Słowacki, Juliusz Ksiądz Marek Paul, Magdalena Sekuła, Aleksandra Kowalska, Dorota Niedziałkowska, Marta Rawska, Aneta Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-ksiadz-marek http://polona.pl/item/196876/2/ Juliusz Słowacki, Pisma, t. 4, nakł. księgarni Gubrynowicza i Schmidta, Lwów 1880. Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2014-12-12 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/3042505027_8f4d81ca74_o.jpg light, myfear, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/3817 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/slowacki-ksiadz-marek.pdf ISBN-978-83-288-0935-2 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-ksiadz-marek.html ISBN-978-83-288-1903-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/slowacki-ksiadz-marek.txt ISBN-978-83-288-2858-2 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/slowacki-ksiadz-marek.epub ISBN-978-83-288-3931-1 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/slowacki-ksiadz-marek.mobi ISBN-978-83-288-5017-0 ISBN application/x-mobipocket-ebook DD.WL-R 1DTN 3ML Rok 1768. Wojska rosyjskie połączone z oddziałami wiernymi królowi Stanisławowi Augustowi dowodzonymi przez Franciszka Ksawerego Branickiego (w utworze zwanego Baraneckim) przygotowują się do zdobycia Baru. Dowództwo konfederatów decyduje się na wycofanie z miasta wobec braku prochu, jedzenia i pieniędzy; mimo że zbuntowali się przeciw królowi między innymi w imię obrony religii katolickiej, jawnie przyznają, że teraz liczą na pomoc muzułmańskiej Turcji. Również władze kościelne opuszczają Bar, zabierając ze sobą sakralne precjoza w obawie przed ich zbezczeszczeniem przez zdobywców. Jedynie nieustraszony ksiądz Marek gotów jest do końca dawać wsparcie osamotnionym mieszkańcom miasta. Jedna z wielu podjętych przez Słowackiego prób uwznioślenia osoby księdza Marka (jego postać pojawia się również w Beniowskim i w osobnym urywku poematu) oraz stworzenia legendy konfederacji barskiej jako eksplozji arcypolskiej ,,świętej anarchii" - zawiera pełen zestaw rekwizytów polskiego romantyzmu. Juliusz Słowacki Ksiądz Marek Poema dramatyczne w trzech aktach Uwspółcześnienia: 1) pisownia łączna / rozdzielna: zdaleka -> z daleka; zgrobu -> z grobu; zajasna -> za jasna; nie długo -> niedługo; to też -> toteż, któżby -> któż by; przedemną -> przede mną, podemną -> pode mną, dla czego -> dlaczego, nie mało -> niemało, któżby -> któż by; nie głoszone -> niegłoszone. 2) pisownia głosek dźwięcznych i bezdźwięcznych: zwycięsce -> zwycięzce; 3) żyda -> Żyda, żydowice -> Żydowice, cyganki -> Cyganki; talmudu -> Talmudu; Judzkimi -> judzkimi 4) interpunkcja, np. Nad Prutem, stanąwszy w sile -> Nad Prutem stanąwszy w sile; I rzuca się i rwie ludzi -> I rzuca się, i rwie ludzi; interpunkcja: zamieniono przecinek między podmiotem i orzeczeniem na pauzę, np. a drugi miecz, to szulerka -> a drugi miecz --- to szulerka. 5) Błędy źródła: temens -> tremens; czarych -> czarnych; stoi Ksiądz Marek krzyżem -> stoi Ksiądz Marek z krzyżem. AKT I Szopa wyporządzona jak na zebranie koła rycerskiego. Wchodzą: Starościc z Barku i Towarzysz pancerny. Słychać z daleka śpiew konfederacki. TOWARZYSZ Słyszysz pieśni, oto z pola/ Rycerze nasi wracają. STAROŚCIC Mam taką harfę Eolaharfa Eola a. harfa eolska --- instrument muzyczny strunowy, który ustawiano na wolnym powietrzu, często nad brzegiem morza, aby wiatr na nim grał; Eol w mit. gr.: syn Posejdona, władca wiatrów. / W Anielinkach nad strumykiem;/ Lecz jej struny tak nie grają/ Z szumem liści, ze słowikiem,/ Tęskno, dziko i żałośnie,/ Jak ta pieśń, co w hymny rośnie. TOWARZYSZ Wracają pełni zapału,/ A ksiądz Marek, karmelitaksiądz Marek, karmelita --- Marek Jandołowicz (1713--1799), charyzmatyczny kaznodzieja, duchowy przywódca konfederacji barskiej (1768--1772), w czasie której był przełożonym klasztoru karmelitów w Barze. Wsławił się patriotyczną postawą (m.in. wystąpił z krzyżem w ręku przeciw wojskom ros. szturmującym na Bar) oraz męczeństwem poniesionym z tego powodu (był bity, prześladowany oraz więziony). Przypisywano mu autorstwo wiersza (Wieszczby dla Polski a. Proroctwa ks. Marka) przepowiadającego w duchu mesjanistycznym polityczno-duchową klęskę, a następnie odrodzenie Polski.,/ Ludziom błogosławi z wału. STAROŚCIC Patriota, Rycerz, MłodośćJak miło, gdy młodość rozkwita!/ Gdy krwią biją wszystkie żyły,/ Rzucić się pod sztandar boży,/ Co w stepach z dawnej mogiły/ Jak tęcza, którą na chmurach/ Słońce gdzieś ojczyste tworzy,/ Błyska i na złotych piórach/ Dusze rycerskie unosi./ A ta pieśń, co Boga prosi/ O łaskę, politowanie,/ Taka miła --- jak pieśń dziecka, / Rubaszna --- jak pieśń szlachecka,/ Święta --- jak organów granie,/ A świeża --- jako zaranie/ Przyszłych nadziei narodu;/ Tak trzęsie całą mieściną,/ Że bez żadnego powodu,/ Kiedy słucham, łzy mi płyną. PIEŚŃ KONFEDERATÓW za sceną Władza, Król, Państwo, Bóg, Chrystus, Szlachcic, Wolność, PolskaNigdy z królami nie będziem w aliansachalians --- przymierze; szczególnie: przymierze polityczne między państwami.,/ Nigdy przed mocą nie ugniemy szyi,/ Bo u Chrystusa my na ordynansach,/ Słudzy Maryi./ Więc choć cię spęka świat i zadrży słońce,/ Chociaż się chmury i morza nasrożą,/ Choćby na smokach wojska latające/ Nas nie zatrwożą./ Bóg naszych ojców i dziś jest nad nami,/ Więc nie dopuści upaść żadnej klęsce./ Wszak, póki on był z naszymi ojcami,/ Byli zwycięzcebyli zwycięzce --- tu w znaczeniu: byli zwycięzcami.!/ Więc nie wpadniemy w żadną wilczą jamę,/ Nie uklękniemy przed mocarzy władzą,/ Wiedząc, że nawet grobowce nas same/ Bogu oddadzą./ Religia, ŻołnierzZe skowronkami wstaliśmy do pracy/ I spać pójdziemy o wieczornej zorzy,/ Ale w grobowcach my jeszcze żołdacy/ I hufiec boży./ Bo kto zaufał Chrystusowi Panu/ I szedł na święte kraju werbowanie,/ Ten de profundisde profundis (łac.) --- z otchłani. z ciemnego kurhanu/ Na trąbę wstanie./ Bóg jest ucieczką i obroną naszą!/ Póki on z nami, całe piekła pękną!/ Ani ogniste smoki nas ustraszą,/ Ani ulękną./ Nie złamie nas głód, ni żaden frasunek,/ Ani zhołdują żadne świata hołdy,/ Bo na Chrystusa my poszli werbunek,/ Na jego żołdy. STAROŚCIC Ponieśli dalej sztandary,/ Poszli dalej z bronią w ręku,/ A ta pieśń na fundum wiary,/ Anielskiego pełna jęku,/ Ściąga nam cudy, zjawienia,/ Przelotne niebios humory,/ Gwiazdy z grzywą, meteory,/ Nocne słońca, łby z płomienia,/ Szwadrony w zbrojach nieznanych,/ Po obłokach malowanych/ Idące truchtem i cwałem;/ CudA jak wczora sam widziałem,/ Będąc na straży w mieścinie,/ Pana, naszego obrońcę,/ Co siedmiomieczowe słońce/ Na serca jasnym rubinie/ Zapaliwszy, stał na chmurach./ I nie sam świadczę o cudzie,/ Ale wszyscy moi ludzie,/ Wszyscy szyldwasi na murach/ Widzieli ten wizerunek/ Dolorisdoloris (łac.) --- forma D.: bólu, cierpienia., jak brał kierunek/ Ku wschodowi, świecąc miastu./ Widać, że nasz okręt tonie,/ Że potrzeba mu balastu,/ Więcej szabel, więcej ducha,/ Więcej serca w naszem łonie,/ Bo ta wielka zawierucha/ Niebios wszystkich nas pochłonie. TOWARZYSZ Ksiądz Marek wczoraj to z ducha/ Wytłómaczyłwytłómaczyć --- dziś popr. pisownia: wytłumaczyć. na ambonie,/ Obraz świata, OjczyznaMówiąc o różnej pokusie./ Miecze te, powiada, bolu,/ Bolące w Panu Jezusie,/ To są, gorsze od kąkolukąkol --- chwast zbożowy o purpurowych kwiatach i trujących nasionach.,/ Wady na ojczystemojczystem --- dziś popr. forma przym.lp r.n. równa formie r.m.: ojczystym. polu,/ Z których boleść ma ojczyzna./ Pierwszy miecz, co w niej usterka,/ Mówił, jest to francuzczyznafrancuzczyzna --- dziś ubezdźwięcznione: francuszczyzna.,/ A drugi miecz --- to szulerka,/ A trzeci --- to kieszeń stratnakieszeń stratna --- tu: rozrzutność.,/ A czwarty --- kobiece rządy;/ Piąty --- to sprzedajne sądy,/ A szósty --- zawiść prywatna,/ A siódmy --- zgniłe sumienie./ Te wszystkie, mówił, ościenie/ W jednem sercu, co je mieści,/ Zatknięte ręką morderczą,/ Jako błyskawice sterczą;/ Jak słońce srebrne boleści,/ Słonecznik siedmio-mieczowy,/ Co ma w środku serce Boże/ A na rękojeściach głowy/ Do panów naszych podobne./ Ksiądz, Słowo, Trup, Gotycyzm, Strach, NauczycielI znów o każdym upiorze,/ O każdym mieczu, magnacie,/ Mówił powieści osobne,/ Jak sędzia na majestacie,/ Sądzący zbrodnie czerwone.../ Potem kazał przed ambonę/ Przynieść trumnicę z kościarzakościarz --- krypta grobowa.,/ I sam z ognistą powieką,/ Nogą odrzuciwszy wieko,/ Kiedy się pył ruszył z kości,/ Krzyknął: oto proch cmentarza,/ Który w żywych obecności/ Będzie sądzon, jak wy sami/ Kiedyś, nakryci trumnami,/ Przez lud będziecie sądzeni.../ Oto jest proch z trupa rdzeni!/ Oto jest jedna z piszczeli,/ Co może na karabeli/ Spoczywała do starości./ Jeśli ty, mówił do kości,/ Z podz pod --- dziś popr. forma ubezdźwięczniona, pisownia łączna: spod. twojej rysiowej deliidelia --- w daw. stroju szlachty pol. szata wierzchnia; opończa, obszerny płaszcz podbity futrem.,/ Przy czytaniu ewangelii,/ Szabli dobyłaś na światy,/ Ręko, bądź błogosławiona!/ Lecz jeśli wy, stare gnaty!/ Wy, spróchniałe dziś ramiona!/ Wy, drżące palców kosteczki!/ Dla jakiej prywatnej sprzeczki/ Dobyłyście z pochew miecza,/ Chłopską porąbały chatę!/ Jeśli ty, ręko człowiecza,/ W sygnetach a krwią ociekła,/ Podpisywałaś utratę/ Naszych pogranicznych grodów,/ Jeśliś cały naród wlekła/ Za włosy w trumnę narodów/ I poiłaś go piołunem,/ Ręko hańby, idź do piekła!/ Rzekł i kością jak piorunem/ Uderzył z czarnej ambony/ Pomiędzy lud przerażony,/ W sam środek czerni, szepcącej/ O tej kości latającej,/ O tym poruszonym prochu,/ O tym niespokojnym grobie./ Aż ksiądz znowu ręce obie/ Zanurzywszy w trumny łonie,/ Czerepem się na ambonie/ I głową trupa oświecił./ Czerep pacierzom polecił/ I czcił pogrzebową rzeczą:/ To go malował w przyłbicy,/ To w karbunkułachkarbunkuł (daw.) --- tu: kamień szlachetny; rubin a. granat. korony,/ To w cierniach, co kość kaleczą;/ Aż ten czerep uśmiechnionyuśmiechniony --- dziś popr. forma: uśmiechnięty.,/ Wziąwszy prawie twarz człowieczą,/ Co się uśmiecha, nie sroży,/ Jak drugi spowiednik boży/ Zaczął naliczać z ambony... STAROŚCIC A tym czasemtym czasem --- dziś popr. pisownia łączna: tymczasem. obrażony/ Pan marszałek, szlachta cała,/ Tem ruszeniem z grobu ciała,/ Tem urąganiem z magnatów, / Tą obelgą antenatów,/ Zamyśla porzucić sprawę. TOWARZYSZ Co mówisz? STAROŚCIC Będą ciekawe/ Dzisiejsze panów narady./ Patrzaj, regimentarz blady/ Z manifestem o głos prosi;/ Ale oczu nie podnosi/ Na czoło marszałka dzielne. Wchodzą i zasiadają na ławach: Pan Marszałek Konfederacyi Krasiński, Pan Regimentarz Pułaski, Ksiądz przełożony karmelitów i wielu ze szlachty. REGIMENTARZ z manifestem w ręku W imię Boga nieśmiertelne!/ I w imię Bożego Syna!/ I w imię Bożego Ducha!/ Przed tym światem, co patrzy i słucha,/ Jak się nasza krew tu lać zaczyna/ I wulkanem pomsty z nas wybucha,/ I wulkanem jęków świat przeraża;/ Przed ziemią, co nas spotwarza,/ Że już ojczyzny nie mamy/ I o nią się dobijamy/ Z mieczem w ręku; przed tronami,/ Któreśmy kiedyś zakryli/ Od Turka naszymi szablami;/ I przed dzieciątkiem, co kwili,/ I przed starcem, co grób kopie,/ I przed chłopkiem, który siada/ Jak Ceres na złotym snopie/ I płacze, gdy o nędzy gada;/ Przed magnatem, co krew żłopie,/ Ludu wnętrzności wyjada/ I złoto skrwawione chowa;/ I przed tą, która jest wdowa/ Po mężu za kraj poległym;/ I przed wiekiem już ubiegłym,/ I przed tym, co w czasów prądzie/ Na sąd trupów naszych idzie.../ Wydarci przeszłej ohydzie,/ Stajemy z tem pismem na sądzie;/ Sądem krwi nie przerażeni,/ Ani dumni, ani bladzi/ W środku rzezi i płomieni,/ Przy biciu gwałtownych dzwonów;/ Pany na czele czeladzi,/ Wodze na czele szwadronów,/ Księża tłum prowadząc niemy/ W blasku krzyków i kagańców,/ Dawnych świętych zmartwychwstańców;/ Na sądzie wszyscy stajemy!/ Polska, Chrystus, Cierpienie, Śmierć, HistoriaI podnosząc ręce blade/ I wskazując rany święte,/ Tę wszystkich narodów zdradę/ I to morderstwo nie święte,/ Na naszych spełniane ciałach/ Rzucamy w czasu koryto./ Bogdajby kiedyś odkryto,/ Że na tych przekleństwa skałach/ Zatrzymane ludów wody/ Pierś swoję o nas rozbiją,/ Staną i w kałużach zgniją,/ Nie mogąc wejść na te wschody,/ Któreśmy sypali sami/ Wiekom, kładąc się trupami./ Bogdajby kiedyś odkryto,/ Że tu, gdzie nas zabijano,/ Ludów patronkę zabito;/ Że tu, gdzie Polski kolano/ Pierwszy raz przed nędzą klękło,/ Nowa jest ludów kalwaryakalwarya --- dziś popr. pisownia: kalwaria; kalwaria: miejsce umęczenia Chrystusa (hebr. Golgota).;/ A tam, gdzie jej serce pękło,/ Gdzie zapłakała jak MaryaMarya --- dziś popr. pisownia: Maria.,/ Jest miejsce lamentowania;/ A tam, gdzie ją kat pogania/ Knutem, cierniami i spiżem,/ A ona padła pod krzyżem,/ W koronie z blasków słonecznych,/ Jest miejsce upadków wiecznych/ I śmierci okropna przystań./ A tam, gdzie matka rycerzy,/ Choć w grobie, w grób nie uwierzy,/ Jest miejsce wieczne zmartwychwstań,/ Jest duch, co z grobu wyrywa/ I kos żadnych się nie boi./ Panowie! to miejsce stoi!