmach zamkowy/ Zgładzę dzieci, by przez nich nie stracić korony. HEJDENRICH A Mindowe? TROJNAT Kto inny knuje śmierć Mindowy. HEJDENRICH Lecz, książę, gdy zasiądziesz w litewskiej stolicy,/ Czy wspomnisz, że ci Krzyżak dopomógł w zamiarze? TROJNAT Wzniosę ołtarz... HEJDENRICH O! niechaj w proch padną ołtarze!/ Ale nie waż się wdzierać do pruskiej dzielnicy,/ Nie waż się... TROJNAT Tak, zadosyć uczynię twej chęci,/ Usługę waszęwaszę --- dziś: waszą. w wiecznej zachowam pamięci./ Idźmy! idźmy! Mindowę już w ręku trzymamy,/ Idźmy otoczyć zamek i osadzić bramy. AKT V Sala w pałacu MINDOWY. SCENA I MINDOWE, ROGNEDA, siedzi na przodzie sceny. MINDOWE Matko! próżna ucieczka, w każdej zamku bramie/ Widzę, błyszczą z daleka buntowników zbroje./ Jak tygrys w klatce, chyba mury te rozłamię./ Nigdym się nie bał śmierci --- teraz się nie boję,/ Lecz rozpacz ogarnęła, wściekłość mnie porywa. ROGNEDA O synu mój! nie umrze ten, kto Bogów wzywa,/ I kto z ufnością boskim wyroczniom zawierza./ Słuchaj.... nie możesz zginąć jak z ręki rycerza,/ Który poległ zabity za twoim rozkazem./ Ufaj i śmiało ludzkim pogardzaj żelazem,/ Chyba umarli wstaną... MINDOWE Kto? te mnichów tłumy,/ Którzy poszli do piekła... Kto? te Niemcy harde,/ Którzy z życiem wrodzonej pozbyli się dumy./ Dla żywych i umarłych równą czuję wzgardę,/ Umarłych się nie lękam... ROGNEDA Lecz Dowmunt? MINDOWE Śpi w grobie./ Gdyby ci wstawać mogli, których grób pokrywa,/ Nie śmiałyby się żony ubrane w żałobie,/ Ani dziedziców radość byłaby tak żywa./ Matko --- i ja nie wrócę, gdy dziś w grobie zasnę./ O! zamku, co przetrwałeś długie wieków burze,/ Ciebie najprzód powita jutro słońce jasne,/ Ja ciebie żegnam.... Zamku na wysokiej górze!/ Byłeś ty gniazdem orła, orzeł ciebie wsławił,/ W tobie zasypiał, w tobie zwykł łupy pożerać,/ I nieraz cię krwią ofiar niewinną zakrwawił;/ Ale czyż orzeł w gnieździe powinien umierać? ROGNEDA Serce rozdzierasz, synu. MINDOWE Rozdzierałem serca./ Bezbożny, zbójca, tyran, obłudnik, morderca:/ Jedna z tych zbrodni ludzkie wypali sumienie,/ Jam wszystkie spełnił --- zimno --- znużony po zbrodniach/ Głębiej teraz spać będę i w grobowe cienie/ Przejdę przy jasnych wiosek krzyżackich pochodniach./ Ach matko! ciężkie, ciężkie było moje życie,/ Czułem, choć twarzą boleść wskazywałem rzadko./ Nikt mnie nie kochał!... ROGNEDA Słyszysz tego serca bicie?/ Kochałam cię... MINDOWE A jednak przeklęłaś mnie, matko! ROGNEDA Nie masz ty serca, synu! on mi przypomina!/ Przekleństwo zapomniane! MINDOWE Tu czara nalana/ Słodkiem winem, truciznę przymięszam do wina. / sypie truciznę/ O matko! tu Aldona idzie obłąkana. Wchodzi ALDONA i w obłąkaniu zdaje się kogoś prowadzić za sobą. ALDONA Chodź tu za mną, Dowmuncie, w tej sali tak głucho,/ I ty za głośno stąpasz... słyszy moje ucho/ Ciężkość twoich odetchnień --- szelest twojej szaty.../ po chwili/ Tam na grobie rosną kwiaty,/ A w grobie?... grób ten dwoje kochanków przykryje./ po chwili/ Chodź za mną, daj mi rękę, jak twe serce bije?/ Bije zanadto głośno, Mindowe usłyszy!/ Czego tak głośno stąpasz? w pałacowej ciszy/ O sklepienie się każde westchnienie roztrąca./ I uśmiech taki zimny --- i dłoń taka drżąca./ idzie do okna/ Czemu tak wcześnie? czemu tak wcześnie?