Shakespeare, William Juliusz Cezar Ulrich, Leon Kozioł, Paweł Kraszewski, Józef Ignacy Niedziałkowska, Marta Trzeciak, Weronika Fundacja Nowoczesna Polska Renesans Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/juliusz-cezar http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=16230 Dzieła dramatyczne Williama Shakespeare (Szekspira): w dwunastu tomach, T. 7, Juliusz Cezar; Troilus i Kressyda; Perykles, oprac. Józef Ignacy Kraszewski, wyd. G. Gebethner i Spółka, Kraków 1895 Domena publiczna - Leon Ulrich zm. 1885 1956 xml text text 2011-03-03 polhttp://wolnelektury.pl/media/book/pdf/juliusz-cezar.pdf ISBN-978-83-288-0976-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/juliusz-cezar.html ISBN-978-83-288-1939-9 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/juliusz-cezar.txt ISBN-978-83-288-2894-0 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/juliusz-cezar.epub ISBN-978-83-288-3972-4 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/juliusz-cezar.mobi ISBN-978-83-288-5058-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7270.jpg Gaius Julius Cæsar z serii Wielcy Dowódcy z kart firmy Allen & Ginter, autor nieznany, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7270/ Dramat DDA DDT 5PX-GB-S Juliusz Cezar to tragedia Szekspira z 1599 r. Utwór oparty został na prawdziwych wydarzeniach. W wyniku spisku ginie rzymski polityk, przywódca Juliusz Cezar. Rozpoczyna się walka o władzę między zwolennikami republiki a zwolennikami monarchii. William Shakespeare Juliusz CezarJuliusz Cezar --- sztuka została opublikowana w roku 1623, w pierwszym, pośmiertnie wydanym zbiorze dzieł Shakespeare'a (tzw. pierwsze folio). Informacje o jej wystawianiu datują się na rok 1599. Ortografię, interpunkcję i fleksję dostosowano do zasad współczesnej polszczyzny. Pisownia: "j" lub "i" zamiast "y". Przyjęto konsekwentną konwencję zapisu didaskaliów bez znaków przestankowych na końcu. Ujednolicono imiona postaci, które niekiedy w nagłówkach podawane były w formie skróconej. mownica->mównica Ale niech przody wstąpi na mównicę. -> Ale niech wprzódy wstąpi na mównicę. Słaby jest Brutus; czy to na lekarstwo/ W takim ubraniu, słabą wciąga piersią/ Zimnego ranka zatrute oddechy? -> Słaby jest Brutus; czy to na lekarstwo/ W takim ubraniu, słabą wciągać piersią/ Zimnego ranka zatrute oddechy? Gdy postrzegł, nim upadł, iż głupia trzoda cieszyła się z tego, że nie przyjął korony, rozpiął togę i pokazał jej gardło, jakby pragnął, żeby mu go poderznęła. -> Gdy postrzegł, nim upadł, iż głupia trzoda cieszyła się z tego, że nie przyjął korony, rozpiął togę i pokazał jej gardło, jakby pragnął, żeby mu je poderżnęła. błąd źródła: nagłówek kwestii - BRUTUS > KASJUSZ OSOBY: Juliusz CezarGaius Iulius Caesar (100--44 p.n.e.) --- rzymski dowódca wojskowy, polityk i dyktator, zapewnił sobie także miejsce w historii literatury opisami prowadzonych przez siebie wojen (De bello Gallico i De bello civile). Władzę nad Rzymem przejął po zawiązaniu I triumwiratu z Gnejuszem Pompejuszem i Markiem Licyniuszem Krassusem, oraz późniejszej wojnie domowej, w której pokonał Pompejusza. Został obwołany dyktatorem w toku 49 p.n.e. Oktawiusz CezarOktawiusz Cezar --- właśc. Oktawian August (63 p.n.e.--14 n.e.), adoptowany syn Juliusza Cezara, wchodził w skład I triumwiratu; później pierwszy cesarz rzymski., triumwir po śmierci Cezara Marek AntoniuszMarek Antoniusz (83--30 p.n.e.) --- rzymski polityk i dowódca wojskowy, stronnik i przez matkę daleki krewny Cezara, jego główny współpracownik w czasie wojny domowej z Pompejuszem. Po zabójstwie Cezara należał do II triumwiratu, który pokonał spiskowców. Pod koniec życia wdał się w wojnę domową z Oktawianem Augustem; pokonany w bitwie morskiej pod Akcjum, popełnił samobójstwo., triumwir po śmierci Cezara Marek Emiliusz LepidusMarcus Aemilius Lepidus (ok. 89--12 p.n.e.) --- stronnik Cezara, wchodził w skład II triumwiratu, lecz szybko został odsunięty od władzy przez Oktawiana Augusta., triumwir po śmierci Cezara CyceroMarcus Tullius Cicero (106--43 p.n.e.) --- polityk i mówca rzymski, autor dzieł filozoficznych i przynależnych do teorii retoryki. Zasłynął wykryciem i zniszczeniem spisku Katyliny, przeciwnik Marka Antoniusza, umieszczony przez niego na listach proskrypcyjnych i zabity., senator Publiusz, senator Popilius Lena, senator Marek BrutusMarcus Iunius Brutus (85--42 p.n.e.) --- rzymski polityk, posiadający staranne wykształcenie. Popierał Pompejusza przeciw Cezarowi, przeszedł na stronę tego ostatniego, a w końcu uczestniczył w spisku na życie Cezara., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi KasjuszGaius Cassius Longinus (przed 85 p.n.e.--42 p.n.e.) --- rzymski generał, stał obok Brutusa na czele spisku przeciw Cezarowi., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi KaskaKaska --- właśc. Publius Servilius Casca Longus, zm. ok. 42 p.n.e, trybun ludowy, jeden ze spiskowców przeciw Juliuszowi Cezarowi., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi TreboniuszTreboniusz --- właśc. Gaius Trebonius (zm. 43 p.n.e.), rzymski polityk i dowódca wojskowy., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi LigariuszQuintus Ligarius --- przeciwnik Cezara z czasów wojny z Pompejuszem, wybroniony przez Cycerona., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi Decjusz BrutusDecimus Junius Brutus Albinus (zm. 43 p.n.e.) --- jeden z zabójców Cezara, którego był przypuszczalnie krewnym., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi Metellus CymberLucius Tillius Cimber --- senator, jeden z zabójców Cezara. sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi CynnaLucius Cornelius Cinna --- syn konsula o tym samym imieniu, jeden z zabójców Cezara., sprzysiężony przeciw Juliuszowi Cezarowi FlawiuszFlawiusz --- właśc. trybun ludowy Lucius Caesetius Flavus; Shakespeare pomylił tu przydomek Flavus z imieniem Flavius., trybun ludu MarullusMarullus --- Gaius Epidius Marcellus, trybun ludowy., trybun ludu Artemidorus, sofista z Knidos Wróżbiarz CynnaCynna --- Gaius Helvius Cinna (I w. p.n.e.), poeta zaliczany do grupy neoteryków, zrywających z tradycją rzymskiej poezji historycznej i odwołujących się do wpływów greckich., poeta Inny Poeta Lucyliusz, przyjaciel Brutusa i Kasjusza Tytyniusz, przyjaciel Brutusa i Kasjusza Messala, przyjaciel Brutusa i Kasjusza Młody KatoMłody Kato --- właśc. Marcus Porcius Cato Uticensis (95--46 p.n.e.) zwany Katonem Młodszym, zwolennik stoicyzmu, rzymski mówca i polityk znany z uporu i wysokich standardów etycznych, skonfliktowany z Juliuszem Cezarem, ojciec Porcji., przyjaciel Brutusa i Kasjusza WolumniuszPublius Volumnius --- filozof z I w. p.n.e., przyjaciel Brutusa., przyjaciel Brutusa i Kasjusza Warro, Klitus, Klaudiusz, Strato, Lucjusz, Dardaniusz, słudzy Brutusa Pindarus, sługa Kasjusza KalpurniaKalpurnia Pisonis (ur. 77 p.n.e.) --- trzecia żona Juliusza Cezara (od 59 p.n.e.)., żona Cezara PorcjaPorcja (ok. 70--ok. 43 p.n.e.) --- córka Katona Młodszego, żona Brutusa, a wcześniej Marka Kalpurniusza Bibulusa., żona Brutusa Senatorowie, Obywatele, Straże itd. Scena najpierw w Rzymie, później w Sardes, na koniec pod Filippi. AKT PIERWSZY SCENA I Ulica w Rzymie Wchodzą: Flawiusz, Marullus i tłum Pospólstwa FLAWIUSZ Precz stąd, próżniaki, wracajcie do domów,/ Alboż dziś święto? Jak to, czy nie wiecie,/ Że w dniu roboczym nie wolno czeladzi/ Bez znamion swego rzemiosła wychodzić?/ Ty pierwszy powiedz, z jakiegoś jest cechucech --- zrzeszenie rzemieślników, nadające prawa do wykonywania zawodu i organizujące funkcjonowanie danej branży.? 1 OBYWATEL Ja, panie, jestem cieśla. MARULLUS A gdzie twój liniał i skórzany fartuch?/ Czemuś w świąteczne wystroił się szaty?/ A ty co robisz? 2 OBYWATEL Jużci, panie, w porównaniu z majstrem pięknego rzemiosła, jestem niewiele, bo, jak byś powiedział, jestem tylko partaczempartacz --- rzemieślnik niezrzeszony w cechu.. MARULLUS Twoje rzemiosło? Odpowiedz natychmiast. 2 OBYWATEL Co do mojego rzemiosła, panie, spodziewam się, że mogę je praktykować ze spokojnym sumieniem; jestem, panie, łataczem dziurawych podeszew. FLAWIUSZ Ale twoje rzemiosło, hultaju? Obrzydły hultaju, twoje rzemiosło? 2 OBYWATEL Tylko, panie, nie pęknij ze złości, choć na ten przypadek potrafiłbym cię może naprawić. MARULLUS Co rozumiesz przez twoje: naprawić, zuchwalcze? 2 OBYWATEL Co rozumiem, panie? Rozumiem: załatać. FLAWIUSZ To, widzę, jesteś szewcem łataczem, czy nie prawda? 2 OBYWATEL Prawda, panie. Żyję z szydła i nie mieszam się do cudzych interesów, ani ludzi, ani kobiet, dość mi na Szydłowieckich. Tak jest, panie, jestem chirurgiem starych chodaków, bo gdy są w wielkim niebezpieczeństwie, przywracam je do zdrowia. Wszyscy uczciwi ludzie, co kiedykolwiek na wołowej skórze chodzili, chodzili na mojej robocie. FLAWIUSZ Lecz czemu dzisiaj warsztat opuściłeś?/ Czemu z tym tłumem włóczysz się po mieście? 2 OBYWATEL Żeby prędzej obuwie schodzili, a mnie przysporzyło się roboty. Ale rzetelnie mówiąc, panie, świętujemy, żeby zobaczyć Cezara i radować się z jego triumfutriumf --- ceremonialny wjazd zwycięskiego wodza do Rzymu; w rzeczywistości triumf Cezara miał miejsce 6 miesięcy wcześniej, a Shakespeare skondensował wydarzenia dla efektu dramatycznego.. MARULLUS Z czego się cieszyć? Gdzie jego podboje?/ Gdzie jeńcy tłumem wiedzeni do Rzymu,/ Triumfalnego ozdoba rydwanu?/ PamięćO, tępe głowy, stokroć bydląt gorsze,/ O, serca twarde, twardsze od kamienia,/ Czy wam nieznane imię PompejuszaGnaeus Pompeius Magnus (106 p.n.e.--48 p.n.e) --- zwany Wielkim, polityk i dowódca wojskowy, współtwórca I triumwiratu, przegrał wojnę domową z Juliuszem Cezarem.?/ Ileż to razy ubiegł wam dzień cały/ Na murach, dachach, na kominach domów,/ Z dziećmi na ręku, w cierpliwej nadziei,/ Że Pompejusza wielkiego ujrzycie?/ Zaledwo rydwan jego się pokazał,/ Ileż to razy na wasze okrzyki/ W swoich głębinach zadrżał TybrTybr --- rzeka przepływająca przez Rzym. schowany/ Na rozgłos echa swych brzegów skalistych?