/ To miejsce --- Bar się nazywa!/ Tu my, rycerze bez plamy,/ Z odkrytą przed Bogiem głową,/ Pod chorągwią Jezusową/ Za kraj nasz poumieramy,/ Zatknąwszy wieczne sztandary/ Dla miłości i prawdy i wiary. MARSZAŁEK Szanowny regimentarzu,/ Mówisz tak jak na Golgocie,/ Mówisz tak jak na cmentarzu./ I tak by się nam w istocie/ Należało dziś zachować:/ Krzyże nosić i całować,/ Samym je zatykać w ziemię,/ Nauczając przyszłe plemię,/ Jak los przeciwny pokona,/ Za prawą rękę i lewą/ Dać się przybijać na drzewo,/ Aby widział nasz morderca,/ Że otworzywszy ramiona,/ Pokazujemy i serca./ Ale sądzę, mój kolego./ Że wola Nieśmiertelnego/ Chowa nas na większe czyny./ Więc z tej ubogiej mieściny,/ Gdzieśmy się teraz zamknęli,/ Nie chciałbym uczynić jeszcze/ Grobu dla obywateli. REGIMENTARZ Panie! przechodzą mię dreszcze!/ Z gwałtownego chłonę żaru!.../ Pierwszy raz ktoś mówi w radzie/ O hańbie... o wyjściu z Baru. MARSZAŁEK dobywając w pół szabli Hańba! Cóż to mi ty? REGIMENTARZ Panie,/ Niech twoje słowo zostanie/ W gardle, szabla niech się kładzie/ Do snu i niech się nie budzi./ Dawno ja żyję śród ludzi!/ Z różnymi panami żyłem,/ Obelgi nieraz znosiłem/ Dla ojczyzny i dziś zniosę./ A jeśli kto mimowolną/ Obaczy na rzęsach rosę/ U obelżonego starca,/ To wszakże i mnie mieć wolno/ Przy białej siwiźnie marca/ I lód, co szkłem w oczach świeci./ Bo ja mam aż czworo dzieci,/ Aż czworo żywych pod niebem;/ A gdy na mnie hańba spada,/ To, panie, tym jednym chlebem/ Nas pięcioro się najada./ A czy to łza w oczach stoi/ I błyszczy w źrenicy biednej,/ To pięciorgo się napoi,/ Panie, z tej wielkiej łzy jednej.../ Bo kto na świat się nie gniewa/ Często, chociaż łez nie leje/ W serce --- rzeki łez wylewa. MARSZAŁEK Jeślim obraził --- boleję. REGIMENTARZ Dosyć. Gadajmy o Barze./ Więc wola jest rzucić miasto... MARSZAŁEK Dosyć spojrzeć tu na twarze.../ Żaden tu nie jest niewiastą,/ Ani dzieckiem nie jest w duchu; / Widziano nas przy harmatach./ Lecz dać się ciągnąć w łańcuchu?/ I przy ruskich kazematach/ W błocie przed Braneckim legać?/ Mnie... co jestem z panów panem,/ Nazywać jego hetmanem?/ I grzeczności z nim przestrzegać?/ Być jego sługą? Gdy mogę,/ Do Turczech dziś pojechawszy,/ Jutro tu powrócić krwawszy,/ Zgnieść tę moskiewską stonogę,/ Stanąć mu butem na głowie,/ Królowi napędzić strachów./ Cóż? czy nieprawda, panowie,/ Że tak lepiej! z hufcem spachów! SZLACHTA Lepiej! MARSZAŁEK Zgodne głosy słyszę.../ A oto patrzcie dobywa listu tu pisze/ Pan Potocki, nasz podczaszy,/ Że Turek już Moskwę straszy,/ Nad Prutem stanąwszy w sile./ Cóż mu po naszej mogile? SZLACHTA krzycząc Do Turków całymi szwadrony! Wchodzi Ksiądz Marek. KSIĄDZ MAREK Niechaj będzie pochwalony/ Jezus Chrystus... Szatan głuchy na stronie Żadnej nie dał odpowiedzi./ W tej szopie widać złe duchy/ I zło... co otworu śledzi,/ Aby zerwać naszą zgodę. głośno Gdzie tylko okiem powiodę,/ Zasmucone widzę twarze. REGIMENTARZ Mój księże, źle z nami w Barze,/ Myślimy z miasta uchodzić. KSIĄDZ MAREK A miastem kto ma dowodzić? REGIMENTARZ Na cóż dowództwa w pustoszy? MARSZAŁEK Wierność, Zdrada, Bieda, Głód, BrońDosyć tej wojny kokoszej!/ Tej manifestów papierni!/ Byliśmy krajowi wierni/ I wiernie jemu dotrwamy./ Lecz tu w Barze już nie mamy/ Prochu, jadła ni pieniędzy./ Gorszy pocałunek nędzy/ Niż pocałunek Judasza;/ Bo często odwagę zdradza/ I wszystkie cnoty rozprasza,/ I w śmierci --- hańbę doradza. KSIĄDZ MAREK Marszałku! panie narodu,/ Czyś ty dzisiaj doznał głodu?/ Otruł się na miejskiej wodzie?/ I pomyślał o tem w głodzie,/ Ażeby naród opuścić?/ Pan Bóg ci może odpuścić,/ Jeśli to się w głodzie stało,/ Jeśli twoje biedne ciało/ Zaczęło się trząść na kości./ Pan Bóg jest pełny litości,/ Jeśliś głodny był... przebaczy./ Lecz, panie! o ta stodoła/ Tego mi nie wytłómaczy,/ Przez jakiego ty anioła/ Ducha... byłeś ogłodzony?/ Powiedz? czy upiór czerwony,/ Jakie rodowe widziadło/ Odpycha od ciebie jadło?/ Straszy cię? jeść nie pozwala?/ Albo krwią okrzepłą kala/ Ten chleb, który bierzesz w usta?/ Mówisz o nędzy?... Ta pusta/ Stodoła, ta szopa Żyda, / Panie, pałacem się wyda,/ Jeśli ją który z twych wnuków/ Ujrzy wygnańca oczyma./ Patrzaj, co tutaj jest bruków/ Z jedwabi... gdzie okiem trącę,/ Dywan na powietrzu trzyma/ Srebrne gwiazdy i miesiące,/ Kwiaty, takie winogrady,/ Że dają oczom pokusy./ Więc także blade turkusy/ Patrzą niby na obrady/ Z szabel brylantowych czoła,/ Jakoby oczy aniołów./ Więc ten dom i od kościoła/ Bogatszy... bo dół kościołów/ Często z ludzkich trumien bywa/ A tu morze złota pływa/ Po pas w tej żydowskiej stajni./ Więc jeżeli wy przedajni?/ Czego nie daj, Boże wielki,/ Kto was kupi? gdzie są fanty?/ Kto znajdzie takie brylanty,/ Coby waszej krwi kropelki/ Były godne? warte były?/ Więc wyznaj, że ani nędza,/ Ani głód jedzący żyły/ Poradził --- ale ta jędza,/ Co krew polską dawno chłepce,/ Tchórzostwo do ucha szepce.../ Nie chwytaj za miecz, człowieku!/ Ja ksiądz prosty, powiem tobie,/ Że tu leży Polska w żłobie,/ Lecz Polska nie tego wieku,/ Żywa --- nie przez nasze czyny./ Szanuj sen świętej dzieciny,/ Która, gdy oczy otworzy/ A uczuje boleść ciała,/ Najpierwej będzie płakała,/ Taka ją ciemność zatrwoży/ Z naszych grobów uczyniona, / I brak matczynego łona/ Tak ją w żłobeczku rozkwili./ Szanuj!... bo tu, gdzieśmy żyli,/ Śród naszej niby opieki,/ Bogu i ziemi na chwałę,/ Poczęło się dziecko małe,/ Które będzie żyło wieki!/ O! gdybyś wiedział, jak one/ Przed narodami wystrzeli,/ Jaką ogromną koronę/ Włoży --- jakie berło chwyci;/ Chociaż wódz obywateli,/ Co są w rodach znakomici,/ Nie śmiałbyś przed tą maleńką/ Ruszyć ni szablą, ni ręką,/ I stałbyś tak u podwoi,/ Jak żebrak przed królem stoi./ Ja ci nie powiem, kto ona,/ Pozwalam jak szaleńcowi/ Pożyć, a sam też w ramiona/ Nie wezmę piastować żłobu ---/ Bom jest już podobny snowi,/ Bliski męczeńskiego grobu./ Ale, że tu jest to dziecię,/ To wiedzą małe ptaszęta/ Świegocące mu w błękicie,/ Gdzie słoma wichrem podjęta/ Błękit niebios pokazuje.../ Koń to już wojenny czuje,/ W kącie stojący przy sianie;/ Bo kiedy poczucie ducha/ Pójdzie ludziom w urąganie,/ To świat go podlejszy słucha,/ I nieraz harfą się stanie,/ Na którą duch Boży dmucha,/ Aż słońce się ludziom odsłoni.../ Człowieku! niech cię Bóg broni,/ Abyś zwątpił o proroctwie!/ Bo wkrótce! w całem sieroctwie/ Twego nieszczęsnego rodu,/ Gdy odrzucon od narodu/ Krwią się do krzyża przyklei,/ Sercem przylgnie do przyszłej ojczyzny;/ Nie zostanie --- prócz nadziei,/ Żadnej po ojcach puścizny;/ Nie zostanie, gdy wyjęczy/ Całą boleść; tylko, panie,/ Oto się chwytać tej tęczy,/ Którą przez wieków otchłanie/ Z proroczych ust teraz ciskam./ Więc się nie dziw, że tak błyskam/ Jak Mojżesz, duchem natchnięty,/ Żem jest jako ów Jan święty,/ Widzący to... co ja widzę.../ Bo zaprawdę, jestem w lidze/ Z duchami i ze świętymi!/ A chociaż niski na ziemi,/ To duchy okryte zbroją/ Na ramionach moich stoją!/ I kończą się gdzieś w bezkońcach,/ W świecie, gdzie gwiazd zawierucha,/ W gwiazdach, w meteorach, w słońcach,/ Za słońcami --- w słońcu ducha. MARSZAŁEK Czegóż chcesz w tej exaltacyiexaltacya (z łac.) --- wywyższenie, wyniesienie; pochwała, wzniosłość; por. dzisiejsze: egzaltacja, egzaltowany.?/ I co ma ona za związek/ Tu? gdzie pierwszy obowiązek/ Zbawić panów, naszych braci,/ Szlachetnych ludzi ostatki? KSIĄDZ MAREK Panie, zostań, z tej gromadki/ Nie zginie żaden. MARSZAŁEK Kto ręczy? KSIĄDZ MAREK Pan. MARSZAŁEK Co za znak? KSIĄDZ MAREK Zagrzmi działo. po chwili milczenia słychać strzał Czy słyszycie, że zagrzmiało,/ Aż belka w stodołach brzęczy/ Jak echo kościelne nad ludem. Wchodzi Artylerzysta polski. ARTYLERZYSTA Panie, pękło nam na ćwierci/ Jedno działo, ale cudem/ Puszkarze uszli od śmierci;/ Myślą, że świat cały runął,/ Śledzą, kto ognia podsunął/ I kupią siękupić się --- zbierać się razem, gromadzić się.... a szlachectwo/ Już krzyczy: ogień i zdrada... MARSZAŁEK Czyliczyli --- tu: konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czyż, czyżby. to boskie świadectwo/ I głos, który z niebios gada?/ Czy zrządzenie przypadkowe?/ O to nie zachodźmy w głowę/ A jeśli takie portentaportenta (łac. lp portentum) --- cudowne znaki./ Brać nam za rozkazy z nieba,/ To harmata rozpęknięta/ Mówi... że wyjeżdżać trzeba,/ Unosząc ducha i serce. Wstaje. KSIĄDZ MAREK Zabierz z sobą te kobierce,/ Własnością są twego rodu. MARSZAŁEK Gdzie ja ogrody zasadzę,/ To ptaszki z mego ogrodu,/ Nawet gdy się wyprowadzę,/ Mają prawo żyć wiszniami:/ Choć tu jedwab jest murawą,/ A hafty złote drzewami;/ Ten, kto ma do gruntu prawo,/ Ma prawo do drzew i kwiatów. Wychodzi. KSIĄDZ MAREK Więc sprzęt twoich antenatów/ Pójdzie do Żyda rabina,/ Który wynajął stodołę. REGIMENTARZ Upadać Polska zaczyna!/ Zarzucam żupana połę/ Na oczy, by nie widziano,/ Czy z twarzą wstydem rumianą,/ Czy z twarzą łzami zalaną/ Stary Pułaski odchodzi./ Pole teraz waszej młodzi,/ Niechaj nowe gniazdo lepi;/ Bo oto my wodze starzy/ Jako żebrakowie ślepi,/ Uchodząc z narodu straży,/ Ręką macamy, gdzie wrota,/ Co na wygnanie prowadzą./ Niech wam duchy boskie radzą!/ Niechaj rośnie patryotapatryota --- dziś pisownia: patriota./ I nowy kościół zakłada.../ Co do mnie... byłaby zdrada,/ Gdybym nie szedł za Podole,/ Gdzie pan marszałek nas wiedzie. KSIĄDZ MAREK Szablę zostawiasz na stole! REGIMENTARZ Kto był na cudzym obiedzie,/ Nie bierze sztućców gościnnych,/ Ale zostawia dla innych/ Zaproszonych na dzień drugi;/ Weźcież miecz pańskiego sługi/ Przeze mnie tu zostawiony/ I czyńcie nim, co potrzeba:/ Na ucztę wołajcie wrony/ I kruki, i pomsty z nieba. Wychodzi. KSIĄDZ MAREK Szabla mi się nie należy,/ Lecz przez nią Pan Bóg uderzy. Przypasuje pałasz. Ksiądz, ObowiązekKSIĄDZ PRZEŁOŻONY KARMELITÓW Ja także na żadną zgrozę/ Nie wydam pańskich ołtarzy./ Lecz obnażę z relikwiarzy/ I sakramenta uwiozę,/ Aby splamione nie były. KSIĄDZ MAREK A cóż nam zostawiasz? mogiły?/ Ojcze! ojcze przełożony!/ Gdyby tu jedna owieczka/ Pańska, jeden człek raniony/ Miał zostać w nędznej mieścinie,/ Co podobna do okrętów,/ Na morzu rozpaczy ginie:/ Gdyby ten jeden, o panie!/ Ranny wołał sakramentów?/ Rękę swoję kładł na ranie,/ Głowę zwiędniałą pokłonił/ I tchu duchowego bronił/ Z rozpaczą w zawrotnej głowie,/ Aż Pan Bóg przyjdzie i powie/ Słowo ostatniej pociechy:/ «Przebaczone ci są grzechy!/ Duszo święta, wychodź z ciała»/ Gdyby jeden został taki,/ Najlichszy między żebraki,/ Pańska by przy nim została/ Myśl i miłość pańska przy nim.../ A myżmyż --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że, skróconą do -ż. co, mój księże, czynim,/ My, co o jutrze nie wiemy,/ A tu grzeszni zostajemy./ Aby tego jutra dożyć,/ Gotowi żywot położyć,/ Nakryć się prochu mogiłą,/ Ducha oddać w ogniu, w dymie./ Byle się tylko święciło/ Przenajświętsze Boga imię/ W obliczu świata i szyków,/ Nad trupami szyzmatykówszyzmatyk --- dziś: schizmatyk; odstępca od wiary.;/ Byle hostye krwią rumiane/ Wilgotne naszymi łzami/ I w niebo exaltowaneexaltowany (z łac.) --- wywyższony, wyniesiony, wzniesiony; por. dzisiejsze: egzaltowany./ Drżącymi rannych rękami,/ Exaltowane i drżące,/ Póki stanie mocy w kościach,/ Świeciły na wysokościach/ Ludom jak pełne miesiące/ Pośród pożarnych płomieni.../ A gdy na to odważeni/ Zostajemy tu na rzezie,/ Ty myślisz? ojcze wielebny,/ Że nam kto Boga uwiezie?/ Że nam Bóg jest niepotrzebny/ Charłakom jęczącym w nędzy?.../ Więc pan tej jedwabnej przędzy/ Nie chciał zwlekać przez hajduki/ I zostawił złote bruki,/ Po których chodził wspaniale,/ Jak na opuszczonej skale/ Morze swe perły zostawia!/ Więc drugi, którego wsławia/ Nie ród, lecz wielka ofiara,/ Droższa od pereł, rubinów,/ Uczyniona ze krwi synów.../ A przecież? kiedy go wiara/ W moc własnej szabli odbiegła,/ Zostawił ją, aby strzegła/ Rzeczy od człowieka świętszych,/ Kościołów i serc gorętszych/ A osadzonych na Bogu./ A ty sam z kościoła progu/ Uchodzisz! ksiądz poświęcony!/ I gdybyś twymi ramiony/ Mógł, co Samson z dawnych czasów,/ Wyrwałbyś bramy z zawiasów/ I poniósł z sobą wydarte,/ A potem przedawał ćwieki.../ A gdyby co były warte/ Okna, co patrzały wieki,/ Niby źrenice tęczowe, / Które anioł w ołtarz wsłupił,/ W skrwawioną Chrystusa głowę,/ Tobyś je, panie, wyłupił,/ A potem nosząc przedawał/ Kawał szkła... za ziemi kawał,/ Łan tęczy, za łan pszenicy.../ Ja wiem, że w twojej winnicy,/ Gdy zbierzesz coć urodziła,/ Nie będzie ptaszyna piła/ Słodkiej rubinowej wody/ Z żadnej sierocej jagody;/ I zaćwierka gdzieś na płotach,/ Mówiąc: jak ci ludzie bozi/ Zapomnieli o sierotach!.../ Lecz ksiądz, co Boga uwozi/ I ucieka z nim za bramy,/ Tego my jeszcze nie znamy/ W Polsce od dawnego wieku!