Sienkiewicz, Henryk Z dawnych dziejów Kotwica, Wojciech Sekuła, Aleksandra Kotwica, Wojciech Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Pozytywizm Epika Opowiadanie Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z książki udostępnionej przez Martę Niedziałkowską. Dofinansowano ze środków Narodowego Centrum Kultury w ramach Programu Narodowego Centrum Kultury - Kultura - Interwencje. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sienkiewicz-z-dawnych-dziejow Henryk Sienkiewicz, Baśnie i Legendy, wybór i wstęp - Tomasz Jodełka-Burzecki, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1986. Domena publiczna - Henryk Sienkiewicz, zm. 1916 1987 xml text text 2013-04-09 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/2530.jpg Skylight, \/\ \\/\\/ \/\@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/2530 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/sienkiewicz-z-dawnych-dziejow.pdf ISBN-978-83-288-0922-2 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/sienkiewicz-z-dawnych-dziejow.html ISBN-978-83-288-1891-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/sienkiewicz-z-dawnych-dziejow.txt ISBN-978-83-288-2846-9 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/sienkiewicz-z-dawnych-dziejow.epub ISBN-978-83-288-3918-2 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/sienkiewicz-z-dawnych-dziejow.mobi ISBN-978-83-288-5004-0 ISBN application/x-mobipocket-ebook 3MP 1QBAG FJH Messyńczycy uchodzili niegdyś za bardzo dzielny naród, potrafiący odeprzeć ataki najzajadliwszych wrogów. Przez długi czas cieszyli się tak dobrą opinią oraz dobrobytem. Niestety przyszedł taki moment w ich historii, gdy zaczęli ponosić sromotne porażki, a kraj został wyniszczony. Messyńczycy jednak nigdy nie zatracili pamięci o swojej ojczyźnie, wypracowanej kulturze i osiągniętej chwale. Gdy przyszły lepsze czasy, rozpoczęli odbudowę państwa. Z dawnych dziejów to nowela autorstwa Henryka Sienkiewicza z 1915 roku. Zawiera proste przesłanie dla narodu --- trzeba pamiętać o swojej pięknej tradycji i historii, nie poddawać się, gdy przyjdą złe czasy, tylko walczyć, aby potem odbudować swoją ojczyznę jeszcze wspanialszą. Henryk Sienkiewicz Z dawnych dziejów MesseńczycyMesseńczycy --- mieszkańcy Messenii (a. Mesenii), krainy geogr. w staroż. Grecji położonej w płd.-zach. części Półwyspu Peloponeskiego, sąsiadującej ze Spartą, która w VIII w. p.n.e. podbiła Mesenię, zmieniając jej mieszkańców w państwowych niewolników (helotów); była to tzw. pierwsza wojna meseńska (ok. 720--740 p.n.e.), kolejne wojny meseńskie: druga w latach 685--670 p.n.e. i trzecia w latach 465--461 p.n.e. były w istocie zakończonymi klęską powstaniami Meseńczyków przeciwko Sparcie., wedle zdania Greków, bitniejsi byli nawet od Spartan. Ale po drugiej wojnie messyńskiejpo drugiej wojnie messyńskiej --- właśc. meseńskiej; chodzi o trzecią wojnę meseńską (465--461 p.n.e.), będącą w istocie drugim nieudanym powstaniem Meseńczyków przeciw Sparcie. ulegli ostatecznie ich liczebnej przewadze. Na nic nie przydało się bohaterstwo ArystomenesaArystomenes --- przywódca Meseńczyków w II wojnie meseńskiej; zmarł na emigracji na Rodos., na nic zwycięstwa odnoszone przed przybyciem TyrteuszaTyrteusz a. Tyrtajos --- żyjący w VII w. p.n.e. poeta grecki (pochodzący ze Sparty, Miletu a. Aten), jego poezje zagrzewały Spartan do walki; wg legendy został przysłany przez Ateny jako jedyne wsparcie dla Sparty w wojnie z Meseńczykami; od jego imienia wywodzi się nazwa poezji tyrtejskiej, czyli poezji patriotycznej wzywającej do walki, oraz określenie: postawa tyrtejska, oznaczające gotowość oddania życia za ojczyznę. do LakoniiLakonia --- Sparta., na nic morze przelanej krwi. Zwyciężonym zagroziła niewola, ziemi zabór. Lecz dola spartańskich helotówhelota --- niewolnik państwowy w