/ A teraz szaty bierzecie świąteczne,/ Tłumnie warsztaty wasze opuszczacie,/ Sypiecie kwiaty na drogę zwycięzcy,/ Co z Pompejusza krwi dziś triumfuje./ Idźcie do domów, a tam, na kolanach,/ Błagajcie bogów, by w swym miłosierdziu,/ Raczyli od was plagi te odwrócić,/ Które niewdzięczność wasza ściągnąć musi. FLAWIUSZ Słuchajcie rady tej, Obywatele,/ A, żeby grzech wasz do reszty okupić,/ Ze wszystkich ulic zgromadźcie biedaków,/ Nad brzegiem Tybru idźcie wspólnie płakać,/ Aż fale jego, łez potokiem wzdęte,/ Dosięgną znaku największych wylewów. Wychodzą Obywatele Patrz, jak zły kruszec słowem dał się zmiękczyć;/ Uciekli milczkiem w swej winy uczuciu./ Ty idź tą stroną do wzgórz KapitoluKapitol --- wzgórze w Rzymie, mieszczące wiele świątyń; w pobliżu znajdowało się m.in. Forum Romanum, miejsce najważniejszych obchodów i wydarzeń politycznych w Rzymie.,/ Ja tamtą pójdę; gdy znajdziesz po drodze,/ Zdzieraj z posągów świąteczne ozdoby. MARULLUS Będzież nam wolno? Wszak dziś, jak wiesz dobrze,/ Obchodzą w Rzymie święto LuperkaliówLuperkalia --- święto obchodzone w staroż. Rzymie 14--15 lutego, na cześć fauna Luperkusa.. FLAWIUSZ Nie zważaj na to; niechaj żaden posąg/ Nie nosi znamion Cezara trofeów./ Ze wszystkich ulic pozmiatam hołotę,/ I ty, gdzie znajdziesz, porozganiaj tłumy,/ Z skrzydeł Cezara rwij rosnące pióra,/ Ażeby średnim podlatywał szlakiem;/ Inaczej bowiem w chmurach z ócz nam zniknie,/ Zegnie nam karki niewolniczą trwogą. Wychodzą SCENA II Plac publiczny w Rzymie Wchodzą procesjonalnie, przy odgłosie muzyki: Cezar, Antoniusz ubrany do gonitwy, Kalpurnia, Porcja, Decjusz, Cycero, Brutus, Kasjusz i Kaska, za nimi tłumy ludu, wśród którego Wróżbiarz CEZAR Kalpurnio --- KASKA Cicho! bo Cezar chce mówić. Ustaje muzyka CEZAR Kalpurnio --- KALPURNIA Słucham. CEZAR Stań na środku drogi,/ Po której będzie przebiegał Antoniusz./ Antoni! ANTONIUSZ Jaka wola twa, Cezarze? CEZAR ZabobonyW twym biegu tylko nie omieszkaj, proszę,/ Dotknąć Kalpurnii, bo jak mówią starzy,/ W świętych gonitwach trącona niepłodna/ Swej niepłodności utraca przekleństwo. ANTONIUSZ WładzaGdy Cezar mówi ,,zrób to", rzecz zrobiona. CEZAR Zaczynaj, wierny przyjętym obrzędom. Muzyka WRÓŻBIARZ Cezarze! ImięCEZAR Któż to me wymówił imię? KASKA Cicho! Ustaje muzyka CEZAR Kto z tłumu zawołał: Cezarze!/ Głosem nad wszystkie trąby przenikliwszym?/ Niech odpowiada, Cezar słuchać gotów. WRÓŻBIARZ Strzeż się Id marcaIdy marca --- w staroż. kalendarzu Idy to dzień przypadający w środku miesiąca; Idy marcowe stanowiły święto na cześć boga wojny, Marsa.. CEZAR Co to jest za człowiek? BRUTUS To Wróżbiarz; radzi, byś strzegł się Id marca. CEZAR Niech się tu stawi, chcę w oczy mu spojrzeć. KASKA Zbliż się, Wróżbiarzu, spojrzyj na Cezara. CEZAR Co mi mówiłeś? Raz jeszcze mi powtórz. WRÓŻBIARZ Strzeż się Id marca. CEZAR To jakiś marzyciel;/ Dajmy mu pokój, a nie traćmy czasu. Odgłos trąb. Wychodzą wszyscy prócz Brutusa i Kasjusza KASJUSZ Czy chcesz zobaczyć cały ciąg gonitwy? BRUTUS Nie. KASJUSZ Chodź, chodź proszę. BRUTUS Nie bawią mnie święta;/ Brak mi na żywym duchu Antoniusza./ Lecz, żeby nie być twym chęciom zawadą,/ Żegnam cię teraz. KASJUSZ Słuchaj mnie, Brutusie./ Ze smutkiem widzę od pewnego czasu,/ Że nie masz dla mnie ni spojrzeń uprzejmych,/ Ani dowodów braterskiej miłości/ Dla przyjaciela, który cię tak kocha,/ Podając zimną, obojętną rękę. BRUTUS Błędne twe sądy, dobry mój Kasjuszu;/ Bo jeśli moje spojrzenia są chmurne,/ To skutkiem uczuć w duszy mojej skrytych./ Jestem igraszką dziwnych namiętności,/ Tysiące myśli w głowie mi się snuje,/ Co mogły zmienić duszy mej obyczaj;/ Lecz niech to moich nie smuci przyjaciół/ (Do których liczby należysz, Kasjuszu),/ Niech mówią raczej, widząc moją zmianę,/ Że biedny Brutus, dziś w wojnie sam z sobą,/ Oznak przyjaźni dla drugich zapomniał. KASJUSZ Więc mylnie o twych uczuciach sądziłem;/ Błąd ten powodem, że w serca głębinach/ Godne rozwagi pogrzebałem myśli./ Powiedz, czy możesz swoją twarz sam widzieć? BRUTUS Nie, oko bowiem widzieć się nie może,/ Chyba w zwierciedle odbite. KASJUSZ To prawda,/ I rzecz bolesna, że nie masz, Brutusie,/ Zwierciadła, w którym cień byś swój zobaczył,/ Wartość twą całą, tajną dziś dla ciebie./ Słyszałem Rzymian najpierwszych godnością/ (Z nieśmiertelnego wyjątkiem Cezara)/ Pod jarzmem czasu boleśnie jęczących,/ Którzy pragnęli, by szlachetny Brutus/ Mógł mieć ich oczy. BRUTUS W jakąż groźną przepaść/ Chcesz mnie prowadzić, gdy pragniesz, Kasjuszu,/ Bym szukał w sobie, czego we mnie nie ma? KASJUSZ Więc słuchaj teraz słów moich, Brutusie./ Skoro nie możesz sam siebie zobaczyć,/ Pozwól, niech twoim dziś będę zwierciadłem,/ Niech ci odsłonię, co w tobie się kryje,/ A o czym dotąd nie wiedziałeś jeszcze./ PrzyjaźńSłów mych, Brutusie, nie miej w podejrzeniu,/ Bo gdybym tylko powszednimpowszedni --- tu: zwykły. był śmieszkiem,/ Gdybym na lada oznakę przyjaźni/ Szafował wiecznej miłości przysięgi,/ Pochlebiał drugim, cisnął ich do piersi,/ Żeby ich potem czernićczernić --- oczerniać. za oczyma za oczyma --- pod nieobecność.,/ Gdybym śród uczty wszystkim biesiadnikom,/ Jak na potrawę przyjaźń mą zastawiał,/ Mógłbyś mnie wtedy niebezpiecznym nazwać. Odgłos trąb i okrzyki za sceną BRUTUS Co krzyk ten znaczy? Drżę, aby lud rzymski/ Cezara królem swoim nie obwołał. KASJUSZ Drżysz? Więc przypuszczam, że tego nie pragniesz? BRUTUS Nie pragnę tego, choć kocham go szczerze./ Ale dlaczegóż tak długo mnie trzymasz?/ Jaki twój zamiar? Co chcesz mi powiedzieć?/ Jeśli publiczne dobro masz na celu,/ Śmierć, HonorPostaw śmierć z jednej, honor z drugiej strony,/ Na oba spojrzę okiem obojętnym,/ Bo, niechaj bogi tak mi dopomogą,/ Sława mi droższa nad życie jest moje. KASJUSZ Znam ja tak dobrze twojej duszy cnoty,/ Jak znam dokładnie twarzy twojej rysy./ Więc słuchaj, honor słów mych będzie treścią./ Nie wiem, co myślisz o naszym tu życiu,/ Co myślą inni; co do mnie, Równośćwyznaję,/ Że chciałbym raczej umrzeć tysiąc razy,/ Niż drżeć w obliczu równej mi istoty./ Wolny, jak Cezar, na świat ten przyszedłem,/ I ty tak wolny, jak on; wyrośliśmy,/ Jak on zimowe znosić zdolni mrozy./ Raz, zapamiętam, w dzień wietrzny i chłodny,/ Gdy Tybr gniewliwie chłostał swoje brzegi,/ Mówił mi Cezar: ,,Masz serce serce --- tu: odwaga., Kasjuszu,/ W te gniewne fale skoczyć ze mną razem,/ I do drugiego płynąć ze mną brzegu?"/ Na jego słowa, jak byłem ubrany,/ Skoczyłem w wodę, wołając: ,,Płyń za mną!"/ Jakoż w ryczące rzucił się bałwany;/ Silnym ramieniem siekliśmy je wspólnie,/ Torując drogę piersiom nieulękłym./ Lecz nim do naszej dobiliśmy mety,/ Słyszę Cezara: ,,Ratuj mnie, bo tonę!"/ Ja, jak EneaszEneasz --- główny bohater Eneidy Wergiliusza; syn króla Anchizesa i bogini Wenus, uciekł z Troi i po długiej wędrówce doprowadził swoją drużynę do Lacjum; jego potomkowie założyli Rzym., wielki nasz poprzednik,/ Na swych ramionach, z gorejącej Troi,/ Starego ojca uniósł AnchizesaAnchizes --- ojciec Eneasza, według legendy wyniesiony przez niego na plecach z płonącej Troi.,/ Uratowałem z fal Tybru Cezara./ I ten sam Cezar bogiem dzisiaj został!/ Kasjusz, jak robak, czołgać się ma przed nim/ Na obojętne skinienie Cezara!/ ChorobaNa febrę zapadł, kiedy był w Hiszpanii,/ Widziałem, cały trząsł się w paroksyzmieparoksyzm --- gwałtowne zaostrzenie się objawów choroby.,/ Tak jest, tym bogiem trzęsło zimno febryfebra --- tu ogólnie: gorączka, której towarzyszą dreszcze.;/ Przelękłe lica straciły rumieniec,/ Oko, co dzisiaj trwoży świat spojrzeniem,/ Blask utraciło; słyszałem, jak jęczał;/ Język, którego każde słowo teraz/ Rzym do swych dziejów skrzętnie zapisuje,/ Jak słabe dziewczę, wołał miłosierniemiłosiernie --- tu: oczekując miłosierdzia.:/ ,,Podaj mi szklankę wody, Tytyniuszu"./ Jak się nie dziwić, gdy człowiek tak słaby/ Prześciga teraz wszystkich majestatem,/ Pierwszeństwa palmę sam sobie przywłaszcza. Odgłos trąb, okrzyki za sceną BRUTUS Krzykiem tym pewno lud rzymski potwierdza/ Nowe zaszczyty na Cezara zlane. KASJUSZ WładzaCezar, jak kolos, cały świat okraczył,/ My się jak karły u nóg mu czołgamy,/ Szukając grobu dla naszej niesławy./ Drogi Brutusie, są w życiu tym chwile,/ W których przeznaczeń swych panem jest człowiek./ Jeśliśmy zeszli do nędznej sług roli,/ To nasza tylko, nie gwiazd naszych wina./ ImięBrutus i Cezar --- co jest w tym Cezarze?/ W czym to nazwisko od twego dzielniejsze?/ Napisz je razem, twoje równie piękne;/ Wymów je razem, twoje równie dźwięczne;/ Zważ je, tą samą w obu znajdziesz wagę;/ Zaklnij ich siłą, a imię Brutusa/ Wywoła duchy jak imię Cezara. Okrzyki za sceną Powiedz, przez Boga, czym się Cezar żywi/ Że tak potężnie nad wszystkich nas wyrósł?/ Wstyd czasom naszym! Utraciłeś, Rzymie,/ Szlachetnych ludzi szlachetne nasiona!/ Kiedyż wiek cały, od czasu potopu,/ Mąż jeden tylko swą chwałą zapełniał?