Słowacki, Juliusz Król-Duch Sekuła, Aleksandra Kurpiewska, Maja Niedziałkowska, Marta Kurpiewska, Maja Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/krol-duch Juliusz Słowacki, Pisma Juliusza Słowackiego, chronologicznym porządkiem do druku ułożone przez Antoniego Małeckiego, nakł. Gubrynowicz i Schmidt, Lwów 1880 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2013-01-29 pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/krol-duch.pdf ISBN-978-83-288-0934-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/krol-duch.html ISBN-978-83-288-1902-3 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/krol-duch.txt ISBN-978-83-288-2857-5 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/krol-duch.epub ISBN-978-83-288-3930-4 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/krol-duch.mobi ISBN-978-83-288-5016-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7154.jpg Bolesław I Chrobry, Friedlein, Rudolf Fryderyk (1811-1873), Friedlein, Daniel Edward (1802-1855), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7154/ DC.WL-P Tytułowy Król Duch to byt ponadczasowy i nierzeczywisty. Jego zadaniem jest wcielanie się w kolejne postaci i oddziaływanie w ten sposób na dzieje, sprawowanie władzy. W kolejnych strofach Król Duch wciela się zarówno w niektórych z polskich władców, jak i w innych zasłużonych w historii. Uosobiona przez nich historia traktowana jest optymistycznie, przejawia się w niej Boski plan. Takie przedstawienie miało dodać narodowi otuchy i pomóc zrozumieć doświadcznane cierpienie jako formę doskonalenia się. Król Duch to najsłynniejszy poemat historiozoficzny autorstwa Juliusza Słowackiego. Słowacki pisał to dzieło od 1845 roku do końca życia (1849), nie zostało ono dokończone. Król Duch prezentuje postawę filozoficzną autora. Zwane jest niekiedy ,,eposem wszechsłowiańskim". Juliusz Słowacki Król-Duch Informacja o dokonanych zmianach redakcyjnych. Pisownia joty: uzgodnienie zapisu z daw. wymową i rytmem wiersza zarazem, np. dyamencie -> dyjamencie; Dyanna -> Dyjanna; fiołkowej -> fijołkowej; zwaryowany -> zwariowany; Zoryan -> Zorian; pjana -> piana./ Pisownia łączna/rozdzielna: nademną > nade mną; nakształt -> na kształt; nie jedną -> niejedną, nierozorzą -> nie rozorzą./ Ortografia: zczerniał -> sczerniał; żóraw -> żuraw; tłómaczące -> tłumaczące; spruchniałych -> spróchniałych; strzedz -> strzec./ Pisownia małą/wielką litrą: Letejskiej -> letejskiej; Mojżeszową -> mojżeszową; Roki -> roki; Pana -> pana (nie o bogu, ale o zwierzchniku); Na to ja: niechaj me oczy -> Na to ja: Niechaj me oczy (...)./ Inne zmiany zapisu: cmętarzu -> smętarzu; gwiazdzic -> gwiaździc (ujednolicenie pisowni neologizmu). Ponadto: Ujęto w cudzysłów przytoczenia wypowiedzi. Zmianiono po przeanalizowaniu rozwiązań redaktorskich w innych wydaniach: (1) Perły, jaśminy i maki-korale -> Perły-jaśminy i maki-korale. (2) Ja tylko, mój koń, mój rapsod stary -> Ja tylko, mój koń i mój rapsod stary (tak w in. wyd.; zgodnie z głównym rytmem wiersza). (3) Ja sam jak Bóg będę sądził siebie! -> Ja sam jak Pan Bóg będę sądził siebie! (tak w in. wyd.; zgodnie z głównym rytmem wiersza). Błąd źródła: Bom w sobie uczuł wstyd nieopisany (w chmurze/ Twarz mieć jak gryszpan, wzrok jak ogień) -> (Bom w sobie uczuł wstyd nieopisany,/ Twarz mieć jak gryszpan, wzrok jak ogień w chmurze); Przez ołowiany kaptur sto tysięcy/ Szkło iskier... topniał na mnie drut i cyna. -> Przez ołowiany kaptur sto tysięcy/ Szło iskier... topniał na mnie drut i cyna. Rapsod I Pieśń I I Cierpienia moje i męki serdeczne,/ I ciągłą walkę z szatanów gromadą,/ Ich bronie jasne i tarcze słoneczne,/ Jamy wężową napełnione zdradą/ Powiem... wyroki wypełniając wieczne,/ Które to na mnie dzisiaj brzemię kładą,/ Abym wyśpiewał rzeczy przeminięte/ I wielkie duchów świętych wojny święte. II Ja, Her ArmeńczykHer Armeńczyk --- Obacz w Platonie pełną tajemnic ducha powieść o Herze Armeńczyku, na końcu dzieła pt. Rzeczpospolita., leżałem na stosie/ Trupem... przy niebios jasnej błyskawicy;/ Kaukaz w piorunów się ciągłym rozgłosie/ Odzywał do ech ciemnej okolicy./ Niebo sczerniało...ale świeciło się/ Grzmotami, jak widwid --- dziś: zwid, widzenie; obraz. szatańskiej stolicy./ A ja świecący od ciągłego grzmota/ Leżałem. --- Zbroja była na mnie złota. III I duch niewyszły z umarłego ciała/ Czuł jakąś dumę, że spokojnie leży;/ A nad nim ziemia poruszona grzmiała/ I unosiły się duchy rycerzy./ Trójca widm mój stos ogniem zapalała,/ A ja czekałem, aż piorun uderzy;/ Tak byłem pewny, że w owe rumiane/ Grzmotem powietrze jak duch zmartwychwstanę. IV Już przybliżały straszne czarownice/ Chwast zapalony i suche piołunypiołun --- roślina o właściwościach leczniczych, stosowana również do wyrobu alkoholi oraz jako przyprawa; charakteryzuje ją przysłowiowo gorzki smak (por. gorzki jak piołun) i silny zapach; zażywana w postaci wywaru lub palona wykazuje lekkie działanie psychodeliczne./ I moje blade oświeciwszy lice,/ Wrzeszcząc, posępne swe śpiewały runy;/ Kiedy je trzasły aż trzy błyskawice/ I trzy siarczane ogniste pioruny;/ I tak strzaskały płomienie czerwone,/ Żem je nie martwe sądził, lecz zniknione. V Wtenczas to dusza wystąpiła ze mnie/ I o swe ciało już nie utroskanautroskany --- dziś: zatroskany.,/ Ale za ciałem płacząca daremnie,/ Cała poddana pod wyroki Pana;/ W StyksieStyks (mit. gr.) --- rzeka w Hadesie, przez którą Charon przewoził umarłych., w letejskiej wodzieletejska woda (mit. gr.) --- woda pochodząca z rzeki Lete w Hadesie; po jej wypiciu zmarli zapominali o przeszłości. albo w NiemnieNiemen --- rzeka płynąca przez Białoruś, Rosję i Litwę./ Gotowa tracić rzeczy ludzkich miana,/ Poszła: --- a wiedzą tylko Wniebowzięci,/ Czym jest moc czucia! a strata pamięci! VI Tam, kędykędy (daw.) --- gdzie. dusze jasne jak brylanty/ Swe dobrowolne czyniły wybory,/ Moc utrudzona biegiem AtalantyAtalanta (mit. gr.) --- królewna porzucona przez ojca, który chciał mieć tylko męskich potomków; sławna łowczyni i biegaczka; niechętna małżeństwu, kandydatom na męża stawiała warunek, by ją zwyciężyli w biegach; udało się to dopiero Hippomenesowi, ponieważ Atalanta dała mu się wyprzedzić; bieg Atalanty: niezwykle szybki bieg./ Szukała tylko szczęścia i pokory.../ OrfeuszOrfeusz (mit. gr.) --- syn boga Apollina i muzy Kalliope, uważany za twórcę orfizmu i metempsychozy, śpiewem oraz grą na lirze ujarzmiał przyrodę. Jest symbolem miłości silniejszej niż śmierć, ponieważ odważnie wszedł do Tartaru, by odzyskać swoją zmarłą żonę, nimfę Eurydykę. Oczarował wszystkich grą i śpiewem tak, że Hades zgodził się oddać mu żonę pod warunkiem, że Orfeusz nie obejrzy się za siebie, dopóki nie opuści Tartaru. Jednak przed samym wyjściem, przeczuwając, że Hades mógł go oszukać, obejrzał się i tym samym stracił Eurydykę na zawsze. Odtąd wyrzekł się kobiet i zrozpaczony tułał się po świecie. między ptaki muzykanty/ Szedł umęczony i na sercu chory;/ A jam pomyślał, że mu śpiewem będzie/ Składać i skrzydła rozszerzać łabędzie. VII UlissesUlisses (mit. gr.) --- inaczej: Odyseusz; przebiegły król Itaki, autor pomysłu na konia trojańskiego; po wojnie trojańskiej wracał do żony, Penelopy, przez 10 lat tułając się po świecie. poszedł w prostego oracza,/ Aby odpocząć po swych wędrowaniach./ Tak ludziom Pan Bóg zmęczonym wybacza!/ I odpoczywać daje w zmartwychwstaniach!