/ A co ty wiesz? ty człowieku!/ Czy Bóg nie chce zostać z nami/ I patrzeć, jak umieramy?/ I karmić sakramentami?/ I dusz naszych wszelkie plamy/ Krwią swoją obmywać drogą?/ A co ty wiesz? czyli trwogą/ Włożon do twoich zanadrzy/ Duch sakramentów nie zadrży?/ I nie zlęknie się tych kości,/ Gdzie żaden już duch nie gości?/ A co wiesz? czy tajemnice/ Po sakramentach zamknięte/ Nie pierzchną, byby --- tu w znaczeniu: jakby. gołębice,/ Nie zlecą się w jedno święte/ Miejsce... gdzie były już miecze,/ A teraz jest pokój boży.../ W to biedne serce człowiecze,/ W moją pierś, co się otworzy/ Pełna radosnej boleści/ I wszystkie! wszystkie pomieści!/ Nie... Boga nie weźmiesz zgoła, / Boć to nie jest tobie dane.../ Oto idę do kościoła,/ Sakramenta porwę w dłonie/ I pójdę... i sród kul stanę. KSIĄDZ PRZEŁOŻONY Temu księdzu na ambonie/ Tumanić ludem zakażę. Wychodzi. KSIĄDZ MAREK Idźcie! idźcie... a ja w Barze/ Z ostatkiem ludu zostanę./ Zbiorę całą mojęmoję (daw.) --- dziś popr. forma B.lp: moją. rzeszę,/ Tęcze moje chorągwiane/ Na miejskich wałach rozwieszę/ I odprawię nabożeństwo/ Święte do krwawego krzyża:/ A Pan, co ludy uniża,/ Da mi tryumf... lub męczeństwo/ I swojęswoję (daw.) --- dziś popr. forma B.lp: swoją. wolą pokaże. Wychodzi z resztą szlachty. Wchodzi Żyd Rabin. Żyd, Korzyść, Antysemityzm, Czarownica, ObcyRABIN Teraz my tu gospodarze./ Zamiećmy izbę po panach./ Nu... jest zysk na tych dywanach./ Kto zyska, a kto też straci/ Na tej to konfederacyi?/ A Moskal dywany kupi.../ Judyt! Judyt... heyne! heyne! Woła do drzwi bocznych. Wchodzi Judyta. RABIN Nu, co ty szejne morejne/ Zapłakana?... szlachcic głupi/ Nagadał się i wychodzi.../ A mnie pan marszałek dobrodziej/ Nie zapomniał! Pan kochany!/ Podarował mi dywany./ Nu! czemu ty głupia szlochasz? JUDYTA Ojcze, jeśli ty mnie kochasz,/ To porzuć te darowizny./ Na co nam?... my bez ojczyzny!/ Na co nam takie wystawy? RABIN To dobrze, ale te ławy/ I te makatne pościele/ Ja schowam na twoje wesele,/ Aby ty na nich usiadła. JUDYTA Obwiniesz mnie w prześcieradła,/ Złożysz trupa na drabinie,/ Każesz wynieść, nim zadniało./ A jak goimgoim --- innowierca dla wyznawcy judaizmu. spotka ciało,/ To przeżegna się i minie;/ A jak dziecko, to będzie się bało/ I u matki się rozpłacze/ I pod rańtuchemrańtuch --- daw. kobiece nakrycie głowy; wełniana chusta zakrywająca głowę i ramiona, niekiedy również część twarzy. ukryje./ Nu, a jak kruk, to zakracze,/ Nu, a jak pies, to zawyje,/ A jak księżyc, to pobladnie,/ A jak gwiazda, to upadnie,/ A jak słońce... Nie, my Żydzi,/ Nas nigdy słońce nie widzi/ W prześcieradła obwiniętych./ Szybko na cmentarz niesionych;/ Bo my na prawach przeklętych/ Pośród ludzi przerażonych/ Naszą modlitwą gorącą,/ Naszą mogiłą stojącą,/ Krwią białych macowych przaśnic/ I blaskiem naszych szabaśnic/ I tajnych komor ciemnością/ I tą żółtą naszą złością,/ Co się w oczach jadem kręci,/ My tu na wieki wyklęci,/ Jak ogromne cherubiny,/ Co w trumnach zamkniętych siedzą./ Nu, a ci ludzie nie wiedzą,/ Co ja mogę, kiedym sroga,/ Co ja wiem od Pana Boga,/ Jaki ja im garnek z gliny/ Ulepię? co duchem zrobię?/ Jaki duch w mojej osobie?/ Nu, ja wczora na konwalie/ Na mogiłki poszła nasze/ I patrzała na batalie,/ Na działa i na pałasze,/ A w prochu był obłok jazdy,/ A kule jak srebrne gwiazdy,/ A bomby nad nimi w górze/ Jako płomieniste róże,/ A wystrzelone harmaty,/ Jeszcze do góry dymiące,/ Jak z ogniów siarczanych kwiaty,/ A podkowy koniów jak miesiące!/ Nu, ja tak patrząc z mogiłek/ Na te ognie, na tę krew,/ Zmarszczyła na czole brew,/ Wzięła gliny kilka bryłek,/ Wzięła z grobu trochę piasku/ I przeciwko temu blasku/ Rzuciła, że poszli w nic,/ Jak tysiąc zagasłych świécświéc (daw.) --- wyraz z tzw. e pochylonym, wymawianym jak i.,/ Gdy wiatr przeleci bożnicą./ Bo ja była błyskawicą!/ Duchem, co krwią pole broczy!/ Śmiercią gaszącą ich oczy!/ Naszej wiary tajemnicą!/ Aniołem na boskich posyłkach/ Który piorunami strzela!/ Zmartwychwstaniem Izraela/ Stojącym już na mogiłkach!/ A przed Bogiem --- małą mrówką,/ Przed aniołami --- aniołem;/ A śród popiołów --- popiołem,/ A przed ludźmi --- jak zawsze Żydówką/ Pogardzoną. RABIN Nu, Judyta,/ Ty pierwszy raz jesteś taka?/ Słyszę tam pana Polaka,/ Co się o austeryeausterya --- dziś pisownia: austeria; karczma, gospoda, zajazd. pyta,/ Zakryj się, bo ty w płomieniach/ Za jasna na jego oczy. Wchodzi Klemens Kosakowski. KOSAKOWSKI do sług za karczmą Niechaj tu Grzegorz zatoczy/ Mój karaban... a tu w sieniach/ Powiązać moje brytany./ A tu ćwieki wbić do ściany/ I pozawieszać szturmaki,/ Szable, kindżały, kulbaki./ A wymieść dom Żyda brodą. do Rabina Żydzie! staję tu gospodą. RABIN A panie, a kto ty taki? KOSAKOWSKI Niech tego Żyda wywiodą/ I zakneblują mu pyski./ Kto ciekawy, szpiega bliski. RABIN Nu, żartuje pan wielmożny. KOSAKOWSKI Żydzie, ze mną bądź ostrożny,/ Bo u mnie Żyda powiesić,/ To tak jak w pejsy go trzepnąć. RABIN Nu, a czy ty umiesz wskrzesić?/ Ty możesz, człeku, oślepnąć,/ Patrząc na niewinną krew. KOSAKOWSKI Patrz, pierś mam taką jak lew,/ A nozdrza takie jak koń,/ A w żyłach gwałtowną skroń,/ A włos koloru płomieni./ Biada! kto mię zarumieni, / Ale temu stokroć biada,/ Przed którym twarz mi się blada/ Stanie, by opłatek boży./ Lew się ducha we mnie sroży/ I rzuca się, i rwie ludzi,/ Wprzód nim się rozum obudzi. do Judyty Żydówka, ściągnij mi buty. Judyta klęka i całuje mu nogi. Co robisz? JUDYTA Całuję twe nogi. KOSAKOWSKI Co to jest? precz mi z podłogi. Czarownica, Żyd, KobietaJUDYTA na kolanach Panie! ty wczora z reduty/ Jako Judasz Machabeusz/ Skoczył na moskiewskie działa./ Ja cię z mogiłek widziała/ Śród panów, choć ty chudeusz/ W szaraczku, a oni w złocie,/ W turkusie i w karmazynie./ To ty chodził po dolinie/ Na koniu, jak GoljatGoljat --- dziś popr. pisownia: Goliat. jaki./ Włos twój był jak ogień w grzmocie!/ Czapka jak srebrzyste ptaki,/ Jak orzeł, co z nieba runie/ I usiądzie na piorunie!/ Nu, a twój koń był czerwony/ I ubrany cały w druty,/ I czterma miesiącami podkuty,/ A w boju taki szalony/ I tak ogniem z pyska strzela,/ Jak smok w pismach Izraela./ Otóż ja tu Żydowica/ Do nóg ci, panie, upadła/ I twój proch ustami kradła,/ Bo tyś jest z królów narodu;/ Ja z narodu --- niewolnica,/ Z Jerychońskiego ogrodu/ Róża, między obce ludy/ Przesadzona i kwitnąca;/ A królewna z rodu Judy.../ Nu! niech mię twa noga trąca!/ W piersi mię podkówką wytnij!/ Niech się moja pierś zbłękitni/ I twego herbu dostanie/ Od twojej czarnej podkówki./ Ja wiem, że dla mnie Żydówki/ Ty jest król, wielmożny panie!/ Ale ja powiedzieć chciała,/ Czego zamilczeć nie mogła./ Że ja twej szabli pomogła,/ Kiedy ty leciał na działa... RABIN Nu, Judyt, ty oszalała! JUDYTA wstaje i odsłaniając welon mówi z gniewnym zapałem Ja Judyt! ja Judyt, Judyta!/ Nu, ja nie straszna nikomu,/ Póki moja twarz zakryta!/ Ale z oczów mego gromu/ Ja cisnę na was zagładę,/ Bo ja duch, co wszystko odmieni./ Nu, ja kiedyś wezmę i szpadę/ Jasną ze złotych płomieni. Wychodzi. KOSAKOWSKI Rabinie, czy ta szalona/ To córka twoja czy żona?/ Wcale do niej nie mam wstrętu./ Czysta, mało ma akcentu. RABIN Panie, to jest moja córka,/ Dziewica. KOSAKOWSKI Cha! cha! cha! Żydzie!... RABIN na stronie Ten człowiek patrzy na Turka. KOSAKOWSKI Słuchaj mnie, żyłem w bezwstydzie, / Na kartach i pijatyce,/ Kochałem i Żydowice,/ I szlachcianki, i Cyganki;/ A tak mnie zna Litwy księstwo,/ Że gdyby nie moje męstwo,/ Dawno by mnie już --- na drzewie... czyni gest duszenia się A jednak do mnie się czepi.../ Tak w serce Bóg coś zaszczepi,/ O czem często człowiek nie wie;/ A w sercu to boże ziarno/ (Choć się szlachcic oddał biesu)/ Działa jak ziarno magnesu./ Tak, że się doń ludzie garną/ I kochają... Człowiek taki/ Na coś musi być potrzebny./ Otóż ja, ów łotr haniebny,/ Ów Kosakowski pyszałek,/ Tak się umiem dać we znaki,/ Mam za sobą tyle gałek/ Sejmikowychgałki sejmikowe --- tj. głosy na lokalnym sejmiku ziemskim., tyle szabel,/ Furdyngfurdynga --- prawdopodobnie z niem. für Dinge, dosł.: na rzeczy; sakwa, sakiewka., rapierów, karabel,/ Ile ich ma sam Radziwiłł./ A jużem raz świat zadziwił,/ Porwawszy aż sejmik cały,/ Palestrę i trybunały,/ W jednem miasteczku na Żmudzi;/ I z sotkiemsotek --- setka. tych różnych ludzi/ W kontuszach i taratatkachtaratatka (daw.) --- wierzchnia odzież męska używana w Polsce w XVIII i XIX w; kurtka ozdobiona szamerunkiem, tj. naszywkami ze sznura.,/ Ubranych w niedźwiedzie burki,/ Niektórzy w żelaznych siatkach,/ A ci w lisy, ci w marmurki,/ A ci przy szablach w jaszczurzejaszczur (daw.) --- wyprawiona skóra jaszczurki; tu: pochwa wykonana z takiej skóry.,/ A drudzy niosąc dwururki/ Pozaczepiane na sznurze/ Jako hiszpańskie gitary;/ Cały, mówię, ten tłum szary/ Wiodąc jak stare Żurawie,/ Pokazałem się w Mitawie,/ Gdzie wtenczas Sas, Karol młody, / Bez wojska i bez pieniędzy,/ Oblężony, prawie w nędzy/ I bez chleba, i bez wody,/ Bo pompy Moskal poimałpoimać (daw.) --- wziąć; por. dzisiejsze: pojmać.,/ W zamku się książęcym trzymał/ Jak pszczoła w głębi ula,/ Mając na to rozkaz króla,/ Aby dzierżał swoje księstwo;/ Rozkaz! patent na męczeństwo!/ Bo sejm zamiast posłać szyków,/ Posłał mu dwóch senatorów,/ Jakby rzec, dwóch spowiedników,/ Dwóch nietoperzy, upiorów,/ Dwie chorób, dwie dżumdwie chorób, dwie dżum (daw.) --- dziś popr. składnia z M. (zam. D.): dwie choroby, dwie dżumy. i krupówkrup --- choroba układu oddechowego.,/ Dwóch sejmowych kościotrupów/ Posłał mu sejm... Senatory,/ Dziwny w potrzebie rynsztunek!/ Otóż ja mu na ratunek/ Przyszedłem i umysł chory/ Podparłem... (jak brytan wierny,/ Choć go czasem i nie karmią,/ On przy domie jak odźwierny)/ Tak ja przed moskiewską armią,/ Poleciwszy duszę Bogu,/ Położyłem się na progu/ Warcząc, bo mi tam, mospanie,/ Brakło zębów na kąsanie./ I tak my Polacy górą/ Lub z Moskalem oko w oko./ Aż z carską inwestyturą/ Przyjechał Biren z Sybiru./ Zda się, że go wiedźmy wloką/ Na tron, śród wroniego skwiru,/ Kacią zbryzgały posoką/ I pokazały z podz pod --- dziś popr. pisownia łączna, z ubezdźwięcznieniem: spod. chmury/ W płachcie z moskiewskiej purpury/ Przemrożonego do kości./ Jego oczy pełne złości/ I ognia, jak owe doły/ U bałwana ze śniegoły, / Przestracha na arendarzy,/ Co jak latarnie cmentarzy/ Przez wydrążone dwie jamy/ Leją płomieniste błamy/ Światła... we mgle gorejące/ Jako cmentarne miesiące.../ Ten trup ciągle nam wybladły/ Groził... te oczy nas jadły.../ Bo nie ma straszniejszej rzeczy,/ O! Żydzie, nad wzrok człowieczy/ Błyszczący w sińcach wygnania,/ Jako w oprawie ze stali:/ Wzrok, który chęć królowania/ Rubinem piekieł zapali.../ Otóż patrz na moje oczy,/ Takie są jak u Birena./ Odmienionaćodmienionać --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. wprawdzie scena,/ Tu się rzecz o naród toczy,/ O poklask idzie gromadny,/ Nie zaś o tron samowładny;/ Ale mi to Bóg nadarzył,/ Że magnateryamagnaterya --- dziś popr. pisownia: magnateria. ucieka;/ A potrzeba znów człowieka,/ Coby się na wszystko ważył,/ I los, który się wałęsa,/ Ćwiekami przybił do siebie./ Takim obaczą w potrzebie/ Kosakowskiego Klemensa.../ Bo choć ksiądz o Bogu gada,/ To w szable wierzy gromada;/ Choć tu ksiądz o cudach gędagędzić (daw., gw.) --- opowiadać.,/ Od szabli idzie komenda;/ Choć tu w żywot wieczny wierzą,/ Do mnie żywoty należą./ Ja miasto mam w mojem łonie,/ Ja go ogrzewam... ja bronię,/ Ja na wroga wyprowadzę/ Nawet karczmy, nawet mury;/ A kiedy trzeba? do góry/ Jak wulkanem je wysadzę/ Bez drżenia, bez drgnięcia powiek.../ Teraz wiesz... com jest za człowiek;/ Więc... mój kochany rabinie,/ Oto na ten skrypt książęcy,/ Musisz mi dać sto tysięcy/ Dukatów i milczeć głucho,/ Bo nawet trup twój zaginie,/ Jak namiot przed zawieruchą/ Wichrem Jehowy zmieciony. RABIN przeglądając skrypt Nu, panie... ja miliony/ Wydam zaraz na skrypt taki.../ Ja nie wiem dla kogo one,/ Ale będą zapłacone/ Tej nocy... mam dwa przetaki/ Złota... sługa niski pana!... KOSAKOWSKI Żydzie, to skrypt na sułtana,/ Na nim ty nie będziesz tracił,/ Choć się jak cytryna wyciśniesz.../ Lecz jeśli mi przed kim piśniesz,/ Żeś mi taki skrypt zapłacił?/ Żydzie!... tak mi pomóż Boże!