/ Kiedyż po wielkich placach tego miasta/ Mąż jeden tylko śmiałby się panoszyć?Kiedyż po wielkich placach tego miasta / Mąż jeden tylko śmiałby się panoszyć? --- starożytni Rzymianie za czasów republiki odczuwali niechęć do władzy jednostki./ Rzym, wielkie miasto, wielką jest pustynią,/ Kiedy jednego ma tylko mieszkańca./ Jak ja, zapewne słyszałeś od ojców,/ Że w naszym mieście żył przed laty Brutusw naszym mieście żył przed laty Brutus --- Lucjusz Juniusz Brutus, legendarny patrycjusz rzymski, przywódca powstania przeciw Tarkwiniuszowi Pysznemu, ostatniemu królowi Rzymu (509 p.n.e.) i założyciel rzymskiej republiki; przydomek Brutus oznacza ,,tępy", co miało się odnosić do udawania przez niego szaleństwa, by uniknąć zabicia przez Tarkwiniusza, który zgładził jego brata i ojca.,/ Który tak chętnie zniósłby w jego murach/ Stolicę diabła jak godność królewską. BRUTUS Wiem, że mnie kochasz; wiem, do czego zmierzasz./ Co o tym myślę, jak czasy te sądzę,/ Później ci powiem; na teraz, Kasjuszu,/ Nie mówmy o tym, na przyjaźń cię proszę./ Do serca wezmę, co już powiedziałeś,/ Co masz powiedzieć, wysłucham cierpliwie./ Wynajdę porę lepszą, stosowniejszą,/ W której pomówim o tej wielkiej sprawie,/ Dziś, przyjacielu, jedno dodam słowo:/ Przódy by Brutus wolał ziemię kopać,/ Niż się imieniem syna Rzymu chełpić/ Pod warunkami tak bolesnej treści,/ Jakie nam czasy zdają się nakładać. KASJUSZ Cieszę się teraz, że słowa me słabe/ Mogły tę iskrę z Brutusa wydobyć. Wchodzi Cezar z Orszakiem BRUTUS Święto skończone i Cezar powraca. KASJUSZ W przechodzie Kaskę pociągnij za rękaw,/ On nam opowie, na swój cierpki sposób,/ Wszystkie ciekawe obrzędu wypadki. BRUTUS Zrobię, jak mówisz. Ale patrz, Kasjuszu,/ Zawisła chmura na czole Cezara,/ Sług wyłajanych wszyscy mają minę,/ Kalpurnia zbladła, oczy Cycerona,/ Niby łasicy ogniste źrenice,/ Błyszczą jak zawsze, kiedy w Kapitolu/ Spotka śród rozpraw opór senatorów. KASJUSZ Kaska nam całą powie tajemnicę. CEZAR Antoniuszu! ANTONIUSZ Cezarze! CEZAR Lubię otyłych ludzi koło siebie,/ Z rumianą twarzą, a dobrym snem w nocy;/ Ale ten Kasjusz, wybladły i chudy/ Za wiele myśli --- to GrekGrek --- tu w znaczeniu ,,zdrajca" bądź ,,filozof". niebezpieczny. ANTONIUSZ Nie bój się; mąż to nie jest niebezpieczny,/ To rzymski magnat i dobrze myślący. CEZAR Wolałbym jednak, by lepszej był tuszy./ Lecz nie drżę przed nim, choć, gdybym znał trwogę,/ Z nikim mniej chętnie spotkać bym się nie chciał,/ Jak z tym z wywiędłą twarzą Kasjuszem./ Za wiele czyta, a bystrym spojrzeniem/ Przenika ludzkie zamysły i czyny,/ Nie lubi zabaw, jak ty, mój Antoni,/ Unika pieśni, a tak się uśmiecha,/ Jakby sam z siebie szydził, sobą gardził,/ Że mu co mogło uśmiech ten wywabić./ Dla takich ludzi zawsze jest goryczą,/ Kiedy wyższego od siebie zobaczą:/ Dlatego są to ludzie niebezpieczni./ Mówię to, czego lękać by się trzeba,/ A nie to, czego Cezar by się lękał,/ Bo jestem zawsze, jak byłem, Cezarem./ Stań mi na prawo, ucho to nie słyszy,/ Powiedz mi szczerze, co ty o nim myślisz. Wychodzi Cezar swoim Orszakiem, z którego zostaje tylko Kaska KASKA Pociągnąłeś mnie za rękaw; czy masz mi co powiedzieć? BRUTUS Chciałem się spytać, co się wydarzyło,/ Że Cezar takie pochmurne ma czoło. KASKA Jak to, czy z nim nie byłeś? BRUTUS Czyżbym się pytał, co się wydarzyło? KASKA Władza, Pokusa, PokoraOtóż ofiarowano mu koronę, ale on odepchnął ją płazempłazem --- tu: bokiem. ręki --- tak --- na ten widok lud cały wybuchnął okrzykami. BRUTUS A jaki był powód następnych okrzyków? KASKA To samo. KASJUSZ Trzy razy brzmiały oklaski; co je wywołało po raz trzeci? KASKA Zawsze to samo. BRUTUS Więc mu trzy razy ofiarowano koronę? KASKA Trzy razy, a on ją trzy razy odepchnął, a za każdym razem łagodniej, a na każde odepchnięcie moi uczciwi sąsiedzi wrzeszczeli z całego gardła. KASKA Kto mu ofiarował koronę? KASKA A któżby, jeśli nie Antoniusz! BRUTUS Opowiedz nam wszystkie szczegóły, dobry Kasko. KASKA Równie by mi było łatwo stryczek sobie na szyję zarzucić, jak wam wszystkie szczegóły opowiedzieć; było to proste błazeństwo i nie zwracałem na nie uwagi. Widziałem, jak Marek Antoniusz ofiarował mu koronę --- choć to nie była korona, ale raczej coś na kształt wieńca --- i jak wam mówiłem, Cezar odepchnął ją natychmiast, mimo tego jednak, moim zdaniem, radrad (daw.) --- chętnie. by ją był zatrzymał. Niedługo potem ofiarował mu ją powtórnie, a on ją powtórnie odepchnął, choć, moim zdaniem, markotno mu było usunąć od niej palce. Ofiarował mu ją na koniec po raz trzeci, on ją po raz trzeci odepchnął, a za każdym odepchnięciem wrzeszczała hołota, klaskała w popadanepopadany --- popękany. ręce, ciskała do góry zatłuszczone szlafmyce i wyziewała taką masę śmierdzącego oddechu z radości, że Cezar nie przyjął korony, iż mało co nie udusiła Cezara, bo zemdlał i upadł. Co do mnie, lękałem się śmiać, z obawy, żebym otwierając usta nie wciągnął zatrutego powietrza. KASJUSZ Jak to? Więc mówisz, że upadł omdlały? KASKA Upadł na środku rynku; zapieniły mu się usta, stracił mowę. BRUTUS Napadł go pewno paroksyzm padaczki. KASJUSZ Nie, nie, nie Cezar chory na padaczkę,/ Lecz ty, Brutusie, lecz ja, ale Kaska. KASKA Nie wiem, co przez to rozumiesz, ale tego jestem pewny, że Cezar upadł. Jeżeli hałastra nie klaskała i nie świstała, stosownie do tego, jak jej się podobał lub nie podobał, tak zupełnie, Teatrjak to robi z komediantami na teatrze, ogłoście mnie za kłamcę przed światem. BRUTUS A co powiedział, gdy do zmysłów wrócił? KASKA Gdy postrzegł, nim upadł, iż głupia trzoda cieszyła się z tego, że nie przyjął korony, rozpiął togę i pokazał jej gardło, jakby pragnął, żeby mu je poderżnęła. Gdybym był jednym z tych czeladników, bodajem się dostał na samo dno piekła, między największych szubrawców, jeślibym go nie był wziął za słowo. Tak więc upadł, a ledwo przyszedł do zmysłów, powiedział, że jeśli mu się jakie niestosowne wymknęło słówko, prosi dostojnych słuchaczów, żeby raczyli pamiętać na jego niemoc. Trzy lub cztery dziewki przy mnie stojące krzyknęły: ,,Nieboraczek!" i z całego serca wszystko mu przebaczyły. Ale nie trzeba na nie zważać, boć gdyby Cezar zamęczył własne ich matki, to i wtedy jeszcze zrobiłyby to samo. BRUTUS I po tej scenie wyszedł zasmucony? KASKA Tak jest. KASJUSZ Czy Cycero nic nie powiedział? KASKA I owszem, powiedział coś po grecku. KASJUSZ Co takiego? KASKA Jeśli wam to powiem, bodajem was nigdy więcej na oczy nie widział. Ale ci, co go zrozumieli, poglądali na siebie z uśmiechem i kiwali głowami; lecz dla mnie było to po grecku. Mam jeszcze inną dla was nowinę: Marullus i Flawiusz, za to, że zdarli wieńce z posągów Cezara, zostali skazani na milczenie. Żegnam was. Było tam jeszcze innych błazeństw niemało, tylko że zapomniałem. KASJUSZ Czy chcesz, Kasko, wieczerzać dziś ze mną? KASKA Nie, przyjąłem już inne zaproszenie. KASJUSZ To przynajmniej jutro czy będziesz mógł przyjść do mnie na obiad? KASKA Chętnie, jeśli jeszcze jutro będę przy życiu, lub ty nie zmienisz myśli, lub obiad twój wart będzie moich zębów. KASJUSZ Czekam więc na ciebie. KASKA Czekaj. Bądźcie zdrowi! Wychodzi BRUTUS Jakiż się ciężki zrobił z niego człowiek!/ Miał jednak bystrość, gdy był z nami w szkole. KASJUSZ I ma ją teraz, tam gdzie czyn szlachetny/ Czeka na pomoc duszy nieulękłej,/ Ociężałości formą przyodziany./ Szorstkość jest tylko zaprawą dowcipu,/ Robi smaczniejszym każde jego słowo. BRUTUS I ja tak myślę. Bywaj zdrów, Kasjuszu;/ Gdybyś chciał ze mną jutro się rozmówić,/ Przyjdę do ciebie, lub jeżeli wolisz,/ Będę na ciebie w domu moim czekał. KASJUSZ Przyjdę; tymczasem myśl o świata losach. Wychodzi Brutus Widzę, szlachetnym twoja myśl jest kruszcem,/ Lecz wpływ ją obcy w żużel łatwo zmienia./ Rzecz też zbawienna, gdy szlachetna dusza/ Tylko w szlachetnych dusz przebywa kole,/ Bo któż tak silny, by się nie dać uwieść?/ Cezar ma do mnie wstręt, Brutusa kocha;/ Gdybym Brutusem, a on był Kasjuszem,/ Nie tak by łatwo serce moje podbił./ PodstępTej nocy rzucę mu przez jego okna/ Pisma różnymi kreślone rękami,/ A wszystkich treścią wielkie poważanie/ Całego Rzymu dla jego nazwiska;/ Napomknę ciemno o Cezara dumie:/ Niech potem Cezar strzeże swojej głowy,/ Zginie --- lub cięższe grożą nam okowy. wychodzi SCENA III Rzym. --- Ulica. Grzmoty i błyskawice. Z dwóch stron przeciwnych wchodzą: Kaska z dobytym mieczem i Cycero CYCERO Witam cię Kasko, czy byłeś śród tłumu,/ Co odprowadził Cezara do domu?/ Lecz co twa bladość, co przestrach twój znaczy? KASKA BurzaJak to? Ty nie drżysz, kiedy ziemia cała/ Na swych podstawach jak szałas się chwieje?/ O Cyceronie, widziałem ja burze,/ W których wiatr łamał dęby jak badyle,/ Widziałem morze wściekłością spienione,/ Jak wzdętą falą groźne chmury siekło,/ Lecz nigdy, przedtem, tej dopiero nocy/ Widziałem burzę ogniem miotającą./ Lub w niebie wojna szaleje domowa,/ Lub zagniewany na ród ludzki JowiszJowisz --- najważniejszy bóg w mitologii rzymskiej./ Chce ziemię w popiół zamienić pożarem. CYCERO Czyś widział jakie cudowne zjawisko? KASKA OgieńProsty niewolnik (a znam go z widzenia)/ Podniósł lewicę --- buchnęła płomieniem/ Jakby dwadzieścia gorzało pochodni,/ A ręka jednak nie czuła płomienia./ OmenPotem, patrz, oręż mam jeszcze dobyty,/ Lwa zobaczyłem u stóp Kapitolu,/ Krwawą źrenicą spojrzał na mnie groźno,/ I wybiegł, żadnej nie robiąc mi krzywdy./ Spotkałem później tłumy bladych niewiast,/ Skostniałych trwogą, które mi przysięgły,/ Że przed ich okiem, po ulicach miasta/ Tłum ludzi, całych w ogniu, się wałęsał./ Wczoraj ptak nocy o samym południu/ Usiadł na rynku i hukał żałośnie./ Na tyle cudów niech mi nikt nie mówi:/ ,,To rzecz zwyczajna, dam ci tłumaczenie",/ Bo ja powiadam, to groźne są znaki/ Klęsk dla tej ziemi, na której się jawią. CYCERO Wyznaję, Kasko, dziwne to są czasy;/ Lecz ludzie rzeczy tak, jak chcą, tłumaczą,/ Kiedy ich treści nie mogą przeniknąć./ Czy Cezar będzie jutro w Kapitolu? KASKA Tak myślę. Wydał rozkaz Antoniemu,/ By ci oznajmił jutrzejsze zebranie. CYCERO Dobranoc, Kasko, trudno się przechadzać/ Pod takim niebem. KASKA Bądź zdrów, Cyceronie! Wychodzi Cycero --- Wchodzi Kasjusz KASJUSZ Kto tam? KASKA Rzymianin. KASJUSZ Poznałem cię z mowy. To Kaska KASKA Widzę, że dobre masz ucho./ Co za noc! KASJUSZ Właśnie dla uczciwych ludzi. KASKA Kto widział kiedy niebo równie groźne? KASJUSZ Ten, który widział ziemię tak występną./ Co do mnie, Kasko, zbiegałem ulice,/ Strach, OdwagaSzydziłem z wszystkich gróźb burzliwej nocy,/ Z togą rozpiętą, jak ją teraz widzisz,/ Piorunom nagą pierś mą pokazałem;/ A kiedy ogień niebieski się zdawał/ Rozdzierać czarne sklepysklep (daw.) --- sklepienie. firmamentu,/ Podbiegłem stanąć na drodze błyskawic. KASKA Czemu, Kasjuszu, niebo tak kusiłeś?/ Wszak to rzecz ludzka drżeć i blednąć trwogą,/ Gdy bóg potężny znak daje widomy/ Swojego gniewu piorunów poselstwem. KASJUSZ Ciężki twój umysł; nie masz iskry życia,/ Co tleć powinna w piersiach Rzymianina,/ Lub, jeśli masz ją, popiół ją zasypał./ Twarz twoja blada, oczy obłąkane,/ We wszystkich rysach trwoga i zdziwienie,/ Że niebo groźną zdradza niecierpliwość./ Lecz gdybyś zważył prawdziwe przyczyny/ Ognia błyskawic, duchów wędrujących,/ Ptactwa i bydląt natury niepomnych,/ Starców bez myśli, dzieci rachujących;/ Gdybyś chciał zbadać, skąd wszystkie istoty/ Wspak przyrodzonych praw zdają się rządzić,/ Łatwo byś odkrył, że to niebios wola/ To potworności wszystkie wywołała,/ Ażeby przestrach znakiem był dla ludzi,/ Że się coś w mieście knuje potwornego./ Ja ci też, Kasko, mógłbym wskazać męża,/ Który do groźnej nocy tej podobny,/ Grzmi, błyska, groby otwiera i ryczy/ Jak lew przy bramach Kapitolu ryczał;/ Męża, co siłą tobie lub mnie równy,/ Wyrósł potwornie i zagraża ziemi,/ Jak jej groziły cudowne zjawiska. KASKA Czy masz na myśli Cezara, Kasjuszu? KASJUSZ Na co się przyda wiedzieć, o kim mówię?