/ Niech wyniszczony pracą nie rozpacza,/ Że mu na ogniach braknie i błyskaniach,/ Ani też myśli, że jest upominek/ Dla ducha większy jaki --- nad spoczynek. VIII Ja sam z harmonią obeznany młodą,/ Własnego ciała nie chciałem odmiany./ I siadłem smutny nad letejską wodą,/ Nie usta moje myjąc, ale rany./ Odtąd już nigdy nad cielesną szkodą/ Nie płakał mój duch z ciała rozebrany,/ Ani za wielką sobie brał wymowę/ Otwierać tych ran usta purpurowe. IX Wszakże letejską przykładając wodę/ Do ran --- by pamięć boleści straciły,/ Niejedną poniósł na pamięci szkodę,/ Niejeden obraz stracił senny, miły./ Jutrzenek greckich różaną pogodę/ Duchy mu nagle ręką zasłoniły,/ A pokazały --- jako świt daleki,/ Umiłowaną odtąd --- i na wieki! X Ani gwiaździce, co się w morzach palą,/ A mają w świetle tęczowe kolory/ I są gwiazdami w ciemnicy pod falą/ Tak błyszczącymi, że mórz dziwotwory,/ Delfiny w morzu swoje łuski skalą/ I obchodzą je cicho jak upiory;/ A płynąć wierzchem nad nimi nie śmieją,/ Tak mocno w morzu te gwiazdy jaśnieją! XI Ani tych gwiaździc jasność tajemnicza/ Tak nie przeraża owe pierwopłody,/ Jak piękność, którąm ja poznałktórąm (...) poznał --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika: którą poznałem. z oblicza/ We mgłach letejskiej zapomnienia wody./ Nad nią dźwięk, duchów girlanda słowicza;/ Pod nią, jakoby złote zejścia schody/ Na świat daleki i zamglony wiodły,/ Na kwiatki jasne pod ciemnymi jodły. XII Z tych łąk i z tych puszcz, jakby wiatr poranny/ Pieśnią zapraszał na ziemię szczęśliwą;/ Szedłem... choć strzały numidzkimiNumidia --- starożytny kraj w płn. Afryce, bardzo urodzajny, zamieszkały przez koczownicze plemiona berberyjskie, zwane przez Rzymian Numidami; kraina zdobyta kolejno przez Rzymian, Wandalów i Arabów. ranny.../ Niepewny, czy śmierć? czy żywota dziwo?/ Czy IrysIrys (mit. gr.) --- posłanka Bogów, oznajmiała ich polecenia; potrafiła stworzyć tęczę oraz latać szybciej niż Hermes, przedstawiana ze złotymi skrzydłami i w kolorowej sukni., którą na świat znosi szklanny/ Obłok? a tęcze świecące nad niwą/ Tyle kolorów i słońc tyle mają,/ Że ją nad ziemią na światłach trzymają? XIII Ona przede mną do lesistych zacisz/ Weszła... a harfy śpiewały wiatrzane:/ «Dobrze ją poznaj, bo wkrótce utracisz,/ Jak sny przez dobre duchy malowane;/ Żywot tysiącem żywotów zapłacisz;/ A zawsze jedną tę serdeczną ranę/ Przyciśniesz w piersi rękami obiema;/ Tę jedną smętną ranę: że Jej nie ma! XIV Sławę ci damy, lecz tobie obrzydnie,/ Serce ci damy, ale spustoszeje./ Przyjdzie do tego, że będziesz bezwstydnie/ Urągał w Bogu mającym nadzieję»./ Na to ja: «Niechaj me oczy rozwidnię/ Rubinem, który z jej ust światło leje,/ A nie dbam o to, co mię dalej czeka:/ Żywoty ducha, czy męki człowieka! XV W jednę girlandę męki me uwiążę/ Jak człowiek, który za tysiące czuje/ I tą girlandą, jako świata książę,/ Czoło uwieńczę i ukoronuję;/ Niechajże na mnie idą duchy węże!/ Niech mię świat walczy otwarcie lub truje!/ Niech mię ognistą otoczy otchłanią.../ Choćby aż w piekło wiodła --- pójdę za nią!» XVI Pamiętam ten głos i straszne zaklęcie,/ Na które odwrzasł mi duch: «To Królowa!»/ I całe mego ducha wniebowzięcie/ Upadło... A wtem jasność przyszła nowa/ I w tem powietrzu jako w dyjamencie/ Ukazał się wid... Piękność, córka Słowa./ Pani któregoś z ludów na północy,/ Jaką judejscy widzieli prorocy... XVII Słońce lecące trzymała nad czołem,/ A miesiąc srebrny pod nogami gniotła;/ Szła nad lasami i leciała dołem/ Nad chaty jako komeciana miotła;/ Tęcze ją ciągłym oskrzydlały kołem;/ W słońcu girlandy niby z kwiatów plotła/ I na powietrze rzucała niedbale/ Perły-jaśminy i maki-korale. XVIII Błękit się cały zdawał uśmiechniony,/ Pełny języków złotych niby fala;/ Jak atłas, który bierze różne tony/ I drząc, swe hafty gwiaździste zapala;/ Tak niebo za nią od północnej strony/ Gwiazdy swoimi łyskające z dala,/ Różnym się dało gwiazdom pozłacanym/ Ukazać... w ogniu od zorzy rumianym. XIX Więc czego woda letejska nie mogła,/ To ona swoim zrobiła zjawieniem,/ Że moja dusza na nowe się wzmogła/ Loty i nowym buchnęła płomieniem./ A jako pierwszy raz ciało przemogła/ I uczyniła swoim wiernym cieniem.../ Opowiem. --- Ja, Her, powalony grzmotem/ Nagle gdzieś w puszczy, pod wieśniaczym płotem XX Budzę się. --- Straszna nade mną kobiétakobiéta --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i./ Śpiewała swoje czarodziejskie runy./ «Ojczyzna twoja --- wrzeszczała --- zabita;/ Ja jedna żywa... A ty zamiast trunytruna (daw.) --- trumna a. więzienie./ Miałeś mój żywot. Popiołem nakryta/ I zapłodniona przez proch i piołuny/ Wydałam ciebie, abyś był mścicielem!/ Synu popiołów, nazwany Popielem. XXI Sam jeden jesteś, ale cię przymiotyprzymiot (daw.) --- zaleta; cecha pozytywna./ Ojców napełnią... Anioła ja dam dwa duchy:/ Na prawo staniećstanieć --- skrócone od: stanie ci. jeden Anioł złoty,/ Na lewo jeden z krwi i zawieruchy;/ Ci dwaj, ty trzeci i mój głos jak grzmoty/ Pędzący w zemstę». To mówiąc, pieluchy/ Moje chwytała i trzęsąc nad głową,/ Rzucała dzieckiem jak skrą piorunową. XXII Jeszczem nie dorósł, a już karmem duszy/ Zemsta mi była, a nauką zdrada./ Często bywało, że ktoś włos mi ruszy/ I we śnie do mnie jak anioł zagada;/ Gdy spojrzę, liść się tylko zawieruszy/ I w kształt złotego widma wstaje, pada,/ Czasem na moją pierś tumanem runie,/ Ręka mi zadrży, nóż się sam wysunie. XXIII O! pierwsze mego ducha nawałnice!/ Jakże wy straszne wstajecie w pamięci!/ Widzę tę straszną krew jak błyskawicę,/ W której się mój duch niby gołąb kręci;/ Dziś, nieraz, kiedy w czarną okolicę/ I w puszczę wejdę, to mię coś tak smęci,/ Że radbym własne wyrywał wnętrzności!/ Albo u bolów swych prosił litości! XXIV Do gwiaździc morskich tajemniczej jaśni/ Porównywałem to ludu zjawienie,/ Który żył w chatach próżen wszelkiej waśni,/ A miał z jabłoni swój napój i cienie./ Królowie jemu panowali właśni;/ Cudowne jakieś Lecha pokolenie!/ Mające w sobie całe Polski Słowo,/ I moc, i rózgę cudów mojżeszową. XXV Teraz wiem, jako duch pod ziemią widzi,/ A w ślepym często ten cud ujrzysz dziadu,/ Którego wiejski ci pies nienawidzi,/ Żurawianemu gdy podobne stadu/ Za nim się wloką duchy; świat zeń szydzi,/ Ale go chłopek czuje królem gadu;/ I wie, że na te źrenicy blachmanyblachman (z niem. Blachmal: płaska plama, szumowiny na srebrze) --- bielmo./ Bije świat duchów tęczą malowany. XXVI Te oczy ręką zasłonione bożą/ Czasem pod ziemią idą złotą żyłą,/ Aż im się ciemne kurhanykurhany --- rodzaj mogiły w formie kopca. otworzą,/ Jak gdyby słońce pod ziemią świeciło./ Blachy się złote na wzrok ludzki srożą!/ Proch ludzki wstaje pod wziętą mogiłą/ I w kształt człowieka znowu się układa,/ Na nogi wstaje i w proch się rozpada. XXVII Oni to widzą... właśnie... gdy gromada/ Urąga... śledząc zamyślone czoło./ Ta mądrość, która cały świat spowiada,/ Dawniej perłową wieńczona jemiołą,/ Z królem na tronie lub przy królu siada/ I w płomieniste się upiorów koło/ Zamyka: nie czar... nie próżna guślarka,/ Lecz mądrość --- chorób duchowych lekarka. XXVIII Więc wkoło... wioski w wieńce kaliniane/ Strojne i Roki poświęcone duchom,/ Mogiły kozom i pasterzom znane,/ Trzody dziwiące się ptaków rozruchom,/ Mogiły dawne! dawno zapomniane!/ Dawno oddane mgłom i zawieruchom!/ Z darni odarte... XXIX Czasami tylko jaki zwyczaj dawny,/ Indyjski, na kształt złotego upiora/ W lasach powstanie... Kiedy rycerz sławny/ Umrze... to lud go grzebie jak Hektora:/ Dwanaście koni bije i krwią spławny/ Stos... gdzieś pod lasem... pod mgłami wieczora,/ Ubrany w rogi jelenie i w głowy,/ Zamienia w ogień... i w słup purpurowy. XXX Wieszcze się jawią w ogniu i guślarze,/ Przepowiadają przyszły świat nieznany./ Co w pieśni stworzą, to się wraz pokaże/ Przyprowadzone na świat przez szatany./ Każdy wiek wielkie miał prawdy ołtarze,/ Cześć ducha, ducha namiętne kapłany,/ Którzy, wyroki uprzedzając boże,/ Dla ciał... nie krzyże mieli... ale noże. XXXI Wzgarda je wielka ku ciału paliła,/ A duch upajał jak sok bachusowy./ Niejedna teraz Druidów mogiła,/ Którą oplata wkoło krzew różowy,/ Kiedy ją słońca strzała wskroś przeszyła/ I przeszył ogień zorzy brylantowy.../ Gdy wejdziesz w ciemne granitowe bramy,/ Pokaże ci swe słońca: krwawe plamy... XXXII A jednak ty się nie cofasz przed nimi?/ A choćby miesiąc był, nie czujesz trwogi?/ Ale jak żuraw skrzydłami ciężkimi/ Próbujesz nowej po błękitach drogi./ Między głazami dawniej czerwonymi,/ Między miesiącem i polnymi głogi/ Srebrne się ciągle jakieś wstęgi snują,/ Po których myśli jak sny przelatują. XXXIII W takich kościołach, Duch z wysokim czołem,/ Sądząc, że nigdy świat się nie odmieni,/ Obecność wtenczas mię dręczącą kląłem,/ Nogą trącałem czoła tych kamieni:/ «Padajcie, głazy, przed ducha aniołem!» ---/ Krzyczałem --- «jako gromada jeleni/ Przed mą niszczącą myślą uciekajcie!