Słowacki, Juliusz Hugo Paul, Magdalena Kowalska, Dorota Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Romantyzm Liryka Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-hugo Juliusz Słowacki, Pisma, t. 1, nakł. księgarni Gubrynowicza i Schmidta, Lwów 1880 Domena publiczna - Juliusz Słowacki zm. 1849 1920 xml text text 2012-05-15 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1633.jpg Orange sanguine, fred_v@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1633 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/slowacki-hugo.pdf ISBN-978-83-288-0932-1 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/slowacki-hugo.html ISBN-978-83-288-1900-9 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/slowacki-hugo.txt ISBN-978-83-288-2855-1 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/slowacki-hugo.epub ISBN-978-83-288-3928-1 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/slowacki-hugo.mobi ISBN-978-83-288-5014-9 ISBN application/x-mobipocket-ebook DC.WL-PP Juliusz Słowacki Hugo Uwspółcześniono pisownię łączną / rozdzielną: zdala > z dala; plątał by > plątałby itp. Uwspółcześniono pisownię joty: dyamentowy > dyjamentowy (ze względu na rytm wiersza); chrześciańskiej > chrześcijańskiej. Uwspółcześniono pisownię wielką / małą literą: jezioro Trockie > Jezioro Trockie; zamek Trocki > zamek trocki; morze Bałtyckie > Morze Bałtyckie; krzyżak > Krzyżak. W zdaniach złożonych zmieniono na wielką literę po wykrzyknikach i pytajnikach, np.: to > To (Słyszysz! to poseł okropnych wyroków!). Uwspółcześniono fleksję: wschodzącem słońcem > wschodzącym słońcem itp. Ujednolicono: mię, mnie (w bierniku) > mnie (np. Księżyc mię żegna, żegnają mnie fale). I. Ucieczka Kobieta, Łzy, OfiaraMłoda dziewica dziś w klasztornym murze/ Bogu na całe poświęcona życie,/ Gdy odrzucała świeże wianku róże,/ Łzy z pięknych oczu płynęły obficie;/ Gdy pod całunemcałun --- tkanina, którą przykrywa się zwłoki. legła na marmurze,/ Ustało prawie drżące serce bicie;/ Łzy już nie płyną, lecz bladość straszliwa/ Jak w chwilę śmierci jej lica pokrywa. Wieczór, SłońceJuż mrok zapadał, już wieczorne chłody/ Wróciły niebu barwy lazurowelazurowy --- jasnoniebieski../ Przed krzyżowymi kryjąc się narodynarody --- dziś popr. forma N. lm: narodami.,/ ŚwiątyniaSłońce skwarami utrudzoną głowę/ Chowało w Morza Bałtyckiego wody;/ Lecz nim się skryło w fale bursztynowe,/ Zajrzało w gmachu zasępione skrzydła/ Przez szyb kościelnych ciemne malowidła. RycerzJuż lud ze świętych wychodzi podwoipodwoje --- drzwi dwuskrzydłowe.,/ Skończone boskich tajemnic ofiary./ Czemuż ten rycerz nieruchomy stoi,/ O marmurowe oparty filary?/ Twarzy nie widać, ale znać ze zbroi,/ Że to obrońca chrześcijańskiej wiary./ Lecz w noc tak późną czegoż jeszcze czeka,/ Gdy wszyscy wyszli, on odejście zwleka? Stał nieruchomy, jako posąg z głazu,/ Co strzeże grobów zimnego marmuru. / Tam coś mignęło? --- Nie, to błysk obrazu,/ Co tak pozłotą odbija od muru./ UcieczkaJakiś szmer słychać? --- To odgłos wyrazu/ Cichej modlitwy, przyniesiony z chóru./ A rycerz zadrżał, to może ze strachu?