/ Swych przodków ciała mają dziś Rzymianie,/ Lecz dusze przodków, niestety, umarły!/ Duch matek naszych dzisiaj nami rządzi;/ Niewieście dusze zdradzamy pokorą. KASKA Prawda, słyszałem, że senatu myślą/ Jutro Cezara uwieńczyć koroną,/ Którą mu wszędzie nosić będzie wolno/ Z jednym wyjątkiem włoskiej naszej ziemi. KASJUSZ SamobójstwoTo wiem, gdzie sztylet ten utopić trzeba;/ Kasjusz z niewoli wybawi Kasjusza./ Tym bóg litosny słabym daje siłę,/ Tym bóg poskramia tyranów potęgę;/ Wieże kamienne, zatęchłe więzienia,/ Spiżowe mury, żelazne kajdany/ Potęgi ducha wstrzymać nie zdołają;/ Duch, ziemskich kajdan znużony ciężarem,/ Zawsze ma siłę do swobody wrócić./ Co wiem, niech ze mną i ziemia wie cała:/ Cząstkę niewoli, która na mnie ciąży,/ Kiedy zapragnę, otrząsnąć potrafię. Grzmoty KASKA I ja w mej dłoni równą mam potęgę,/ I jak ja, każdy niewolnik ma siłę/ Swojej niewoli potargać łańcuchy jak ja, każdy niewolnik ma siłę Swojej niewoli potargać łańcuchy --- parafraza Seneki z Listów do Lucyliusza.. KASJUSZ Dlaczegoż Cezar ma tu być tyranem?/ Biedne stworzenie! On wielkim by nie był,/ Gdyby nie widział, żeśmy owiec trzodą,/ I dla sarn stada on lwem tylko został./ Kto nagle wielki ogień chce zapalić,/ Podsuwa iskrę pod snop wielkiej słomy:/ Ach, jakie plewy, jakie z Rzymian śmiecie,/ Kiedy płomieniem swym oświecać muszą/ Tak nędzne, podłe jak Cezar stworzenie!/ Lecz, o boleści, dokąd mnie prowadzisz?/ Może rozmawiam z chętnym niewolnikiem,/ I będę musiał z moich słów zdać liczbę;/ Lecz miecz mam w dłoni, szydzę z niebezpieczeństw. KASKA Rozmawiasz z Kaską, nie z obłudnym szpiegiem./ Masz moją rękę; wyszukaj stronników,/ Chętnych za krzywdy nasze pomsty szukać,/ A moja noga tam stanie bez trwogi,/ Gdzie najśmielszego znajdzie ślad mściciela. KASJUSZ Przyjmuję rękę. Słuchaj teraz, Kasko;/ Już potrafiłem do myśli mych skłonić/ Najpierwszych cnotą i znaczeniem Rzymian,/ Z nimi układam wielkie przedsięwzięcia,/ Pełne honoru, pełne niebezpieczeństw./ Wiem, że w tej chwili już wszyscy zebrani/ Czekają na mnie w Pompeja krużganku,/ Bo wśród piorunów, wśród tej nawałnicy/ Puste i głuche są Rzymu ulice;/ Wszystkie żywioły, jak zamiary nasze,/ Są krwawe, groźne, ogniem buchające. Wchodzi Cynna KASKA Cicho, ktoś śpiesznym zdąża ku nam krokiem. KASJUSZ O, to przyjaciel; poznałem po chodzie,/ To Cynna. Cynno, dokąd ci tak śpieszno? CYNNA Szukam cię. Kto to? Czy Metellus Cymber? KASJUSZ Nie, to jest Kaska, to nasz. Kto mnie czeka? CYNNA Cieszę się z tego. Co za noc straszliwa!/ Kilku z nas dziwne widziało zjawiska. KASJUSZ Czy mnie czekają? CYNNA Wszyscy niecierpliwi./ O, gdybyś zdołał dobrej naszej sprawie/ Zapewnić pomoc szlachetną Brutusa! KASJUSZ Dzielny mój Cynno, dobrej bądź otuchy./ Zabierz to pismo i dołóż starania,/ Żeby je Brutus znalazł jutro rano/ W pretorskim krześlew pretorskim krześle --- pretor to wyższy rzymski urzędnik, sprawujący władzę sądową i zastępujący konsula pod jego nieobecność.; a to, rzuć mu oknem;/ A do posągu starego Brutusa/ To przylep woskiem; później złącz się z nami,/ Będziem w krużganku Pompejusza radzić./ Czy są tam Decjusz Brutus i Treboniusz? CYNNA Tylko Metellus Cymber nieobecny,/ Wybiegł, ażeby w twym domu cię szukać./ A teraz idę zlecenia twe spełnić. KASJUSZ Idź, my czekamy w teatrze Pompeja. Wychodzi Cynna Chodź ze mną, Kasko, a nim dzień zaświta,/ Pójdziemy razem do Brutusa domu./ Trzy jego części już po naszej stronie,/ A będzie cały po pierwszej rozmowie. KASKA O, Brutus silnie ludu sercem włada!/ To, co by zbrodnią mogło w nas się wydać,/ Jego powagi wszechmocną alchemią/ Zmieni się w cnotę i szlachetne dzieło. KASJUSZ Dobrze pojąłeś całą jego wartość,/ Jego potrzebę dla naszych zamiarów./ Nie traćmy czasu, już północ minęła,/ A nim zaświta, on naszym być musi. Wychodzą AKT DRUGI SCENA I Rzym. Ogród Brutusa Wchodzi BRUTUS BRUTUS Hola, Lucjuszu! Nie mogę rozpoznać/ Po gwiazd obrocie, jak daleko rano./ Hola, Lucjuszu! Ach, jakże bym pragnął/ Jego mieć wady, jak on spać głęboko!/ Hola, Lucjuszu! obudź się, Lucjuszu! Wchodzi Lucjusz LUCJUSZ Czy mnie wołałeś, panie? BRUTUS Idź i pochodnię zapal w mej komnacie,/ Wróć zawiadomić, jak będzie gotowa. LUCJUSZ Idę wykonać rozkazy twe, panie. Wychodzi BRUTUS Tylko przez jego śmierć --- co się mnie tyczy,/ Nie mam powodów żadnej nienawiści,/ Tylko publiczne dobro mną kieruje./ Władza, KrólPragnie korony --- kto zgadnąć potrafi,/ Jego naturę jak zmieni korona?/ Dzień tylko jasny żmije ze snu budzi,/ Radzi ostrożność. Włożyć mu koronę?/ Tak, a z koroną dać mu razem żądło,/ Którym dowolnie śmierć może rozsiewać./ Jak łatwo zbytku wielkości nadużyć,/ I z miłosierdziem potęgę rozłączyć!/ A choć w Cezarze nie widziałem dotąd,/ Żeby namiętność nad rozum wyrosła,/ Wiem z doświadczenia, że młodej ambicji/ Pokorna skromność za drabinę służy,/ Z ócz jej nie traci, kto po niej szczebluje,/ Lecz na najwyższym ledwo szczeblu stanie,/ Wrazwraz (daw.) --- zaraz. od drabiny odwraca źrenice,/ Poglądapoglądać --- dziś popr.: spoglądać. w chmury, podłym gardzi drewnem,/ Po którym z wolna na górę się wdrapał./ Lepiej więc będzie zawczasu uprzedzić,/ Aby i Cezar nie poszedł tym śladem./ Jeśli nam dotąd wszystkie jego sprawy/ Otwartej wojny nie dały powodów,/ Tak rozumujmy: Gdy jeszcze podrośnie,/ Ostateczności tej lub tej dosięże;/ Więc jaje węża widzieć w nim należy,/ Z którego wąż się wykluje zjadliwyzjadliwy --- jadowity.,/ Lepiej więc węża udusić w skorupie. Wchodzi Lucjusz LUCJUSZ Pochodnia goregorzeć (daw.) --- płonąć. w komnacie twej, panie./ Kiedy na oknie krzemienia szukałem,/ Pieczętowany ten znalazłem papier,/ A jestem pewny, że go tam nie było,/ Gdy wychodziłem wieczór na spoczynek. BRUTUS Wracaj do łóżka; jeszcze dzień daleko./ Czy jutro, chłopcze, Idy są marcowe? LUCJUSZ Nie wiem. BRUTUS Więc zajrzyj wprzódwprzód (daw.) --- najpierw. do kalendarza/ I wróć powiedzieć. LUCJUSZ Idę spełnić rozkaz. Wychodzi BRUTUS Chmur rozwieszonych ogniste wyziewy/ Dość światła dają, aby list przeczytać. Otwiera list i czyta ,,Ty śpisz, Brutusie; zbudź się, spójrz na siebie./ Rzym, itd. Mów, uderz i napraw!/ Ty śpisz, Brutusie; obudź się, Brutusie!"/ Nie raz to pierwszy takie słowa czytam./ ,,Rzym, itd." tak mam wytłumaczyć:/ Czy Rzym przed jednym truchleć ma człowiekiem?/ Rzym? Nie, nie, nigdy! Wszak moi przodkowie/ Wygnali z rzymskich ulic TarkwiniuszaTarkwiniusz Pyszny --- ostatni król Rzymu, powstanie przeciw niemu (509 p.n.e.) dało początek rzymskiej republice.,/ A on był królem. ,,Mów, uderz i napraw!"/ Czego żądacie? Bym mówił, uderzył?/ O Rzymie, moją przyjmij tu przysięgę,/ Że byle przyszła w następstwie naprawa,/ Brutusa ręka spełni twe życzenia. Wraca Lucjusz LUCJUSZ Czternasty marca dzień kończy się dzisiaj. Stukanie za sceną BRUTUS Dobrze. Ktoś stuka, idź bramę otworzyć. Wychodzi Lucjusz Odkąd mnie Kasjusz podszczuł na Cezara,/ Nie mogłem usnąć./ Czas, CzynMiędzy pomysłem a spełnieniem czynu/ Pośrednie chwile są jak cień okropny;/ Dusza i wszystkie śmiertelne narzędzia/ W ciągłej są radzie, a cała istota/ Jest do małego podobna królestwa,/ W którym powstania fermentuje zaczyn. Wchodzi Lucjusz LUCJUSZ Twój szwagier, panie, Kasjusz u drzwi stoi,/ Chce z tobą mówić. BRUTUS Czy sam jest? LUCJUSZ Nie, panie,/ Ma towarzyszy. BRUTUS Czy ich nie poznałeś? LUCJUSZ Nie, kapelusze wszyscy zacisnęli,/ Wszyscy płaszczami osłonili twarze,/ Tak, że żadnego nie mogłem rozpoznać. BRUTUS Niech wejdą. Wychodzi Lucjusz Tak jest, to są sprzysiężeni./ O, sprzysiężenie! Jak to, czy się wstydzisz/ Czoło twe groźne i nocy odsłonić,/ Która wszystkiemu, co złe, wolność daje?/ Śród dnia, gdzież znajdziesz dość ciemną jaskinię,/ By twoje hydnehydny --- ohydny, budzący strach a. obrzydzenie. pokazać oblicze?/ O, sprzysiężenie! Jaskini nie szukaj,/ Osłoń się tylko pogodnym uśmiechem,/ Bo gdy się w własnej pokażesz postaci,/ Sam ErebEreb --- w mit. gr. najciemniejsza część Hadesu, tj. krainy zmarłych. nawet nie dość ma ciemności,/ By cię przed okiem podejrzenia ukryć. Wchodzą: Kasjusz, Kaska, Decjusz, Cynna, Metellus Cymber i Treboniusz KASJUSZ Może zbyt śmiało twój sen przerywamy./ Witaj, Brutusie, a przebacz natręctwu! BRUTUS Widzisz, że wstałem; czuwałem noc całą./ Czy znam tych ludzi, którzy z tobą przyszli? KASJUSZ Wszystkich, i wszyscy cześć mają dla ciebie,/ I wszyscy pragną, byś o sobie myślał,/ Jak każdy myśli o tobie Rzymianin./ To jest Treboniusz. BRUTUS Witam go w mym domu! KASJUSZ To Decjusz Brutus. BRUTUS Witam i Decjusza! KASJUSZ To Kaska, Cynna, to Metellus Cymber. BRUTUS Witam ich wszystkich! Jakaż czarna troska/ Broni wam oka wśród nocy tej zamknąć? KASJUSZ Pozwól na stronie słowo ci powiedzieć. Rozmawia z Brutusem na stronie DECJUSZ Wschód z tej jest strony; czy jeszcze nie świta? KASKA Nie. CYNNA Przebacz, proszę; te szarawe pręgi,/ Co chmury strzępią, są dnia zwiastunami. KASKA Ja was przekonam, żeście obaj w błędzie./ Tam słońce wschodzi, gdzie mój miecz wskazuje,/ Nową nam wiosnę przynosi z południa,/ Za dwa miesiące posunie się dalej,/ Tam, ku północy, a wtedy wschód będzie/ Właśnie nad samym wzgórzem Kapitolu. BRUTUS Dajcie mi, proszę, rękę po kolei. KASJUSZ Postanowienie zatwierdźmy przysięgą. BRUTUS Nie, żadnych przysiąg! Jeżeli sumienie,/ Dusz naszych boleść, czasu nadużycia,/ Jeśli to wszystko słabą nam rękojmią,/ Niech lepiej każdy powróci do domu,/ Do leniwego niech wciśnie się łoża;/ Niech się tyrania dumnie rozpanoszy,/ Póki ostatni z nas nie zginie marnie/ W życia hazardachhazard (daw.) --- niebezpieczeństwo.. Lecz jeśli, jak myślę,/ Dość jest powodów, by zapału iskra/ W tchórzliwej nawet ocknęła się duszy,/ Natchnęła męstwem słabą pierś niewieścią,/ Na co daremnie innych podniet szukać,/ Aby wystąpić w naszych praw obronie?/ PrzysięgaAlboż nie dosyć Rzymianina słowo,/ Że wiernie dotrwa w uczciwym zamiarze?/ Alboż to świętą nie jest już przysięgą,/ Gdzie mąż cnotliwy z cnotliwym się łączy,/ By swój kraj zbawić, lub zginąć z honorem?