/ Trupy grobowców tych... gińcie lub wstajciewstajcie --- dziś popr. forma: wstawajcie.!» XXXIV I nic! Urągał mi ten świat cichością/ I biegiem, co jak żółw za słońcem chodzi./ Nad południowych gdzieś łąk zielonością.../ Bom przewędrował kraj, który mię rodzi.../ Inaczej z trupów postępował kością/ Lud, który palił umarłego w łodzi/ I w mgieł krainę posyłał gościnną/ Z umiłowaną kochanką niewinną... XXXV Ja, syn wyrżniętych ludów... ja, istota/ Nieznana wtenczas na ziemi nikomu.../ Gdy obaczyłem, jako ta łódź złota/ Lepszą się zdaje od ziemskiego domu,/ Jak płomień pod nią huczy i druzgota/ Garście suchego liścia, pęki łomu,/ A na te śpiące, we śnie rozkochane,/ Rzuca swe straszne jutrzenki różane: XXXVI Gdym to obaczył --- a wysłuchał śpiewu/ Dziewicy (grobów smętnego słowika),/ Która złotemu się tej łodzi drzewu/ Tak wydawała, jak kwiat słonecznika,/ A już od krain zaświatnychkrainy zaświatne --- zaświaty. powiewu/ Brała głos nowy i światłość płomyka.../ Już tchem... już ogniem była... już bez ciała.../ Już mgłą... a jeszcze za światem śpiewała. XXXVII Gdym to obaczył... tom kupcowi temu/ (Bo kupiec jakiś to był, który gorzał)/ Zazdrościł drogi... sam nie wiedząc czemu.../ Drżąc, abym kiedyś duchem nie zubożał,/ Skrzydeł nie stracił, które ku złotemu/ Światowi niosą, jak lew nie zesrożał,/ Nie szedł na tamten świat z szatana trwogą,/ Jak duch... na czarnej łodzi... bez nikogo.... XXXVIII Przerażonprzerażon --- skrócone od: przerażony. w lasy wróciłem rodzinne,/ A wkrótce wziął mię Lech król za pachołka./ Jam oczy groźne miał i ręce czynne,/ I uwiązany cel do wież wierzchołka./ Trucizny wlano w to serce niewinne!/ A zemsta, jako pierwsza apostołka,/ Ciągle kłóciła mię z ludźmi i z losem.../ A głos jej czasem nie był --- ludzkim głosem. XXXIX Więc ile razy posłucham jej rady,/ (A rada była dla ducha fatalna)/ To widzę, że mi na świecie zawady/ Usuwa jakaś ręka niewidzialna./ Na działającą moc patrzałem blady,/ Sądząc, że biała mi orlica skalna/ Zlatuje na hełm... usiada na czele.../ I drogę moją piorunami ściele. XL Żądałem wodzem być... i wraz dwa wodze/ Krwi rozszalonej piorun w mózg uderzył./ Ja, co bywało za stadami chodzę,/ Kiedym się z duchy ciemnymi sprzymierzył,/ Teraz tak straszny!... że komu Ja szkodzę,/ Choćbym się tylko nań myślą zamierzył.../ Choćbym oczyma uderzył po stali.../ W pancerz... i w serce ruszył --- wnet się wali. XLI I sczerniał cały świat: a Ja, syn borów,/ Patrzałem jako na las do wycięcia./ Spod przyłbic wielkich bladość mię upiorów/ Trwożyła. Byłem pierwszą ręką księcia./ Przed sobą dalszych nie widziałem torów,/ Ani dalszego już celu do wzięcia./ W zamku cedrowym nad gopłową wodą/ Byłem najpierwszym złotym wojewodą... XLII Tu patrz! jak straszne są duchowe sprawy!/ Jakie okropne zastawiają sidła!/ Raz, gdy z dalekiej wracałem wyprawy,/ A piorunów się różne malowidła/ Przez długi deszczu włos świeciły krwawy,/ Ja i rycerze ujrzeliśmy skrzydła/ Orłów pobitych... w tak wielkiej ilości,/ Jak na cmentarzach gdzieś Germanów kości. XLIII Pierze leżało zmokłe... lecz niektóre/ Skrzydła sterczały z piasku takiej miary!/ Że gdym na dzidę wziął i podniósł w górę/ Jedno... to jako wielki upiór szary/ Wierzchem o ciemną kity mej purpurę/ Dostało --- wstając leniwe z moczary:/ Niby wyzwany czarodziejstwem runów,/ Duch śpiący w błocie przy blasku piorunów. XLIV Taka w tym skrzydle była tajemnica!/ I ludzkość! żem się spytał: --- «Powiedz, sępie,/ Czy was na wiatrach paląc błyskawica,/ Rzuciła w takie nic... i w takie strzępiestrzępie --- dziś popr. forma: strzępy.?/ Czyście się bili o państwo księżyca,/ Idąc na siebie zastęp przy zastępie?.../ Czyście tu jaki bój toczyli krwawy/ O ścierwścierw --- dziś popr. forma: ścierwo.?... czy tylko gryźli się dla sławy?! XLV Powiedz, jak nazwać to pamiętne pole,/ Dziś od błyskawic czerwone rumianych?/ Gdzie tyle górnych duchów dziś na dole!/ I tyle skrzydeł leży połamanych?!»/ Tom rzekł, w nieszczęścia nauczony szkole/ Litować się łez i mogił nieznanych./ A wtem ujrzałem, że rycerstwo bierze/ Skrzydła i wtyka sobie za pancerze. XLVI Widok ten nowy, wspaniały!... czas późny!.../ Błyskawic blaski wszędy!... wojsko w dali;/ Gdzie każdy człowiek był jak upiór groźny,/ Skrzydlaty, w czarnej rozświeconej stali./ Wszystko tak straszne, żem dreszcz uczuł mroźny/ I krzyknął: «Sława Bohu! świat się wali!/ Ja pierwszy moją piersią go roztrącę!/ Ja, duch! a za mną wojska latające». XLVII To mówiąc, skrzydło zmoczone i krwawe/ Przypiąłem sobie tak, że hełm nakryło./ Ja biorąc skrzydła, za cel brałem sławę;/ A oni chcieli sobie lotu siłą/ Pomóc do domów... O! jakże ciekawe/ Powody, które rządzą ciała bryłą!/ O! jak są różne przed prawdy mistrzynią/ Orły, choć wszystkie jeden hałas czynią! XLVIII I lecieliśmy do domu weseli,/ Mijając drzewa i sady, i chaty./ Rycerze moi przed zamkiem stanęli./ Jam wszedł jak Anioł czarny i skrzydlaty./ Karmazyn, który świat od króla dzieli,/ Cały się w gwiazdy rozleciał i w kwiaty./ Pokazał się król w odblaskach rubinu,/ Spojrzał i berło upuścił z bursztynu. XLIX Widziałem: jako Łaskawość pogodna,/ Jaskółka siwych włosów, Dobroć cicha/ Znikła... A nagle twarz trupia i chłodna/ Zmroziła mię tak, żem stał, na kształt mnicha/ Spuściwszy oczy, patrząc w siebie do dna,/ Żali zwycięstwa mego nagła pycha/ Jakich tajemnych myśli nie wywiodła/ Na jaw i króla w źrenicę nie bodła?... L A on, na moje skrzydła, na te pióra/ Patrząc (które blask wieczorny zapalił/ I okrwawiła tronowa purpura),/ Pobladł i berłem mię wskazawszy, zwalił./ Wzięto mię. Dusza ma czarna, ponura/ Już mi radziła, abym się ocalił/ Wtenczas, gdy tłumy stały przerażone,/ Z mieczem na króla wpadłszy i koronę. LI Alem się w jednej błyskawicy gniewu/ Na taki wielki czyn nie śmiał posunąć./ Wolałem, że mi jak wielkiemu drzewu/ Przyjdzie tu głową zachwiać się i runąć,/ Niż z domowego ciemnej krwi rozlewu/ Korzystać, mój miecz w łono starca wsunąć/ I wyjść z wyjętym na słońce orężem,/ Co by się zdawał nie bronią, lecz wężem. LII Wzięto mię... a ja w podziemnej ciemnicy,/ Sam, do filarów przykuty kamiennych/ Jako pającypający --- dziś popr. forma: pająki., ciemni robotnicy,/ Zacząłem z myśli gryzących, bezsennych/ Snuć długie pasma. Widmo mi przyłbicy/ Nakryte orłów skrzydłami płomiennych,/ Pokazywało się. Naramiennice/ Osiadły blade, ścięte Meduźnice. LIII Dusza tak była silna i bogata!/ I taką wielką rządzicielką kości,/ Że ciągle echem duchowego świata/ Gadała; ciągle z jego okropności,/ Z tych głębin, gdzie ćma niewidzialnych lata/ Jasnoczerwonych słów, sztyletowości/ Szepcących... brała straszną siłę sztychu/ I tę jak piorun ciskała po cichu. LIV Kto myślał, że mnie więzieniem uciszał/ I goił burze ducha, ten się mylił./ Z ducha mi ciągle szedł grzmot, a Lech słyszał/ I czuł, żem ja go gryzł, do ziemi chylił./ Chociażem wtenczas tylko w sobie dyszał,/ A żadnej mocy ducha nie wysilił;/ Gromadą duchów zarządzałem ciemną/ I te, jak sługi moje, były ze mną. LV O! wy, którzy się nigdy nie spotkacie/ Z prawdziwą twarzą waszego tu stróża!