Sparcie; helotami stawali się mieszkańcy krajów podbitych przez Spartę. była zbyt straszna, by się mógł zgodzić na nią wolny i dzielny naród; więc mieszkańcy Messeny, Menote, Pylos i innych miast nieszczęsnej krainy, zabrawszy żony i dzieci, siedli na statki i nie oparli się aż na Sycylii, w mieście ZankleZankle --- po klęsce powstań Meseńczycy schronili się w ateńskim Naupaktos oraz w Zankle na Sycylii (nazwa tego miasta po gr. oznacza sierp)., które jeszcze przedtem zajął ich rodak, AnaksylosAnaksylos a. Anaksylas --- tyran miasta Rhegion w V w. p.n.e., nadał miastu Zankle nazwę Messyna, ponieważ sam miał pochodzić z Mesenii. . Była to drobna dotychczas kolonia, ale położona wybornie nad zatoczonym w półksiężyc wybrzeżem, które tworzyło głęboką i zaciszną morską ostoję. Jednakże pierwsze pokolenie wychodźców dużo zaznało biedy. Miasto było zbyt ciasne, a okolica nie mogła mieszkańców wyżywić. Brakło im dachu nad głową, brakło chleba, brakło oliwy. Niektórym tęsknota za utraconą ojczyzną wyssała siły i życie. Natomiast znacznie lżej było już ich dzieciom, a wnukom wiodło się wcale niezgorzej. Zankle przybrało z czasem zupełnie odmienną postać. Ludność wzrosła dziesięciokrotnie; miasto rozbudowało się szeroko wzdłuż wybrzeża. Wyrastały rokrocznie coraz okazalsze domy, a nim upłynęło lat pięćdziesiąt, wspaniałe gmachy otaczające agoręagora --- rynek; centralny plac w miastach greckich, na którym koncentrowało się życie polityczne (dysputy, obchody świąt) oraz handel. poczęły budzić podziw przybyszów z SyrakuzSyrakuzy --- miasto we wsch. Sycylii, powstało jako staroż. gr. kolonia założona przez Dorów z Koryntu w 733 p.n.e., szybko stało się najbogatszym i najludniejszym miastem sycylijskim., z PanormuPanormos --- dziś: Palermo; miasto na płn.-zach. wybrzeżu Sycylii, początkowo (od V. w. p.n.e.) kolonia fenicka (kartagińska), od 254 p.n.e. miasto rzymskie. i z AgrygentuAgrygent --- miasto na płd. wybrzeżu Sycylii, w prowincji Agrigento, założone w r. 581 p.n.e. przez kolonistów greckich z Koryntu i Rodos, doszło do swego rozkwitu w VI i V w. p.n.e. pod rządami tyranów Falarisa i Terona; ten ostatni w 480 p.n.e. łącząc swe siły z tyranem Syrakuz Gelonem, pokonał Kartagińczyków w bitwie pod Himerą., którzy w sprawach kupieckich lub przez ciekawość odwiedzali nową osadę. Ocembrowano wybrzeże i pogłębiono zatokę. Okręty greckie i z greckich osad azjatyckich, okręty z Tyru, z SydonuTyr, Sydon --- potężne miasta fenickie na wsch. wybrzeżu Morza Śródziemnego (dziś: obecnie Sour i Saida w Libanie). i KartaginyKartagina --- staroż. państwo-miasto na afrykańskim wybrzeżu Morza Śródziemnego (w pobliżu dzisiejszego Tunisu), założone wg legendy przez królową Tyru Dydonę w IX w. p.n.e.; od VI wieku p.n.e. najpotężniejsze państwo nad Morzem Śródziemnym, od III w. p.n.e. Kartagina prowadziła ustawiczne wojny z Rzymem, ostatecznie została zburzona w 146 p.n.e., później odrodziła się jeszcze jako rzymska kolonia. poczęły zapełniać bezpieczną przystań. Las masztów przesłaniał mieszkańcom błękitną roztocz morską. Zakwitnął handel i przemysł. Zankle przezwano Messyną. Bitna ludność odparła kilkakrotnie napady syrakuzańskich tyranówtyran --- jedynowładca; początkowo termin neutralny, określający formę sprawowania władzy, obok np. oligarchii czy demokracji. i chciwych a okrutnych Kartagińczyków. Dla osłony miasta zbudowano na cyplu twierdzę, która broniła zarazem wejścia do przystani. Przyszło bogactwo, przyszedł spokój i życie powszechne poczęło bić równym a potężnym tętnem. Zaś z biegiem lat zakwitły i nauki. Lekarze messyńscy zasłynęli w całej Sycylii i osiadali częstokroć w obcych nawet miastach, w których ludność witała ich z radością i tłumnie szukała ich porady. Do syrakuzańskich kamieniołomów wzywano inżynierów i górników z Messyny, opłacając na wagę złota ich