/ W tak ciemną porę! W tak posępnym gmachu! Już księżyc wstąpił na niebieskie smugi,/ I patrzał w ciche klasztoru ustronieustronie --- miejsce odludne../ Wychodzi rycerz, z rycerzem ktoś drugi;/ Oba skoczyli z pośpiechem na konie;/ Pewnie miał giermkagiermek --- młody człowiek asystujący rycerzowi., paziapaź --- chłopiec z rodziny szlacheckiej, usługujący monarsze a. magnatowi. do posługi;/ Lecz czemuż pędzą tak spiesznie przez błoniebłonie --- duża łąka, równina porośnięta trawą.?/ Czemuż tak prędko z bitej zeszli drogi,/ Biorąc się w lasy i dzikie odłogiodłóg --- ziemia, której się już nie uprawia.? Z początku żadnej nie wiedli rozmowy;/ Starszy ostrogą zachęcał rumaka,/ SzpiegA potem nagle gniew gorzkimi słowysłowy --- dziś popr. forma N. lm: słowami./ Wyrwał się z piersi gorącej Krzyżaka:/ «Z radosnym sercem jam rzucić gotowy/ Kraj ten przeklęty; chciałbym lotem ptaka/ Z miejsc tych ulecieć, kędy mojej głowie/ Grożą tajemnych wyroków sędziowie. Lubię zakonu turnieje, gonitwy,/ Ale nie znoszę szpiegów tajnej sprawy;/ Od nich uciekam w kraje dzikiej Litwy;/ Lasy mi słodsze nad ciągłe obawy./ Jagiełło z bratem tocząc krwawe bitwy,/ Przyzwał nas w swoje odległe dzierżawy;/ Już zamek trockizamek trocki --- zamek w Trokach, zamek położony na półwyspie na jeziorze Galve na Litwie. Zbudowany w XIV--XV w. przez wielkiego księcia litewskiego Kiejstuta i jego syna Witolda. do niego należy,/ I tam krzyżackich osadził rycerzy. Tam ja nad braćmi zakonu przewodzę,/ Śledzę Litwinów i spraszam biesiady;/ A ufny w silnej i licznej załodze,/ Wrogów choć licznych nie lękam się zdrady;/ I sąd, co trzymał mych czynności wodze,/ Puścić je musiał i stracił ich ślady. / W Litwie podstępem zdrady nie otoczy,/ W Litwie nie dojrzy, choć ma bystre oczy. Rzeka, KońOto krzyżackie zniknęły klasztory,/ I błyszczy NiemenNiemen --- rzeka płynąca przez Białoruś, Litwę i Rosję (obwód kaliningradzki). szeroki przed nami!»/ Zaraz się w rzekę rzucił rumak skoryskory --- chętny do czegoś.,/ Parskał i pianę mieszał z wód pianami./ Na drugim brzegu czerniły się bory,/ Srebrnymi nocy uwieńczone mgłami./ Księżyc posępny, płonąc na zachodzie,/ Długim się słupem srebrzył w Niemna wodzie. LasNim je grom spali, nim je ludzie wytną,/ Piękne są bory, cudny las sosnowy!/ Tysiączne kwiaty w jego głębiach kwitną,/ Wiatr tajemnicze prowadzi rozmowy;/ Tam dzwonkidzwonek --- tu: roślinka o dużych, niebieskawo-fioletowych kwiatach w formie dzwonka. barwą błyszczą się błękitną,/ Owdzie kobierce ściele wrzos różowy./ Przez takie bory zarośnięte wrzosem,/ Prędkim tętniły kopyta odgłosem. W pośpiechu szybko mijają rycerze/ Rozległe książąt na LidzieLida --- miasto, daw. w płd. części Litwy, dziś na Białorusi, w obwodzie grodzieńskim. dziedziny./ Z wschodzącym słońcem witały się wieże,/ Choć cień pod zamkiem zalegał doliny,/ Ze słońcem jeźdźców migały puklerzepuklerz --- tarcza rycerska, okrągła i wypukła.,/ Słońcu nadbrzeżne kłaniały się trzciny,/ Niejeden pączek przed słońcem rozkwita,/ Błyszczy się ziemia kwiatami okryta. Lecz prędko szybkie przemknęły rumaki./ Znikł obraz Lidy jak senne marzenie,/ Znów ciemne bory, zarośla i krzaki,/ I jednostajne rumaków tętnienie./ Słońce, przebiegłszy lazurowe szlaki,/ Już za PonaryPonary --- daw.: miasteczko położone na płd. od Wilna, dziś: dzielnica Wilna. chowało promienie;/ Już cień na ziemię spuszczał się ponury,/ Gdy starszy