/ Nic cię z mych rąk nie wykupi. RABIN A ja byłbym, panie, głupi,/ Gdybym gadał, nim otworzę/ Kredyt u wielkiego Turka. KOSAKOWSKI Niechaj ani twoja córka,/ Ani firanki u łóżka,/ Ani pod głową poduszka/ Nie słyszą jednego słowa. RABIN A czy żadna inna głowa/ O tem nie wie? KOSAKOWSKI Żadna inna. RABIN Nu! to moja będzie winna/ Albo pańska, jeśli o tem/ Kto na powietrzu zagada. KOSAKOWSKI Zaraz mi przychodź ze złotem. Żyd wychodzi Jaki mi na serce spada/ Kamień!... Cudzy pieniądz biorę;/ Skrypt na Potockich pisany./ I w złocie kradzionem piorę/ Brudny honor mój karciany./ Groszów publicznych grabieżą/ Przeszłe me opłacam długi./ Zabiłbym, gdyby kto drugi.../ Lecz sam to nazwę... kradzieżą! wchodzi Rabin z pieniędzmi i uderza go po ramieniu Kto to jest? RABIN Nu... rabin, panie,/ Z pieniądzamipieniądzami --- dziś popr. forma N.lm: pieniądzmi.... nie miej strachu.../ Chodźmy do stancyistancyi --- dziś popr. pisownia: stancji. na dachu/ Liczyć... póki w skarbie stanie... Wychodzą oba. Wchodzi Judyta i Jozafat. JUDYTA Chłopaku, chrześcianiniechrześcianinie --- dziś popr. pisownia: chrześcijaninie.,/ Zapal mi proszę latarnie,/ Chodź... i za mną nieś tę skrzynię.../ W miasteczku ciemno i gwarnie./ Weź szablę i pistolety,/ Weź i kij, co psy odpędza,/ Pójdę do świętego księdza... JOZAFAT Do księdza? na stronie Z tej się kobiety/ Zrobił szatan stujęzyczny. JUDYTA Zapal ten kaganiec śliczny,/ Tę latarnię z pargaminupargamin --- dziś popr. pisownia: pergamin.,/ Co jako księżyc z bursztynu/ Po ciemnych ulicach chodzi;/ Księżyc, który na srebrnicy/ Róże malowane rodzi/ I rzuca po błotach ulicy,/ Gdzie ja Żydówka przechodzę,/ Tęczę... za most mojej nodze;/ Kwiaty rzuca na kałuże,/ Abym stąpała na róże... JOZAFAT na stronie Co ten zły duch przez nią plecie/ O papierowej łojówce!/ Co za język w tej Żydówce!... JUDYTA Nu... pudło trzymaj na grzbiecie./ Nie gadaj nic, ale prowadź,/ A pomnij by fanałfanał --- latarnia. nie zgasnął. Wychodzą. Wchodzi Kosakowski i Rabin. KOSAKOWSKI Żydzie! ktoś tu drzwiami trzasnął,/ Ktoś wyszedł. RABIN Nu... złoto schować/ A nie dbać, czy tu kto chodzi./ Niech się pan rotmistrz dobrodziej/ Nie boi... Niech pan naczelny/ Taki wojak wielki, dzielny,/ Żydowi także zaufa. KOSAKOWSKI Ćwiekamićwiek --- gwóźdź. nabita kufakufa --- duża beczka drewniana do leżakowania piwa./ Dla ciebie Żydzie gotowa,/ Dla twoich kości i grzbietu,/ Jeśli ten dom nie dochowa/ Tak jak mogiła --- sekretu.../ Pamiętaj... źle z tobą będzie,/ Mój krwawy DyogenesieDiogenes (ok. 413--323 r. p.n.e.) --- pochodzący z Synopy gr. filozof ze szkoły cyników (z gr. κυνικός, kynikos: pies), który wprowadzając w życie swoje zasady, tj. wzgardę wobec dóbr materialnych i wygód w imię uniezależnienia się od nich, żył w ubóstwie, praktykował ascetyzm, chodził odziany w łachmany i mieszkał w beczce; do tego ostatniego elementu opowieści o Diogenesie odwołuje się aluzja w tekście.,/ Jeśli kto słowo wyniesie/ Za dom... A gdzie twoja córka? RABIN Nie wiem, może jedwab przędzie,/ Może z jedwabnego sznurka/ Zwleka perły kałakuckie... / Dziewczyna ma serce ludzkie.../ Może gotuje balsamy,/ Szarpieszarpie --- bandaże sporządzane z dartego na pasy płótna. strzępi dla szpitali,/ Albo się w modlitwie pali/ I płacze jak Rachel u Ramypłacze jak Rachel u Ramy --- nawiązanie do fragmentu z Księgi Jeremiasza (Jr 31,15--16), w którym mowa jest o opłakiwaniu przez Rachelę, żonę patriarchy Jakuba zwaną matką Izraela, jej synów, Józefa i Beniamina, patronujących dwóm pokoleniom Izraela: ,,(15) To mówi Pan: «Słuchaj! W Rama daje się słyszeć lament i gorzki płacz. Rachel opłakuje swoich synów, nie daje się pocieszyć, bo już ich nie ma». (16) To mówi Pan: «Powstrzymaj głos twój od lamentu, a oczy twoje od łez, bo jest nagroda na twe trudy, wyrocznia Pana, powrócą oni z kraju nieprzyjaciela"; por. też w Nowym Testamencie Mt 2, 18. . KOSAKOWSKI Zawołaj mi ją. RABIN A po co? KOSAKOWSKI Bo ona wyszła za bramy. RABIN Nu... ona nie chodzi nocą. KOSAKOWSKI Łżesz, Żydzie... Oto ci powiem,/ Że kiedyś ty liczył złoto,/ To ja na uliczne błoto/ Spojrzałem w ciemne czeluście;/ I gdzieś pod księżyca nowiem/ Postać, cała w białej chuście,/ Jak słup w bieliznę ubrany,/ Mgłą owinięta pochmurną,/ Za księżycem z porcelany,/ Za powietrzną jakąś urną/ Złotą, świecącą do koła,/ Jak lilija, co kielichem/ Złotym oświeca anioła:/ Postać taka do kościoła/ Szła i spotkała się z mnichem./ Ten mnich --- to ksiądz karmelita,/ A ta postać --- to Judyta. RABIN Panie mój... to być nie może./ Judyt!... Nie ma jej w komorze!.../ Nu, prawda, że poszła... Judyta!.../ Nu ja nie wiem, jasny panie,/ Gdzie moja córka ukryta?/ Pójdę na poszukiwanie. wchodzi Jozafat z latarnią A gdzie ty bywał, mój sługo? JOZAFAT Pannę rabinównę wodził. RABIN A gdzie z twoją panną chodził? JOZAFAT O tem rozpowiadać długo./ Gdybyś mi był na Wielkanoc/ Dał na kolendękolenda --- dziś popr. pisownia: kolęda; por. łac. calendae dosł.: pierwszy dzień miesiąca, szczególnie pierwszego miesiąca nowego roku (tj. 1 stycznia); tu: może też chodzić o rodzaj podarunku czy premii z okazji świąt. złotówkę,/ Powiedziałbym, gdzie Żydówkę/ Odprowadziłem dziś na noc. RABIN Jozafacie, ja ciebie odpędzę! JOZAFAT Czytujesz w Talmudu księdze,/ A nie wiesz, gdzie córka chodzi? KOSAKOWSKI otwierając drzwi do szynkarni Hej! albeńska moja młodzialbeńska młódź --- tj. młodzież należąca do ,,bandy albeńskiej", czyli kręgu wybranych obywateli, których książę Karol Radziwiłł zaszczycał swoją przyjaźnią i z których tworzył rodzaj na pół klubu, na pół nieformalnego przybocznego oddziału, nazywał ich ,,panie kochanku" (od czego zyskał sobie przydomek), ubierał w jednakowe ,,mundury" (kontusze, żupany i inne elementy stroju ściśle określonego koloru; byli zobowiązani zawsze nosić je, goszcząc w Nieświeżu u księcia); żeby być dopuszczonym do grona wybrańców należało spełniać następujące warunki: być szlachcicem karmazynowym (tj. z najstarszej szlachty rodowej), synem osiadłego obywatela, mieć wybitne umiejętności i doświadczenie w zakresie walki szablą, łowiectwa i jazdy konnej, a także odznaczać się niepospolitą odwagą; obowiązkiem albeńczyków było na każde zawołanie księcia walczyć w sprawie, którą on wskaże, bez zbędnych pytań: ,,nie zważając na nijakie niebezpieczeństwo, w każdym wypadku łba nadstawiać za honor Najświętszej Panny, księcia wojewody, swój własny i każdego z członków towarzystwa" (S. Rzewuski, Pamiątki Soplicy); wewnętrzne spory należało rozstrzygać w pojedynku, nie zaś na drodze sądownej; ,,banda albeńska" miała swoją strukturę (naczelnika w osobie księcia, kanclerza i sekretarza), została utworzona w Albie, posiadłości wiejskiej pod Nieświeżem, stąd jej nazwa; książę Karol Radziwiłł, choć przebywał wówczas na emigracji przyłączył się do przywódców konfederacji barskiej (1768--1772). ,/ Proszę tu do mnie z szynkarni. wchodzi Bojwił i Litwinów kilkunastu w kurtach szarych, w czapkach przeszytych drutami Panowie, kto wami dowodzi? BOJWIŁ Ty, jak zawsze djabełdjabeł --- dziś popr. pisownia: diabeł. Klemens,/ Infernem nec Deum tremensinfernem nec Deum tremens (łac.) --- nielękający się piekła ani Boga.;/ Na róg przysięgliśmy sarni/ I na buty Radziwiłła. KOSAKOWSKI Otóż wybieram Bojwiła,/ Namiestnikiem go stanowię;/ Jeżeli się tylko dowie,/ Że mię na koniu widziano/ Z tą srebrną szablą nad głową/ I w ręku z tą chustą rumianą:/ Niech mi da rycerskie słowo,/ Zgiąwszy przed Bogiem kolano,/ Że mój karabankaraban (daw.) --- rodzaj krytego pojazdu. zaprzęże,/ Mój trzos weźmie i manatki/ I wyjedzie za rogatki./ Nie dbając na warty księże.../ A choćby sto gromów trzasło/ I świat drżał, niech nie uważa,/ A na takie moje hasło/ Powiesi tu arendarza. do Rabina Dobry jesteś i uczynny,/ Więc niechaj ci twarz nie bladnie,/ Bo jeżeliś ty niewinny,/ To ci włos z głowy nie spadnie. do Litwinów Wziąśćwziąść (daw.) --- dziś popr.: wziąć. go i strzec. Niech za bramy/ Nie wychodzi. Gdy ujrzycie/ Mój znak, to go powiesicie./ Przysięgacie? LITWINI Przysięgamy! AKT II Plac w Barze ubrany jak na Zielone Świątki w brzozy, klony i jarzębiny. Wchodzą: Ksiądz Marek, Judyta i Starościc z Barku. KSIĄDZ MAREK do Judyty Wracaj, Izraelitanko,/ I bądź o ducha spokojną,/ Niedługo będziesz wygnanką./ Na to się toczy ta wojna,/ Na to ja mojęmoję --- dziś popr. forma: moją. siwiznę/ Ofiarowałem, kość złożę,/ Aby silne duchy boże/ Miały na ziemi ojczyznę/ I sztandar sercom zatknięty./ Więc manele, dyamentydyamenty --- dziś popr. pisownia: diamenty.,/ Któreś ty Bogu złożyła,/ Przyjmę... A ty, duchom miła,/ Już miłości nauczona,/ Chociaż przez krwawe ramiona/ Chrystusa i boskiej Matki/ Jeszcze nie obcięta z cierni,/ Ale jako polne kwiatki/ W słońca jasnego farbierni/ Umalowana sowicie/ W izraelowej purpurze,/ W polskich bławatków błękicie;/ Jeszcze nie biała lilija/ A już pachnąca jak róże;/ Strzeż serca, co się rozwija,/ I łez wiszących, nad rzęsą,/ Bo mówię ci, przyjdą burze/ I duchem twoim zatrzęsą;/ Z drogi cię może zawrócą/ I trupem pod nogi mi rzucą/ Jak garstką przeklętych kości.../ Idź, córko --- i trwaj w miłości! Błogosławi klęczącą Judytę, która wstaje i w milczeniu odchodzi. STAROŚCIC Panie, Klemens Kosakowski/ Po całem cię mieście szuka. KSIĄDZ MAREK Nad tym człowiekiem gniew boski. STAROŚCIC Księże, lecz to śmiała sztuka!/ Głowa zła, lecz serce złote. KSIĄDZ MAREK Otóż obaczysz, jak zgniotę/ Tę głowę, tę czaszkę całą,/ Aby serce ocalało. STAROŚCIC Jak to? KSIĄDZ MAREK Z miasta go wygonię. STAROŚCIC Lecz on ku miasta obronie/ Potrzebny... wódz tego steku... KSIĄDZ MAREK przerywając Bóg tylko potrzebny, człowieku. STAROŚCIC On ma partyzantów wielu... KSIĄDZ MAREK Posłuchaj mnie, przyjacielu./ Zaprawdę, że ludziom łatwo/ Mówić grzeczności wzajemne,/ Rozrzucać słowa przyjemne,/ Obchodzić się z ludźmi jak z dziatwą/ Przynęconą na łakocie,/ Albo dawać cięgi mocne/ Jak palmy przedwielkanocne,/ Umoczone całe w złocie,/ Owite kwiatki złotymi.../ Tak, że wchodzą do kościołów/ Jakby z krainy aniołów/ Inne drzewa, nie z tej ziemi.../ Toteż zwyczaj u nas żyje,/ Że wierzbą z kwietnej niedzieli/ Bijesz własnych przyjacieli,/ Mówiąc, że wierzba je bije/ A tyś nie winien, że boli.../ Raz w rok żart jest pozwolony,/ Uświęcono kłamstwa tony,/ Aby się duch tej swawoli/ Dorwawszy, znalazł spoczynek/ I z podz pod --- dziś popr. pisownia łączna z ubezdźwięcznieniem: spod. niańki się wyłamał,/ Objadł się cukru, rodzynek,/ A potem rok cały nie kłamał/ I z prawdą już nie swawolił./ Więc jeżeli w prawdę wierzysz,/ A Bóg ci miecza pozwolił,/ Bić kazał, a nie uderzysz,/ Choćby serce własne krając,/ Ale uderzysz igrając/ Jak arlekin, nie jak człowiek;/ Jeżeli prawdy piorunem/ Nie spalisz grzesznika powiek,/ Nie jesteś wtedy piastunem/ Boskiej powagi i chwały. STAROŚCIC Słuchałbym ciebie dzień cały,/ Ojcze Marku. KSIĄDZ MAREK Przed wieczorem/ Z harmat będę miał słuchaczy,/ Bo z całą szlachtą, z nieszporemnieszpór właśc. nieszpory --- wieczorne nabożeństwo w kościele katolickim.,/ Wiodąc nawet tłum żebraczy,/ Pójdę na wroga. STAROŚCIC Dziś, panie? KSIĄDZ MAREK Dzisiaj, w dzień Zielonych ŚwiątekZielone Świątki --- przedchrześcijańskie święto wiosny poświęcone rozkwitowi sił natury, przez kościół katolicki zastąpione świętem Zesłania Ducha Świętego, obchodzonym od maja do czerwca, 49 dni po Wielkanocy. . STAROŚCIC A tu w mieście któż zostanie? KSIĄDZ MAREK Ot, ta gromada dzieciątek,/ Która się na piasku bawi,/ Młynki na kałużach stawi/ I cieszy się, że drzewiny/ Ścięte na ulicach więdną./ ZapachPolsko, nie jesteś oszczędną!/ Te klony, te jarzębiny,/ Te brzozy, las cały młody/ Przyniosłaś sobie do miasta;/ Prawdziwie jak ta niewiasta/ Między judzkimi narody,/ Sławna, że flaszeczkę całą/ Bardzo drogich aromatów/ Wylała na Zbawcę światów,/ O której rzekł, że mu ciało/ Uprzedziła na pogrzeb pomazać./ I któż by jej śmiał zakazać/ Tej rozrzutności?... niewieście,/ Która Zbawcy śmierć przeczuła/ I cały słoik zepsuła,/ I roztłukłszy alabastry,/ Rozlała po całem mieście/ Woń tego balsamowania./ Więc i dla naszej hałastry/ Ostatniego pomazania/ W tych drzewach pachną oleje!.../ I zaprawdę! nasze dzieje,/ Gdy nas srogi los połamie,/ Pachnąć będą w tym balsamie/ Długo w umarłej krainie;/ Szczególnie małej dziecinie,/ Co się zbudzi i obaczy/ Las cały z kalin czerwienią,/ Stojący przed domu sienią;/ Gdy jej dziadek wytłómaczywytłómaczyć --- dziś popr. pisownia: wytłumaczyć./ I pod cieniem tych drzew powie,/ Że tak czynili ojcowie,/ Którzy już dawno są w grobie,/ To dziecko poczuje w sobie,/ Przejęte smutkiem i strachem,/ Patrząc w smętne oczy dziada,/ Że i tym nawet zapachem/ Ojczyzna do niego gada... błogosławiąc plac Czy słyszysz, jak ten las śpiewa,/ Listeczków tracąc ostatki?/ Błogosławione wy, drzewa!/ Błogosławione wy, dziatki/ Rosnące przy kraju męczeństwie... STAROŚCIC Panie, dzwonią na nieszpory. KSIĄDZ MAREK Idę... a po nabożeństwie,/ Choć starości krok nie spory,/ Wycieczkę Pańską prowadzę,/ Bo mam na to rozkaz boży/ I taką nad ludem władzę,/ Że Kosakowski mi złoży/ Komendę... i stąd wyleci/ Jak czarny szatan nieczysty,/ Bo mi anioł promienisty/ Rozkazał, abym z tych dzieci,/ Które mam, nie stracił żadnego. Wychodzi. STAROŚCIC Chciałbym gdzie Kosakowskiego/ Ostrzec, że burza go czeka./ Szkoda byłoby człowieka!