/ Już mię porzucasz, drogi mój! miły!/ Jeszcze gmach cały spoczywa we śnie,/ Ledwo wieczorne gwiazdy zalśniły./ Lecz oko twoje moich unika/ I łzami smutna błyszczy źrenica./ Czy cię tak smuci ten głos słowika?/ Czy cię tak smuci ten blask księżyca? MINDOWE Nieszczęśliwa... więc dam jej zatrute napoje.../ I któż by z ludzi sądził, żeby serce moje/ Miało tyle litości?/ podaje ALDONIE czarę/ Dowmunt ci przysyła/ Ten napój, wypij, zaśniesz... ALDONA z uśmiechem To Dowmunt?... MINDOWE Wypiła... ALDONA Noc była ciemna i chłodna,/ Czułam, jak się myśl moja rozdzielała ze mną/ I mowa z wątkiem myśli stała się niezgodna./ Straszna to była chwila, jeszcze w noc tak ciemną./ Lecz dawniej, kiedyś --- w tej samej dobie,/ Była straszniejsza chwila w tej sali.../ Aldono! tyś pobladła --- Aldono, co tobie?/ Nic mi, mój luby... czy słyszysz dźwięk stali?/ Chroń się; o Boże! wyłam okien kraty.../ śmieje się, z obłąkaniem/ Tam na grobie rosną kwiaty,/ A w grobie.../ śmieje się dziko/ Aldono! tyś pobladła --- Aldono, co tobie?/ Nic mi, mój luby... bywaj zdrów na wieki! Wychodzi zamyślona. MINDOWE Niech prędko sen śmiertelny zamknie jej powieki... ROGNEDA Słyszę jakieś stąpania --- synu! synu drogi!/ Patrz, oto klucz od świątyń --- przez te drzwi komnaty/ Uchodź --- tam będą bronić wielkie Litwy Bogi,/ Tam w ołtarzu odemkniesz potajemne kraty,/ Jest wyjście do ogrodu, kędy lampa świeci.../ Zapomnij przekleństw. MINDOWE wskazując na jedne z drzwi Matko! tam! tam moje dzieci!... Wychodzi innymi drzwiami. ROGNEDA sama Poszedł... ostatnich jeszcze kroków szelest słyszę?/ I te już nikną... poszedł --- wszędy grobu cisze.../ po chwili/ Gdzież jestem? czy młodości wróciła godzina!/ Wszyscy są tu koło mnie --- książęca rodzina/ Otoczyła mnie wkoło. Nie są to obrazy, / Które z płótna się patrzą nieruchomym wzrokiem;/ Widzę ich --- na obliczu czas nie wyrył skazy,/ Nie zakryli się żadnym posępnym obłokiem./ Jak wczoraj pożegnani./ mówi do otaczających ją duchów/ Ryngolcie! mój mężu!/ Siądź tu przy mnie... Patrz, jak ta dziecina na łonie/ Uśmiecha się i w twoim podoba orężu./ Nie rusz miecza, Mindowe, okaleczysz dłonie./ Masz kwiatek, baw się z kwiatem, dziecię, duszo moja!/ Ty się uśmiechasz, mężu --- Ryngolcie kochany./ słychać szczęk broni/ Broń jęknęła --- Ryngolcie, czy to twoja zbroja/ Zajęczała tak smutnie? czy miecz spadł ze ściany?/ Ty znikasz, pójdę z tobą --- nigdy się nie chwiałam,/ Czy przyjmiesz mnie do grobu? czy przyjmiesz?/ przez kilka chwil milczy zamyślona --- TROJNAT ze sztyletem w ręku, blady, przechodzi przez głąb sali --- i wchodzi do pokoju dzieci przez drzwi, na które MINDOWE wskazał, oddalając się/ Słyszałam!/ Tak, to on był! MINDOWE wraca. MINDOWE Kto matko? kto matko! ROGNEDA z zadziwieniem. Mindowe?/ Po coś tu przybył! po co szukasz tu schronienia?/ Uciekaj! miecz ukryty spadnie na twą głowę. MINDOWE Nikogo tu nie widzę oprócz mego cienia,/ Który po raz ostatni pada na te ściany./ Matko, widać nieszczęściem umysł masz zbłąkany./ Próżna ucieczka, losy niechaj się uiszczą./ Byłem w świątyni, zewsząd zdradne miecze błyszczą./ Czy był tu kto? ROGNEDA Gdzie Trojnat? Trojnat tu przechodził./ Zdaje się, że widziałam sztylet --- we krwi brodził. MINDOWE Gdzie Trojnat? Matko moja! gdzie Trojnat --- on zginie./ Chciałbym ukarać sprawcę niegodnego czynu./ Matko, powiedz! ach powiedz! nim chwila przeminie,/ Będzie za późno... ROGNEDA z rozpaczą Ja go nie widziałam, synu!