/ Dla których żywot widzialny jest w chacie,/ A Bóg w błękitach próżnych się zanurza;/ Dla was są próżne tych czynów postacie,/ Dla innych... ducha ton i straszna burza,/ Owiewająca moją pieśń żałobną,/ Z twarzy do innych rapsodów podobną. LVI Raz o północy, kiedym dyszał gniewny/ I sądził, że tu jakaś mara biała.../ A tam... kształt jakiś czarny i niepewny.../ Ówdzie zaś gwiazda biegła i spojrzała;/ Ujrzałem lice przecudne królewny,/ Której z rąk blasku różanego strzała/ Przez proch więzienia i przez pajęczyny/ Szła, zamieniwszy jej ręce w rubiny. LVII Splecione do nóg złociste jej włosy/ Wlokły się prawie po głazów zieleni,/ Gdzie zakończone jak dwa złote kłosy,/ Kwiatkami z drogich błyszczących kamieni./ Te kwiatki, rzekłbyś, że dwa żywe Losy/ Twarzą aniołów ze światłych pierścieni/ Patrzą się w górę, uczepione skrycie/ Do nóg idącej falą AmfitrycieAmfitryta (mit. gr.) --- żona Posejdona, wraz z nim sprawowała władzę nad morzami; bogini uosabiająca piękno morza.. LVIII Te kwiaty z żywych klejnotów się jawią/ W pamięci mojej przed rysy innymi./ Reszta mgłą. A mgły moje tak ją krwawią,/ Żem nie spróbował o niej śnić na ziemi;/ Lecz szaty jeden fałd wiecznie mi stawią/ W oczach pamięci duchy... i z białymi/ Nóżkami do mnie te kwiaty idące/ Jak dwa tęczowe na ziemi miesiące. LIX A ja gdzieś w głębi, do granitnej nory/ Schowany, niby kłąb piekielnych duchów/ Wyzwany światłem w ohydne kolory,/ Jak zbiorowisko członków i łańcuchów,/ Skrzydły zjeżony, jak piekielne twory/ (Które my znamy na ziemi z posłuchów,/ Słysząc, że niegdyś rodziła natura/ Smoki w płomienie ubrane i w pióra)... LX Ja, pomny na to, żem tronowi służył,/ A doznał zdrady, choć nie miałem winy,/ Sądząc, że mi się Lech aż krwią zadłużył,/ Dotknięty okiem królewskiej dziewczyny,/ Aż skrzydłam na nią moje brudne wzburzył/ I z piór pokazał oczy, cały siny.../ Z takiem sił moich gniewnych natężeniem,/ Żem ją mógł wzrokiem spalić jak płomieniem. LXI Biedne my duchy! Zawsze z jednej schedyscheda --- całość lub część dziedziczonego majątku./ Brać musim nasze co piękniejsze szaty./ Oto błyszczący kłem smok AndromedyAndromeda (mit. gr.) --- królewna etiopska poświęcona w ofierze dla przebłagania Posejdona zagniewanego na jej matkę (która pyszniła się, że jest piękniejsza od Nereid), została przykuta do skały i pozostawiona na pożarcie Ketosa, potwora morskiego; w ostatniej chwili uratował Andromedę Perseusz, zabijając potwora.!/ Oto ów drugi straszny wąż skrzydlaty!/ Który na słońce idzie w księgach Edy/ I gwiazdy... niebios lazurowych kwiaty.../ Ogonem zbiera, w swe czerwone płuca/ Wchłania... i z ogniem serdecznym wyrzuca. LXII Na nią ja straszny, piekielny i mocny,/ A tem straszniejszy, żem był nieszczęśliwy,/ Wyiskrzył cały oczu blask północny,/ Więcej wtenczas jej niż wolności chciwy./ Jak mi ów czysty duch wtenczas pomocny/ Otworzył wrota? (cichością oliwy/ Do zamilczenia jęków przymuszone)/ Nie wiem, to wszystko poszło w mgły czerwone. LXIII On jednak, ten duch, nie wiedząc, co czyni,/ Jednym niebacznym słowem pchnął mię w górę./ Ona --- ta dziwna na harfach mistrzyni,/ Mająca duchów niebieskich naturę,/ Czytała w jakiejś SybillijnejSybilla (mit. gr.; mit. rzym.) --- wieszczka przepowiadająca przyszłość. skrzyni,/ (Może przed wieki będąca za córę/ Rzymianom), że jej koronę na głowie/ Zerwą na koniach lecący orłowie. LXIV A ten sen dawny tak jasno wyrzucił/ Z drugiego ciała swoje dawne twarze,/ Że ojcu rzekła; a ojciec zasmucił/ Czoła... i miał już przywołać guślarze/ Sny tłumaczące. Gdym ja nagle wrócił ---/ Skrzydlaty orzeł --- i moje husarze/ Przed zamkiem rzędy długimi ustawił/ I sen jak w jasnej błyskawicy zjawił. LXV To mi nieszczęsna powiedziała pani,/ Jakoby sama siebie winującawinować (daw., gw.) --- winić; obarczać winą.,/ Że wtenczas śniła, gdy w skrzydła ubrani/ Spełnialiśmy sen przy blasku miesiąca,/ W ogniu piorunów. Lecz ciemni szatani,/ Których moc jedną mocą ludzi trąca,/ Sprawili, że snu na nią malowidła,/ Na orły spadła rzeź --- a na mnie skrzydła. Pieśń II I Księżyc był pełny i gwiazdy świeczniki/ Świeciły jasno na niebios lazurze,/ W trawach śpiewały skrzeczki i świerszczyki,/ Zamek stał cichy na piaskowej górze:/ Zimno północne i traw zapach dziki,/ I serce smętnie bijące w naturze/ Dwa razy mocniej zagadało do mnie,/ Gdy ona przy mnie... i koń był koło mnie. II Na jednym ręku niosła swe warkocze,/ A drugą północ wskazała odludną./ Na to ja rzekłem: «Na północ nie wkroczę,/ Bo tam jednemu przeciw burzom trudno,/ Lecz w koniu do krwi ostrogi umoczę/ I będę pędził, aż drugą tak cudną/ Jak ty pokażą mi ziemskie narody,/ Choćby królowę ognia albo wody! III Jeśli nie... wrócę jak straszydło krwawe./ A ty pamiętaj, jaki stąd ucieka/ Cień obalony miesiącem na trawę/ Z konia, ze skrzydeł orlich i z człowieka./ Miesiąc mu daje tę straszną postawę,/ Wiatr stąd wypędza, a nieszczęście wścieka,/ A jeśli Pan Bóg go wichrem oszczędzi,/ Może na powrót grom go tu przypędzi». IV To mówiąc, ręką pogroziłem światu,/ A tem wścieklejszy, że sam i bezsilny./ Gwiazdy na polach czystego bławatu/ Oczy otwarte i słuch miały pilny./ Na wschodzie wstęga smętnego szkarłatu/ Świeciła... szarym równinom omylny/ Kształt nadawając, że pod owe zorze/ Tak się zdawały płynące jak morze. V DyjannaDiana (mit. rzym.) --- bogini płodności, przyrody, łowów, księżyca; początkowo czczona w gajach. --- jak liść wierzby --- już zielona,/ Już jako róży liść różano-złota,/ W ognistych się mgieł zanurzała łona,/ Zmienna jak w sercu młodzieńczym tęsknota,/ A jam skrzydlate obrócił ramiona/ Wschodowi, chciwy nowego żywota,/ I uciekałem jak duch z bladą twarzą,/ Więcej przed myślą moją niż przed strażą. VI Obraz świata, HistoriaDzisiaj przez ducha cały świat odkryty,/ Cały wiadomy. Wtedy tajemniczy/ Jak upior złoty, a we krwi umyty,/ Złotem cię dziwu wabił ku zdobyczy,/ A krwią ohydzał wszelki czar zdobyty,/ Krzycząc, jak dziecko przydławione krzyczy,/ Gdyś go ucisnął; a tarczy błyśnieniem/ Takiś wywołał strach jak objawieniem. VII Po ciemnych puszczach, gdziem się błąkał --- gnana/ Wichrami straszna przyszłości orlica!/ Kto mię napotkał, myślał, że szatana!/ Bo wszystko widział wprzód niż moje lica,/ Zbroję i skrzydła, i młot u kolana,/ I dzidę, która gorzała jak świécaświéca --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i./ Między sosnami, samych niebios blisko,/ Miedziane mając ostrze jak ognisko. VIII Na jednym pustym śród sosen smętarzu/ Spotkałem smętne i dzikie Germany.../ O! duchu! dawnej przeszłości malarzu!/ Ty jeszcze widzisz te sosnowe ściany,/ Wozy, ogniska, twarze przy rozżarzu/ I rzymskie z białych piszczeli kurhany;/ A na nich orły wydarte legionom,/ Podobne lampom złotym i koronom. IX Ty jeszcze widzisz i dziś pytasz siebie:/ Kto ci przyczynił głosu i języka?/ Liczni, krzyknąłem, jak gwiazdy na niebie!/ Straszni jak piorun, gdy niebo odmyka!/ Przez was świat wytnę! pod wami pogrzebię!/ Ja, syn popiołów, ojciec mogilnika!/ Urra ha!... Gwiazdę pokazałem białą/ Dnia wschodzącego lasom. Wszystko wstało!... X Wszystko!... Dziesiątki całe groźnych kroci/ Wstały gotowe na rzeź uragannąuraganny --- dzis: huraganowy..../ Wszystko!... Na boku tylko śród paproci/ Białością swoją mnie zadziwił szklanną/ Kształt jakiś śpiący, cudownej dobroci/ I ciszy, zorzą oświecony ranną,/ Zwalony w dzikich trawach, przy strumieniu,/ Posąg... w jutrzenki światłach jak w płomieniu... XI Rzekłem więc: «Czy to jaka jest królowa/ Wyrżniętych ludów? nieskalanej bieli?/ Którą tu smętnie czarujące słowa/ Na fijołkowej uśpiły pościeli?...»/ Wtem barbarzyniecbarbarzyniec --- dziś popr.: barbarzyńca. ją tak ciął, że głowa/ Jak lampa, która ciemność rozweseli,/ Skoczyła... chwilę na błękicie trwając/ Jak gwiazda... potem błysnęła, spadając... XII A ja, zawrzawszy gniewem... i brzeszczota/ Dobywszy... tego barbarzyńca w czoło/ Tnę tak, że jako grenadagrenada --- owoc granatu. się złota/ Rozwalił ów łeb... tu połą... tam połą.../ A ja ów zegar widzący żywota/ Z tajemnicami, żył czerwonych zioło,/ Idące jeszcze wszystkich sprężyn ruchy,/ Porównywałem dwie główporównywałem dwie głów --- dziś popr. składnia: porównywałem dwie głowy. jak dwa duchy. XIII Ledwom uczynił to... nowe mi moce,/ Zapewne statuy zwołane zemszczeniem,/ Przybiegły w pomoc... tak, że chociaż proce/ Cisnęły na mnie za ów mord kamieniem/ Jam był jak piorun, gdy lasy druzgoce/ I napełniłem ten lud przerażeniem,/ A w przerażeniu takim wielkim żarem,/ Że mię ukochał i nazwał --- KiejzaremKiejzar (z łac. i niem.) --- Kajzer, cesarz; władca.. XIV Dziś tam głęboki sen w tej puszczy lata!/ A może jeszcze posąg biały leży!/ A może jaka nadistrowa chata/ Mówi powiastkę moją... i nie wierzy!.../ Ani wie, jako na zniszczenie świata/ Posąg zemszczony przysłał mi rycerzy?/ I obaczywszy mnie jak burzę ciemną.../ Duchy gwiażdżące zawiesił nade mną. XV Nie wiedzą ludzie, przez jakie ja tony,/ Przez jakie czyny, przez jakie męczarnie/ Zebrałem owe duchów miliony?/ Które, gdy wezwę, to mię strach ogarnie!