Krzyżak wskazał zamku mury. Zamek, Świątynia, Religia«Patrz! Oto pyszna KiejstutówKiejstut Giedyminowicz (ok. 1309--1382) --- książę trocki, współrządził Litwą od 1345 r., wielki książę litewski w latach 1381--1382; ojciec Witolda i stryj Władysława Jagiełły; tu mowa o jego rodzie. stolica,/ To ich dzierżawy, kędy zajrzysz okiem./ Nad zamkiem wieża, to pogan kaplica;/ Tam między gęstym kadzidła obłokiem,/ Boga piorunu szczerozłote lica,/ Patrzą się jasnym, brylantowym wzrokiem./ Widzisz to wielkie błękitu przestworze?/ To trocki zamek! A to Trockie MorzeTrockie Morze --- Jezioro Trockie a. jezioro Galve (być może wraz z sąsiednimi jeziorami Tataryszki i Łuka).!» II. Rycerz sądów tajemnych Zamek, DrzewoStokroć weselsze są MalborgaMalborga gmachy --- zamek krzyżacki w Malborku; w latach 1309--1457 siedziba wielkiego mistrza krzyżackiego i stolica państwa zakonnego. gmachy,/ Niż te posępne Kiejstuta komnaty;/ Ani je srebrne rozjaśniają blachy,/ Ani kobiercówkobierzec --- daw.: kolorowa tkanina ozdabiająca ściany a. podłogi. złocą jasne szaty./ Sala zamkowa jak głuche więzienie,/ Wiatr po niej szumi i wolno przewiewa,/ Jej głębie wieczne zalegają cienie;/ A setne z ziemi wybiegłszy filary,/ To się zrastają jak altany drzewa,/ To się znów dzieląc na setne konary,/ Wspierają różnie łamane sklepienie;/ A okna cięte w gwiazd rozlicznych wzory/ W dzień dają światło słabe jak o świcie,/ Inne, okrągłe lśnią w tęczy kolory,/ Dziś okna, jutro strzelnice w potrzebie./ A jedno w sklepień zasępionych szczycie,/ Tak błyszczy z dala, jak miesiącmiesiąc (daw.) --- księżyc. na niebie. RycerzChoć noc głęboka, choć w tak późnej chwili,/ Jeszcze się lampa w ciemnym gmachu pali;/ I dwaj rycerze czuwają na sali,/ Dwaj, którzy wczoraj jeszcze z Prus przybyli./ Starszy miał szyszakszyszak --- daw.: hełm bojowy w kształcie stożka. i pancerz stalowy,/ I płaszcz szeroki z wizerunkiem krzyża;/ A ile razy do światła się zbliża,/ Na piersiach miga krzyż dyjamentowydyjamentowy --- dziś popr.: diamentowy.,/ I miecz u boku obosieczny, długi./ Znam go! To komturkomtur --- zwierzchnik domu zakonnego u Krzyżaków. zakonu krzyżaków,/ To młody Hugo... Przebranie, UrodaLecz kto jest ten drugi!/ Ile z widocznych poznać mogłem znaków,/ Nie miał on jeszcze ostrogi rycerza,/ Ani swej piersi krył ciężką kolczugąkolczuga --- zbroja wykonana z drobnych metalowych kółek, osłaniająca korpus oraz ręce, niekiedy z kapturem. ;/ Ubiór miał pazia, lecz pan mu się zwierza,/ Pan z nim rozmawia nie tak jak ze sługą./ Słowa Hugona skryte, tajemnicze;/ Często na pazia spogląda oblicze./ Bo też oblicze tak piękne, czarowne,/ Spojrzenie pazia tak czułe, dobitne,/ I oczy jasne jak niebo błękitne,/ Ćmią długie rzęsy, gdy nadto wymowne;/ Włos jego spływa w złociste pierścienie,/ Ale na twarzy smutek, zamyślenie. ŚmierćJakiż to rycerz w tę porę przybywa?/ Czarną miał ściśle zamkniętą przyłbicęprzyłbica --- hełm rycerski z ruchomą osłoną opuszczaną na twarz.,/ I czarny pancerz i naramiennicenaramiennica a. naramiennik --- fragment płytowej zbroi rycerskiej, służący do ochrony barków i ramion../ Olbrzymią postać żelazo okrywa,/ Schylił się wchodząc pod wielkie filary,/ Stanął w milczeniu i załamał dłonie./ «Czegoś tu przyszedł?» rzekł Hugo ponuro,/ «Czyś jest brat rycerz chrześcijańskiej wiary?