trudy. Budowniczych wyrywały sobie liczne grody w osadach greckich, leżących na południu Italii. Rolnictwo rozkwitło tak, że oliwy i pszenicy messyńskiej poszukiwano na wszystkich targach Wielkiej GrecjiWielka Grecja --- w staroż. kolonie greckie na Sycylii i w płd. Italii.. Statki kupców messyńskich krążyły od Słupów HerkulesaSłupy Herkulesa --- Cieśnina Gibraltarska; w staroż. skały nadbrzeżne na naprzeciwległych wybrzeżach afrykańskim i europejskim w najwęższym miejscu Morza Śródziemnego, łączącym się tu przez cieśninę z Oceanem Atlantyckim; skały te miał wbić w morze mityczny heros Herkules. aż do ArchipelaguArchipelag --- daw. Morze Egejskie. i azjatyckich wybrzeży. Bogactwo rosło z każdym rokiem. A za bogactwem przyszła i moc. Kilka tysięcy peltastówpeltasta --- staroż. lekkozbrojny wojownik grecki, uzbrojony we włócznię i małą, okrągłą tarczę (nazywaną po gr. pelte). i hoplitówhoplita --- ciężkozbrojny piechur w staroż. Grecji walczący w zwartym szyku, zw. falangą, uzbrojeni w duże tarcze zw. hoplon (o średnicy ok. 1 m i dwóch uchwytach, ważące ok. 8 kg), ponad dwumetrowe włócznie, krótki miecz, hełm osłaniający głowę wraz z czołem, nosem i policzkami (tzw. hełm koryncki) oraz nagolenniki i napierśniki; hoplici wywodzili się z wolnych, mniej zamożnych obywateli gr. państw-miast (poleis). strzegło miasta i kraju, sto galer --- przystani. Sparta, która niegdyś skrzywdziła bez miary ten lud, zaniepokoiła się jego potęgą i wysłała tajnych posłów do Sycylii, aby naocznie przekonali się, czy flota i falangifalanga --- typ szyku bojowego piechoty greckiej, w którym ustawioną równolegle do przeciwnika linię bojową stanowiło 8--16 zwartych rzędów hoplitów. messyńskie mogą być groźne dla Lakonii. Lecz gdy posłowie wrócili, gdy zdawali sprawę z wielkości miasta, z jego bogactw, z zysków, które tam z zewsząd napływają, z dostatku i wygód, w jakich żyją mieszkańcy, uspokoili się starce z geruzjigeruzja --- rada starców, najważniejsza władza państwowa w staroż. gr. miastach-państwach. i zrzuciwszy troskę z serca, mówili do siebie wzajem: --- Zaiste, zbyt im tam dobrze, aby nie mieli zapomnieć o dawnej ojczyźnie. Ale mylili się starce z geruzji, wspomnienia bowiem dawnej ojczyzny ani na chwilę nie zatarły się w duszach Messeńczyków. Nie zasypało tych wspomnień złoto, nie zniweczyły zyski kupców ni zarobki lekarzy, inżynierów i budowniczych. Pokolenie przekazywało pokoleniu miłość i tęsknotę. By zaś myśl nie odwracała się ani na chwilę od krainy, w której leżały prochy ojców --- i aby miłość dla niej była tak trwała jak brąz i kamień, weszło wygnańcom w zwyczaj ryć na architrawacharchitraw --- w budowlach staroż. belka leżąca bezpośrednio na górnej części kolumny. świątyń, na przyczółkach gmachów publicznych, na utwierdzeniach i wieżach następujące słowa: ,,Pamiętajcie o starej ziemi!" I pamiętali. --- Pamiętali nawet wówczas, gdy w zmiennej losów kolei przyszły nieszczęścia, gdy Ateńczycy opanowali na krótko osadę i gdy Himilkon Kartagińczyk zburzył gród prawie do szczętuHimilkon Kartagińczyk zburzył gród (...) --- Himilikon, wódz kartagiński, bratanek Hannibala, towarzyszył mu w wyprawie na Sycylię w 406 r. p.n.e., a objąwszy po jego śmierci dowództwo wojsk punickich, prowadził dalej kampanię, podczas której m.in. zajął i zburzył w 396 r. p.n.e. niefortunnie sprzymierzoną w tym czasie z Syrakuzami Messynę.. Ludziom wydawało się, że nie ma już Messyny, ale zapomnieli, że są Messeńczycy, którzy błądząc wśród zgliszcz i gruzów czytali na złomach świątyń i zwaliskach gmachów słowa, które najgłębiej wyryte były w ich sercach: ,,Pamiętajcie o starej ziemi!" Więc pamięć przetrwała niedolę. Lata poczęły płynąć. Odbudowało się z sąsiedzką pomocą miastoOdbudowało się z sąsiedzką pomocą miasto --- Dionizjusz I, tyran Syrakuz (405--368 p.n.e.), pomógł odbudować Messynę w okresie hellenistycznym; miasto powróciło wówczas do dawnej świetności.. Przystań zaroiła się znów od masztów. Rozbłysły w powietrznych błękitach i w słońcu marmury nowo wzniesionych świątyń i pałaców. Wracała z wolna dawna pomyślność. Ale oto pewnego dnia ,,wieścionośna OssaOssa (mit. gr.) --- bogini wieści i plotki, posłanniczka Zeusa; w mit. rzym.: Fama." przyleciała przez morze z HelladyHellada --- Grecja. i jęła głosić w Messynie, że TebyTeby --- stolica Beocji, miasto na płn.