/ I strach... ach, strach, gdyby zorze/ I to słońce już czerwone,/ Na morderstwo zapatrzone/ Zachodziło po nieszporze./ Gdyby smętna twarz księżyca/ Ujrzała pod cerkwi ścianą/ Szarą szlachtę porąbaną/ Za ksiądzaksiądza --- dziś popr.: księdza. i za szlachcica./ Gdyby znów nocne pojawy,/ Ten Chrystus strasznej bladości,/ Z dziurami na wylot w kości,/ Ubiczowany i krwawy,/ Jak kometa, co z podróży/ Powraca, pokazał miecze/ We krwi, co z grobów się kurzy/ I po mogilniku ciecze./ I odleciał z tymi mgłami,/ Zostawiwszy nas trupami. GŁOS ZA SCENĄ Aj! wej! STAROŚCIC Krzyków pełno w mieście./ Słyszę wrzask i szlochanie niewieście. Wpada Judyta z nożem w ręku, za nią Kosakowski i Bojwił. JUDYTA do Kosakowskiego Nu! ja cię nożem przebiję,/ Ja nie twoja nierządnica./ do Starościca/ Panie! od tego szlachcica/ Ratuj! skoczył mi na szyję/ Jak wąż, jak płomień, z pod ziemi,/ Wyskoczył do mnie w alkierzu./ Patrz! on cały w prochu, w pierzu,/ Z oczyma zapalonymi/ Jak EdomitEdomit właśc. Edomita --- staroż. lud semicki, zamieszkujący krainę położoną na płd. od Morza Martwego (Edom a. Idumeę), ich praojcem miał być biblijny Ezaw, brat Jakuba, wnuk Abrahama; ich nazwa pochodzi od hebr. słowa edom: czerwony.. KOSAKOWSKI Milcz, szatanko! JUDYTA Bóg, ReligiaPatrzaj ty na mnie, człowieku,/ Jestem Izraelitanką./ Mój Bóg nie wisiał na ćwieku,/ Nie pił octu i piołunów,/ Ale stał na wielkiej górze/ Pośród dwunastu piorunów,/ W czarnej i ognistej chmurze,/ I rozbłyskał się na całe niebiosa./ Otoż ten Bóg teraz broni/ Każdego mojego włosa,/ A pioruny trzyma w dłoni/ Bóg Izraela i Judy,/ Pioruny nad twoją skronią!/ A jak spojrzy, to się góry pokłonią!/ A jak błyśnie, to ślepota na ludy!/ A jak zagrzmi, to się groby odsłonią!/ A jak ścichnie, świat się cały odmieni,/ A skrę rzuci, to świat będzie z płomieni/ I w słoneczne się ognie roztrzaśnie;/ A brwi zmarszczy na czole, to zgaśnie/ Jako węgiel pod wodą i syknie;/ A gdy rękę podniesie, świat zniknie/ I nie będzie ani mnie, ani ciebie,/ Tylko ciemność i sam Pan Bóg na niebie./ I któż jesteś ty, gwałtowny goimie?/ I któż jesteś ty, chrześcianinie?/ Że chcesz Bogiem być judzkiej dziewczynie/ Jak ten drugi, co w Jerozolimie,/ Choć poselstwa do Judy nie mając,/ Zaćmił księżyc i słońce, konając./ Któż ty jesteś? nu, że chodzisz cieniem,/ Jak duch jaki za owczem gdzieś runem?/ I dotykasz się piersi piorunem?/ I z rąk chwytasz za szyję płomieniem?/ Nu, ty zginiesz jak duch w błyskawicy!/ I przy lampie, co stoi przy łożu,/ Łba twojego w żydowskiej miednicy/ Twoi słudzy obaczą przy nożu,/ I przelękną się łóżka i ciała./ Nu, ja sama, gdy to rzekła, zadrżała,/ A ty nie drżysz? któż ty jesteś, człowieku? KOSAKOWSKI Na twe czoło wykąpane/ W ptasiem gołębicy mleku!/ Na twoje usta różane,/ Których łuk napięty drży!/ Na ten szprejtuch, który skrzy/ Niby złoty jaki kruż,/ W środku pełen białych róż!/ Na twe oczy, z których bije/ Razem żar i noc, i dzień!/ Na twoję łabędzią szyję!/ I na ten błękitny cień/ Twoich rzęsów, który spada/ Aż na rubin twoich lic!/ Na tę głowę, gdzie gromada/ I brylantów, i rubinów/ Pali się jak tysiąc świec,/ Lub nad głową Cherubinów/ Z różnych gwiazd uwity kłąb!/ Na każdy z perełek ząb,/ Co jak skrzydełko gołębie,/ Bieląc czepca aksamity,/ Spuszcza się na skroń błękity!/ Na każdą perłę w tym zębie,/ Co jakoby grochy duże/ Zwinęły się w srebrną różę/ I twoję głowę oblały!/ Na ten, mówię, skarbiec cały/ I klejnotów, i piękności!/ I na królestwo miłości/ Przysięgam. JUDYTA Co? KOSAKOWSKI urągając Miłość wieczną./ Bojwile, pod straż bezpieczną/ Wziąść mi tę synogarlicę. Bojwił chwyta Judytę i unosi ją do karczmy. STAROŚCIC do Kosakowskiego Puść waćpan tę Żydowicę. KOSAKOWSKI Co? czy chcesz się rąbać o nią? STOROŚCIC Zgoda... Dobywają szabli i biją się Starościc pada. Dostałem śmiertelnie. KOSAKOWSKI Sam się przebiłeś tą bronią. STAROŚCIC Rana pali mię piekielnie./ Księdza! KOSAKOWSKI Trzymaj że za brodę/ Duszę, aby nie uciekła./ A ja ci księdza przywiodę. Odchodzi. STAROŚCIC W tej krwi, co ze mnie wyciekła/ Więdnie moja blada skroń./ Jezu! Jezu! ty mię broń/ Przed skonaniem od rozpaczy!/ Cóż tam będzie, gdy zobaczy/ Matka moja starościna,/ Że na marach niosą syna/ Przez posępne z lip aleje,/ A z mar syna krew się leje,/ A służący trupa kryją./ Cóż tam będzie! gdy zawyją/ Moje psy u moich bram?/ Gdy mój stary dziadek sam/ Przyjdzie, klęknie w czarnej sali,/ Oczy wlepi w moje oczy/ I na nogach się zatoczy,/ I na ciało się powali,/ I na piersiach mi zaryczy!/ Jezu! Jezu! Wchodzi Kosakowski, wiodąc Księdza Marka w ubiorze mszalnym z monstrancyą --- w głębi pokazują się zbrojne tłumy konfederatów ze sztandarami. KSIĄDZ MAREK Kto tu krzyczy,/ Kto tu z jękiem woła Pana? STAROŚCIC Moje serce, moja rana/ Bolesne usta otwiera,/ Jęcząc w śmierci i w tęsknocie. KSIĄDZ MAREK Kto ufa, ten nie umiera. STAROŚCIC Mówisz o wiecznym żywocie!/ Zamyka oczy i kona. KSIĄDZ MAREK Zaprawdę, kto nie doczeka/ Na jasny męczeństwa wieniec,/ A krew rzuca jak szaleniec/ Pod miecz drugiego człowieka/ I drogie utraca ciało;/ Gdy tej krwi biednej tak mało/ Tutaj na obronę bożą,/ Wart, że go w trumnie położą/ Ludzie, przy bladym świeczniku;/ I zapomną o nim na ziemi/ Jak o zdrajcy, niewdzięczniku,/ Niewartym nawet powszedniej/ Modlitwy, jednego krzyża,/ Niewartym nawet łzy jednej!/ Lecz Chrystus, co się przybliża/ Do twych ust pełnych rozpaczy,/ Które go wołały z jękiem,/ Człeku, niechaj ci przebaczy./ I niech twój grobowiec młody/ Ukraińskich kwiatów wdziękiem/ Okwitnie. O Boże! Boże!/ Jakie to matkom zawody!/ Jakie dla ich serca noże!/ Jakie za miłość wypłaty,/ Takie wczesne dziatek straty!/ Takie śmierci z marnych sprzeczek/ Wynikłe, zgony gwałtowne,/ A zaś równie nieodzowne/ Jak tamte, co są dla Boga./ O! jak te garstki kosteczek,/ Które śmierć odnosi sroga,/ Drogie im w dzieciństwie były!/ Ile mleka, łez wypiły!/ Ile za nimi pacierzy/ Pobiegło w złote niebiosa! zamyka mu oczy Umarł.... Trup przed wami leży./ Młodzieniec złotego włosa/ Wczoraj jeszcze kwiat młodzieży!/ Oto zszedł ze świata tego/ Syn Jaśnie Oświeconego,/ Dziedzic Barku i Ladawy,/ Na wejściu w związki książęce. ---/ Weźcie ten pierścionek krwawy/ I oddajcie go panience./ A nad trupem, co tu leży,/ Zaśpiewajcie Anioł Pański. pokazuje na Kosakowskiego A to służalec szatański,/ Człowiek mordu i grabieży,/ Gwałtownik i pijanica,/ Pusty jak djabła kaplica,/ Krzykun jak wojna kokosza./ Złodziej publicznego grosza,/ Obdzierca domów, kapituł,/ Chodząca jakaś szkarada:/ Do którego nie przypada/ Żaden dawny polski tytuł./ Starosta? Lecz on na głowie/ Nie ma zasług, ani lat!/ Podskarbi? sam niechaj powie./ Niechaj publicznie obwieści,/ Ile grosza wczoraj skradł;/ Cześnik? ale on bez cześci!/ Miecznik? ale on jest kat!/ Nawet nie człowiek! bo oto/ Leży jego jeden brat,/ Z którego krew szczerozłotą/ Tak czystą, młodą, rumianą,/ Ojczyźnie ofiarowaną/ Ten człowiek wytoczył z serca./ Więc nie człowiek, lecz morderca/ Stoi pod nami i zgrzyta./ Otóż mówię w imię boże,/ Że odtąd jako banita/ Pójdzie na świata bezdroże,/ Jako szatanowie czarni,/ Pędząc gdzieś pod błyskawice,/ Do mglistej w deszczu latarni,/ Przez krwią zbryzgane ulice,/ Śród zgiełku i tarabanów;/ Z odwagą w sercu umarłą/ Bez sądu położyć gardło./ Proszę więc wielmożnych panów,/ Abyście go od tej chwili/ Jako zdrajcę opuścili,/ Jak Moskala się wyrzekli,/ Jak od choroby uciekli,/ Zamknęli sąd jak nad ściętym,/ Jak dla węża łez nie mieli,/ Jak o zmarłym zapomnieli;/ A myśląc jak o wyklętym,/ Żegnali się i truchleli./ A ty, na twój koń czerwony/ Siadaj... bo drżysz jak niewiasta./ A jeśli dla swej obrony/ Nie masz wyrzec nic? precz z miasta! SZLACHTA wyprowadzając Kosakowskiego Oczy jego obłąkane/ Milczy i z ust toczy pianę. KSIĄDZ MAREK Posadźcie go na rumaka,/ Dajcie w rękę szablę gołą/ I połóżcie ją na czoło/ Jak miesiąca w półpromieniach./ Śniła mi się postać taka/ W przenajświętszych objawieniach./ Żem ją Duchem bożym cisnął,/ I gnał w ciemność krzyża znakiem./ A za nim i za rumakiem/ Cztery razy piorun błysnął./ Królowo świętych! proroków!/ Najświętsza panno Maryo!/ Każ, niech mi pioruny biją,/ Proszę o salwę obłoków/ I grzmoty: Salve Reginasalve Regina (łac.) --- bądź pozdrowiona królowo.! SZLACHTA Niebo się łyskać zaczyna,/ Koń rycerza na kieł bierze. KSIĄDZ MAREK Gwałty, morderstwa, grabieże/ Precz z Polski! SZLACHTA Grzmot już tu bije... KSIĄDZ MAREK Wszemu duchowi, co żyje,/ I tym, którzy przyjdą nowi,/ Czyści, stać przy bożem prawie,/ Tym kielichem błogosławię./ błogosławi chmury śród ognistych trzaskawic/ Chwała Ojcu i Synowi/ I Duchowi świętemu, chwała! SZLACHTA Niebo od piorunów pęka,/ Z wałów biją wszystkie działa./ Kto żyw niech przed Bogiem klęka!/ Pan zwycięża! Narody giną! KSIĄDZ MAREK śród najmocniejszych piorunów Gloria in excelsis Dominogloria in excelsis Domino (łac.) --- chwała na wysokości Bogu.! SZLACHTA na klęczkach Pioruny trzęsą biegunem!/ Panie! proch z nas i ofiara,/ Lituj się naszego jęku! KSIĄDZ MAREK Wstańcie! teraz wasza wiara/ Zapalona jest piorunem,/ A ja ten piorun mam w ręku./ Chwyta sztandar i wychodzi na czele szwadronów. SZLACHTA Idźmy, prowadzi na wały.../ Dzień to zwycięstwa i chwały!/ Dalej z działkiem za rajtaryąrajtaryą --- dziś popr. pisownia: rajtarią; rajtaria: jazda, kawaleria.! CECHOWY Naprzód sztandar z Panną Maryą,/ Naszą świętą z Poczajowa.../ Słyszycie? to Suwarowa/ Baterya gra posępnym basem,/ Kantyczce naszej do wiersza./ Odezwała się najpierwsza/ Pod hawryszowieckim lasem... GŁOS Z POZA SCENY Cud! cud! CECHOWY Co tam? GŁOS Z POZA SCENY Jedna ruska/ Baterya z ziemi porwana./ A na płomieniach wulkana/ Zjawienie!... I wał konnicy,/ Której koń we krwi się pluska,/ W samo morze z błyskawicy/ Jak wał żelazny się wali... CECHOWY Wszelki duch Chrystusa chwali!/ Bez harmat my, bez oręża,/ Lecz Pan Bóg za nas zwycięża!/ Wychodzi z sztandarem i z resztą ludu. Scena oświecona posępnie błyskawicami, pusta, przez cały ciąg słychać odgłosy dalekiej walki. Kosakowski wlatuje, waląc się z konia, z drugiej strony z pozaz poza --- dziś popr. pisownia łączna, z ubezdźwięcznieniem: spoza. karczmy wychodzi Bojwił. KOSAKOWSKI Zwierzgnął mię rumak przelękły,/ Popręgi u siodła pękły./ Wyleciałem stąd jak śpiąc,/ Obelżony, duchem złaman./ Gdzie ten ksiądz? Gdzie ten czart ksiądz?/ Każę ćwiczyć po ulicach,/ Będzie bity tak jak AmanAman a. Haman --- postać biblijna ze Starego Testamentu, najwyższy urzędnik króla Persji, Achaszwerosza (Kserksesa), który za nieoddawanie mu pokłonu przez Żyda Mardocheusza planował zabić jego i innych Żydów w Persji; zapobiegła temu królowa Estera; Haman został powieszony; symboliczne bicie Hamana jest elementem obchodów święta Purim.. BOJWIŁ Ktoś tutaj przy błyskawicach/ W ognistej ulewy skrach/ Stoi jak upiorny strach,/ Co to jest? to rotmistrz nasz? KOSAKOWSKI Obelgami zlał mi skronie,/ Piorunami dał mi w twarz,/ Przed nim siedział duch mój w łonie,/ Jako robak w trupie siedzi,/ Bo głos księdza jak dzwon z miedzi,/ W który kula uderzyła,/ A twarz jako słońce była,/ A w źrenicach mocy sto./ Czy jest tam kto? czy jest tam kto? Stuka do karczmy. BOJWIŁ W tej karczmie nie ma nikogo,/ Tylko żydowska dziewczyna/ A na belce --- trup rabina. KOSAKOWSKI Otwórz! otwórz! BOJWIŁ Jakąś trwogą/ Wskroś przejęty, nie śmiem, panie,/ Trup ci przed oczyma stanie,/ Trup rabina się pokaże. KOSAKOWSKI Otwórz! otwórz! ja ci każę!/ Niech widokiem tym ohydzę/ Moje oczy... BOJWIŁ W oczach ćmi się/ Od błyskawic... drzwi nie widzę. KOSAKOWSKI Oczy moje jasne, rysie,/ W oczy tego Żyda wszczepię,/ Na bladościach je oślepię/ I na strachu zahartuję./ Tysiąc trupów mi się snuje/ Przed oczyma, widma same!/ I ja widmo... Otwórz bramę!/ Choćby ją sam szatan kuł/ I przed piekłem ją postawił,/ Szablą ją rozetnę w pół. Bije we drzwi szablą --- i brama się odmyka, ze środka rozepchnięta... w bramie pokazuje się Judyta w worku szarym ubrana, z bosymi nogami. Jakiż mi się szatan zjawił? JUDYTA Nu!... Czemu bramę rozbito,/ Gdzie ja odprawiam bosiny/ Po ojcu? KOSAKOWSKI To ja, Judyto. JUDYTA Ach... czemu ty taki siny/ Jak zabójca? oczy w słup? KOSAKOWSKI Daj wody, pragnę jak pies. JUDYTA Nu... ja ci dam moich łez,/ Nie chodź tu, bo w karczmie trup./ A ja sama siedzę boso/ Na popiele w szarym worze./ Póki trupa nie wyniosą,/ Żaden goim wejść nie może,/ Gdzie Żydówka na bosinach,/ A przed nią trup na drabinach/ W śmiertelnej leży koszuli. KOSAKOWSKI Judyto... JUDYTA Nu... co? KOSAKOWSKI Chcę wody. JUDYTA Nu... czy ty żebrak na kuli?/ Ty możesz robić --- ty młody;/ Młode jeszcze twoje lata,/ Możesz być hyclem u kata. KOSAKOWSKI dobywając szabli Jezu! JUDYTA Ha... ty przy orężu? KOSAKOWSKI Kobieto! szatański wężu!