/ OmenCo mi przynosisz?» «Twoją śmierć, Hugonie!»/ Czoło komtura okryło się chmurą,/ I rzekł do siebie: «Wybadać go muszę».../ «Twa mowa, bracie, śmiercią mi zagraża?/ Czyliś gdzie widział Bodelszwingu gruszę?/ Czyli z Saudkirchen powracasz cmentarza?»Czyliś gdzie widział Bodelszwingu gruszę? Czyli z Saudkirchen powracasz cmentarza? --- Pod gruszą Bodelszwingu i na cmentarzu Saudkirchen odbywały się wielkie sądy trybunałów tajemnych. Cała powyższa rozmowa jest wyszczególnieniem tajnych znaków, po których sędziowie ukrytych zbrodni, jak dzisiejsi wolnomularze, poznawali się pomiędzy sobą./ Na te nazwiska rycerz spuścił dłonie,/ I milcząc, tylko dwakroć głowę skłonił.../ KwiatyPielęgnowany troskliwie w wazonie/ W oknach zamkowych kwiat róży się płonił.W oknach zamkowych kwiat róży się płonił --- Róża była godłem trybunałów./ Zerwał go Hugo i rycerza bada;/ A rycerz milczy, milcząc wziął kwiat róży,/ Do piersi niesie i do ust przykłada./ Czoło Hugona posępniej się chmurzy,/ Zgasły na licu rumieńca szkarłaty;/ Ale dowodów jeszcze nowych szuka./ Brat«Powiedz, rycerzu, czyliś jest bogaty?/ Gdzie twoi bracia? Gdzie twoja rodzina?»/ «Bogactwem moim jedna złota sztuka,/ Bogactwem moim są trzy miary winaBogactwem moim jedna złota sztuka, bogactwem moim są trzy miary wina --- Każdy przyjęty do bractwa tajnych sędziów powinien wkupić się jedną sztuką złota i trzema miarami wina.;/ A brat mój tutaj na mieczu wyryty;/ W jednej ma ręce wieniec z róż uwity,/ A w drugiej sztylet, co w krwi wroga tonie./ Tacy rycerze są braćmi moimi,/ Taka rodzina jest w Czerwonej ziemiCzerwona ziemia --- Tak nazywała się Westfalia, główne ognisko trybunałów tajemnych, a nazwanie to wzięła od czerwonego koloru swoich herbów.,/ Kara, Sąd, HańbaCzy dosyć na tym? Czy znasz mnie, Hugonie? Znasz mnie! I dom mój, i moją rodzinę./ Słuchaj więc, krótkie są wyroku słowa:/ Zbrodnia spełniona i kara gotowa./ Znasz wielkość zbrodni, umrzesz za godzinę!/ A ty! co pazia pożyczasz ubioru,/ Ażeby kazić ludzi świętej wiary;/ Tam, skąd przybyłaś, wracaj do klasztoru,/ Tam cię czekają wstyd, hańba i kary.» Śmierć, SzczęścieWyszedł, a Hugo jak ze snu się zbudził./ «Czy słyszysz, luba, odgłos jego kroków?/ Słyszysz! To poseł okropnych wyroków!/ On mi śmierć przyniósł, gdym się szczęściem łudził./ O, łatwiej, łatwiej było skonać wczora,/ Dziś szczęśliwemu trudniej mi umierać./ Patrz! Księżyc zaczął przez szyby przezierać,/ Słyszysz, jak szumią tam fale jeziora;/ Księżyc mnie żegna, żegnają mnie fale./ A sen mój jaki będzie za godzinę?.../ Rycerz, WalkaLecz próżno! Próżno! Ja marnie nie zginę!/ Mieliżby życiem zarządzać zuchwale?/ Czekaj tu, Blanko, zostawiam w tej sali/ Ten płaszcz, on w boju plątałby mi dłonie,/ Ten hełm z piórami z nadto kruchej stali,/ I miecz ten nadto lekki na ich głowy./ Weź, moja luba, i krzyż brylantowy,/ On długo, długo błyszczał mi na łonie,/ Może ci kiedy przypomni po zgonie.../ Nie, ja żyć będę, chcę żyć, moja luba!