/ Nie lękaj się --- nie zginiesz od Trojnata dłoni,/ Siła wyroczni ciebie od zgonu zasłoni;/ Chyba umarli wstaną, chyba Dowmunt wstanie. MINDOWE O matko! oby prędzej zabłysło świtanie./ Zaledwo się od wschodu rozwidnia noc ciemna,/ Srebrne mgły się podnoszą. Zda mi się, że słyszę,/ Jak smutno szumią wody błękitnego Niemna,/ Jak posępnie litewskim borem wiatr kołysze./ Matko, czujesz przez okna tej gotyckiej sali/ Kwitnących jodeł płynie balsamiczne tchnienie./ O Litwo moja! syn twój na ciebie się żali,/ Zdradzasz go. Niech już słońca zabłysną promienie./ Nie wytrzymam, tak srodze duszę mojęmoję --- dziś: moją. nęka/ Ta nad głową z sztyletem zawieszona ręka. Podczas ostatnich słów wchodzi DOWMUNT w krzyżackiej zbroi, z zapuszczoną przyłbicą. ROGNEDA do końca aktu siedzi nieporuszona. DOWMUNT Zapłaciłbym krwią moją tak podłe wyznanie,/ Boisz się umrzeć --- zgonu boisz się, tyranie!/ Płacz i głoś żal za życiem niewieścimi słowy,/ Nakarmię dziką zemstę bojaźnią Mindowy,/ Ujrzę płacz rzewny dziecka. MINDOWE To Krzyżak! strach marny./ Dzieci tylko przeraża zbroja i krzyż czarny,/ Broń się... / biją się i po długiej walce zastanawiają sięzastanawiać się --- stanąć, zatrzymać się. oba/ A więc innego użyjmy sposobu./ Oba odrzućmy zbroje --- ten, kto mnie zabije,/ Musi wprzód wejść do grobu, potem powstać z grobu. DOWMUNT Pomnisz Dowmunta! MINDOWE Skonał. DOWMUNT podnosi przyłbicę Już zmartwychwstał, żyje./ Patrz, kto ja jestem! MINDOWE Matko! matko! mąż Aldony DOWMUNT O Boże! mąż Aldony! tak jest, mąż Aldony!/ Broń się, nieszczęsny! cała wściekłość mi wróciła./ Odemszczę w krwi tyrana nieszczęścia mej żony. MINDOWE Więc i śmierć jej odemścij. DOWMUNT Jak to? ona żyła!/ I choćby serce uschło, ją mój wzrok ożywi,/ Będziemy jeszcze razem, będziemy szczęśliwi,/ Jak dziecka strzec jej będę i osłodzę płacze./ Powiedz, że ona żyje! wszystko ci przebaczę,/ Nawet tę wieść ostatnią okropną i ciemną. MINDOWE Ona piła truciznę, zginie razem ze mną. DOWMUNT przebija go Ty prędzej zginiesz! Boże! Aldona! Aldona! Wybiega. MINDOWE opiera się o filar sali Krew mi płynie strumieniem z rozdartego łona./ Matko moja! chodź, zamknij! zamknij oczy syna./ Jak się ciężką wydaje ta żelazna zbroja, / Ten miecz okropny mrozem krew mi w żyłach ścina./ Czyżeś mię opuściła? matko! matko moja!/ Przekleństwo wam! o mnichu! mnichu, precz mi z krzyżem./ Na tron nieście, a w mnichy Trojnata postrzyżem./ A ty po co nade mną szepcesz te pacierze?/ Boże mój --- Boże, ciągle odzywa się we mnie,/ Precz, mnichu! sen przerywasz, niech boleść uśmierzę,/ Niech zasnę! och, niech zasnę! daremnie! daremnie!