/ Bo ze słońc różnych są i z różnej strony.../ Jako girlandy w chmurach i latarnie/ Pokazują się, kiedy sam nie zdołam/ Czynić, a one na pomoc przywołam. XVI Z barbarzyńcami... sam... na uroczyskach.../ Człowiek... Duch... pilnie uważałem cuda,/ Które się jawią przy ludów kołyskach,/ A nikną, gdy się szczep na drzewie uda;/ Lecz zaszczepienie przy piorunnych błyskach/ Odbyte, a strach w powietrzu i nuda,/ Które panują takim chwilom świata,/ Trwożą... jak pianie kurów u Piłata... XVII Zda się, że ciągle ptaki ranne pieją.../ A pianie smutne jest jak krzyk dzieciny;/ Przedrannym strachem niebiosa ciemnieją,/ Więcej wychodzi gwiazd na błękit siny.../ Ludzie przy ogniach miast swe ręce grzeją/ I przerażeni cichością godziny/ Gotowi zaprzeć się bożego ducha,/ Obzierająobzierać się --- oglądać się. się jak zbójcezbójce --- dziś popr. forma: zbójcy. --- czy słucha? XVIII Jam to czuł, mimo że krew moja biła/ Jak piorun w żyły, że hełm od niej dzwonił;/ Kita się ogniem czerwonym paliła,/ A młot skry takie jak miesiące ronił;/ Koń gadał... dzida rosła... szabla żyła.../ Wiatry dawały rady... obłok bronił.../ O złym dniu wrzaski ostrzegały krucze.../ O dobrym złote żurawiane klucze. XIX Przez wszystkie władze ziemskie ostrzegany/ Wpadłem na ziemię moję nieszczęśliwą;/ Lech nie żył, a lud jego zabijany/ W królewnę patrzał jako w gwiazdę żywą.../ Ona też pancerz złoty, malowany/ Kwiaty różnymi jak słoneczne dziwo,/ Pokazywała w strasznych walk kurzawie/ Podobna białej Anhelicy --- sławie. XX Koło niej ciągły tabor z żywych ludzi,/ Zbrój czarnych, mieczów, tarcz, nad nią sztandary./ Ilekroć wieczór mgłami się zabrudzi,/ To jako ptaki nocne albo mary/ Wstają po bagnach Wenedy i Czudzi,/ Żółte Połowce, nadmorskie Tatary/ I w twarze nasze strzał tysiącem brzęczą:/ A nic, gdy biją... straszniejsi, gdy jęczą. XXI Jeszcze pamiętam ten wrzask i to wycie/ Różnych narodów i różnych języków.../ Gdy te Ludyszcza przy Wisły korycie/ Przyparłem do fal falą moich szyków./ Aż mi o jasnym wyprawili świcie/ Najstarszych z wojska swego tysiączników,/ Prosząc o pokój i o ziemi bryłę/ Taką, że ledwo dla nich --- na mogiłę. XXII Ja wtedy, pod lwią skórą rudozłotą/ Siedząc na prostej powózce Germanów,/ Rzekłem: «Niech pierwej dziewczęta rozplotą/ Warkocze... córki najpierwszych Supanów,/ Niech sama Wanda płaczem i tęsknotą/ Zmiękczona przyjdzie nam do roztruchanówroztruchan --- kielich./ Nalewać wina... Niech ją złotowłosą/ Germany moje na tarczach podniosą. XXIII A gdy przez ludy dzikie okrzykniona/ Królową, z tarczy mosiężnej księżyca/ Zaśpiewa nam pieśń na nowe plemiona!/ I nasze dzikie dusze pozachwyca!/ Ja wtenczas drżące otworzę ramiona,/ Aby zleciała w nie jak gołębica/ I wyprosiła usty różanymi:/ Co chce?! niebiosa całe --- i pół ziemi...?!» XXIV Z tem stary Swityn i Czerczak posłowie/ Odeszli. A mnie jej postać, wprzód senna,/ Zaczęła jaśnieć jako słońce w głowie/ I coraz bardziej jawić się płomienna./ Więc potem, kiedy ległem na wezgłowie,/ Cała mi w oczach ognista Gehenna/ Błysnęła ciągle piorunami pruta,/ Ciemna, czerwona parami jak huta. XXV Na piersiach darłem skórzane odzienie,/ Ale do łoża byłem jak przykuty./ Wtem ona weszła w te straszne płomienie/ Jak duch tęczami różnymi osnuty,/ Nad nią niby z gwiazd grających pierścienie/ Wiązały jedną pieśń na różne nuty.../ Dzwoniące, cudne! jakieś gwiazdy śliczne!/ Niby powietrzne narzędzia muzyczne. XXVI Słysząc te głosy, z którymi dziewczyna/ Szła na mnie, z ciała mego wyleciałem./ A ona w ogniu czerwona i sina,/ Obracająca powietrznym chorałem/ Jako skrzydłami powietrznego młyna/ Kręcąc... przywiodła duch, że włosy rwałem/ Przez wszystkie jęki i tony, i zmiany/ Idący za nią w toń jak zwariowany. XXVII Jeszcze noc była, a ja hełm na głowę/ Włożywszy, wsiadłem na koń, pędzę cwałem./ Pamiętam szare powietrze perłowe/ I zamek, wieży sterczący kawałem/ Nad Wisłą, gdzie lud tę swoję królowę/ Otoczył ludzkim i ceglanym wałem./ Tam przyleciawszy, w róg mosiężny dzwonię,/ Grzmię, aż mi wszystkie oderżały konie. XXVIII Wychodzi siwy Swityn Wojewoda,/ Ze snu czerwone przeciera źrenice./ «Idź» --- rzekłem --- «bo mi słów wczorajszych szkoda,/ Zanadto ostre pokazałem lice;/ Niech mi królowa wasza, jasna, młoda/ Naleje czary, podniesie przyłbicę,/ A może łatwo ten rozkaz wykona:/ Pieśń mi zaśpiewać, paść w moje ramiona». XXIX Nic nie rzekł Swityn, lecz mię brzegiem wody/ Prowadził, kędy stał tłum ludu mały./ Rybacy srebrne trzymali niewodyniewód --- rodzaj sieci do połowu ryb.;/ Kilka świec (choć już ranek błyszczał biały)/ Nieśli kapłani, z lutniami Rapsody/ Siedli na zrębie jednej małej skały/ Pod bladą wierzbą, mgłą ranną okryci./ Na wzgórzach w zmroku zapalano wici. XXX Na łące dziewy i panny służebne/ Ujrzałem tam i ów się krzątające./ Te niosły kwiaty, kadzielnice srebrne,/ Dyjadematów złotych półmiesiące;/ Inne bławatki do wieńca potrzebne/ Zbierały w trawach, kolorów tysiące/ Rzucając w srebrne powietrze, w mgły szare,/ Niby wiślanym duchom na ofiarę. XXXI Dawny świat! Obraz dawny wywoływam!/ Lecz ileż razy różaność przedwschodnia/ I kwiaty, które mgłą okryte zrywam./ I leśne ptaszki budzące się do dnia,/ I tęcze, których do myśli używam,/ Gdy się zapali mój duch jak pochodnia/ Przypominały obraz on tak rzewny!.../ Ubranie martwej na łąkach królewny. XXXII KsiężycJak miesiącmiesiąc (daw.) --- księżyc. była, kiedy z niego zetrze/ Pierwszą pozłotę słońce w dzień jesieni,/ A on się topi w błękitne powietrze/ I lekko swego czoła zarumieni,/ I nad girlandą lasów, gdzie na wietrze/ Drżą liście złote przy liściach z płomieni,/ Pełny, okrągły, blady się przemienia/ W mgłę... jak cudowna twarz srebrnego cienia... XXXIII TrupTaka jej bladość! nieco ku błękitom/ Nachylona już zgonu okropnością,/ Takie ust perły! Wisły Amfitrytom/ Z upiorną niby odśmiechnione złością./ Zresztą, spokojnie się onym kobietom/ Dawała stroić modrzewiów ciemnością./ Koroną złotą, wieńcami z bursztynu ---/ A strach powiększał trupa w oczach gminu... XXXIV A cóż dopiero! gdy ja groźne lice/ Odkryłem, z hełmu spojrzałem surowo/ I połamawszy miecza, w błyskawicę/ Cisnąłem jego kawałki nad głową;/ Nade mną ducha mrok i złote świéceświéce --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i./ Miecza nad kitą moją purpurową/ Jak zawierucha olimpijska, wstały ---/ Mój duch na hełmie stanął... w ogniach cały. XXXV Krzyk pierwszy, który z ust wyszedł zwierzęcy,/ Już niepodobny krzykowi człowieka,/ Zbudził Germanów całe sto tysięcy:/ I szli jak morze huczące z daleka./ Stos wystawiłem okropny, książęcy!/ Taki wysoki, że wiślana rzeka/ Na bladych trupów zatrzymana murze/ Stanęła --- cała jak upior w purpurze. XXXVI Lecz pierwej nim ją oddałem płomieniom,/ O! ileż strasznych słyszała lamentów!/ «O! włosy! nie dam ja waszym pierścieniom/ W ogniu z wiślanych oschnąć dyjamentów!/ Każę podziemnym zamienić się cieniom/ W gmachy filarów pełne i zakrętów,/ W alabastrowej cię położę trumnie,/ Każę strzec wieków śpiewaczce --- kolumnie. XXXVII Zbalsamowaną, wiecznym zdjętą spaniem/ Cicho na białych atłasach położę;/ Sam przyjdę, jak lew legnę, i wzdychaniem/ Śmiertelnem twój sen spokojny zatrwożę./ Więc może wstaniesz? i pocałowaniem/ Dasz mi ocknienia światłości i zorze?/ I słuch mi weźmiesz w tych podziemnych cieniach/ Coś czytająca wiecznie na kamieniach? XXXVIII W kraju bez słońca, bez gwiazd i księżyca,/ Gdzie wiecznie smętno, posępnie i głucho;/ Ja, rycerz, jako śpiąca nawałnica/ Z otwartą, szklanną źrenicą i suchą;/ A ty, jak moja smętna czytelnica,/ Perła po perle ton lejąca w ucho,/ Taka wyrazów i pieśni mistrzyni,/ Że pieśń z tysiąca lat... chwilę... uczyni!» XXXIX Tom rzekł, pośmiertne przeczuwając rzeczy/ I głosy. I znów zajęty pożarem,/ Chciałem ją złożyć na gwiaździcach z mieczy,/ Upoić krwawym rycerskim sztandarem!/ I z onej ziemi, gdzie ciało kaleczy/ Słońce niewczesnym i nieludzkim skwarem,/ Uciec w Islandów wyspę zamrożoną,/ Ogniami siedmiu wulkanów czerwoną. XL «Tam ją» --- krzyczałem --- «gdzieś na lodowiskach/ Złożę jako kwiat ujęty w krysztale!/ I przy wulkanów rubinowych błyskach/ Opłomienioną posadzę na skale,/ A sam z dzikimi orły na urwiskach/ Dzikszy niż burze! straszniejszy niż fale!