-zach. od Aten, w czasie II wojny peloponeskiej (431--404) Teby walczyły przeciw Atenom po stronie Sparty, po wojnie jednak, wobec rosnącej dominacji Sparty, przyłączyły się w r. 394 p.n.e. do związku antyspartańskiego; w 382 r. p.n.e. Sparta zajęła zamek tebański, co doprowadziło do wojny spartańsko-tebańskiej, rozpoczętej demokratycznym przewrotem w Tebach (379 r. p.n.e.) pod wodzą Pelopidasa, który uwolnił Teby od wojsk spartańskich; w roku 371 p.n.e. Tebańczycy pod wodzą Epaminandasa (420--362 p.n.e.) pokonali Spartę pod Leuktrami i oderwali od Sparty Mesenię, jednocząc Arkadię; kiedy jednak Sparta sprzymierzyła się z Atenami, a w zwycięskiej zresztą bitwie pod Mantyneą (362 p.n.e.) zginął Epaminadas, podkopana została hegemonia Teb na Peloponezie. porwały się do śmiertelnego boju z tą Spartą, która niegdyś podbiła Messenię, a której stopa zaciążyła kamieniem po wojnie peloponeskiej na piersiach wszystkich Greków. Imiona Epaminondasa i Pelopidasa rozegrzmiały od północnych granic Tesalii i Epiru do skalistych krańców Peloponezu i od wybrzeży Azji aż do Słupów Herkulesa. Za Tebami powstały inne miasta helleńskie. Grecja rozerwała pęta. I wieść biegła za wieścią, a każda do gromu podobna. Leuktry!... Mantynea!... Niezwyciężona dotychczas Sparta pobita, wojska jej rozproszone, siła na zawsze złamana, wyludniona Lakonia, opuszczone przyległe, niegdyś zagarnięte krainy!... W Messynie rozgorzały serca i głowy. Tłumy ludu rozkołysały się jak fale morskie i jak fale zalewały agoraagora --- gł. rynek w polis; dziś odmienne: agory. i wybrzeża, wyglądając gońców z Peloponezu. Na rynkach i ulicach, przed świątyniami i areopagiemareopag --- najwyższy sąd w gr. polis, złożony z byłych archontów; tu: budynek, w którym zbierali się i obradowali archonci., w przystani i w ogrodach miejskich rozebrzmiały pieśni na cześć Arystomenesa, na cześć dawnych bojów i dawnej ojczyzny. Aż wreszcie przybyli gońce z najnowszą wieścią, iż Spartanie, broniąc ostatkiem sił Lakonii, opuścili starą Messenię i że cała kraina zmieniła się w na wpół bezludną pustynię. Wówczas lud zebrał się na wielki wiec, archontowiearchont --- najwyższy czynny urzędnik państwowy. zaś zwołali radę, złożoną ze starców i znakomitych obywateli. A w miesiąc później mniejsze i większe statki pokryły tysiącami morze i zwróciwszy dzioby ku wschodowi wyciągnęły się w jeden nieskończony łańcuch na cichych rozpływach Jońskiego Morza. Na statkach widać było prawie całą ludność Messyny. Mieszkańcy kwitnącej osady porzucili domy, porzucili sklepy, zyskowne prace, wielkie zarobki i wracali do opuszczonej przed wiekami ojczyzny, do Messenii, do Pylos, do Menote, do dawnych siedzib, do wiosek ukrytych w górskich dolinach, do pastwisk na połoninach TajgetuTajget --- pasmo górskie na płd. Peloponezu, oddzielające Mesenię od Lakonii., do dawnych cmentarzy, do prochów ojców. Wracali do krainy mniej żyznej, na jałowe pola, na nowe trudy w niedostatku i ubóstwie, ale wracali tam, skąd nigdy nie oddalały się ich serca. Toteż gdy po długiej żegludze wylądowali wreszcie w przystaniach peloponeskich, padali na twarze i obejmując ramionami starą ziemię, wołali ze łzami jak dzieci, które po długiej rozłące obejmują matkę kochaną: --- Ziemio-Rodzicielko, nie zapomnieliśmy o Tobie! Tak to przed wiekami kochali Messeńczycy swoją pierwotną ojczyznę.