/ Co świszczesz urągowiskiem/ A nie drżysz przed szabli błyskiem,/ Spokojna i blada jak kreda./ Wiedz, że z mojego rozkazu/ Powieszono tego Żyda,/ Bo mię zdradził... JUDYTAprzez ciąg jej mowy słychać ciągle odgłos dalekiej walkiNu, do razu/ Ja to zgadła i wiedziała,/ Że się to przed Bogiem wyda./ Ty okradł i zabił Żyda,/ I z jego martwego ciała/ Zostawił posag Żydówce;/ A sam poprowadził hufce,/ Jak wiatr, co się w polu miota,/ Jako Polak patryota,/ Jako rycerz krwią czerwony,/ Jak pan wielki oświecony,/ Jak twej ojczyzny dobrodziej;/ Choć ty zabójca i złodziej/ Brzęczysz od mojego złota;/ A ja przez ciebie sierota,/ Przy okradzionym kantorku/ Siedzę w popiele, na worku,/ A przede mną z trupem drabina./ Nu, czy ty wiesz? jak rabina/ Trup po śmierci straszny, srogi?/ Jak do wschodu leży głowa?/ A z drabiny sterczą nogi?/ Czy ty wiesz, co się nazywa/ U chłopów noc rabinowa?/ Co dęby w puszczach porywa,/ Domy znosi jak namioty/ I całą noc sypie grzmoty/ Głośne jak Jehowy słowa:/ A dlaczego rabinowa?/ Nu?... a czemu piorun głuchy/ Taki jasny? a świat drżący?/ Bo to są rabinów duchy,/ Nu... i trup się ten modlący,/ Co siedzi wtenczas w bożnicach/ Przy wichrze i błyskawicach,/ Pod czarnym kahałów dachem,/ I z pacierzem i z rejwachem,/ I z płaczem aż do niebiosów,/ I z jękiem, i z rwaniem włosów,/ I z żałobliwymi słowy,/ Modlący się do Jehowy,/ Aby zdjął już z Izraela/ Przekleństwo... A gdy Jehowa/ Piorunami wtenczas strzela/ I sprawuje taki zamęt;/ To widać, że płacz i lament/ Panu Bogu się podoba./ Że biednych Żydków żałoba/ Pioruny jego zapala. słucha grzmotu dział Nu, tam teraz u Moskala/ Wielki strach Chrystusa Pana:/ Ksiądz wziął krzyże, zdjął ornaty,/ Duchem rozrywa harmaty/ I w białym świeci habicie/ I krwi ma aż po kolana;/ A ja tu, żydowskie dziecię,/ Sierota w waszej krainie,/ Siedzę przy trupiej drabinie,/ Przy wietrze, co wieje od trupa,/ A pode mną popiołów kupa,/ A na mnie wór podły szary;/ A ja podobna do mary/ Z twarzą bielszą od miesiąca,/ Z zabójcą rozmawiająca,/ Z szczęścia jak kwiat oberwana,/ W żałości jak obłąkana,/ O zabójstwie jakby śniąca,/ A we śnie łzami zalana,/ A w strachu jak wiedźma blada,/ A zemstą w niebo porwana,/ A w przekleństwach jak piorun, co spada! w najwyższej exaltacyi, przy odgłosie dział Nu, więc teraz ja się zrywam/ I o ściany tłukę głową./ Ja przekleństwem się nazywam/ I nazywam się zagubą,/ Krwią i burzą rabinową,/ Wichrem, deszczem, nocą grubą,/ Duchem, gwiazdą, trumną, trwogą!/ Bo w tem sercu są wichrzyce,/ Co was i rozerwać mogą!/ Nu, bo w puchu błyskawice,/ Co świat cały mogą spalić!/ Bo oto ja tchnęła na pole/ I chorągwie zaczęły się walić,/ I wasz duch leży na dole/ Podobny wężowej chmurze;/ A ja tu stoję na górze/ I podnoszę zemsty ramię,/ I nogami go depcę i łamię,/ I odpędzam precz z pola do miasta! strzały harmatnie ustają nagle Abyś wiedział, że judzka niewiasta,/ Będąc w usprawiedliwieniu/ Przed Bogiem swego zakonu/ Zemstą ojcowskiego zgonu,/ Jest jak noc, cała w płomieniu,/ Jest jak burza, cała w mocy,/ Jest jak siła, cała w ciszy,/ Jest jak głaz w Dawida procy,/ Jest jak płacz, który Bóg słyszy,/ Jest jak grad, co bije w twarze,/ Jest jak strach, co serca napełnia,/ Jest jak miecz, którym Bóg karze,/ Jest jak sąd, który Bóg spełnia./ Ten sąd macie chrześciany,/ Ja go na was trzęsę z rąk! W największej furyi trzęsie ręce nad głową i rzuca garściami przekleństwa na pole. KOSAKOWSKIZdrada, Żyd, Kobieta, Mężczyzna, Zemsta Żydówko, ja twoich mąk/ Nie winien... bo obłąkany,/ W zupełnej nieprzytomności/ Dałem znak chustą czerwoną/ I mój rozkaz wypełniono,/ Wypełniono bez litości./ A jam tu powracał po to,/ Bym Żydowi oddał złoto,/ A porwał córkę żydowską. JUDYTA Kogo, powiadasz, goimie? KOSAKOWSKI Przysięgam na Matkę Boską,/ Ciebie samę. JUDYTA Powiedz imię? KOSAKOWSKI Judytę. JUDYTA O! wielki Boże!/ Kiedy wczora ja w komorze/ Całowała twoje nogi/ A ty jak pan wielki szumiał,/ Ty ust moich nie zrozumiał!/ Ty mię nogą pchał z podłogi,/ Jak człek, co gałganem miota!/ A dziś, czy ja tobie droższa/ Przez to, że dziś ja sierota?/ I od Żydów najuboższa,/ I od kobiet niegodziwsza,/ I od wszystkich węży mściwsza;/ Śmiertelniejsza od żelaza!/ Że ja?... Nu, ja... jak zaraza/ Dmuchnęła i wiatr popsuła?!/ Zabobony, AntysemityzmNu, ja... prawda, co mówicie,/ Igiełkami dzieci kłuła/ I wieszała na suficie/ I robiła ze krwią ciasto./ Nu, a teraz wasze miasto,/ Chociaż wiem, że sama zginę,/ Tak zakłułam jak dziecinę,/ Aż krwią skapie purpurowe./ Jeśli ty kat, to nie czekaj,/ Lecz mi szablą zetnij głowę,/ Rzuć za siebie i uciekaj/ Pełny trwogi i popłochu,/ Bo tam w karczmie, patrzaj! z lochu/ Widma, co zagaszą słońce! KOSAKOWSKI Wielki Boże! w karczmie Dońce!/ I piechotny bagnet świta!/ Ty zdrajczyni! JUDYTA Ja, Judyta! Wchodzi do karczmy. KOSAKOWSKI Bojwile! miasteczko wzięte!/ Czyńmy to, co jeszcze można./ A ty, coś wydała święte/ Kościoły, furyo bezbożna!/ Przysięgam ci, że powrócę,/ Za włosy ciebie pochwycę/ I w żar płomienisty rzucę,/ I spalę jak czarownicę,/ I strzaskasz się jak suchy pień.../ Gdzie mój koń?... to sądny dzień! Bojwił i Kosakowski wychodzą. Z karczmy wychodzi Kreczetnikow, jenerał moskiewski, Suwarow oficer, Adjutant i moskiewskie wojsko. KRECZETNIKOW Tak się przez Żydów każde miasto bierze./ Suwarow, weźmij z sobą sotko ludzi/ I od klasztoru postaw tak żołnierze,/ Aby schwytali księdza cudotwórcę./ Ten mózg, co twoje dziś rękawy brudzi,/ Krew, koralowej podobna paciórce,/ Którać na czole błyszcy, bestyo dzika!/ Zrobiły z ciebie dzisiaj pułkownika. SUWAROW Sława RosyanomRosyanom --- dziś: Rosjanom.! Odchodzi. KRECZETNIKOW Gdzie jest pan Branecki? ADJUTANT Gada z karczmarką. Wychodzi. Wchodzi Branecki, prowadząc za rękę Judytę już ubraną jak poprzednio, w pięknym Żydowicy stroju. BRANECKI Na honor szlachecki!/ Nigdy piękniejszej nie widziałem jędzy./ Dałem jej kiesę pieniędzy,/ Rzuciła na ziemię złoto,/ Zdjęła worek, z bladej twarzy/ Obtarła popiołów błoto/ I stoi cała w klejnotach/ Jak paw, kiedy rozwachlarzy/ Ogony. JUDYTA Nu, wy w namiotach/ Mieli od mojego sługi/ Pokazany ten loch długi,/ Idący tu do piwnicy./ Teraz wy, jak na gościnie/ U rabina Żydowicy,/ Szanujcie ludzkie żywoty,/ Niech tu żadna krew nie płynie,/ Niech tu nie grzmią żadne grzmoty,/ Bo... BRANECKI Bo i cóż? JUDYTA Bo ja proszę. BRANECKI Na twoję instancyę wnoszę/ Tę prośbę do jenerała,/ Aby wiatrem nabił działa/ I kul nie dawał harmatom;/ A manifestami z lawet/ Walił w tył konfederatom,/ Oddawszy im to wet za wet,/ Co nam niosła ich wymowa,/ Za wiatr --- wiatr, za słowa --- słowa. JUDYTA Nu, kto ty, co im urągasz?/ Czy ty pies, że ludzkie kości/ Na polu zębami ciągasz?/ I nad trupem jesteś w złości? BRANECKI Co, najpiękniejsza z karczmarek?.../ Wziąśćwziąść --- dziś popr.: wziąć. ją, ręce związać sznurem.../ Niech czeka. Moskale wiążą Judyty ręce w tył i krępują powrozami. Adjutant wchodzi, prowadząc Księdza Marka pod strażą. ADJUTANT Oto ksiądz Marek!/ Pod samym klasztornym murem/ Z szablą w ręku wzięty w plen. BRANECKI Co? ksiądz Marek? oszust ten?.../ Czy to ty jesteś, mój klecho? KSIĄDZ MAREK Ja sam. BRANECKI Bądźże nam pociechą/ I grzesznych orędownikiem./ Księże, tęgim jesteś ćwikiem,/ Oszukiwałeś rok cały/ Wszystkich nabożnych i głupich;/ Biłeś się jak jenerały/ I chciałeś sobie z głów trupich/ Wybudować kazalnicę,/ Skąd byś mógł do króla gadać.../ Czas ci na osiołka siadać,/ Przejechać się przez stolicę,/ Gdzie już nie podolskie mózgi/ I szlachecka cię głupota/ Przyjmą, ale kat i rózgi;/ Bo ta twoja tu robota,/ Te bunty i te powstania/ Warte tylko wysmagania. KSIĄDZ MAREK Czegokolwiek one warte,/ Pokornie proszę Waćpana,/ Abyś me piersi rozdarte/ Lekarzom opatrzyć kazał. BRANECKI A gdzież ty tak habit zmazał?/ A gdzież wzięta owa rana? KSIĄDZ MAREK Na polu, z ręki Moskala. BRANECKI Jak to? więc Pan Bóg pozwala,/ Że i święci noszą blizny? KSIĄDZ MAREK Tak, mospanie, dla ojczyzny/ Pozwala Pan Bóg i świętym... BRANECKI A rózgami być ociętym? KSIĄDZ MAREK I to zniosę. BRANECKI Kreczetnikow,/ Daj mi, proszę, dwóch burłaków/ Z sekty twoich biczowników,/ Bo w całym hufie Polaków/ Nie ma ludzi... a ten klecha/ Zna się na bicia dobroci./ Patrz, jak się na to uśmiecha,/ Że Moskal mu kość wymłóci.../ Hej! bić go tak, aż krwią się spluszcze./ Stają żołnierze przy księdzu. KSIĄDZ MAREK pokazując przed sobą palcem na ziemię, do Judyty Upadnij tu na kolana,/ Córko, niechaj ci odpuszczę./ Idę do mojego Pana. JUDYTArzuca się na kolana, szlochającPrzeklnij! przeklnij!... KSIĄDZ MAREK Ja, Judyto?/ Oto naród mój zabito!/ Oto, patrzaj! tam w oddali/ Płomień... Dom się boży pali/ Nad ognistej krwi strumieniem/ I niebo kole płomieniem,/ Jak miecz archanioła kręty,/ Już na brusiebrus --- kamień szlifierski używany do ostrzenia narzędzi metalowych. pociągnięty,/ Ostrzem postawiony w górę,/ Miecz gotów karać naturę!/ Ludzi, że są przeciw cnocie,/ Braci, że rwą serca bliźnie,/ Polaków, że przeciw ojczyźnie,/ Niewinnych, że są w ciemnocie,/ Winnych, że w jasności ślepi./ Oto miecz z płomieni różnych,/ Co wkrótce niebo rozszczepi,/ Potem się na domach próżnych/ Powali, świszcząc jak żmije,/ I powali, i nakryje/ Gwałty, płacz, mordy rumiane/ I to miasto wyrzynane/ Jak anioł ognia pochłonie./ I podobny jest koronie/ Z hyacyntu, z chryzolitu,/ Śród gwiazd białych i błękitu/ Przez duchy boskie trzymaną;/ Aż naród zegnie kolano,/ O Bogu pomyśli w burzy/ I na to ogniste wiano/ Męczeństwem ducha zasłuży./ I jest jeszcze jako kręta/ Burza, co płomieni ręką/ Porwała tam sakramenta./ Krzyże, hostye z pańską męką,/ Obrazy przeświętych wzorów,/ I grobowce fundatorów,/ I podłogi, które rosi/ Ludu łza, nawet kamienie;/ Zawinęła je w płomienie/ I Panu Bogu odnosi./ Więc i te drzewa żałobne,/ W Zielone Świątki sadzone,/ Których pnie takie czerwone,/ Listki jak iskierki drobne/ W rubin na nitki zniżane,/ Jak struny wichrem odwiane,/ Ogniem zajęte przy korze;/ Te drzewa, to harfy boże,/ Od kościelnego krawędzia/ Idące rzędy długimi,/ To Dawidowe narzędzia/ Hymnów, które tu na ziemi/ Śpiewają mi z tryumfalnych/ Pieśni długie litanije,/ Od aniołów niewidzialnych/ Duchową ręką trącane./ Widzę Boga! któż mi oczy zakryje?/ Chwały niewypowiedziane/ Widzę! głosy wielkie słyszę!/ Boga, co mi ogniem pisze/ Nowy rozkaz, nowe prawo!/ Oblewa mnie swoją sławą!/ Ogniami męczeństwa złoci!/ Pan Bóg mój pełny dobroci!/ Którego mię rany bolą/ A wola jest moją wolą./ I ja przez tych świateł krocie/ Oświecony, miałbym, córo,/ Nie przebaczać tu ślepocie?/ Lecz we krwi umoczyć pióro?/ Ja, którego Bóg dziś słucha,/ Wydać mam na twego ducha/ Wyrok na wieki tracący?.../ Owszem, węgiel gorejący/ Na bladych ci ustach kładę;/ Zmazuję wszelką szkaradę,/ Wszelkie jady, co je ślinią,/ Abyś była prorokinią/ Przyszłą między twoim ludem,/ Nawrócenia żywym cudem,/ Jedną z tych, co w kraju jęczą,/ Jedną z tych, co boleść dzielą,/ Jedną z tych, co go weselą,/ Jedną z tych, co w przyszłość wierzą;/ Świecącą przymierza tęczą,/ Świecącą, aż pioruny uderzą/ I z chmur spędzą jak ostatnią pochodnię./ Bo wiedz, córko, że wszystkie ci zbrodnie/ Odpuszczone są na wieki wieków. obraca się do Moskali A teraz krzyża i ćwieków,/ A co macie czynić, czyńcie prędzej. Wyprowadzają go straże. JUDYTA On przebaczył, bo ja w nędzy,/ Bo on wie, co ja cierpiała.../ Puśćcie mnie do jenerała,/ Do ruskiego wojownika./ Nu... niech on księdza nie tyka,/ Bo straci całe obozy,/ Piorun mu spadnie na ramię. rwąc na sobie powrozy Bo tak... jak ja rwę powrozy,/ Tak ja mu wojsko połamię!/ Spalę lud jak błyskawica! MOSKALE Czarownica! czarownica! JUDYTA Nu, ja wolna przed grabieżą/ I przed ogniem i przed katem./ Jeśli tam księdza uderzą/ Jednym tylko, jednym drutem,/ Tak wy padli z całym światem!/ Ta krew wasza jednym łutem/ Nie zaważy przed krwią Judy!.../ Nu, tam patrzcie! oto cudy!/ Oto w pożarach wychodzi/ Ksiądz męczony. BRANECKI Co to znaczy?/ Kto nam tu stracha przywodzi?/ To ksiądz!... tysiąc sto kartaczy!.../ Widmo po pas obnażone/ Z katowskiej wychodzi chaty./ A za nim wloką się katy,/ Niby dwa słońca czerwone./ Niby dwa czerwone duchy,/ Zgięci jak żebracy na kulach/ I biją się po koszulach./ A koszule markietanów/ Od czarnej smagalnej pluchy,/ Są jak skrzydła u szatanów,/ Oczy przenikają zgrozą,/ Powietrze całe czerwienią... Wchodzi Ksiądz Marek. KSIĄDZ MAREK Lub się serca w katach mienią,/ Lub Pan oczy zaćmi śloząśloza --- łza..../ A ciemna to była chata,/ Gdzie mię po pas obnażono./ Więc zamiast bić w moje łono,/ To kat się rzucił na kata/ I we krwi się oba pluszczą.../ Rozłączcie ich, bo się nie puszczą,/ Aż skonają. KRECZETNIKOW do katów za sceną Precz, sobakisobaka --- pies.!