/ Niech przysięgają kapłani i tchórze,/ Roztropne mędrki, stare niedołęgi,/ Zdolne całować rękę, co ich chłoszcze;/ Niech się przysięgą do złej wiążą sprawy/ Ci, których słowu nikt nie daje wiary,/ Lecz my nie plammy zbyteczną przysięgą/ Pogodnej cnoty naszego zamiaru;/ Bo któż by myślał, że nasz duch żelazny,/ Gdy sprawa nasza przysięgi wymaga?/ Wszak każda kropla w żyłach Rzymianina/ Byłaby skargą na bękarctwo rodu,/ Gdyby śmiał kiedy choć na krok odstąpić/ Od raz danego słowa przyjaciołom? KASJUSZ Co z Cyceronem zrobić? Czy go badać?/ Myślę, że dzielną byłby nam podporą. KASKA Trzeba go wciągnąć. CYNNA A trzeba koniecznie. METELLUS Niech z nami trzyma; srebrne jego włosy/ Dobre u ludzi dadzą nam mniemaniemniemanie --- tu: opinia.,/ I z ust niejednych kupią nam pochwały./ Bo gdy świat powie: rozum jego rządził/ Prawicą naszą, płaszcz jego powagi/ Osłoni naszej młodości porywczość. BRUTUS Nie, niech mu zamiar będzie tajemnicą;/ Nigdy on chętnej nie przyłoży ręki/ Do dzieł nie w jego wylęgłych rozumie. KASJUSZ Więc go pomińmy. KASKA Nie dla nas to człowiek. DECJUSZ Czy jeden Cezar upaść ma ofiarą? KASJUSZ Słuszne pytanie! Niepodobna, mniemam,/ Aby Antoniusz, drogi Cezarowi,/ Cezara przeżył. Byłby nam zawadą/ Na drodze naszej. Znacie jego środki,/ I byle tylko korzystać z nich umiał,/ Może nam wszystkkie plany pokrzyżować./ Niech więc z Cezarem ginie i Antoniusz. BRUTUS Naszemu dziełu krwawe damy piętno,/ Gdy, ściąwszy głowę, będziem członkiczłonki (daw.) --- kończyny. siekać,/ (Boć tylko członkiem Cazara Antoniusz)/ A któż z nas chciałby nad trupem się pastwić?/ Bądźmy kapłanem tylko, nie rzeźnikiem./ Krew, ŚmierćNastajem tylko na ducha Cezara,/ A duch człowieka nie ma krwi kropelki./ Ach, gdyby można ducha tego zabić,/ A szabli ostrzem ciała nie rozdzierać!/ Lecz duch Cezara z krwią tylko wypłynie;/ Więc, przyjaciele, zabijmy Cezara/ Dłonią bez trwogi, lecz bez nienawiści./ Niechaj upadnie jak ofiara bogom,/ Nie jako strawa dla psów porzucona;/ Niech serca nasze będą jak pan mądry,/ Który śle sługi do krwawego czynu,/ A potem zda się ten czyn im wyrzucać./ Tylko tak dzieło przez nas dokonane/ Wyda się dziełem potrzeby, nie zemsty;/ Tylko tak każdy z nas światu się wyda/ Nie mężobójcą, ale zbawicielem./ Niech was nie trwoży Antoniusza życie,/ Bo on nie więcej szkodzić wam potrafi,/ Jak dłoń Cezara, bez Cezara głowy. KASJUSZ Lękam się przecie, bo przyjaźń głęboka,/ Co dla Cezara --- BRUTUS Dobry mój Kasjuszu,/ Bądź dobrej myśli, bo, jeśli go kocha,/ Tylko sam sobie zaszkodzić potrafi,/ Wziąć śmierć Cezara do serca i umrzeć;/ Ale i na to hart jego za słaby,/ Zbyt kocha uczty, zabawy i śmiechy. TREBONIUSZ A więc niech żyje! Bo i ja tak myślę,/ Że pierwszy z tego później śmiać się będzie. Bije zegarBije zegar --- anachronizm. BRUTUS Cicho! Słuchajmy! KASJUSZ Uderzyła trzecia. TREBON Czas się rozłączyć. KASJUSZ OmenRzecz jeszcze niepewna,/ Czy dzisiaj przyjdzie Cezar do senatu./ On w gusłagusła --- praktyki magiczne, takie jak czary i przepowiednie. wierzy od pewnego czasu,/ Choć dawniej szydził ze snów i przywidzeń./ Kto wie, czy dziwne nocy tej zjawiska,/ Czy groźne znaki, czy wróżbiarzy rady/ Nie będą zdolne w domu go zatrzymać. DECJUSZ Nie troszcz się o to; choćby tak zamierzył,/ Wiem, jak go zmienić. Cezar chętnie słucha,/ Jak jednorożca strzelec zwodzi drzewem,/ Jak słonia jamą, zwierciadłem niedźwiedzia,/ Jak lwa sidłami, człowieka pochlebstwem,/ Ale gdy dodam, że jeden się Cezar/ Pochlebstwem brzydzi, przyzna, że mam słuszność,/ I sam na wielkie złapie się pochlebstwo./ To moja sprawa; wiem, jak go uwikłać;/ Do Kapitolu wam go przyprowadzę. KASJUSZ Pójdziemy wszyscy, by mu towarzyszyć. BRUTUS O ósmej rano; czy na tym zapadło? CYNNA O ósmej rano, wszyscy; na to zgoda. METELLUS Ligariusz ciężki ma żal do Cezara/ Za twarde słowa, którymi go skarcił,/ Że śmiał z pochwałą wspomnieć Pompejusza;/ Dziwna, że żaden z was o nim nie myślał. BRUTUS Dobry Metellu, idź do jego domu,/ Wiem, że mnie kocha, bom na to zarobił,/ Przyślij go do mnie, a ja go nastroję. KASJUSZ Zbliża się ranek; już czas się rozproszyć,/ Ale niech każdy słowu swemu wierny,/ Dowiedzie dzisiaj, że jest Rzymianinem. BRUTUS Niech każdy uśmiech na swej twarzy niesie,/ Niech głębin duszy nie zdradza spojrzeniem,/ AleTeatr, jak nasi rzymscy aktorowie,/ Choć z ogniem w sercu, twarz miejmy spokojną./ Teraz: dzień dobry i wszystkich was żegnam! Wychodzą wszyscy prócz Brutusa Hola, Lucjuszu! Znów śpi --- mniejsza o to./ Pij, póki możesz, miodową snu rosę,/ Bo twego mózgu nie zmąciły jeszcze/ Widma w mej duszy troską wywołane;/ Śpij więc głęboko, lecz ja spać nie mogę. Wchodzi Porcja PORCJA Brutusie, mężu! BRUTUS Porcjo, co to znaczy?/ Czy zapomniałaś, że ciało twe słabe/ Zimnych oddechów ranka nie wytrzyma? PORCJA A twoje czy jest silniejsze od mego?/ Niedobry mężu, uciekasz ode mnie/ I wczora wstałeś nagle od wieczerzy,/ Z założonymi rękami w komnacie/ Długo krążyłeś wśród dumań i westchnień,/ A gdym pytała, co cię zasmuciło,/ Spojrzałeś na mnie surową źrenicą;/ Gdy mimo tego nalegałam bardziej,/ Tupnąłeś nogą, skrobałeś się w głowę,/ Mimo mych błagań upornie milczałeś,/ Gniewnej prawicy kazałeś skinieniem/ Wyjść z twej komnaty --- byłam ci posłuszną,/ Bo się lękałam zbytecznym natręctwem/ Gniew twój gwałtowny gwałtowniej zapalić;/ Myślałam zresztą, że to nagły wybuch,/ Któremu każdy w swym ulega czasie./ Milczysz, jeść nie chcesz, z ócz twych sen ucieka,/ A gdyby troska na twarzy twej rysy/ Ten sam wywarła skutek, co na duszę,/ Poznać cię łatwo nie byłabym w stanie./ Brutusie, odkryj mi smutków twych powód. BRUTUS To nic, nic, Porcjo --- to chwilowa słabość. PORCJA Brutus jest mądry; gdyby czuł się słabym,/ Użyłby środków, co wracają zdrowie. BRUTUS Tak właśnie robię. Porcjo, wróć do łóżka. PORCJA Słaby jest Brutus; czy to na lekarstwo/ W takim ubraniu słabą wciągać piersią/ Zimnego ranka zatrute oddechy?/ Słaby jest Brutus; dlaczegóż, przez Boga,/ O tej godzinie zdrowe rzuca łoże,/ W burzliwej nocy osłabione ciało/ Na łup wydaje zjadliwym wyziewom,/ Jakby chorobie chciał chorobę dodać?/ Nie, nie, Brutusie, jeśli jesteś słaby,/ Dusza jest twoja cierpienia siedliskiem,/ Które znać mocą praw moich powinnam./ Mąż, ŻonaWięc na kolanach zaklinam cię, mężu,/ Na piękność, którą uwielbiałeś dawniej,/ Na twojej wiecznej miłości przysięgi,/ Na śluby, które jedną wlały duszę/ W dwa ciała nasze, odsłoń mi twój smutek,/ I daj połowę trosk swej połowicypołowica (daw.) --- małżonka../ Skąd twój niepokój? Jakie były cele/ Tajnego zejścia? Bo wiem, że przed chwilą/ Miałeś tu mężów, którzy swe oblicza/ Nawet przed nocy kryli ciemnościami. BRUTUS Wstań, dobra Porcjo! PORCJA Dobrym bądź, Brutusie,/ A Porcja klęczeć przed tobą nie będzie./ ŻonaCzyż to warunkiem ślubów naszych było,/ Że prawa nie mam do męża tajemnic?/ Że jestem tobą w pewnych tylko względach?/ Dzielić mam ucztę, weselić twe łoże,/ Być uczestniczką rozmów obojętnych?/ Mieszkać na serca twojego przedmieściach?/ O, jeśli tak jest, to Porcja, Brutusie,/ Nie żoną twoją, lecz jest nałożnicą. BRUTUS Jesteś mą dobrą, moją wierną żoną,/ A tak mi drogą, jak czerwone krople,/ Bijące w moim zasmuconym sercu. PORCJA Więc muszę wiedziećwiedzieć --- tu: znać. twoje tajemnice./ KobietaO wiem, wiem dobrze, tylkom jest kobietą,/ Lecz tę kobietę Brutus wziął za żonę;/ O, wiem, wiem dobrze, tylkom jest kobietą,/ Lecz ta kobieta jest Katona córką;/ Czy żona taka, czyliczyli --- czy z partykułą pytajną -li. taka córka,/ Nie jest silniejszą od swojej płci słabej?/ Odsłoń twe myśli, nie zdradzę tajemnic./ Ażeby moją wypróbować stałość,/ Tu dobrowolną dałam sobie ranęAżeby moją wypróbować stałość, Tu dobrowolną dałam sobie ranę --- według legendy Porcja w ten sposób pokazała Brutusowi, że nie wyda jego tajemnic nawet na torturach.,/ A jeśli boleść tę cierpliwie zniosłam,/ Nie zdradzę pewnie i tajemnic męża. BRUTUS O, Boże, zrób mnie godnym takiej żony! Słychać stukanie za sceną Słuchaj! Ktoś stuka. Oddal się na chwilę./ Wszystkie tajniki serca ci odsłonię,/ Wszystkie ci moje zamiary opowiem,/ Wyznam, skąd smutek na czole mym zasiadł./ Zostaw mnie teraz. Wychodzi Porcja Wchodzą: Lucjusz i Ligariusz Lucjuszu, kto stukał? LUCJUSZ Chory przychodzi twej rady zasięgnąć. BRUTUS Kajusz Ligariusz, o którym przed chwilą/ Metellus mówił. Zostaw nas, Lucjuszu. Wychodzi Lucjusz Co mi przynosisz? LIGARIUSZ Przyjmij pozdrowienie,/ Choć wymówione cierpiącym językiem. BRUTUS Jak źle wybrałeś czas twojej choroby!/ Ach, jakbym pragnął, byś wszystkie miał siły! LIGARIUSZ Nie jestem chory, jeśli masz zamiary/ Godne poświęceń człowieka honoru. BRUTUS Mam je, Kajuszu. Zamiar mój opowiem,/ Byleś miał zdrowe do słuchania ucho. LIGARIUSZ Na wszystkich bogów, którym się Rzym kłania,/ Odpędzam moją chorobę, Brutusie./ Ty, rzymska duszo, wielkich ojców synu,/ Jak czarnoksiężnik duch słabyduch słaby --- dziś popr.: ducha słabego. zakląłeś./ Każ, a rozpocznę dzieło niemożebne,/ Dokonam nawet. Mów, co trzeba zrobić. BRUTUS Czyn, który chorym wróci dawne zdrowie. LIGARIUSZ A czy choroby zdrowych nie nabawi? BRUTUS I to być musi. Wszystko ci opowiem/ W drodze do tego właśnie, który będzie/ Naszego czynu ostatecznym celem. LIGARIUSZ Z gorącym sercem wszędzie idę z tobą,/ Z gotową dłonią na czyn tajemniczy;/ Bo dosyć dla mnie Brutusa iść śladem. BRUTUS Więc idźmy razem. Wychodzą SCENA II Pokój w pałacu Cezara Grzmoty i błyskawice. Wchodzi Cezar w nocnym ubraniu CEZAR Niebo tej nocy z ziemią było w wojnie:/ Trzy razy we śnie wołała Kalpurnia:/ ,,Boże! ratujcie! mordują Cezara!"/ Hola! Wchodzi SŁUGA SŁUGA Mój panie? CEZAR Idź, niechaj kapłani/ Biją ofiary, a wracaj powiedzieć,/ Czyliczyli --- czy z partykułą pytajną -li. wypadek pomyślny mi wróżą. SŁUGA Śpieszę. wychodzi --- Wchodzi Kalpurnia KALPURNIA Cezarze, czyś nie zmienił zdania?/ Nie, nie, ty dzisiaj domu nie opuścisz. CEZAR Cezar wykona, co raz zapowiedział./ Groźby widziały tylko plecy moje;/ Gdy się odważą w mą twarz spojrzeć, nikną. KALPURNIA OmenZ wszystkich wróżb dotąd śmiałam się, Cezarze,/ Dziś drżę przed nimi. Przyszedł właśnie człowiek,/ Co, oprócz zjawisk, których byłeś świadkiem,/ Mówi o dziwach, które straż widziała./ Lwica zrzuciła szczenię na ulicę;/ Z otwartych grobów wstawali umarli;/ Ogniste armie w chmurach bój toczyły,/ W szyku i hufcach jak rzymskie legiony,/ A krew strugami ciekła na Kapitol;/ Wrzawę potyczki słyszano w powietrzu,/ I rżenie koni, i jęk konających;/ Duchy śród ulic wyły zabłąkane;/ Wszystkie te dziwy trwogą mnie przejmują. CEZAR Kto z nas, Kalpurnio, potrafi uniknąć,/ Co mu potęga bogów przeznaczyła?