/ Gdy góry będą swoje ognie zionąć,/ Mrozom się dam zgryźć! i ogniom pochłonąć!» XLI Tak mój duch w kształty się piramidalne/ Wyrzucał, dawną tryskając naturą;/ Tak nowe ciała łańcuchy fatalne/ Targał i piorun zawsze miał pod chmurą./ Potem więc rokiroki --- coroczne sądy. się zabrały walne/ I mnie okryły Lechową purpurą./ Lud cały strachem ohydnie znikczemniał./ Jam siadł na tronie, zmroczył się i ściemniał. XLII Zbrodnia, Prawo, BógI któż by to śmiał w księgi ludzkie włożyć/ Dla sławy marnej, a nie dla spowiedzi?/ Postanowiłem niebiosa zatrwożyć,/ Uderzyć w niebo tak jak w tarczę z miedzi,/ Zbrodniami przedrzeć błękit i otworzyć,/ I kolumnami praw, na których siedzi/ Anioł żywota, zatrząść tak z posady,/ Aż się pokaże Bóg w niebiosach --- blady. XLIII A nie Bóg nad tą żywota fortecą/ Zgwałconą twarzy pokaże, to przecie/ Komety złote na niebie przylecą/ I bliżej oblicz ukażą na świecie,/ Nad zamkiem swoje ogony zaniecą/ Jak widma, jedno, i drugie, i trzecie.../ Jeśli nie zlęknę się, a krew mię splami.../ Kto wie!?... jak słońca przyjdą tysiącami! XLIV Niebiosa pełne widziadeł i twarzy/ Słonecznych! może z krwawymi oczyma!/ A tu koło mnie powietrze cmentarzy/ I ciągła burza, wiatr, ognie i zima,/ Wichry skrwawione, głos trupów z kościarzy,/ Słońce poblednie, księżyc się zatrzyma,/ Gwiazda zajęczy jaka lub zaszczeka?/ Wszystko pokaże, że dba o człowieka!... XLV «Jeśli nie» --- rzekłem --- «jeśli z tym motłochem/ Postąpię sobie jak król zwariowany?/ A żywot jak wąż schowa się pod lochem,/ Jak gdyby nie czuł w sobie żadnej rany?/ To ludzie są proch! i ja jestem prochem/ Na jeden tu dzień jak miecz ukowanyukowany --- ukuty, wykuty.!/ A tem straszniejszy, że go własne siły/ Nie duchów ręce z ziemi wyrzuciły». XLVI Zaledwie ta myśl poczęła się we mnie,/ Wzrok zaraz wydał ją jasny i suchy,/ Wchodzący w myśli ludzkie potajemnie,/ Aby tam widział w kościach, czy są duchy?/ Więc naprzód Czerczak u nóg mi nikczemnie/ Proszący o łeb, pod katów obuchy/ Poszedł, a za nim jacyś dwaj prorocy,/ Których dziś krwawe łby widuję w nocy. XLVII Za wojewodą cały dwór i sługi/ Posłałem niby z nim będące w zmowach./ I z wież patrzałem na ten łańcuch długi/ Idących na śmierć z świecami w okowach./ A niebios! niebios błękitne framugi,/ Jakby o zdjętych nie wiedziały głowach,/ Patrzały na to ciche, obojętne!/ Mnie się wszelako zdawało, że smętne! XLVIII Ogromny szereg tych wymordowanych/ Poszedł. Myślałem, że duchy zobaczę/ Gdzieś do łabędzi podobne rumianych,/ Od których jęczy powietrze i płacze;/ Albo, że ze ścian ogniem zapisanych/ Wyjdą pająki z ognia... straszne tkacze!/ Na ściennych ogniach się swych zakołyszą/ I wyrok jakiś ognisty napiszą! XLIX Myślałem, że me noce niespokojne,/ A dnie, jak noce bez gwiazd, będą czarne,/ W ciemnościach jęki albo chrzęsty zbrojne,/ Tchnienia na czoło chłodne albo parne! ---/ I nic!... ten straszny duch, któremu wojnę/ Wydałem, dziecko zostawił bezkarne;/ A ja podniosłem pierś dumną i twardą,/ Gotów do końca walczyć z bożą wzgardą. L Przez dawne oczy widzę to ohydne/ Pierwszego ducha dzieło z czasów onych,/ Gdy stepy całe dziś w mogiłach widne/ Wzięły u ludu nazwisko Czerwonych.../ Wtenczas ujrzano mię, że w ciele brzydnę/ I biorę postać duchów utrapionych./ Ludzie myśleli, że mi gniją trzewa,/ A jam był senny jak wąż, gdy poziewa. LI Czasami z góry na kolec blaszany/ Wieżycy wstąpię i tak jako owce/ Najpierwsze państwa Karacze, Supany/ Każę prowadzić przez różne manowce./ Tam je kładziono w skrwawione kurhany,/ Na stos znoszono chwast, czarne jałowce./ A ja, bywało, z góry jak sęp dziki/ Widzę te w ogniach ruchome mrówniki. LII Dziesięć czasami gwiazd i słońc czerwono/ Zagore... dziesięć wrzasków razem słyszę;/ I nie podnosi mi się duchem łono,/ Ani się serce strachem zakołysze.../ Jako Lucyfer z błyskotną koroną/ Stoję... a zbrodni mojej towarzysze/ Na większą niż te wszystkie okropności/ Patrzą --- na mą twarz śmiertelnej bladości. LIII Dziwią się wszyscy, że jak pies nie szczekam,/ Jak lew nie ryczę, jak człowiek nie zgrzytam;/ Nie wiedzą, że ja, duch natchniętynatchnięty --- dziś popr.: natchniony., czekam/ Gwiazd, deszczów krwawych; i znów za miecz chwytam,/ I znowu cały świat na siebie wściekam!/ I znów się niebios zamroczonych pytam:/ Czy mieczem, który w łono ludzkie wrażam,/ Którą tam władzę niebieską przerażam? LIV Co tylko mocy ma ten mózg napięty,/ Tom ja na męki wynalazek użył./ Stosy, na Wiśle spękane okręty,/ Kołowrót, który ciał długość przedłużył.../ Wszystko w męczeństwie ten kraj niepojęty/ Swą cierpliwością wytrzymał i zużył!/ A niebo wszystko to cierpliwie zniosło,/ Póki kruszyłem duchom łódź i wiosło... LV Poszedłem dalej... i w męki wyborze/ Już nic nie mogąc straszniejszego stworzyć,/ Zacząłem łamać większe prawa boże,/ Myśląc naturę samą upokorzyć./ Matkę mi z lasu stawiono na dworze.../ A ja zamiast się u nóg jej położyć,/ U tej w łachmanach podartej orlicy,/ Ciała użyłem za knot smolnej świecyświécy --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i.... LVI Rzekłem ludowi, że mnie czarowała,/ Że serce jadła, że żony mi truła./ Z włosem palącym się jak ptak latała/ I zgasła. Duch, CiałoWtenczas twarz mi się popsuła/ I pokazała zielonością ciała,/ Że się duchowi memu szata pruła;/ On jednak w ciele nie wiedział o sobie,/ W letargu niby i w czarnej chorobie. LVII Raz tylko byłem tak na niebie śmiały,/ Że się przejrzałem, w tarczy patrząc lice./ A byłem cały jako trup sczerniały,/ Który stoletnią miał w ziemi trumnicę,/ A już robaki z niej pouciekały,/ Bojąc się oczu jasnych jak gromnice;/ I czerwonymi przerażone łzami/ Trupa... i kości spróchniałych ogniami. LVIII Lecz co dziwniejsza, że tak próchniejący!/ Taki upadły! i taki zużyty!/ Czasem się czułem jak anioł gorący,/ Gotów ukochać świat i nieść w błękity/ Tę ziemię jako anioł wzlatujący/ Z pieśnią... co była jako szklanne zgrzyty/ Harmonik i szła w ton coraz boleśniéjboleśniéj --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i.,/ Aż upadała w śmiech, w szaleństwo pieśni!... LIX Gdy mię, bywało, taki czar omami/ A stoję, ręce wyłamawszy z ramion,/ Choć tylko piana toczy się ze łzami,/ A usta milczą, to mój duch omamionomamion --- skrócone od: omamiony.,/ Wszystkimi zda się kręci księżycami,/ A gwiazdy na kształt muzykalnych znamion/ Chwyta i w głosach tu ziemskich wyraża:/ Tworząc już nie Pieśń Sen, lecz Pieśń Mocarza. LX Jeden był tylko przy mnie giermek mały,/ Jeden był tylko i ta pieśń go struła./ Głosy okropne w niego wlatywały,/ Kości roztrzęsły... pierś mu się popsuła./ Chodził i przez sen gadał, i drżał cały,/ Jak instrumentu cedrowa szkatuła,/ Którą muzykant napełnił przelotem/ Tonów... i zamknął napełnioną grzmotem. LXI A tymczasem mię wielki Pan niebieski/ Ubierał w grozę i w powagę strachu./ A strach był jakiś ciemny i królewski,/ Który napełnił wszystkie kąty gmachu./ Pod stopą moją suche komnat deski/ Grzmiały jak trumny. O komnat zapachu/ Gadał po wioskach z trwogą lud ciekawy,/ Że był zaduszny, tajemny i krwawy. LXII Na świecie o mnie śniono. Śród czeladzi/ W podziemnych kuchniach gadano, żem blady/ Jak miesiąc, gdy się przejrzy w krwawej kadzi,/ W której pływają gniazdem wężo-gady;/ Że gwiazda złota jakaś mię prowadzi/ (Purpurowe tu tłoczącego ślady)/ W ciemny kraj, gdzie się wszelka dusza wściekła,/ Na króla duchów czerwonych --- do piekła. LXIII A co dziwniejsza, że mię ukochano/ Za siłę i za strach, i za męczarnie./ Gdym wyszedł... lud giął przede mną kolano,/ Lud owiec, który się k'pasterzom garnie!/ Przed twarzą moją straszliwą klękano,/ Widząc dwa skrzydła hełmu jak latarnie!/ I między nimi w środku zawieszoną/ Tę twarz, jak lampę trupią i zieloną. LXIV W powiekach rubin i błysk dziwny gore;/ Powieki nożem zdają się rozcięte;/ A przez czerwoną rubinową korę/ Patrzy duch, widmo przeszłości przeklęte!/ Przez jakież, Panie! męki i pokorę,/ Przez jakież później ciała z krzyża zdjęte/ Musiałem ścierać strach z mojego czoła?/ Z oczu wydzierać ciemną skrę anioła? LXV Żem wyzwał słońca Twoje i księżyce,/ I meteorów ogniska, i burze,/ I przeciw gniewom Twoim niósł przyłbicę,/ I chciał zobaczyć, sługa, komu służę?