/ W strasznych bolach o wszystkiem w świecie zapominam,/ Świat i siebie przeklinam --- i dzieci przeklinam./ Wszystkich przeklnę. --- O matko! gdzie są moje dzieci? TROJNAT wychodzi z dzieci pokoju ze sztyletem, blady. TROJNAT Nie, tu nie ma nikogo --- lampa tylko świeci./ Gdzież ta korona? gdzież jest? zabić bez nagrody./ Gdzież jest moja korona? gdzie purpura księcia./ Jak mi ciężko --- okropnie.../ patrzy przez okno/ Słyszę ranne chłody,/ Spojrzę na ziemię, róża jest jak twarz dziecięcia,/ Spojrzę na niebo, księżyc jest jak twarz dziecięcia,/ Wszystko mi przypomina. Raz pierwszy krew leję,/ Potem przywyknę --- teraz pot się sączy z czoła./ Noc straszna. Włos od zgryzot przez noc mi zbieleje./ Jakiś szmer słychać --- może to mnie dziecię woła?/ Czy wrócę ich dokonać? Nie, tak mi się zdało./ Ciemno lampa płonęła, jedno z dzieci spało/ Po płaczu utulone jak na łonie matki,/ I przez sen niespokojne marzyło wyrazy;/ Drugi już się przebudził --- i wołał o kwiatki,/ I niewyraźne dawał piastunce rozkazy;/ Potem nagle zapłakał, gdy żadnej nie było,/ I jakby mu się jeszcze coś strasznego śniło,/ Jeszcze zapłakał --- jęknął --- znów cicho w komnacie,/ I jeszcze --- jeszcze jęknął. MINDOWE Trojnacie! Trojnacie!/ Skończ! skończ! przekleństwo tobie! o boleść straszliwa!/ Mocniejsza teraz, kiedy życie dogorywa./ Gryzłbym z jękiem te twarde kolumny marmuru./ Przeklinam ciebie --- matko, ty przeklnij mordercę!/ Twych przekleństw ja doznałem. Boleści tortury!/ O, gdyby prędzej skończyć! przebij mi to serce,/ Lecz nie tym mieczem, którym zabijałeś dzieci,/ Precz! precz! czuję, duch z jękiem ostatnim uleci./ Och! och! och! Kona. DOWMUNT wpada prędko, prowadząc za sobą obłąkaną ALDONĘ. DOWMUNT Ach przemów! przemów do mnie, o droga Aldono! ALDONA śpiewa z obłąkaniem Oto złotą osnową/ Winie mi się wrzeciono,/ A ja śpiewam dziecinie:/ Jeśli się nić uwinie,/ Uwieńczona koroną,/ Będziesz kiedyś królową; przestaje śpiewać Jeśli się przerwie --- pieśń ci zaśpiewam grobową./ Pamiętam, tak mi niegdyś piastunka śpiewała,/ Czy się ta nić uprzędła? czyli się urwała?/ Nie wiem --- już nie pamiętam, to tak dawno było. DOWMUNT z rozpaczą Czy ty mnie znasz, Aldono? ALDONA zimno Tak, myśmy się znali/ We śnie. Tyle mi twarzy na świecie się śniło,/ Któż sny pamięta. DOWMUNT Lampa tak ciemno się pali,/ Dlatego nie poznała./ bierze lampę i z nią przystępuje do ALDONY/ Patrz! twój Dowmunt żyje./ Stoi przed tobą. Patrzaj! choć nieszczęście zmienia,/ Nie zmieni rysów twarzy --- zginął stróż więzienia,/ Ja odzyskałem wolność... ALDONA Ach, jak mi wesoło!/ Idę do ślubu, wianek zawieszę na czoło./ Jeden kwiat polnej róży/ I dużo rozmarynu,/ Niechaj mi szczęście wróży;/ Dwie gałązki jaśminu/ I jeden liść paproci./ Patrzaj! oto poranek blado niebo złoci./ I tak mi słabo --- tak mi w oczach ciemno. DOWMUNT O luba! droga moja --- chodź ze mną! chodź ze mną!/ Nie płacz --- czas wszystko zgładzi, zmysły ci powrócą,/ Strzec cię będę jak kwiatu, otoczę kwiatami,/ Żadne ponure myśli szczęścia nie zakłócą,/ Łzy moje cicho będą płynąć z twymi łzami. ALDONA wpatrując się w DOWMUNTA, z uśmiechem Dowmunt! DOWMUNT Ty mnie poznałaś?... ALDONA oglądając się Jak tu ciemno w gmachu,/ To kwiaty na podłodze... DOWMUNT Krew skalała głazy./ Chodź! chodź! oto ich twarze pobladły z przestrachu. ALDONA śmiejąc się z obłąkaniem Cha! cha! ten śmiech mi łamie na ustach wyrazy./ I ból. Niech go uczuje głębiej. --- Och! rozdziera,/ Rozdziera mi wnętrzności. Wyrwij