/ Lecz Cezar pójdzie, bo te przepowiednie/ Tak światu grożą, jak i Cezarowi. KALPURNIA Gdy żebrak kona, nie świecą komety,/ Lecz na śmierć książąt i niebo się pali. CEZAR Śmierć, StrachTrwożliwy stokroć umiera przed śmiercią;/ Mężny raz tylko czuje śmierci gorycz./ Ze wszystkich cudów, o których słyszałem,/ To cud największy, że ludzie się boją,/ Wiedząc, że kresem śmierć nieuniknionym,/ Przyjdzie, przyjść musi. Wchodzi Sługa Co mówią Wróżbiarze? SŁUGA Radzą, byś w domu dzień cały pozostał,/ Bo gdy wyjęli wnętrzności ofiary,/ W piersiach bydlęcia nie znaleźli serca. CEZAR Tym cudem niebo zawstydza lękliwych./ I Cezar byłby bydlęciem bez serca,/ Gdyby z bojaźni za próg nie śmiał wyjrzeć./ Niebezpieczeństwo już dawno wie o tym:/ Niebezpieczniejszym od niego jest Cezar;/ Jakby dwa lwięta, jeden dzień nas spłodził,/ Ale ja byłem starszy i groźniejszy./ Cezar więc pójdzie. KALPURNIA Mężu mój i panie,/ Zbytek ufności rozum twój zaćmiewa./ Dziś tylko zostań, powiedz, że ma bojaźń,/ Nie twoja własna w domu cię zamyka./ Marek Antoniusz powie senatowi,/ Że jesteś chory, że nie możesz przybyć./ Słuchaj mej rady, na klęczkach cię błagam! CEZAR Dobrze, Antoniusz powie, żem jest chory;/ Zostanę w domu dla twoich przywidzeń. Wchodzi Decjusz To Decjusz Brutus, on będzie mym posłem. DECJUSZ Witaj, Cezarze! przychodzę, by razem/ Udać się z tobą do izby senatu. CEZAR Przychodzisz w porę, abyś senatorom/ W moim imieniu zaniósł pozdrowienie,/ Doniósł, że dzisiaj do izby nie przyjdę,/ Że przyjść nie mogę, to byłoby kłamstwem;/ Że nie śmiem, większe jeszcze będzie kłamstwo,/ A więc po prostu powiedz, że nie przyjdę. KALPURNIA Powiedz, że chory. CEZAR Co? Cezar ma kłamać?/ Kto tam zwycięską dłonią gdzie ja sięgnął,/ Nie śmiałby dzisiaj prawdy starcom mówić?/ Powiedz, Decjuszu, że Cezar nie przyjdzie. DECJUSZ Wielki Cezarze, daj mi jaki powód,/ Żebym senatu nie był pośmiewiskiem./ CEZAR Powodem wola jest moja, nie przyjdę;/ Myślę, że powód starczy senatowi./ Ale dla ciebie, dla ciebie jedynie,/ Kocham cię bowiem, całą wyznam prawdę:/ Sen, OmenNa prośbę żony Kalpurnii zostaję./ Tej nocy posąg mój widziała we śnie/ Jakby fontannę, tysiącem otworów,/ Krwi mej czerwonej strugę tryskającą,/ A tłumy Rzymian, z uśmiechem na twarzy,/ Biegły, by ręce we krwi mojej kąpać./ Ten sen, w jej myśli, bożym jest zesłaniem/ I przepowiednią nieszczęść mi grożących./ Klęcząc błagała, abym w domu został. DECJUSZ Ten sen Kalpurnia źle wytłumaczyła:/ Widzenie było szczęścia przepowiednią./ Krew tryskająca z twojego posągu,/ W której Rzymianie ręce swe kąpali,/ To znak, że w tobie nasz wielki Rzym znajdzie/ Świeżej krwi strugę, która go odmłodzi,/ A którą pierwsze miasta tego męże/ Będą czerpały jak święte relikwie./ To jest prawdziwe snu tego znaczenie. CEZAR I dobrze w taki tłumaczysz je sposób. DECJUSZ Poznasz to lepiej, gdy mą powieść skończę./ Wiedz, że zamiarem dzisiaj jest senatu/ Włożyć koronę na głowę Cezara;/ Kto wie, czy słysząc, że przybyć odmawiasz,/ Nagle od swojej nie odstąpi myśli./ Zresztą jak łatwo w śmiech poszłoby wszystko,/ Gdyby przypadkiem w tłumie kto zawołał:/ ,,Odroczmy senat do dnia, w którym znowu/ Żona Cezara lepszy sen mieć będzie"./ Jeśli nie przyjdziesz, czy nie będą szeptać:/ ,,Co? Zląkł się Cezar?"/ Przebacz, Cezarze, ale miłość moja/ Śmiałe te słowa w me usta włożyła;/ Miłość wzgardziła roztropności radą. CEZAR Jak mi się teraz bojaźń twa, Kalpurnio,/ Wydaje śmieszną! Sam się teraz wstydzę,/ Że mogłem takim ustąpić powodom./ Podaj mi togę, idę do senatu. Wchodzą: Publiusz, Brutus, Ligariusz, Metellus, Kaska, TREBONIUSZ i Cynna Widzę, że Publiusz chce mi towarzyszyć. PUBLIUSZ Witaj, Cezarze! CEZAR Dzień dobry, Publiuszu./ Co? Brutus nawet tak rano w mym domu?/ Dzień dobry, Kasko. Nigdy, Ligariuszu,/ Cezar dla ciebie nie był takim wrogiem,/ Jak febra, która cię tak wychudziła./ Która godzina? BRUTUS Już wybiła ósma. CEZAR Dzięki wam wszystkim za waszą uprzejmość. Wchodzi Antoniusz Patrzcie, Antoniusz nawet już na nogach,/ Pomimo długiej swej nocnej hulanki./ Witaj, Antoni! ANTONIUSZ Witam cię, Cezarze! CEZAR Niech służba moja będzie w pogotowiu,/ Źle, że tak długo czeka na mnie senat./ Cynno --- Metellu --- Ale, Treboniuszu,/ Mam z tobą mówić na jaką godzinę;/ Dziś mi przypomnieć tego nie omieszkajomieszkać --- zapomnieć, poniechać czegoś.;/ Stań przy mnie blisko, bym i ja pamiętał. TREBONIUSZ Chętnie, Cezarze. Na stronie A stanę tak blisko,/ Że i najlepsi twoi przyjaciele/ Chcieliby chętnie, bym stał trochę dalej. CEZAR Wychylcie wprzódy kielich wina ze mną,/ Potem ruszymy jak przyjaciół grono. BRUTUS Na stronie Że nas pozory tak często uwodzą,/ Ta myśl, Cezarze, serce mi zakrwawia! Wychodzą SCENA III Rzym. Ulica w bliskości Kapitolu Wchodzi Artemidorus z papierem w ręku ARTEMIDORUS Czyta ,,Cezarze, strzeż się Brutusa; daj baczność na Kasjusza; nie zbliżaj się do Kaski; nie ufaj Treboniuszowi; uważaj pilnie Metellusa Cymbra; Decjusz Brutus cię nie kocha; pokrzywdziłeś Kajusza Ligariusza. Wszystkich tych ludzi jedna myśl ożywia, a myśl ta skierowana przeciw Cezarowi. Jeśli nie jesteś nieśmiertelnym, miej się na baczności: zbyteczna ufność toruje drogę sprzysiężeniom. Niech cię bronią potężne bogipotężne bogi --- dziś popr. forma M.lm: potężni bogowie.! Twój kochający cię Artemidorus". Tu się zatrzymam, aż Cezar nadejdzie,/ I pismo wręczę, niby jaką prośbę./ Boli mnie serce, że cnota na ziemi/ Zębów zazdrości nie może uniknąć./ Czytaj, Cezarze, a znajdziesz zbawienie;/ Odrzuć z zdrajcami w spisku przeznaczenie. Wychodzi SCENA IV Rzym. Inna część tej samej ulicy, przed domem Brutusa Wchodzą: Porcja, Lucjusz Porcja Chłopcze, pędź lotem do izby senatu./ Nie odpowiadaj, nie trać darmo czasu./ Dlaczego stoisz? LUCJUSZ Czekam na zlecenia. PORCJA Ach, jak bym chciała, byś już był z powrotem,/ Zanim ci powiem, po co cię wysyłam!/ O wytrwałości, bądź po mojej stronie!/ Staw góry między sercem a językiem!/ Mam duszę męża, lecz kobiety serce./ Jak ciężko sekret zachować kobiecie!/ Czyś jeszcze tutaj? LUCJUSZ Co robić mam, pani?/ Do Kapitolu bieżećbieżeć (daw.) --- biec. i nic więcej?/ Potem do domu wracać, i nic więcej? PORCJA Leć, wróć i powiedz, jak pan twój wygląda,/ Bo słaby wyszedł. Zważaj także pilnie,/ Co robi Cezar, kto o co go prosi./ Lecz cicho, chłopcze! Co wrzawa ta znaczy? LUCJUSZ Ja nic nie słyszę. PORCJA Nadstaw tylko ucho./ Słyszałam wrzawę; niby jakieś starcie;/ A wiatr od strony Kapitolu wieje. LUCJUSZ Nie, pani, wszędzie cichość, nic nie słyszę. Wchodzi Wróżbiarz PORCJA Zbliż się; skąd idziesz? WRÓŻBIARZ Z mego domu, pani. PORCJA Która godzina? WRÓŻBIARZ Około dziewiątej. PORCJA A czy już Cezar wszedł do Kapitolu? WRÓŻBIARZ Nie jeszcze, pani; właśnie tutaj stanę,/ Aby w przechodzie Cezara zobaczyć. PORCJA Czy masz do niego prośbę jaką zanieść? WRÓŻBIARZ Mam prośbę, pani, aby raczył Cezar/ Słuchać, co powiem, a pragnę go błagać,/ Ażeby własnym swym był przyjacielem. PORCJA Czy wiesz, że jakie grozi mu nieszczęście? WRÓŻBIARZ Nie wiem o żadnym, lecz lękam się wielu./ Dzień dobry, pani! Wąska tu ulica,/ Tłum senatorów, sług i suplikantówsuplikant --- osoba wnosząca prośbę./ Gotów słabego starca na śmierć zagnieść;/ Wolę więc stanąć na szerokim placu,/ I tam słów kilka szepnąć Cezarowi. Wychodzi PORCJA Sił mi nie stajenie staje (daw.) --- nie starcza. --- muszę wejść do domu./ Ach, jakże słabe kobiety jest serce!/ Niech ci, Brutusie, niebo dopomoże! ---/ Ach, to mnie chłopię podsłuchało pewno. ---/ BRUTUS ma zanieść prośbę do Cezara,/ On ją odrzuci. --- O Boże, omdlewam! ---/ Spiesz, spiesz, Lucjuszu! Poleć mnie mężowi,/ Powiedz, że jestem wesoła, a wracaj,/ Wracaj i jego przynieś mi odpowiedź! Wychodzą AKT TRZECI SCENA I Senat zebrany w Kapitolu Ulica prowadząca do Kapitolu zapełniona tłumem, wśród którego Artemidorus i Wróżbiarz. --- Odgłos trąb. --- Wchodzą: Cezar, Brutus, Kasjusz; Kaska, Decjusz, Metellus, Treboniusz, Cynna, Antoniusz, Lepidus, Popiliusz, Publiusz i inni CEZAR Marcowe Idy przyszły. WRÓŻBIARZ Lecz nie przeszły. ARTEMIDORUS Niech żyje Cezar! --- Przeczytaj to pismo. DECJUSZ Trebioniusz błaga, żebyś w wolnej chwili/ Raczył pokorną prośbę tę odczytać. ARTEMIDORUS Czytaj wprzód moją, bo treść jej ważniejsza,/ Bliżej samego obchodzi Cezara./ Czytaj, Cezarze! CEZAR To, co mnie obchodzi,/ Zawsze ostatnie trzymać będzie miejsce. ARTEMIDORUS O, nie trać czasu, odczytaj natychmiast! CEZAR Człek ten oszalał. PUBLIUSZ Nie zastępuj drogi! KASKA Czemu składacie prośby na ulicach?/ Lepszą znajdziecie porę w Kapitolu. Cezar wchodzi do Kapitolu, za nim Sprzysiężeni. Wszyscy Senatorowie powstają. POPILIUSZ Bodaj się waszym szczęściło zamiarom! KASJUSZ Jakim zamiarom, Popiliuszu? POPILIUSZ Żegnam. Zbliża się do Cezara. BRUTUS Co ci Popiliusz Lena w ucho szepnął? KASJUSZ Chce, by się naszym szczęściło zamiarom./ Myślę, że cały spisek nasz odkryty. BRUTUS Patrz tylko, jak się do Cezara zbliża. KASJUSZ Kasko, czas nagli, lub wszystko przepadło. ---/ Jeśli nie wszystko, co robić, Brutusie?/ Cezar lub Kasjusz żywy stąd nie wyjdzie;/ Sam się zabiję. BRUTUS Wytrwałość, Kasjuszu!