/ Żem chciał zobaczyć, Panie! Twoje lice,/ Cztery pioruny Twoje, świata stróże.../ Wszystkie potęgi Twoje o świat drżące,/ I wszystkie słońca, i wszystkie miesiące. LXVI Tyś mną pogardził, Panie! i ominął,/ I do straszliwej śmierci doprowadził./ Swityn żył jeszcze. Starzec sławą słynął,/ Bił wrogi moje, winy moje gładził,/ Granicę mego królestwa rozwinął,/ Na dwu srebrzystych morzach mię posadził;/ Stary, a miecza do pochwy nie chował./ Jam go jak ojca kochał --- i szanował... LXVII Pamiętam, biła północna godzina,/ I konstelacja Łabędź, jak krzyż złoty/ Nad wieżą, gdziem był, leciała jedyna,/ Sufitów próżnych lampa śród ciemnoty;/ Wtem myśl ohydna o śmierci Swityna/ W serdeczne moje wstąpiła zgryzoty/ Z taką potęgą, żem wnet ku niej dłoni/ Podał, jak dziecko uśmiechnął się do niéjniéj --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i.... LXVIII Potem ją chciałem zmazać, ale ona/ Już jako pani mego serca była./ «Sprobuj» --- wołała --- «jeżeli ten skona./ A żadna zorza by nie zaświeciła?/ A żadna gwiazda z tych gwiazd przerażona/ Nie przyleciała? krwi się nie napiła?/ To wtenczas będziesz spokojny o ducha:/ Ziemia proch! człek z niej jak wulkan wybucha. LXIX Płomieniom wolno chodzić po dolinach/ I błyskawicom wolno bić w cnotliwe./ Za myślą twoją idź, nie myśl o czynach!/ Próbuj, czy niebo martwe jest czy żywe?»/ Tak mi ktoś szeptał. Gdyby w stu Switynach/ Stu ojców moich własnych głowy siwe/ Patrzały na mnie z grobu jego wzrokiem,/ Nie byłbym cofnął się przed krwi potokiem. LXX Wysłałem katy; lecz myśl, gdy się kwieci,/ W coraz straszniejsze rozwija się drzewo./ Posłałem drugie... dwór, żonę i dzieci/ Wyciąć. Był ciemny dzień i grad z ulewą./ Czasami słońce ponuro zaświeci,/ I gradem złotym jak zwichrzoną plewą/ O pancerz chłośnie i z kitą się zetrze,/ Bom stał, czekając tych katów --- na wietrze. LXXI U progu mego żebractwo się szare/ Skupiło. Patrzą... król na progu stoi./ Przez deszczu struny widzą jakąś marę/ Jęczącą gradem bijącym po zbroi./ Wtem wyszło do mnie suche widmo stare ---/ Żebrak... i blisko stanąwszy podwoi,/ Jak posąg, który wiecznym być zaczyna,/ Skościał... i podał mi list od Swityna... Pieśń III I Na dworach wówczas nasze wojewody/ Trzymali sobie nadwornych gęślarzy,/ Ci byli jako rycerstwa rapsodyrapsody --- dziś popr. forma: rapsodowie.,/ Zazwyczaj mądrzy, ślepi już i starzy./ Jako pancerze srebrne, długie brody/ Na piersiach mieli, a słoneczność w twarzy./ Liry nosili małe, ale sławne,/ W koral lub w srebro, lub w bursztyn oprawne. II W ręku trzymali niby pastorały/ Długie, wierzbowe, ostrugane kije./ Tymi --- bywało --- chłopczyków chorały/ Pędzą... i wiodą takt przez harmonije;/ A kiedy w górę kij podniosą biały.../ Wtenczas z chóralnej pieśni piorun bije,/ A kiedy spuszczą na dół berło dziada,/ To na kolana pieśń jak anioł spada. III O takim kiju, z lireczką u pasa/ Stał stary rapsod Swityna u proga./ Na płaszczu, pomnę, była różna krasa/ I łaty różne; zda się, że płaszcz z Boga,/ Na którym zorza w błękitach dogasa/ I różne światła płoną... Jego noga/ Bosa dziś świeci przed mymi oczyma,/ W obwiązkach, srebrna, jak muszla pielgrzyma. IV Tak z wystawioną naprzód nogą bosą/ Podróżny żuraw, na białym kosturze/ Oparty, z twarzą jasną, srebrno-włosą,/ Stał w płaszczu starym, jak w błękitnej chmurze/ I list podawał... Iryda za kosą/ Wlokąca tęczę, gwiaździce i róże,/ Nie jest mi piękną tak... gdy z niebios spada.../ Jak to wspomnienie dawne --- tego dziada! V O! złote serce śpiewaka i sługi/ Tak po męczeńsku cierpiące dla pana!/ Miej grób! którego nie rozorzą pługi,/ Do zaklętego podobny kurhana;/ Wiecznie tu wstawaj w pieśni! i wiek długi/ (Aż znowu ta pieśń będzie zapomniana)/ Przykładem ludzi do miłości znęcaj!/ Śpiewaj! --- a liry też czasem pokręcaj! VI Niech mi przypomni czary tobie znane/ I słowa dobre na serc otwieranie,/ Porządne, ważne i uszykowane/ Rzędem jak dźwięku anioły w organie;/ A przebacz mi już tę okropną ranę/ I to straszliwe nóg przyćwiekowanie,/ Które odjęło (to coć najboleśniej!)/ Twój najpiękniejszy czar --- wędrowność pieśni! VII On mi podawał list.... a ja na nodze/ Jego oparłem miecz żelazny, krzywy/ I czułem, że mu między kości wchodzę:/ A on stał --- jak Bóg wielki --- bo cierpliwy!/ Mieczem przygwożdżon w kamiennej podłodze,/ Którą czerwienił krwawy koral żywy.../ Stał... obwinięty ów żebrak w błękicie.../ I tak się na mnie patrzył jak na dziéciędziécię --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i.. VIII A ja, nie zdjąwszy miecza z jego rany,/ Owszem, głębiej go zapędzając w koście,/ List, Słowo, PogardaCzytałem słowa, które jak szatany/ Paliły mi mózg i gryzły wnętrznoście./ Ten list! na sercu moim zapisany,/ Nad wszystkie ducha mego okropnoście/ Głębiej swe straszne zarzuty wykowałwykować --- wykuć.!/ Bo mną ten człowiek gardził --- choć miłował... IX Kacie ojczyzny mojej! i tyranie!/ Mój królu wczora! (pisał Swityn stary)/ Na dobrowolne poszedłem wygnanie,/ Abyś przez mój zgon nie dopełnił miary.../ Ty mię wyganiasz? A ja, o mój Panie!/ Żołnierzy wszystkich serca i sztandary/ Zostawiam tobie, sam znikam bez wieści.../ Sam nic nie biorę z sobą --- prócz boleści... X A byłbym chętnie dał głowę strudzoną/ Pod miecz twój; chętnie w ręce twoje złożył/ Tę głowę ściętą, ale uśmiechnioną,/ Której Bóg nigdy śmiercią nie zatrwożył,/ Gdybyś ty jeszcze miał człowieka łono/ I nad kościami ludzi się nie srożył,/ Gardząc miłości ostatnim spojrzeniem,/ Mszcząc się nad kością jak pies nad kamieniem. XI Aniołowie mię dziś ostrzegli złoci/ We śnie... Twój sam duch stanął pod kotarą,/ Tak jak pochodnia świecąca w wilgoci,/ Cały oświeconoświecon --- skrócone od: oświecony. ogniami i parą./ Tyś mię sam ostrzegł!... a to nie z dobroci,/ Ale żeś taką dziś stał się poczwarą,/ Że słychać ciebie... i czuć... choć z daleka.../ Kiedy pomyślisz... o śmierci człowieka... XII Duch litośniejszy twój jest ci za szpiega:/ On najprzód zgniłe twe serce wypyta,/ A potem chodzi i ludzi ostrzega,/ Gdy twoje ciało śpi... a ząb twój zgrzyta./ Duch twój wychodzi i po kraju biega/ I targa włosy... jęczy jak kobiétakobiéta --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak i..../ Ty zmordowany jego lamentami/ Wstajesz, nie wiedząc, żeś płakał nad nami... XIII Jakiś cię anioł okropny odmienił/ I przysłał dzieło wypełniać straszliwe,/ Lud rozhartował... a ciebie skamienił/ I kazał ludy orać jako niwę.../ Abyś co?... wiatry wiejące spłomienił/ Duchami, które wyszły z ciał... a żywe/ Wkrótce w anielskiej zjawią się ozdobie.../ Jak wiatr na ciebie! --- i przeciwko tobie!... XIV Miej więc dzień jeszcze ten jeden w zarządzie/ Siłę, która jest w mieczu i toporze.../ Ja ciebie czekam na ostatnim sądzie/ Z tym listem... który w mogiłę położę!/ Czekam za światem ciebie! na wylądzie,/ Brzegu, o który grzmi ogniste morze/ Krwią twoją jasne i zafarbowane!/ Czekam!... z tym listem przeciw Tobie stanę!... XV Tu ci nie błyśnie więcej moje lice,/ Choć niedaleko lecę... żuraw szary./ Pobytu mego mają tajemnicę/ Ja tylko, mój koń i mój rapsod stary./ Prędzej byś zgonił letnią błyskawicę/ Niż mego konia... Człowieka zaś wiary/ (Jeśli cię starość i pieśń pełna wdzięku/ Nie skruszą) spróbuj królu, masz go w ręku! XVI Taki był straszny starego Swityna/ List... ja w nim groźbę jęczącą słyszałem/ I opór ducha, który się zaczyna/ Od jęku tylko... a staje się ciałem./ Więc jak skrzydlata skoczyłem gadzina/ Z całą wściekłością! z całym ducha szałem!/ Choćby królestwo całe przyszło ruszyć!/ Wszystko!... a złamać harfiarza --- lub skruszyć! XVII Stary był... pomnę... Zorian się nazywał./ Gdy go palono, cichszy od owieczki,/ Na lirze sobie czasami podgrywał/ I szedł przez ogień z uśmiechem piosneczki./ Ani klątw rzucał --- ani wydobywał/ Głosu wielkiego z maleńkiej lireczki:/ Głaskał ją tylko (wyjaśniwszy lice)/ Niby zlęknioną, białą gołębicę. XVIII Zdawał się mówić i twarzą, i ręką,/ Jakby nad brzegiem szemrzącego zdroja:/ «Nie bój się, liro! bo śmierć nie jest męką!