/ Wszak jam w krzyżackim zhodowałzhodować --- tu: wychować. się domiedomie --- dziś popr. forma Msc. lp: domu.,/ I nieraz sławy szukałem za domem;/ Mam miecz, co zdziwiazdziwiać --- dziś: zadziwiać, dziwić. Polaków ogromem;/ Mam zbroję, której stal tak twarda, gruba,/ Że ją żelazo żadne nie przełomieprzełomać --- dziś: przełamać../ Gdy się tak Hugo na boje ustroi,/ Nie wydrą serca spod żelaznej zbroi. Świątynia, PodstępJest jeszcze inna ocalenia droga:/ Może w świątyni pogańskiego boga,/ Można się ukryć w jej lochach podziemnych,/ W krętych przechodach i kryjówkach ciemnych;/ Ta droga bardziej pewna i ostrożna,/ Wszak zdradą zdrady uchronić się można.» To rzekł i wyszedł. Straszną zbroję wkłada,/ W której już nieraz występował w szranki;/ Potem zbiegł szybko przez zakryte gankiganek --- tu: półotwarty korytarz wzdłuż ściany zewnętrznej budynku./ Do świątyń Boga, który gromem włada./ Tu ogień Znicza dymny i ponury,/ Czarne filarów łamały się cienie./ Szedł rycerz, ciemne przeglądając mury,/ Może w tych murach tajemne schronienie/ Zbiegów bezpiecznie do świtu zatrzyma?/ Lecz przebóg! Zadrżał: kamienne bożyszcza/ Stojąc wokoło święconego zgliszcza,/ Żywymi w niego patrzały oczyma. III. Zgon Podstęp, Przebranie, Morderstwo, RycerzNadeszła straszna godzina wyroku./ Znów wszedł do sali mściciel tajnych zbrodni,/ Wszedł pod filary i zatrzymał kroku. / Przy świetle blado tlejącej pochodni/ Na dłoni rycerz oparty spoczywa,/ Ofiara śmierci. Znany płaszcz komtura/ Z posępnym krzyżem na barkach mu spływa;/ Śmierć bohaterska, Ofiara, PoświęcenieNa hełmie znane kołyszą się pióra,/ I dobrze znany krzyż na piersiach miga,/ I dobrze znany miecz u jego boku./ Lecz czyliż męstwo tak prędko ostyga?/ Hugo ów śmiały, mężny przed godziną,/ A teraz śmierci lęka się widoku?/ Dlaczegoż kryje lica w obie dłonie,/ Czy łzy zasłania, co po twarzy płyną?/ Cichość ponura. Trup«Czyś gotów Hugonie?/ Biada ci! Milczysz?» Błysnął zamach stali./ Krzyżak się długo nad trupem nie bawił,/ Sztylet mu w piersiach rozdartych zostawił,/ Spojrzał i z wolna wyszedł z krwawej sali. Lecz przebóg! Drzwi się otwarły zarazem,/ Wszedł młody rycerz. To on! Hugo młody!/ Cały hartownym odziany żelazem,/ Męstwem młodzieńcze płonęły jagodyjagody (tu daw.) --- policzki../ ŻałobaWszedł, spojrzał bystro: «Blanko! Blanko droga!/ Po co ten ubiór? Te pióra? Ta zbroja?/ Czemu tak milczysz? Ach! Na miłość Boga/ Odpowiedz słowo? Droga! Luba moja,/ Odpowiedz słowo! Przebóg twarz jak sina?/ Jej dłoń jak zimna! I szklisty blask oka!/ I sztylet w piersiach! Więc biła godzina!/ On był tu!...» Zamilkł, tak boleść głęboka/ I żal tak ciężki jego serce ścisnął!/ Piersi pracują jak wzburzone fale;/ Na chwilę w oczach płomień zemsty błysnął,/ Lecz go zgasiły nowe łzy i żale. «Może myślała Blanka nieszczęśliwa,/ Że mnie swym zgonem od zgonu zachowa?/ Nie, kiedy szczęścia zerwane ogniwa,/ Ja mam żyć? Luba, bądź zdrowa, bądź zdrowa!» Woda, ŁzyKsiężyc nad rankiem srebrzył zamku wieże,/ Niech on nam powie dalszy los Hugona./ Zbójeccy sądów zniknęli rycerze,/ A strasznym losem pana przerażona/ Cała się służba rozbiegła z wieczora.../ Hugo już nigdy nie postał w zakonie./ Gdzież się więc podział? Niech powiedzą tonie!/ Niech mówią Nimfynimfa (mit. gr.) --- bóstwo wodne w postaci młodej dziewczyny. Trockiego Jeziora!/ Płakały po nim, a gdy z nocy końcem/ Słońce promienną ukazało głowę,/ Długo w dzień jeszcze ich łzy brylantowe/ Na srebrnych liliach lśniły się przed słońcem. 1829