/ Nie o nas mówi z nim Popiliusz Lena;/ On się uśmiecha, Cezar się nie zmienił. KASJUSZ Dobrze Treboniusz odgrywa swą rolę,/ Patrz, Antoniusza usuwa nam z drogi. Wychodzą: Antoniusz i Treboniusz, Cezar i Senatorowie siadają DECJUSZ Gdzie jest Metellus Cymber? Niech się zbliży/ I do Cezara zaniesie swą prośbę! BRUTUS Cymber gotowy, idźmy go popierać. CYNNA Ty pierwszy, Kasko, podnieść masz prawicę. KASKA A czy już wszyscy jesteśmy gotowi? CEZAR Jakie są krzywdy, jakie nadużycia,/ Które z senatem Cezar ma naprawić? METELLUS Wielki, szlachetny, potężny Cezarze,/ Metellus Cymber pod nogi twe rzuca/ Serce pokorne --- klęka CEZAR Wiedz o tym, Metellu,/ Że to czołganie i niskie pokłony/ Krew mogą zagrzać ludzi pospolitych,/ I ich zamiary i postanowienia/ Nagle, jak dziecka zachcianki, przemienić;/ Ale daremną nie łudź się nadzieją,/ Że krew podobna w żyłach jest Cezara,/ Że serca jego hart da się tym zmiękczyć,/ Co stopi serca głupców pospolitych,/ Cukrowym słówkiem albo psią pokorą./ Twój brat wyrokiem wygnany jest z Rzymu,/ A gdy się za nim kłaniasz, błagasz, łasisz,/ Jak psa z mej drogi nogą cię odpycham./ Bez dobrych przyczyn nic Cezar nie robi,/ Bez dobrych przyczyn wyroków nie zmienia. METELLUS Nie znajdęż ludzi godniejszych ode mnie,/ Których głos dźwięczniej w Cezara brzmi uchu/ W sprawie mojego wygnanego brata? BRUTUS Nie jak pochlebca rękę twą całuję,/ I błagam spólniespólnie (daw.) --- razem., aby Publiusz Cymber/ Wolność powrotu do miasta otrzymał. CEZAR Jak to, Brutusie? KASJUSZ O, przebacz, Cezarze!/ I Kasjusz pada do nóg twych, i prosi/ O przebaczenie dla Publiusza Cymbra. CEZAR Dałbym się wzruszyć, gdybym wam był równy;/ Gdybym był zdolny do próśb się uniżyć,/ Na wasze prośby nie byłbym nieczuły,/ Lecz biegunową jest dusza ma gwiazdą,/ Co jedna z wszystkich gwiazd na firmamencie/ Niezmienna stoi, stać będzie niezmienna./ Tysiącem iskier niebo malowane,/ Każda z nich świeci, każda z nich się pali,/ Lecz jedna tylko stoi niewzruszona;/ Tak i na ziemi są tysiące ludzi,/ Każdy ma ciało, ma krew, ma uczucie,/ Ale w tej liczbie jednego znam tylko,/ Co niedostępny, niczym niezachwiany,/ Sam miejsce trzyma; że ja tym jedynym,/ Dzisiaj wam nowy, choć mały dam dowód:/ Raz powiedziałem, że Cymber wygnany;/ Dotrzymam słowa raz powiedzianego. CYNNA Cezarze! CEZAR Precz stąd! Czy wstrząśniesz OlimpemOlimp --- góra w Grecji, w mitologii uznawana za siedzibę bogów.? DECJUSZ Wielki Cezarze! CEZAR Darmo klęka Brutus. KASKA Więc, ręko moja, przemów teraz za mnie! Kaska uderza Cezara sztyletem w szyję, Cezar chwyta jego rękę, a w tej chwili kilku innych Sprzysiężonych, a na koniec Markus Brutus, przeszywają go sztyletami. CEZAR O, et tu Bruteet tu Brute (łac.) --- i ty, Brutusie.! Więc konaj, Cezarze! Umiera --- Senat i Lud rozpraszają się w nieładzie CYNNA Niech żyje wolność! Skonała tyrania!/ Lećmy rozgłosić szczęśliwą wiadomość! KASJUSZ Niech kto z mównicy do ludu zawoła:/ Wolność! Swoboda! Usamowolnienie! BRUTUS Ludzie, senacie, nie trwóżcie się tylko!/ Nie uciekajcie! To ambicji kara. KASKA Spiesz na mównicę co prędzej, Brutusie! DECJUSZ I ty, Kasjuszu! BRUTUS Ale gdzie jest Publiusz? CYNNA Tu, odurzony nagłością wypadków. METELLUS Zjednoczmy siły, lub może przyjaciel/ Jaki Cezara --- BRUTUS Nie, nie myślmy o tym;/ A ty, Publiuszu, dobrej bądź otuchy,/ Nikt tu zamiaru pokrzywdzić cię nie ma,/ Jak i nikogo; powiedz to ludowi! KASJUSZ A odejdź spiesznie, ażeby lud wściekły,/ W nas godząc, siwej głowy twej nie skrzywdził. BRUTUS Usłuchaj rady; tylko sprawcy czynu/ Niech odpowiedzą za czyn. Wchodzi Treboniusz KASJUSZ Gdzie Antoniusz? TREBON Do swego domu uciekł przestraszony./ Mężowie, dzieci i kobiety płaczą/ I z obłąkanym uciekają wzrokiem,/ Jak na dniu sądnym. BRUTUS Wkrótce się dowiemy,/ Jaka jest wola twoja, przeznaczenie!/ Wiem, musim umrzeć, i tylko dni liczba/ Myśli człowieka trzyma w zawieszeniu. KASKA Śmierć, StrachKto nam dwadzieścia lat odcina życia,/ Odcina tyle lat bojaźni śmierci. BRUTUS A skoro tak jest, śmierć jest dobrodziejstwem,/ I przyjaciółmi byliśmy Cezara,/ Skracając liczbę lat bojaźni śmierci. ---/ Po same łokcie myjmy nasze ręce/ We krwi Cezara, krwią miecze zbryzgajmy,/ A potem wspólnie wystąpmy na rynek,/ Krwawym żelazem machając nad głową,/ Wołajmy: Pokój! Wolność i swoboda! KASJUSZ Tak, myjmy ręce! Po iluż to wiekach,/ Na ilu scenach nasz czyn się powtórzy,/ W nieznanych mowach, u ludów dziś jeszcze/ Nieurodzonych! BRUTUS Jak często, dla żartu,/ Popłynie struga czystej krwi Cezara,/ Który dziś leży u stóp Pompejusza/ Jak pył bezsilny, w którym się powalił! KASJUSZ A ile razy odnowi się scena,/ Z ust do ust nasze polecą imiona,/ Jak swej ojczyzny oswobodzicieli! DECJUSZ Czy wyjść na rynek? KASJUSZ Idźmy wszyscy razem,/ Brutus na czele, my za nim, jak wianek/ Serc najdzielniejszych i najlepszych Rzymian! Wchodzi Sługa BRUTUS Cicho! Kto idzie? Klientklient --- tu: osoba zależna od kogoś wyżej postawionego. Antoniusza. SŁUGA Pan mój, Brutusie, tak klęknąć mi kazał,/ Tak mi zalecił do stóp twych się rzucić,/ I słowa jego na klęczkach powtórzyć:/ Brutus jest mądry, dzielny i uczciwy;/ Cezar był śmiały, królewski, potężny/ I kochający; powiedz, że Brutusa/ Kochałem zawsze, że go dziś poważam;/ Mów, żem Cezara poważał i kochał./ Jeśli pozwoli Brutus Antoniemu/ Przyjść bez obawy, jeśli go przekona,/ Że Cezar słusznie był śmierci tej godny,/ Mniej umarłego Cezara Antoniusz/ Niż żyjącego kochać będzie Bruta,/ I wiernie wszystkie trudy z nim podzieli/ Na ciemnej drodze nieznanych przeznaczeń./ Mój pan, Antoniusz, mówić mi tak kazał. BRUTUS Twój pan jest mądrym, dzielnym Rzymianinem,/ To było zawsze moje o nim zdanie,/ Idź więc i powiedz, niech do nas tu przyjdzie./ Rozwiążę wszystkie jego wątpliwości,/ A daję słowo, że wróci nietknięty. SŁUGA Idę mu twoje ponieść zaręczenie. Wychodzi BRUTUS Wiem, że zostanie moim przyjacielem. KASJUSZ Chciałbym; jednakże lękam się go bardzo,/ A zawsze me się sprawdzały przeczucia. Wchodzi Antoniusz BRUTUS Lecz się przybliża. --- Witaj nam, Antoni! ANTONIUSZ Wielki Cezarze, upadłeś tak nisko!/ Wszystkie podboje, chwała i triumfy/ Do takiej małej skurczyły się miary!/ Żegnaj Cezarze! --- Szlachetni panowie,/ Nie wiem, wyznaję, jakie wasze myśli,/ Kto sądem waszym śmierci jeszcze godny;/ Jeśli do liczby tej i ja należę,/ Nie znajdę nigdy lepszej na to chwili,/ Jak chwila śmierci wielkiego Cezara,/ I nigdy lepszych nie znajdę narzędzi,/ Jak wasze miecze, jeszcze krwią bogate/ Najszlachetniejszą, jak ten świat szeroki./ Błagam więc, jeśli stoję wam na drodze,/ W pierś tę uderzcie, póki wasze dłonie/ Dymią się jeszcze krwią jego czerwoną,/ Bo gdybym nawet żył lat tysiąc dłużej,/ Nigdy do śmierci gotowszy nie będę,/ Lepszego miejsca i lepszych narzędzi/ Nigdy nie znajdę, jak tu, przy Cezarze/ Ginąc z rąk ludzi, w których zawszem widział/ Dusz najdzielniejszych wieku tego wybór. BRUTUS O śmierć z rąk naszych nie błagaj, Antoni./ Nasz czyn obecny i te nasze dłonie,/ Prawda, pozory okrucieństwa noszą;/ Ale, Antoni, widzisz tylko ręce/ I tylko widzisz tych rąk krwawe dzieło,/ Ale nie widzisz serc naszych litosnych,/ Bo tylko litość nad krzywdami Rzymu/ Ten czyn natchnęła (jak albowiem ogień/ Wygania ogień, litość płoszy litość)./ Ale dla ciebie, Marku Antoniuszu,/ Z ołowiu tylko mieczów naszych ostrzeZ ołowiu tylko mieczów naszych ostrze --- ołów jest metalem znacznie miększym niż żelazo.,/ A dłonie nasze i serca braterskie/ Zawsze gotowe przyjąć cię z miłością,/ Z dobrym uczuciem i poszanowaniem. KASJUSZ A gdy godności rozdawać dzień przyjdzie,/ I twój głos chętne znajdzie posłuchanie. BRUTUS Lecz bądź cierpliwy; pozwól, niechaj wprzódy/ Lud uspokoim bojaźnią szalony;/ Wszystkie ci potem wyłożę powody,/ Dla których Brutus, choć kochał Cezara,/ Gdy go uderzył, nie wahał się przecie. ANTONIUSZ Nie wątpię wcale o waszej mądrości./ Niech mi z was każdy krwawą poda rękę;/ Twoją, Brutusie, niech najpierwszą ścisnę;/ A teraz twoją, Kajuszu Kasjuszu,/ Twoją, Decjuszu, i twoją, Metellu,/ I twoją, Cynno; twoją, dzielny Kasko,/ I choć ostatnią, nie mniej przecie drogą,/ Twoją prawicę, dobry Treboniuszu./ Obywatele --- lecz ach! Co mam mówić?/ Na śliskim gruncie mój wpływ dzisiaj stoi;/ Z dwóch mnie surowych sądów jeden czeka:/ Ujrzycie we mnie tchórza lub pochlebcę. ---/ Że cię kochałem, Cezarze, to prawda,/ I jeśli duch twój patrzy na nas z nieba,/ Czy ci nie większą niż śmierć jest goryczą/ Widzieć, o drogi, jak przy twoim trupie/ Z twymi wrogami Antoniusz się godzi,/ Krwawe ich ręce swoją dłonią ściska?/ Ach, gdybym tyle, co ty ran, miał oczu,/ Gdyby łzy moje jak krew twoja ciekły,/ To by mi lepiej, o lepiej przystało/ Niż się z twoimi wrogami przyjaźnić!/ Przebacz, Juliuszu! Tu, lwie nieulękły,/ Tutaj upadłeś, a tam stoją strzelcy,/ Krwią twą czerwoni, twym bogaci łupem./ O świecie! Byłeś lwa tego pustynią,/ A on lwem twoim i prawdziwym królem./ Jakże podobny do lwa leżysz teraz,/ Powalonego książąt mnogich dłonią! KASJUSZ Marku Antoni --- ANTONIUSZ Przebacz mi, Kasjuszu,/ Tak nawet wrogi jego mówić będą;/ Z ust przyjaciela zimna to pochwała. KASJUSZ Nie chcę cię ganić, że Cezara chwalisz;/ Lecz jakie z nami zawierasz układy?/ Czy chcesz się liczyć do naszych przyjaciół,/ Czy sami dalej mamy iść bez ciebie? ANTONIUSZ Dlatego wasze dłonie pochwyciłem,/ I tylko smutny trupa tego widok/ Myśli me zbłąkał; lecz, wierzcie mi, proszę,/ Kocham was wszystkich, a mam tę nadzieję,/ Że mi dowodnie, jasno wyłożycie,/ W czym był dla Rzymu Cezar niebezpieczny. BRUTUS Inaczej dzikim byłoby to dzieło./ Nasze powody tak będą niezbite,/ Że gdybyś nawet Cezara był synem,/ Naszego czynu uznasz sprawiedliwość. ANTONIUSZ Niczego od was nie wymagam więcej./ Jeszcze jedynie o to was upraszam,/ Bym mógł na rynek ciało jego ponieść,/ A tam z mównicy przemówić do ludu,/ Jak przyjaciela jest to powinnością. BRUTUS Chętnie na twoją zezwalamy prośbę. KASJUSZ Brutusie, słowo. Na stronie Sam nie wiesz, co robisz;/ Zabroń mu wszelkiej mowy na pogrzebie;/ Alboż ty nie wiesz, jak mu łatwo będzie/ Namiętnym słowem lud podburzyć cały? BRUTUS Na stronie Nie troszcz się, pierwszy wstąpię na mównicę,/ Cezara śmierci powody wyłożę,/ Dodam, że wszystko, co powie Antoniusz,/ Z naszym jedynie powie przyzwoleniem,/ Bośmy pragnęli, by Cezara pogrzeb/ Odbył się wedle zwyczajów ojczystych./ Zamiast nam szkodzić, to nam dopomoże. KASJUSZ Trudno przewidzieć, co może stąd wypaść;/ Lecz pozwolenie nie jest po mej myśli. BRUTUS Marku Antoni, weź Cezara ciało;/ W mowie naszego czynu nie potępiaj,/ Lecz o Cezarze mów, co natchnie serce;/ Dodaj, że taka nasza była wola,/ Inaczej bowiem przy żadnym obrzędzie/ Jego pogrzebu nie weźmiesz udziału./ Przemówisz po mnie z tej samej mównicy. ANTONIUSZ Niech i tak będzie; o więcej nie proszę. BRUTUS Przygotuj ciało i pośpiesz za nami. Wychodzą wszyscy prócz Antoniusza ANTONIUSZ O przebacz, przebacz, glino zakrwawiona,/ Żem tak łagodnie do zbójców tych mówił!