/ Ani się lękaj cielesnego zboja!.../ Nie bój się, moja maleńka lirenko,/ Nie bój się, siostro! nie bój, córko moja!.../ A na toż by to nasza mądrość była,/ Gdyby przed śmiercią skonać nie uczyła? XIX Przyjmowano cię po domach i chatach,/ Pókiś ty ze mną była wędrownicą./ Bądźże dziś wdzięczna... a nie płacz przy katach,/ Bo się ucieszą i ton twój pochwycą./ Czekaj... wstaniemy oboje po latach,/ Gdy błysną łuki z tęcz nad okolicą!.../ Wstaniemy razem z wielką jaką zgrają/ Harfiarzy, co jak anioły śpiewają! XX Czekajże, liro!... śpij!... Błogosławiona/ Ta błyskawica jasna i rumiana!»/ Tu wzięty w złote, ogniste ramiona/ Zniknął... A mój duch uczuł wtenczas Pana./ Czeluść okropna mych ust otworzona,/ Suchość i jakaś pożarność gardlana.../ Pierś, która wiatru w się więcej nie bierze,/ Ostrzegły... że już do piekła należę... XXI Dysząc, na konia siadłem... od popiołów,/ Które pożarły pieśń, obsypan... w szale./ A tłum siepaczy, jakby archaniołów,/ Ubrany w złoto, w bursztyn, w miedź i w stale,/ W skrzydła... w moc wielką tortur gwoździ, kołów/ Zaopatrzony.... za mną w Wisły fale/ Rzucił się, gotów mordować do końca,/ Wszyscy na koniach jaśniejszych od słońca. XXII Ja przodem. --- W czerep czarny, ołowiany/ Ukrywszy głowę moją jak w kapturze,/ (Bom w sobie uczuł wstyd nieopisany,/ Twarz mieć jak gryszpan, wzrok jak ogień w chmurze),/ Przypadłem w zamek jeden nadwiślany,/ Który zastałem cały już w purpurze.../ Że trupy swoje wyrzezane chował./ Duch mój przede mną tam był --- i mordował. XXIII I przestraszyłem się --- bo mi z pamięci/ Wczora wydane rozkazy wypadły./ Katowie stali wszyscy trwogą zdjęci,/ Stali bladymi przede mną widziadływidziadły --- dziś popr. forma (N.lm): widziadłami.;/ Jam wrzeszczał: «Kto tu prędzej niż me chęci,/ Niż myśli moje? kto srożej zajadły/ Na krew Swityna niż ja wpadł w pokoje?/ Kto tu wypełnił jak Bóg --- myśli moje? XXIV Duchowi memu to przypisać muszę,/ Bo ziemia nie ma takich rozbójników!/ Zmiękczyłyby ich te dzieciątek dusze,/ Ta wyspa pełna wierzb, olch i słowików;/ Te sionki z cedru... które głosem ruszę.../ A one pełne ech, jęków i krzyków/ Swityna głosem brzmią na każdem piętrze/ Jakby starego instrumentu wnętrze. XXV Ja jeden... który do szaleństwa skłonność/ Mam... wpadłem tutaj o jutrzenki świtach;/ Ani sal cisza, ani belek wonność,/ Ani pieśń rodu śpiewana w sufitach,/ Ani mię zemsty nieudolnej płonność,/ Ani szatan tu, ani Bóg w błękitach/ Nie zatrzymali... Nic nie ma na niebie!/ Ja sam jak Pan Bóg będę sądził siebie!» XXVI To mówiąc kostur wraziłem okuty/ W ścianę i rzekłem do moich oprawców:/ Tę noc na ucztę, jutro dzień pokuty/ Dla mnie i dla was --- zbrodni wykonawców.../ Tu zamek cały błysnął na kształt huty/ Ognisk czerwienią... A ja tych bladawców/ Zbrodniami bladych otoczony wieńcem/ Siadłem --- trup jasny pijaka rumieńcem. XXVII I ucztowaliśmy w zamku wygodnie./ Swityna własne nam służyły misy,/ Stągwie, kobierce, czary i pochodnie,/ I krwią cuchnące wonnych ław cyprysy./ Czary nam do rąk podawały zbrodnie.../ Widma... w płaszczach z krwi, z zielonymi rysy,/ Stojące z boku upiory czerwone,/ Wyraźne... a gdyś spojrzał wprost --- zniknione. XXVIII A wtem przyleciał giermek zadyszany/ I te wyrazy z ust wyrzucił skoreskory --- szybki.:/ «Panie! Ogromny znak jest ukazany!/ Na niebie miotła płomienista gore».../ Jam zbladł: i kostur wyrwawszy ze ściany/ (Sądząc, że widzę ducha albo zmorę,/ Która mi wróżbę nieszczęśliwą szczeka),/ Na wskroś przeszyłem w pierś tego człowieka. XXIX A sam wybiegłem na ganek odkryty,/ Z którego widok szedł po okolicy,/ Na drżące wielą gwiazdamiwielą gwiazdami --- dziś: wieloma gwiazdami. błękity,/ Poddane jednej, ogromnej gwiaździcy.../ Ta jako wielki miecz z pochew dobyty/ Karbunkułkarbunkuł (daw.) --- kamień szlachetny, rubin lub granat. miała czerwony w głowicy;/ A ten się błyskał i mienił na zarzy/ Jak oko w ducha niewidzialnej twarzy. XXX Wtenczas... w tej gwieździe oczyma usiadłem/ I mocowałem się z nią jak z szatanem:/ Truciznami ją serdecznymi jadłem,/ Trawiłem jadów duchowych gryszpanem./ Więc czasem ona... a czasem ja bladłem./ Ażem nareszcie padł... jednem kolanem/ Przyklękły... dysząc... przejasnymi świty/ Jak rycerz w szrankach dzidą w pierś przebity. XXXI I obaczyłem w gwiaździe niby znamię/ Ognistsze... powiek mgnięcie i błysk oka:/ Wtenczas uczułem, że mi ducha łamie/ Na wieki jakaś moc straszna, głęboka./ Więc obróciwszy ku ludziom przez ramię/ Twarzy i palcem ognistego smoka,/ Który w niebiosach wił jasnym ogonem,/ Wskazując, rzekłem: «Przyszła z moim zgonem XXXII Kometa». I tu, coraz bardziej blady/ I mieszając się już, rzekłem ponuro:/ «Świat zwyciężyłem! i oto są ślady,/ Żem duch mający moc nad tą naturą!/ Gwiazdy tę gwiazdę wysłały na zwiady,/ Czym żyw? czy jeszcze okryty purpurą/ Czynię rzecz króla, człowieka i zboja?/ Niebo się zlękło o świat. --- To śmierć moja. XXXIII Idźcie... Już więcej nie jesteście sługi/ Mojej wściekłości, lecz rycerze twardzi./ Kupiłem naród krwią... i nad jej strugi/ Podniosłem ducha, który śmiercią gardzi./ Niejeden sobie wieśniak wieczór długi/ Umili pieśnią i tem się rozhardzi,/ Że będzie o swych ojcach przypominał,/ Jak śmiało na śmierć szli, gdy król wyrzynał! XXXIV Co do mnie, jam jest bicz okropny, boży,/ I będę cierpiał, co mi przeznaczono./ Za chwilę jednę otchłań się otworzy!/ Piorun rozerwie moje wielkie łono!/ Wściekłoście... jak psy spuszczone z obroży!/ Żądze jak słońca ogniste rozpłoną!/ Ogromne ze mnie na wiatr pójdą cienie,/ Wszechmiłość zmyta w krwi i wszechcierpienie! XXXV Duch mój odpowie. Lecz wy jak dzieciątka,/ Jak białych jagniąt jesteście gromada./ Wszystko, com czynił, szło z jednego wątka/ I cały ciężar zbrodni na mnie spada./ W kurhanach tylko zostanie pamiątka/ I w pieśni długiej wędrownego dziada,/ Żem żył. Chwasty mi porosną na grobie./ Inny was anioł rozmiłuje w sobie... XXXVI Ale po latach!» --- Chciałem mówić więcéjwięcéj --- daw. forma z é (tzw. e pochylonym), tu: wymawianym jak y.,/ Wtem się zaczęła kości targanina./ Przez ołowiany kaptur sto tysięcy/ Szło iskier... topniał na mnie drut i cyna./ Chciałem zachować dumny kształt książęcy,/ Lecz tak pękałem się jak w ogniu glina./ Oczy się chmurą zasłoniły czarną/ I duch się cały skupił w jedno ziarno. XXXVII Nic więcej. Straszne zaćmienie i głusza!/ Na sercu ręki bożej położenie;/ Docisk ostatni, pod którym się dusza/ Pękała w skazy, a wzrok szedł w sumienie./ Więc jako robak, co się w ogniu rusza,/ Tak ona, póki w ustach było tchnienie,/ Leżała na dnie swej serdecznej plamy,/ Aż Bóg otworzył jej --- wieczności bramy. XXXVIII Taki był koniec mojego żywota,/ Śpiewany długo w kraju przez rapsodów,/ Którzy nie doszli, w czym była istota/ Czynów? w czym wyższość od rzymskich herodów?/ Nade mną była myśl słoneczna, złota,/ Do niej moc ciemnych, okrwawionych wschodów/ Wiodła mię prosto w złotych celów progi./ Jam szedł jak rycerz krwawo --- i bez trwogi. XXXIX Życie dźwięczało w każdej ducha strunie,/ Moc słychać było w każdym moim kroku;/ Choć być na takiej drodze? lepiej w trunietruna --- trumna a. więzienie.!/ Choć z myślą taką? lepiej z włócznią w boku!/ Prędzej czy później? deszcz piorunów lunie/ Na orła, który słońce miał na oku;/ Na mnie --- żurawia z wyciągniętą szyją/ W przyszłość --- pioruny boże jeszcze biją... XL Ale przeze mnie ta ojczyzna wzrosła,/ Nazwiska nawet przeze mnie dostała/ I pchnięciem mego skrwawionego wiosła/ Dotychczas idzie: Polska --- na ból --- skała.../ Falą ją druga nieraz z drogi zniosła/ I duch jej święty poszedł w kwiaty ciała/ Bezwonne, martwe; lecz com ja wycisnął/ Pod krwią, tem zawsze zwyciężył, gdy błysnął! XLI Śpijże mój kształcie pierwszy, z ducha zdjęty,/ Świecący w dali jak księżyc na nowiu;/ Upiorny, za krew wylaną przeklęty,/ W koszuli z drutów i w czepcu z ołowiu./ Klątwa na ciebie! jak na dyjamenty,/ Na bazaltowe kolumny w pustkowiu/ Pierwszej natury z ducha budowane,/ W ciemność i w chmury, i w piorun ubrane. XLII Lecz ja na tobie nogę postawiłem/ I dalej szedłem; a jużem był boży./ Morza się cofną, góry pójdą pyłem/ I świat się komet deszczami zatrwoży,/ Gdy duchem spełnię, co ciałem spełniłem./ Duch ukazany w pierwszej świata zorzy,/ Któremu Pan Bóg swych zasłon uchyla,/ A lat tysiące są jak jedna chwila. 1846.