/ Wziąśćwziąść --- dziś popr.: wziąć. ich, zanieść do szpitala./ Branecki, cudownik taki/ Harmaty nam pozapala./ Zrobi bunt w moskiewskiej armii./ Ach! tam Katarzyna karmi/ Tyle mnichów ruskiej wiary;/ A wszystko chłopy do miary,/ Poszczą chlebem i jesiotrem/ A żaden cudów nie umie. BRANECKI Poślij jej Żydówkę z tym łotrem. KSIĄDZ MAREK Cokolwiek w twoim rozumie/ Ułożysz, to nie pomoże,/ Bo ja tu ciało położę/ Pierwsze dla kraju i wiary./ I mój kopiec jak sztandary/ Będzie trwał --- aż wiek przeminie,/ Aż ludzie z jasnymi skrońmi/ Pokażą się w tej krainie,/ Wchodząc ducha mego bramą./ Więc nie porwiesz mię stąd końmi!/ Ani nawet śmiercią samą!/ Mój duch wiecznie tu i ciało/ Przyszłego kościoła skałą. KRECZETNIKOW Hej, z kibitką kapitana! KSIĄDZ MAREK Patrz, kogo wysyłasz ze mną,/ Bo na drogach pańskich ciemno,/ I często jest krwią zbryzgana/ Ta ciemna i nocna droga,/ Krwią szaleńców roztrąconych o Boga. AKT III Plac w Barze. Wchodzi Kosakowski, ubrany jak sługa szpitalówszpitalów --- dziś popr.: szpitali. zadżumionych, w smolnej koszuli, w kapturze. KOSAKOWSKI Zaraza, co tu panuje,/ Gdzie Moskale wiatr popsuli,/ Gorsza od miecza i kuli,/ Tysiącami ludzie truje,/ Z trupów czarnych urodzona,/ Stojąca jak widmo na wale./ Pełne Moskalów szpitale,/ Każda karczma zarażona./ Każdy człowiek straszny, blady,/ Sine włóczą się gromady/ Z krwią i ogniem pod powieką;/ Zgniłe prześcieradła wleką,/ A głowy w skrwawionych chustach/ Wspierają na rękach chudych,/ Z węglem i ze krwią na ustach,/ Pełni plam zielono-rudych,/ Ponurzy jak rozbójnicy,/ Jak wilcy na krew gotowi./ Przypatrzyłem się ludowi,/ Co tam, przed Boharodycy/ Namiotem klęczy i leży,/ Pałaszami namiot kraje/ I Boharodycy łaje,/ Nazywa ją matką żołnierzy./ I pochlebia, i klnie na przemiany./ A tak wszystko zaraza rozprzęga,/ Że oto w smołę ubrany,/ Rzuciwszy na plecy haki/ Jak koń, który się zaprzęga/ Do ciał, włóczę te sobaki;/ Wyciągam z miasta za bramy/ I rzucam nagie do jamy;/ A nikt o to nie zapyta,/ Kto ja jestem? skąd przychodzę?/ Mógłbym sztyletować wodze,/ Mógłbym zatruć wód koryta,/ Mógłbym --- wszędzie chodzę wolny ---/ Wejść aż do jenerałowej/ W nocy jako upiór smolny,/ Wziąśćwziąść --- dziś popr.: wziąć. lampę, która u głowy/ Przy srebrnym obrazie świeci,/ W kołysce podpalić dzieci,/ Blaskiem zbudzić matkę śpiącą/ I z pochodnią gorejącą/ Jak upior wynijśćwynijść (daw.) --- wyjść. z sypialni./ Tymczasem błądzę jak pjany/ Pośród tej okropnej szczwalni,/ Gdzie zaraza swe szatany,/ Psy swoje czarne puściła../ Gdzie dom... spojrzeć, to mogiła,/ Gdzie łóżko, tam trup być musi./ Par cięży, powietrze dusi,/ Gwiazdy, jakby przelęknione,/ Chodzą smętne i czerwone;/ Wyją psy na pustych bramach/ I rwą zębami łańcuchy./ A w polu, przy trupich jamach/ Jakieś płomienie jak duchy/ Stoją, czasem szyję zegną/ I za człowiekiem tak biegną/ Kolory z ognia fałszywe,/ Tak lecą jak trupy żywe,/ Owinięte przez płomienie,/ Jak moje za mną sumienie!/ Bo to ja, com tu zaszczepił/ Ruinę, gwałt, mord rumiany./ W żądzach niepohamowany,/ Kiedy mię szatan oślepił./ Leciałem, gryząc wędzidła,/ Własne rzuciwszy sztandary./ I przeze mnie ten ksiądz stary/ Odbieżany szedł na boje,/ Jak ptak bez jednego skrzydła,/ Żebraków zebrawszy roje/ Zbrojne w siekiery i kosy,/ Siwe swe rzuciwszy włosy/ Za sztandar, i męczenników/ Krzyżem oświecając złotym./ Ja zbieg! zdrajca jego szyków!/ Gdy siadłem nad trupów rowem,/ Kiedy pomyślałem o tem,/ Gdy ten ksiądz z czarnym okowem,/ Jasny jak światło jarzęcejarzęce --- jarzące się.,/ Stanął mi w myśli upiorem;/ Gdy do nieba podniósł ręce,/ I pokazał nad klasztorem/ Ogień, dym, czerwone dachy/ I w cieniu ruskie bermyce,/ I na tych bermycach blachy,/ Jak złote, wielkie księżyce,/ Ciągnące ku pożarowi,/ Ból i strach mię przejął mrowi;/ I przysięgłem, furyą zdjęty,/ Że choć sam, chociaż wyklęty,/ Zbawię go albo tu zginę./ A tę żydowską dziewczynę/ Będę trzymał w mojej mocy,/ Porwę i gdzieś w czarnym jarze/ Zrobię z nią, co Pan Bóg każe. Wchodzi Judyta. JUDYTA Co zrobisz ze mną, goimie?/ Nu, ksiądz mi odpuścił święty./ Ja przyjęła sakramenty/ Z jego rąk i mam na imię/ Salomea. KOSAKOWSKI Więc ksiądz żywy? JUDYTA Ksiądz, on człowiek sprawiedliwy,/ Umrze, gdy go Pan obudzi./ Nu, on nie lęka się ludzi... KOSAKOWSKI Ale go pletniami zbito? JUDYTA A kto tego bicia liczył?/ Jego palmami zakryto/ Słonecznymi od niebiosów,/ A kat się na śmierć zaćwiczył/ I szedł krwią kapiący z włosów,/ W koszuli, cały rumiany,/ Przez siebie zakatowany/ Na śmierć... i umarł w szpitalu./ Nu, a potem w tym Moskalu/ Była myśl księdza uwozić,/ Na Sybirze gdzieś zamrozić./ Więc okuli jemu nogi,/ Ubrali go w chłopskiej świtceświtka --- siermięga; wierzchnia odzież noszona przez chłopów i ubogą szlachtę, szyta z grubego płótna, z długimi rękawami, sięgająca do kolan.,/ Położyli na kibitce,/ Koń zaprzęgli do niej srogi/ I szalony, i gorący,/ Jak smok dyszlem targający./ I siadł na kibitce zwoszczyk/ I kapitan w hełmie z blachy/ A blady był jak nieboszczyk;/ I usiedli dwa szyldwachy./ A noc była ciemna, głucha,/ Wielki lament i rozpacze,/ Słychać było, że lud płacze,/ Słychać było, że Bóg słucha;/ Bo stanęła po rejwachu/ Jakaś wielka cichość strachu,/ Gdy kibitka się ruszyła/ Z naszym ojcem śród miasteczka./ Bo wieść między Żydków była,/ Że on, ten ksiądz, jak owieczka/ Dał się okuwać w kajdany,/ Że mu krew bluznęła z rany,/ Że był znowu biczowany,/ W pysk przez Braneckiego bity,/ Jak trup dlatego zakryty,/ I cały we krwi czerwony;/ Bez sił, dlatego niesiony,/ Bez ducha, bo już nie jęczał,/ A w łańcuchu, bo zabrzęczał,/ Gdy go kładli do kibitki./ Nu, i potem tylko kitki/ Tych Moskali jak płomienie/ Poleciały na stracenie,/ Poszły w ciemność z wielką burzą./ Nu, a ludzi było dużo/ Na tym placu, wszyscy czarni,/ Przy jednej tylko latarni,/ Która była pałająca;/ Bez gwiazd żadnych i miesiąca,/ W nocy na strasznej pustoszy,/ Jak na jakiem grobowisku./ Nu, a kiedy Pan Bóg spłoszy/ Konie jakie na urwisku,/ To co? --- głowy się strzaskały!/ A on został jeden, cały,/ A na wozie ludzkie trzewo,/ Trup na prawo, trup na lewo,/ Kapitan przy swoim DońcuDoniec --- Kozak doński.,/ Zwoszczyk żyw, lecz jak śmierć biały./ I wóz jego we krwi cały,/ A ksiądz, jakby cały w słońcu,/ Na wozie, w męczeńskiej szacie,/ Jak na jakim majestacie/ Jechał spokojny i żywy,/ Bo on człowiek sprawiedliwy/ I święty... KOSAKOWSKI Słuchaj, Judyto!/ Zwiedźzwiedź --- tu: spotkaj. mię ty z tym karmelitą. na stronie Ach! łza jej do pereł grochu/ Podobna.. zemstę już gasi... JUDYTA Prorok wasz zamknięty w lochu./ A czy są rycerze wasi/ Blisko? Ja go wam wyzwolę. KOSAKOWSKI Ty? JUDYTA Przy waszym apostole/ Ja córka i stróż. KOSAKOWSKI Ty sama? JUDYTA Nu, ja mu wolności brama,/ Ja mu róża od Saronu,/ Chociaż bardzo bliska zgonu;/ Ja konwalia mu pachnąca/ I wolnością, i weselem.../ Nu, ja stąd odlatująca,/ Jak duch jaki do miesiąca,/ Z całym dawnym Izraelem;/ Aż powrócę --- bom duch wielki,/ A u Panny Zbawicielki/ Na niebie oczekiwana. KOSAKOWSKI W imię Ojca, Ducha, Pana!/ Co ty gadasz? JUDYTA Nu, ja sama/ Nie wiem... Miasto dziś podpalę,/ Ogień włożę pod szpitale;/ Aż chorzy wyjdą z płomieni/ I o księdza będą prosić,/ I po mieście zarażeni/ Biegać i ogień roznosić,/ Kołdry targając ogniste... KOSAKOWSKI Co ty mówisz? Jezu Chryste!/ Szpital spalić? JUDYTA Nu, a oni... KOSAKOWSKI Niechaj ciebie Pan Bóg broni/ Od tak haniebnego czynu. JUDYTA Gdyby z każdego rubinu,/ Co na czepcu moim świeci,/ Była iskra, niechaj leci!/ Niechaj się za dachy chwyta! zrywa z czepca drogie kamienie i rzuca na wiatr Żyd, Kobieta, Kobieta demoniczna, AntysemityzmNu, ja nie Polka, ja mściwa.../ Ja Żydówka! ja Judyta! KOSAKOWSKI Słuchaj, dziewczyno straszliwa!/ Piękność twoja nieśmiertelna,/ Jakaś straszna i piekielna:/ Ząb perłowy, kiedy zgrzyta,/ To mi serce w piersiach lata./ Słuchaj, ty jesteś bogata/ I ochrzczona --- córko grzmotów!/ Ja się z tobą żenić gotów. JUDYTA Nu, a ojciec? KOSAKOWSKI Żyd, wisielec.../ Co mi tam twój ojciec znaczy!/ Odprawiłaś już popielec/ I bosiny po rabinie... JUDYTA A jak jego duch zobaczy? KOSAKOWSKI W jakiej ty żyjesz krainie,/ Że o trupach zawsze gadasz? JUDYTA Czy ty wojnę wypowiadasz/ Wszystkim duchom Izraela? KOSAKOWSKI Czart oczami twymi strzela,/ Ogień leje w serca cieśnie,/ Głowę wprawia w obłąkanie./ Dziś widziałem ciebie we śnie,/ Jakby jakie malowanie,/ Że już byłaś na stracenie/ Prowadzona w żar, w płomienie,/ A z płomieni były róże,/ A ty w różach jak w altanie,/ Uczepiona ręką w górze/ Za krzyż. JUDYTA Ty śnił prawdę świętą. KOSAKOWSKI Judyto, gdyby cię wzięto/ I śmiercią, ogniem grożono.../ Ty znasz mojęmoję --- dziś popr.: moją. klacz czerwoną,/ Co przeleci miasto całe/ I wyleci drugą stroną./ Tylko klaśnij w ręce białe,/ Tylko padnij mi na łono,/ Tylko chwyć się jak zbawienia,/ A ja z grobu i z płomienia/ Wyrwę ciebie po sto razy! JUDYTA A czy wyrwiesz z rąk zarazy? KOSAKOWSKI Strach mię zdjął. JUDYTA Nu, ja ze łzami/ Mówię tobie, mój goimie,/ Że przepaść jest między nami.../ Najprzód twój ród, twoje imię,/ Co odrzuca to zamęście,/ A potem... moje nieszczęście/ I mój los. Bądź zdrów na wieki!/ A może przyjdzie daleki/ Jaki czas dla mego ducha,/ Że mnie mój Pan Bóg wysłucha,/ Modlitwę moję gorącą,/ Za twoje szczęście proszącą. Wychodzi. KOSAKOWSKI We łzach, w obłąkaniu stoję... Wchodzi Bojwił przebrany za chłopa. BOJWIŁ Panie, widać nasze zbroje,/ Wiejące nam od północy/ Z tchem od ukraińskich kwiatów./ Nowy huf Konfederatów. KOSAKOWSKI Idźmy... przed nadejściem nocy/ Może na czas przybędziemy/ Poprawić straconej sławy. Wychodzą. Namiot. --- Wchodzą Kreczetnikow, Branecki i Raportowy oficer. KRECZETNIKOW W pochód wymaszerujemy/ Aż na Wierzchowieckie stawy./ Już tam ja w szlacheckie dworce/ Posłał i dzieci, i żonę. Jej Boh! miasto zarażone./ Mści się Bóg za cudotwórcę. BRANECKI Czy jenerał gada seryo? KRECZETNIKOW Ot wy z waszą fanaberyą,/ Francuszczyzną, nie widzicie,/ Że tu wojska mego życie/ Pod przekleństwem bunt podnosi.../ A ot, za tym cudownikiem/ Pułk jeden żałobnie prosi,/ Abym go im jałmużnikiem/ Zrobił... i archimandryta.../ A gdyby jeszcze odkryto,/ Co mi dziś piszą w depeszy;/ Boże pomiłuj na niebie,/ To ot... trup ze mnie i z ciebie. BRANECKI Cóż za wieści?... KRECZETNIKOW Człowiek grzeszy/ Ciekawością, mój Polaku./ A mądry, kto sekret chowa. BRANECKI Co? czy umarła carowa? KRECZETNIKOW wpadając we wściekłość Szto ty skazałSzto ty skazał (z ros.) --- co ty powiedziałeś.?... Ty na haku/ Będziesz wisiał za te słowa./ Małczy, Lachmałczy, Lach (z ros.) --- milcz, Lachu (Polaku).! Caryca żywa. BRANECKI Niech się pan jenerał nie zrywa,/ Bo ja także hetman jestem,/ A jestem tu w moim kraju. KRECZETNIKOW w pasyi A czemu ty z naszym chrestem?/ Naszego dworca lokaju!/ Szambelanie z epoletką!/ W jakim ty kraju, szlachetko?/ W jakim ty kraju, łachmanie?/ Tu ja pan... my gospodarze!/ Ot miasteczko wyrżnąć każę,/ Dam ci szutkę w nos, hetmanie,/ I każę na szubienicy/ Powiesić, porąbać w ćwierci.../ I napiszę do carycy,/ Że ty o carycy śmierci/ Rozpowiadał... precz z komnaty. Branecki wychodzi Hej, niech nabiją harmaty,/ Niech nabiją wszystkie działa/ I na tego jenerała,/ I na hułany obrócą./ Niech włożą zaraz bagnety!/ Niech mi z miasta precz wyrzucą/ To błoto... Ot francuszczyzna!/ Olejki i toalety!/ Gdy we krwi cała ojczyzna,/ Wino im kapie na brodę. wchodzi Adjutant Braneckiego Cóż tam od panów Polaków? ADJUTANT Pan jenerał uprasza o zgodę,/ O wojennych naszych znaków/ Złączenie... a oto w liście/ Obrażony osobiście/ O satysfakcyąo satysfakcyą --- dziś: o satysfakcję. uprasza. KRECZETNIKOW drąc list Szutkiszutki (z ros.) --- żarty.... ja nie konfederat,/ Ani młokos do pałasza,/ Jeśli pan jenerał nie rad/ Żem go uderzył po wstędze,/ To niech się w żałobnej księdze/ Rozpisze... ADJUTANT Toż mu odpowiem. Wychodzi. KRECZETNIKOW do Raportowego A jak tam z wojskowem zdrowiem? RAPORTOWY Po stu codziennie umiera,/ Grenadyer w grenadyera,/ Chłop w chłopa... i co dzień gorzej. KRECZETNIKOW Niech kancelarya położy/ W dzisiejszym dziennym rozkazie,/ Że kto się podda zarazie/ I położy na tapczany,/ Za pierwszy raz... tysiąc pałek,/ Za drugi raz... rozstrzelany. RAPORTOWY Słuszaju'ssłuszaju's (z ros.) --- słucham się (tu: oświadczenie podwładnego o przyjęciu do wiadomości informacji podanej przez przełożonego).... Braknie nam skałek/ I prochu... KRECZETNIKOW Ot i to szutkaszutka (z ros.) --- żart./ Puławskiego, co nam bierze/ Po drodze wszystkie jaszczykijaszczyk --- wóz do przewożenia amunicji artyleryjskiej..../ No... jak zadzwoni pobudka,/ Rozdać pomiędzy żołnierze/ Kamasze, nowe trzewiki,/ Pompony, kogucie pióra,/ I kaszy... niech krzyczą hurra! RAPORTOWY Słuszaju's... KRECZETNIKOW Precz Raportowy! Raportowy odchodzi. Wchodzi Adjutant Branickiego. ADJUTANT Pan mój jako afront nowy/ Uważa, obelgę nową,/ Pana jenerała słowo/ O uderzeniu po wstędze. KRECZETNIKOW Nu... proś go, proś na herbatę. ADJUTANT Nie wiem, czyli go dopędzę,/ Bo wyjechał z sekundantem... KRECZETNIKOW Powiedz mu, że na harmatę/ Strzela się z paniczem frantem,/ Karciarzem --- jenerał stary. Adjutant wychodzi Oj dobrze, że my te Bary/ Przycisnęli!... Ot depesza,/ Że tam jakiś car w Kazaniu/ Jenerały nasze wiesza,/ I o carycy porwaniu/ Zamyśla w imię Piotrowe./ Oj dobrze, że my powstaniu/ Polskiemu urwali głowę,/ Nie dopuściwszy odsieczy;/ Bo gdyby... spasij nasspasij nas (z ros.) --- wybaw nas., Boże!... żegna się Od takiej okropnej rzeczy,/ Gdyby im pana we dworze/ A księdza puścić z łańcuszka,/ To ot, i Moskwa matuszka.../ Spasij, Boże! Spasij, Boże! żegna się Ot gdyby tu wojownika,/ To czart wziął państwo Ruryka,/ Spasij, Boże! spasij, Boże! Wchodzi Adjutant Kreczetnikowa. ADJUTANT Panie, pod wieczorną zorzę/ Widać pułk konfederatów./ Chcieliśmy wystrzelić z wałów,/ Lecz brak i kul, i granatów. KRECZETNIKOW Rzucić kilka pustych strzałów/ Na to obdarte husarstwo/ A potem te pany Lachy/ Prosić na parlamentarstwo. ADJUTANT Słuszaju's. Odchodzi. KRECZETNIKOW Ot nowe strachy!