mi go z łona./ Już widmo ciemne myśli bladnie --- obumiera./ I wszystko przeszło. Boże och! och! och! Umiera. DOWMUNT padając przy niej na kolana Aldona! Wchodzi KRZYŻAK. KRZYŻAK do TROJNATA Kapłan litewski panem Litwy cię ogłasza,/ A lud radosnym krzykiem jego wybór święci. TROJNAT Nie gadaj do mnie... wszystko wygasło w pamięci./ Lecz głos dumy --- sumienia boleści rozprasza,/ Może o tem zapomnę, gdy włożę koronę./ Dowmuncie! chodź z tej sali... DOWMUNT Patrzaj na Aldonę,/ Jaka blada, jak zimna --- to Aldona! TROJNAT Blada?/ Ach właśnie taka bladość była dzieci twarzy,/ Tak były ciche, zimne... Okropna to zdrada!/ Zabijać dzieci! dzieci! Ale mi się marzy,/ Że jeden jeszcze westchnął... pójdę tam --- zobaczę,/ Nie, nie, to było tylko konających drganie./ Tyle razy słyszałem z ich kolebek płacze,/ Nie dziw, że mi się marzą. KRZYŻAK Lud cię woła, Panie. TROJNAT Tak, prawda --- lud mnie woła i na króla święci,/ Matko! matko Mindowy! spełnione twe chęci./ Cóż to? nie słyszysz, matko?... Nic nie odpowiada./ Rognedo! twego syna ziemia dziś pokryje./ Rognedo? cóż ty milczysz?/ zbliża się do nieruchomie siedzącej ROGNEDY/ Przebóg! jaka blada,/ Nieruchoma, skościała --- zimna ---/ bierze ją za rękę/ Już nie żyje. 1829. Przedmowa do I. wydania Mindowy i Marii Stuart Ktokolwiek zechce przeczytać do końca dwa tomy niniejszych poezyj, przekona się, jak mało czytelnika sobą i własnymi uczuciami zatrudniam; usilnie kryłem się za osoby działające w powieściach, jeszcze mniej widać autora w dziełach scenicznych. Odczytując świeżo dramat Mindowe, wpadam na myśl, że pierwszym z zarzutów krytyka może być niedostateczność układu, drugim bezbożność, a oprócz tych zarzutów, iluż błędów wiersza nie wyśledzi oko wglądającego przez mikroskop gramatyka. Niech mi więc wolno będzie, uprzedzając krytyki, wyznać, że sam czuję najlepiej wszystkie niedostateczności dramatu Mindowe, a części przynajmniej błędów starałem się w Marii Stuart uniknąć. Mamże jeszcze z szczerszą otwartością postąpić? mamże wyznać, że Mindowe jest najmłodszym z płodów w dwóch tomach zawartych, napisany przed trzema laty, wtenczas, kiedy autor miał lat... Ale nie, zamilczę o wieku autora, bo to byłaby nadto słaba i bezużyteczna obrona i może by słusznie jakie z pism peryodycznych polskich, naśladując ,,Edinburgh Review" --- (tylko samo bardziej błahe i nad bardziej błahym pastwiąc się autorem) powiedziało: iż kiedy nie na tytule dzieła, to przynajmniej w przypisach o przywileje małoletnich upominam się. I tak Mindowe powinien był wiecznie w tece dziecinnej pozostać; wiecznie by w niej pozostał, gdyby nie dziecinne moje przywiązanie do kilku scen pierwszego aktu i do całego aktu trzeciego. Ależ i w akcie trzecim, na który niejako uwagę czytelnika zwrócić usiłuję, pozostało mi tu uczynić przykre może dla wielu innych, ale dla mnie mało ważne wyznanie. Jeden z literatów, który dawniej przebiegał sceny Mindowy, uczynił mi zarzut, że scena, gdzie Mindowe porównywa Litwę z krajem Krzyżaków, a bogactwa swoje z bogactwem zakonu, jest naśladowaniem mowy Litawora w ślicznej Grażynie Mickiewicza. Pisząc tę scenę, miałem tylko przed oczyma kilka miejsc z kronik, kilka miejsc