/ Ot nam w mieście pewny cmentarz,/ Najstraszniejszy z mogilników,/ Gdzie nam ziemia oczy wyje;/ Jeśli to huf Pułaszczyków,/ Jeżeli ten parlamentarz,/ Co tu przyjedzie, nie pije... Wjeżdża konno Kazimierz Puławski, za nim pieszo Kosakowski zawsze przebrany. KAZIMIERZ PUŁAWSKI zsiadając z konia Ty smolny parobku dżumy,/ Potrzymaj mego rumaka,/ A strzeż mi dobrze czapraka,/ Bo tu kradną. KRECZETNIKOW na stronie Pełny dumy. KAZIMIERZ PUŁAWSKI wchodzi Jenerale... twoja chrobra/ Gromada bez kul strzelała,/ Jest to grzeczność jenerała/ Zapewne, nie brak w jaszczykach?/ Zapewne myślał jenerał,/ Że mi się pułk poobdzierał,/ Że mam dosyć dziur w trzewikach/ I w czapkach wiatrzanych świstów;/ Za tę grzeczność siatelską/ I jego artylerzystów/ Dziękuję... KRECZETNIKOW Czy z przyjacielską/ Ręką?... KAZIMIERZ PUŁAWSKI Przyszliśmy po księdza. KRECZETNIKOW Nie mogę... Jej Bohu buntowszczyk! KAZIMIERZ PUŁAWSKI zimno Pana jenerała zwoszczykzwoszczyk (z ros.) --- woźnica, furman, stangret./ Z końmi przez nas dziś schwytany. KRECZETNIKOW TakTak (z ros.) --- tu: więc, a zatem. i miejcie, moje pany,/ Moje konie, niech popasą. KAZIMIERZ PUŁAWSKI Wózek z jenerała kasą... KRECZETNIKOW Tak w złoto umoczcie dłonie,/ No... ja złota mam niemało. KAZIMIERZ PUŁAWSKI Pana jenerała żonie/ Także się nieszczęście stało;/ Zabrana z żołdactwa rojem/ Jak nie nabita harmata. KRECZETNIKOW z wielką trwogą A rebiatarebiata (z ros.) --- dzieci.? KAZIMIERZ PUŁAWSKI Nu... rebiata/ Także u nas i z konwojem,/ I z panią jenerałową. KRECZETNIKOW przysiadając i kładąc ręce na kolana Nu... tak ja dam na to słowo,/ Że ty pan Kazimierz Puławski... KAZIMIERZ PUŁAWSKI Być może... KRECZETNIKOW Więc proszę... z łaski,/ Nim pogadamy o rzeczy,/ Na wypitkę i prykuskiprykuski (z ros.) --- przekąski.,/ Bo choć ja jenerał ruski/ Od Rena pewny odsieczy,/ Uzbrojony przeciw tobie/ I w proch, i w dobry rynsztunek,/ To ja ku twojej osobie/ Taki wielki mam szacunek,/ Że chciałbym, choć raz z weselem/ Z tobą pić jak z przyjacielem. KAZIMIERZ PUŁAWSKI A ksiądz Marek? KRECZETNIKOW Nu, niemało/ Ja z tym księdzem miał roboty!/ Co jeszcze z niego zostało/ To wam oddam... Jakieś grzmoty/ Co to znaczy? Słychać zgiełk za sceną. Wbiega Adjutant. ADJUTANT Jenerale,/ Ktoś pozapalał szpitale;/ Buntują się starowierce/ Przy blasku ogni czerwonych;/ Mówią, żeś ty zarażonych/ Kazał w szpitalu podpalić./ Szpital jak ogniste serce/ Bijące w dymu szatanie/ Już pękł i zaczął się walić/ I pokazał na tapczanie/ Wskroś, przez otworzone deski,/ Trup zielony i niebieski/ W trwodze oddający ducha./ Potem się ta zawierucha/ Skier, ogni, dymów gorących/ I ludzi uciekających/ W kołdrach, w pokrwawionych chustkach/ Zebrała na czarnych pustkach/ Pogorzałych karmelitów./ Tam twój sierżant jeden Tytów,/ Chciał chorym dawać nauki,/ Ale żołdactwo pijane/ Rozerwało go na sztuki,/ Tak że i ciało rumiane/ (Straszne markietanek dzieło!)/ W oczach mi nagle zniknęło/ Cudownym prawie sposobem;/ Niewidzialnym niby grobem/ Ukradzione dłuższej męce,/ Przez oszukanie natury./ I tylko czerwone ręce,/ Straszne, wzniesione do góry/ O tym człowieku świadczyły,/ Bo innej nie miał mogiły,/ Oprócz tych dłoni ohydnych,/ Jasnych --- od pożaru widnych,/ Nad głowami buntowników ---/ Tych rąk, tych szponów, krwawników./ Ach, i pierwszy tam raz w życiu/ Słyszałem w ludzkiem zawyciu/ Zwierzęce głosy człowieka./ Z ludzi się zrobiła rzeka,/ Z rzeki morze, krwią rumiane,/ A jeszcze pohamowane,/ (Któż by rzekł?) dziewicy głosem./ Jedna, panie, Żydowica/ Blada, z rozpuszczonym włosem,/ Jedna, jak cudotwornica,/ Wiedźma, co w ogniu się pali,/ Śród tych rąk, lasu korali/ Ohydnych, ze łzami w oku/ O polskim księdzu proroku/ Krakała jak kruk na dachu;/ A co przydawało strachu/ U zabobonnych Moskali,/ To jedno umierające/ Dziecko. Jak w zamku Walhalli/ U dziewic na piersiach miesiące,/ Tak to dziecko, zawieszone/ Na piersiach jej, już zielone,/ Już nie dziecko u kobiety/ (Jak to lud powtarzał głupi),/ Ale do czarów użyty/ Jakiś wielki miesiąc trupi,/ Ukradziony u gwiaździarzy./ Dość, że za nią poszły pułki,/ Za nią starowierce starzy./ Aż skry, ogniste jaskółki/ Na Żydowicę napadły;/ I od włosów jeść począwszy,/ Ciągle przerażoną jadły,/ Aż upadła. Chciałem wtedy,/ Pomiędzy ludem stanąwszy,/ Choć Szwed, mówić do czeredy;/ Ale ledwiem się pokazał,/ Krwią mię obłoconą zmazał/ Ów lud, który cudzoziemca/ Szweda kładzie obok Niemca/ I obu równo przeklina./ Została mi więc jedyna/ Obrona w dobytej szpadzie,/ We wzroku i w rejteradzie/ Spokojnej, we lwa odwrocie./ A wtenczas żołdactwa krocie/ I różnej broni motłochy/ Napadły na ciemne lochy,/ Gdzie polskiego księdza skryto/ I przed białym karmelitą/ We krwi i czarnych kajdanach,/ Popadały na kolanach,/ Sine pokazując strupy/ I krzycząc, że zaraza je goni. KRECZETNIKÓW Ot ja teraz poszedł w trupy!/ Ot Puławski! szpada w dłoni/ I śmierć dla Kreczetnikowa!/ Powiedz tam, niech będzie zdrowa/ Moja żona, moje dziatki./ Ot nieszczęścia! ot wypadki!/ Już ja trup, pokojnik boży! Puławski odkrywa namiotu skrzydło i pokazuje się plac pełny żołnierstwa, chorych szpitalnych. Niektórzy leżą prawie nadzy na tapczanach, trupom podobni. W środku motłochu na rusztowaniu z łóżek szpitalnych stoi Ksiądz Marek z krzyżem, w podartym i pokrwawionym habicie. PUŁAWSKIwstrzymując KreczetnikowaStój! gdzie lecisz? KRECZETNIKOW Puść, niech ginę!/ Niech się ziemia pode mną otworzy! KSIĄDZ MAREK Dziatki moje blade, sine,/ Leżące u nóg jak żyto./ Tam wasz jenerał z dobytą/ Szpadą śmierci szukający;/ A ja tu nędzarz cierpiący,/ Exaltowan w ludzi tłoce/ Pasterz. Bo pan niebios pragnie,/ Aby tu dwie były moce:/ Jedna, która ciałem nagnie;/ Druga, co duchem podniesie/ I ukorzy w imię Pana./ Siła wielka! niesłychana,/ Która przy żywota kresie/ U wielkich duchów się jawi./ A tę ludzie wydać muszą./ Bo kto ją w sercu zostawi,/ Ze łzą, z chlebem ludzkim strawi/ I uniesie razem z duszą,/ Niebieskiej pragnąc korony,/ A tu nie pomoże światu,/ Ten zaprawdę potępiony!/ Łachman z bożego szkarłatu!/ Gwiazda upadła z anielstwa,/ Gasnąca w błotnej kałuży!/ Duch na wieki bez poselstwa,/ Bez ciała, które mu służy,/ Bez serca, co w piersiach bije,/ Spadnie, w ziemię się zaryje/ I Boga prosi o litość./ A to jeszcze wielka skrytość/ U ludzi to ducha prawo,/ Niegłoszone na ambonach,/ Patryotyzmem i sławą/ Z ludzkich serc czasem dobyte,/ A zaszczepione już w łonach/ Jak dzieciąteczko spowite/ W duszy, na rubinach śpiące./ Bo oto ludzi tysiące/ W jednej chwili strach poczuli,/ I mnie, żebraka na kuli,/ Do krwi ubiczowanego,/ Jeszcze w niezakrzepłej bliźnie,/ Jeszcze we łzach po ojczyźnie,/ Jeszcze od męki krwawego,/ Jeszcze w śmiertelnej bieliźnie,/ Jeszcze w gorączkowych żarach,/ Jeszcze w smętku i na marach,/ Na rękach swoich wynieśli./ Abym jako piastun cieśli,/ Siadł na moim majestacie,/ Rozkazał odejść zatracie,/ Zarazie czarnej ustąpić./ Więc jeżeli będę skąpić/ Dziś mojego w kościach ducha,/ Jak człowiek, co jęków słucha/ I z łez sobie wieniec plecie;/ Jeżeli jeszcze na świecie/ Żywot mi się upodoba,/ I ta mych wrogów żałoba,/ I to ich upokorzenie,/ I to na deskach siedzenie,/ Które dał Ojciec Niebieski,/ Kładąc mi szpitalne deski/ Jak męczennikowi tronem;/ Jeżeli pogardzę zgonem,/ Serca litością nie ruszę,/ I duszy nie dam za dusze,/ Z ciała wyzwolić nie zdołam;/ Lecz wstanę, Pana zawołam,/ O zemsty jego kropelkę/ Poproszę --- gromu, co bije,/ Jak mściwy człowiek użyję,/ I przyzwę śmierć jak mścicielkę,/ Wszyscy zginiecie straceni./ Bo oto wy przerażeni/ Nad głowami nie widzicie,/ Że na pożarnym błękicie/ Kościotrup śmierci w czerwieni/ Tańcuje z trzaskiem goleni,/ Kiściami zarazy śnieży,/ Wije kłębem nietoperzy,/ Żółtą kością ciągle miga;/ I z ust okropnych wyrzyga/ Kartelusz ognio-tęczowy,/ Na którym imię Jehowy,/ Zatraciciela narodów,/ Wywrotnika twierdz i grodów,/ Pisane ogniście stoi./ Któż tu jest, co się Boga nie boi?/ Oprócz trupów... kto nie zadrży przed Panem?/ Ja sam jeden okryty łachmanem,/ Zakrwawiony, knutem zbity,/ Ja sam, który za naród cierpiałem,/ Ja sam, który mymi jelity/ Pasłem serca i serca kawałem/ Nakarmiłem tych, co serca nie mieli./ Ja sam jeden stoję w bieli/ I śmiem spojrzeć ku Panu ogniście/ I zawołać Nań o sprawiedliwość./ Oto naród mój jak zwiędłe liście!/ Oto zdrady i serc niegodziwość!/ Oto pierwsza niewoli godzina,/ Co się przez wiek ciągnąć będzie!/ Oto harfa płaczu ta mieścina!/ Oto gołe kościoła krawędzie,/ Przez które już kozom skakać/ I róść trawie na dawnych mogiłach!/ Panie Boże, nie pozwól mi płakać!/ Ducha mego utrzymaj przy siłach!/ Nie bierz mię w niebieską sferę/ Krzyczącego misereremiserere (łac.) --- zlituj się; początek Psalmu 51 (incipit: ,,Zmiłuj się nade mną, Boże, w łaskawości swojej"), należącego do psalmów pokutnych.,/ Łamiącego dłoń na głowie./ Kto mię słucha, ojczyźnie niech powie,/ Że sztandar zatknąwszy w Barze,/ Ległem sam na tym sztandarze,/ Broniąc go duchem i ciałem,/ A przy śmierci sam jeden zostałem./ Kto tu śmierci jest mojej przytomny,/ Niech widzi, jak ręka Boża,/ Biorąc jeden duch ogromny,/ Podnosi całe stworzenie;/ Nawet trupy ściąga z łoża,/ I przez trumien odemknienie/ Pomiędzy ludzkimi duchy/ O zrzucającym łańcuchy/ Zaświadcza pośród śmiertelnych./ Kto żyw, niech słucha weselnych/ Harf, co grają różnym tonem;/ Kto duch, niech duchowi memu,/ Jak księżycowi złotemu,/ Będzie blaskiem i ogonem./ Bo ja ojczyzny być muszę/ Duchem, stróżem i patronem;/ I wyżej porywać dusze,/ A żadnej ziemią nie skalać;/ Ale wszystkie pozapalać/ Na nowe wieki i czyny./ A teraz zdjąć z tej mieściny,/ Gdzie włada dżuma i trwoga,/ Zarazę, jak sztandar siny,/ I z chorągwią tą odejść do Boga,/ Do którego mię boleść porywa. KAZIMIERZ PUŁAWSKI Ojcze Marku. KRECZETNIKOW Podnosi ramiona. KAZIMIERZ PUŁAWSKI Pochodni blaskiem opływa,/ Bladnie, oczy mu gasną, już kona./ Za trupami dostąpić nie można,/ W około ciżba nabożna/ Rozrywa jego habity,/ Całuje wychudłe ręce./ Jaki zgiełk! światła jarzęce/ I zarażonych błękity,/ Twarze zielonawej cery,/ Spisy, płaszcze i giwery,/ I łoża, co jeszcze płoną./ Jakby w obchód święto-Jańskiświęto-Jański --- dziś: świętojański; związany z uroczystościami poprzedzającymi dzień świętego Jana (z 23 na 24 czerwca); kościelne święto ustanowiono w terminie zbliżonym do tradycyjnego pogańskiego święta słowiańskiego, nocy Kupały, obchodzonego w najkrótszą noc w roku (ok. 21--22 czerwca), związanego z letnim przesileniem Słońca../ Prawdziwy kurhan słowiański,/ Który po śmierci wzniesiono/ Nad pierwszym z naszych rycerzy. KRECZETNIKOW Bić z harmat! niechaj tu leży,/ Niechaj się go lud dotyka/ I położy na sztandary./ A ja sam poniosę mary,/ I polskiego wojownika/ O pomoc proszę w posłudze. KAZIMIERZ PUŁAWSKI Jenerale, ręce cudze/ Dotknęły się tego ciała,/ I to ciało już nie nasze;/ Ale jego duch i chwała/ Przelana w polskie pałasze/ I serca świadectwo wyda./ A jak tu się teraz wznosi/ Zmartwychwstańców piramida/ I to ciało łzami rosi,/ O życiu świadcząc płakaniem;/ Tak my... (głosy moje wieszcze!)/ Wszyscy, wszyscy zmartwychwstaniem!/ Wszelki duch i ten, co jeszcze/ Nie pomyślał o hańbie narodu./ Teraz idę z tego grodu,/ A serce mam tak ruszone,/ Że ci oddam dzieci, żonę,/ I po tym buncie wojskowym/ Na dwa dni wytchnąć pozwolę. do jednego z Moskali Gdzie jest ów parobek w smole./ Strażnik mojego rumaka. MOSKAL Na koniu gdzieś purpurowym/ Widzieliśmy tego ptaka,/ Jak kruk odlatywał gdzieś z łupem,/ A nie wiemy, czy z chorągwią, czy z trupem,/ Bo to, co za nim leciało,/ Było jak ogień i ciało. KAZIMIERZ PUŁAWSKI Ten lud, widzę, cały chory./ Wszędy, gdzie oczyma skinie,/ Widzi ogień i upiory./ A ja wszędy w tej krainie/ Widzę jednęjednę (daw.) --- dziś: jedną. wielką bliznę,/ Jednę moję cierpiącą ojczyznę! 1843.