z historii Karamzina, gdzie nieraz z upodobaniem czytałem o dawnem ubóstwie królów i kniaziów. Nieraz książe Tweru albo Nowogrodu, testamentem rozpisując swoje skarby, jednemu z synów kubek, drugiemu szatę jedwabną, trzeciemu łańcuch daje w spuściźnie. Takie homeryczne ubóstwo królów ówczesnych, podało mi myśl wzmiankowanej sceny, i aby ją uczynić zupełnie oryginalną, dosyć było kilka ostatnich wierszy o zamku przemazać, dosyć było wyrzucić wiersz: Nie dbam ja o bogactwa, o złoto nie stoję. I ten drugi: A tu patrz, Lutuwerze, jak posępne gmachy. Wolałem przecież scenę nietkniętą pozostawić i wyznać, że bez upokorzenia dług myśli względem największego z naszych poetów zaciągam. Dzisiejsi poeci muszą również jak dawniejsi w myślach spotykać się, a nawet częściej, bo malują wiernie naturę i serce człowieka; ta różnica tylko zachodzi, że dawniejsi naśladować chcieli i starali się, gdy drudzy przypadkowie naśladują, ile razy tego uniknąć nie mogą. I gdybyśmy każde dzieło geniuszu rozbierać chcieli, czyż trudnem byłoby powiedzieć, że WallenrodWallenrod --- tytułowy bohater powieści poetyckiej Adama Mickiewicza (1798--1855) Konrad Wallenrod. sam jest szpiegiem CooperaCooper, James Fenimore (1789--1851) --- powieściopisarz amer., swoją pierwszą powieść przygodową Szpieg napisał w 1820, a wydał w 1821 r., że opisanie charakteru Wallenroda jest opisaniem charakteru Lary lub KorsarzaLara, Korsarz --- postaci tytułowe utworów ang. poety romantycznego George'a Byrona (1788--1824)., z tą różnicą, że korsarz w napojach gorących ulgi nie szukał; że nareszcie, przystępując do drobniejszych szczegółów, krzyk Aldony umierającej w Wallenrodzie, jest krzykiem ostatnim i przeraźliwym Pariziny, a jednak pewny jestem, że autor zbliżenia obrazów nigdy nie dostrzegł i takie przystosowania, również jak błędy przez drukarzów popełniane prędzej w oko czytelnika, niż w oko autora wpadać mogą. Ale z drugiej strony, ileż w tegoczesnych poetach nowych myśli? jaka moc zadziwiająca wynalezienia? słusznie Cousin w historii filozofii osiemnastego wieku powiedział: że wiek dziewiętnasty będzie bogatym w wielkich poetów, albowiem Bóg obfitą dłonią rozlał na ludzi nowe zasoby imaginacji; ale niesłusznie tenże pisarz dodał, że Bóg uczynił to jakoby dla wynagrodzenia ludzi za oschłość politycznych wypadków wieku; sądziłbym, że wiek ten będzie w wypadkach swoich poetycznym i że skarby imaginacji wylane zostały na świat celem usposobienia ludzi do wielkich czynów i przedsięwzięć, celem silniejszego popchnięcia dążności ludów. Przekonany jestem na koniec, że wszelką bezbożność w słowach Mindowy odkrytą, uprzedzony chyba i płocho sądzący czytelnik na karb autora policzy. Trzebaż było, aby Mindowe w każdem słowie, lękając się obrazić czytelnika, obrażenia Krzyżaków lękał się? Wyrzeczenie się wiary, zerwanie z Krzyżakami, bulla papieska, w której Innocenty IV daruje królowi wszystkie kraje, jakie kiedykolwiek Mindowe mieczem pozyska na Danielu książęciu z Halicza, są to fakta z historii wyjęte. Te rysy były głównym zawiązkiem utworu, musiały więc pozostać, i śmiem dodać, że sceny te, jako żywcem z historii wydarte, są jedyną zapewne zaletą źle ułożonego obrazu.