/ Jesteś ruiną największego męża,/ Co w ciągu wieków zjawił się na ziemi!/ O, biada dłoniom, co tę krew wylały!/ Ja przepowiadam nad twymi ranami,/ Które jak nieme zdają mi się usta/ Otwierać wargi swoje rubinowe/ I słów od mego wymagać języka,/ Ja przepowiadam, że straszne przekleństwo/ Na mnogie ludzkie spadnie pokolenia,/ Wewnętrzne furie i wojna domowa/ Ogarną wszystkie ziemi tej dzielnice;/ Krew i zniszczenie tak będą powszednie,/ Tak pospolite wszelkie okrucieństwo,/ Że matki będą z uśmiechem patrzały/ Na poszarpane niemowląt swych członki./ Duch, WojnaWśród krwawych czynów wszelka skona litość/ I duch Cezara, na zemstę łakomy,/ Wróci gorący z samego dna piekła,/ Monarszym głosem zagrzmi po tej ziemi,/ Wszystkie psy wojny puszczając ze smyczy:/ ,,Wojna bez końca i bez miłosierdzia!"/ Aż zapach śmierci ogarnie powietrze/ Z trupów, o pogrzeb daremno żebrzących! Wchodzi Sługa Wszak panem twoim jest Oktawiusz Cezar? SŁUGA Tak jest, Antoni. ANTONIUSZ Jeśli się nie mylę,/ Do Rzymu listem Cezar go przywołał. SŁUGA List ten odebrał i w drodze jest teraz,/ A mnie wyprawił, abym ci powiedział --- spostrzegając ciało Cezarze! ANTONIUSZ Boleść twe przepełnia serce;/ Idź i płacz! Widzę, płacz jest zaraźliwy;/ Na widok pereł boleści w twym oku/ I w moich oczach łzy się także kręcą./ Pan twój przybywa? SŁUGA Ma tę noc przepędzić/ O siedmsiedm --- dziś popr.: siedem. mil drogi. ANTONIUSZ Wracaj bez spóźnienia,/ Powiedz, co zaszło; mów, że smutek w Rzymie,/ Że pobyt w Rzymie jeszcze niebezpieczny/ Dla Oktawiusza. Wracaj to powiedzieć./ Lecz nie, zaczekaj. Nie opuścisz miasta,/ Póki na rynek trupa nie poniosę./ Tam głos zabiorę; wkrótce zobaczymy,/ Jak lud przyjmuje krwawy czyn zbrodniarzy;/ Naoczny świadek, stan rzeczy opowiesz/ Oktawiuszowi. Bądź mym pomocnikiem. Wychodzą z ciałem Cezara SCENA II Rzym --- Forum Wchodzą: Brutus, Kasjusz i tłum Obywateli OBYWATELE Wyłóż powody! żądamy powodów! BRUTUS Więc mnie słuchajcie, moi przyjaciele!/ Idź, KasjuszuKasjuszu --- tutaj imię wymawiane jest jako trzysylabowe., na drugą ulicę/ I jedną z sobą zabierz stąd połowę./ Kto mnie chce słuchać, niechaj tu zostanie,/ Kto chce Kasjusza, niech z Kasjuszem idzie./ Naszym słuchaczom wyłożym powody/ Cezara śmierci. 1 OBYWATEL Ja słucham Brutusa. 2 OBYWATEL A ja Kasjusza, by potem porównać,/ Co od każdego usłyszym z osobna. Wychodzi Kasjusz z częścią Obywateli. --- Brutus wstępuje na mównicę. 3 OBYWATEL Szlachetny Brutus wszedł na mównicę; milczenie! BRUTUS Słuchajcie mnie cierpliwie do końca. Rzymianie, współobywatele, przyjaciele, słuchajcie mnie w mojej sprawie, a zachowajcie milczenie, żebyście mnie lepiej słyszeli. Wierzcie mi dla mojego honoru, a ufajcie w mój honor, abyście mogli uwierzyć. Sądźcie mnie wedle waszej mądrości, a rozbudźcie wszystkie wasze potęgi, abyście mnie tym lepiej sądzić byli w stanie. Jeśli jest w tym zgromadzeniu jaki serdeczny Cezara przyjaciel, to mu powiem, że Brutusa miłość dla Cezara nie ustępuje w niczym jego miłości; a jeśli przyjaciel ten zapyta, dlaczego Brutus podniósł rękę na Cezara, to mu odpowiem: nie dlatego podniosłem rękę, że mniej od ciebie Cezara kochałem, ale dlatego, że kochałem Rzym nad Cezara. Co byście woleli: czy żeby żył Cezar, a wy wszyscy niewolnikami umarli; czy żeby Cezar umarł, a wy wszyscy żyli jak wolni Obywatele? Cezar mnie kochał i dlatego płaczę po nim; był szczęśliwy, raduję się z tego; był waleczny, cześć jego pamięci; ale był chciwy władzy --- i dlatego go zabiłem. Łzy dla jego miłości, dla jego szczęścia oklask, cześć dla jego odwagi, a dla jego ambicji --- śmierć! Jestże tu choć jeden tak nikczemny, co by chciał zostać niewolnikiem? Jeśli jest, niech się odezwie, bo jego tylko obraziłem. Jestże tu choć jeden tak nieokrzesany, co by nie chciał być Rzymianinem? Jeśli jest, niech przemówi, bo jego tylko obraziłem. Jestże tu choć jeden tak podły, co by swojej nie kochał ojczyzny? Jeśli jest, niech się odezwie, bo jego tylko obraziłem. Czekam na odpowiedź. KILKA GŁOSÓW Nie ma, Brutusie, nie ma! BRUTUS Więc nie obraziłem nikogo. Nie zrobiłem nic więcej przeciw Cezarowi, jak co z was każdy zrobiłby przeciw Brutusowi w podobnym razie. Powody jego śmierci stoją zapisane w Kapitolu; chwała jego nie poniosła uszczerbku, o ile był jej godny, ani były powiększone jego winy, za które życiem zapłacił. Wchodzi Antoniusz i kilku innych z ciałem Cezara. Oto jego ciało, a na czele żałobnego orszaku Marek Antoniusz, który, choć nie miał udziału w jego śmierci, odbierze swoją cząstkę jej korzyści, miejsce w Rzeczypospolitej; a kto z was cząstki tej nie otrzyma? A teraz, nim zejdę z tej mównicy, to moje ostatnie będą słowa: Jeśli zabiłem najlepszego przyjaciela dla dobra Rzymu, ten sam sztylet mam w pogotowiu dla siebie, jeśli śmierć moja wyda się wam korzystną dla mojej ojczyzny. OBYWATELE Niech żyje Brutus! niech żyje! niech żyje! 1 OBYWATEL Wiedźmywieść (daw.) --- prowadzić. Brutusa w triumfie do domu! 2 OBYWATEL Posąg mu stawmy tam, gdzie przodków jego/ Stoją posągi! 3 OBYWATEL Zróbmy go Cezarem! 4 OBYWATEL Cezara cnoty uwieńczmy w Brutusie! 1 OBYWATEL Odprowadzimy go pośród okrzyków. BRUTUS Obywatele --- 2 OBYWATEL Cicho! Brutus mówi. 1 OBYWATEL Cicho! Słuchajmy! BRUTUS Pozwólcie mi, proszę,/ Niech sam odejdę, a dladla --- tu w dopuszczalnym dawniej znaczeniu: z powodu. mej miłości/ Zostańcie chwilę z Markiem Antoniuszem,/ Hołd ten oddajcie Cezara popiołom;/ Przychylnym uchem wysłuchajcie mowy,/ Którą Antoniusz, z naszym przyzwoleniem,/ Na cześć zmarłego zamierza powiedzieć./ Raz jeszcze błagam, niech nikt nie odchodzi,/ Prócz mnie jednego, nim skończy Antoniusz. Wychodzi 1 OBYWATEL Stójmy, słuchajmy, co powie Antoniusz. 3 OBYWATEL Ale niech wprzódy wstąpi na mównicę./ Wstąp na mównicę, szlachetny Antoni! ANTONIUSZ Dzięki wam składam w imieniu Brutusa. Wchodzi na mównicę 4 OBYWATEL Czyś słyszał? Co on mówi o Brutusie? 2 OBYWATEL W jego imieniu wszystkim nam dziękuje. 4 OBYWATEL Ja bym mu radził, żeby o Brutusie/ Źle tu nie mówił. 1 OBYWATEL Cezar był tyranem. 3 OBYWATEL A kto by wątpił? Ja bogom dziękuję,/ Że się Cezara Rzym pozbył na koniec. 2 OBYWATEL Cicho! Słuchajmy, co powie Antoniusz. ANTONIUSZ Obywatele szlachetni --- Obywatele Słuchajmy! ANTONIUSZ Obywatele, rodacy, Rzymianie,Obywatele, rodacy, Rzymianie... --- mowa Antoniusza to najczęściej cytowany fragment dramatu./ O jedną chwilę posłuchania proszę./ Grzebać Cezara przychodzę, nie chwalić./ Złe czyny ludzi po śmierci ich żyją,/ Dobre najczęściej w grób z nimi zstępują;/ Niech i Cezara podobny los będzie./ Brutus wam mówił, Cezar był ambitny:/ Gdyby tak było, prawda, grzech to ciężki,/ I ciężko Cezar za grzech ten zapłacił./ Tu, z przyzwoleniem Brutusa i reszty/ (A wiem, że Brutus zacnym jest człowiekiem,/ Jak oni wszyscy zacnymi są ludźmi),/ Pogrzebną mowę Cezara mam do was./ On był mym wiernym, szczerym przyjacielem;/ Lecz Brutus mówi, że on był ambitny,/ A wiem, że Brutus zacnym jest człowiekiem./ On jeńców tłumy do Rzymu wprowadził,/ A ich okupem skarb publiczny wspomógł;/ Czy to w Cezarze ambicją się zdało?/ Gdy biedny płakał, Cezar łzy miał w oczach;/ Z twardszego kuta metalu ambicja:/ Lecz Brutus mówi, że on był ambitny,/ A wiem, że Brutus zacnym jest człowiekiem./ Pod waszym okiem, w święto Luperkaliów,/ Trzykroć królewską dałem mu koronę,/ Trzykroć odepchnął; czy to jest ambicja?/ Lecz Brutus mówi, że on był ambitny,/ A wiem, że Brutus zacnym jest człowiekiem./ Nie mam zamiaru zbijać słów Brutusa,/ Pragnę jedynie to, co wiem, powiedzieć./ Wiem, że go kiedyś kochaliście wszyscy,/ Nie bez powodu; dlaczegoż więc dzisiaj/ Dla trupa jego jednej łzy nie macie?/ Do nierozumnych bydląt sąd się schronił,/ A ludzie rozum stracili. Przebaczcie!/ Lecz serce moje w trumnie jest Cezara/ I czekać muszę, dopóki nie wróci. 1 OBYWATEL Mym zdaniem wiele sensu w tym, co mówi. 2 OBYWATEL A kto rozważy dobrze sprawę całą,/ Przyzna, że Cezar ciężko był skrzywdzony. 3 OBYWATEL Tak się wam zdaje? I ja się obawiam,/ By jego miejsca gorszy jaki nie wziął. 4 OBYWATEL Czyście słyszeli? Nie przyjął korony,/ A toć rzecz jasna, że nie był ambitny. 1 OBYWATEL Jak się to sprawdzi, zapłaci ktoś za to. 2 OBYWATEL Nieborak! Patrzcie, jak mu się od płaczu/ Czerwienią oczy jak węgle żarzyste. 3 OBYWATEL Szlachetniejszego nie ma człeka w Rzymie,/ Jak jest Antoniusz. 4 OBYWATEL Słuchajcie! Zaczyna. ANTONIUSZ Wczoraj na słowo potężne Cezara/ Drżały narody, dziś nie ma nędzarza,/ Co by te szczątki choć pozdrowić raczył./ Obywatele, gdybym wasze serca/ Pragnął rozbudzić do gniewu i zemsty,/ Krzywdziłbym Kasja, krzywdziłbym Brutusa,/ Którzy, jak wiecie, zacnymi są ludźmi./ Lecz tego nie chcę, i raczej przenoszęprzenosić (daw.) --- woleć./ Krzywdzić was, siebie, krzywdzić umarłego,/ Niż krzywdzić ludzi tak wielkiej zacności./ Lecz ten pergamin, z pieczęcią Cezara,/ Który w Cezara komnacie znalazłem,/ A który jego zawiera testamenttestament --- zdaniem historyków Antoniusz przejął dokumenty z kancelarii Cezara../ Gdyby go tylko rzymski lud posłyszał/ (Ale, przebaczcie, nie chcę wam go czytać),/ Wszystkie Cezara rany by całował,/ W krwi jego świętej maczał swoje chustki,/ O jeden włosek błagał na pamiątkę,/ A testament ten, jak legatlegat --- tu: dziedzictwo. kosztowny,/ Swoim dalekim wnukom przekazywał. 4 OBYWATEL Marku Antoni, czytaj nam testament! KILKU Czytaj testament, chcemy znać testament! ANTONIUSZ TestamentNie, nie, nie mogę, nie byłoby dobrze,/ Gdyby lud wiedział, jak go Cezar kochał,/ Boć z was nie drewno, lub głaz, ale ludzie,/ A jako ludzi, testament Cezara/ Natchnąłby gniewem, przywiódł do szaleństwa./ Lepiej, żebyście nie wiedzieli nigdy,/ Że was mianował swoim spadkobiercą;/ Co by się stało, gdybyście wiedzieli? 4 OBYWATEL Czytaj testament! Czytaj nam testament!/ Musisz nam czytać testament Cezara. ANTONIUSZ Bądźcie cierpliwi, moi przyjaciele!/ Widzę, żem słowo za wiele powiedział,/ Nie chcąc, tak zacnych pokrzywdziłem ludzi,/ Pod sztyletami których Cezar skonał. 4 OBYWATEL Tak zacnych ludzi? Nie, to byli zdrajcy! KILKU Czytaj testament! Testament! Testament! 2 OBYWATEL To rozbójniki! Czytaj nam testament! ANTONIUSZ Czy chcecie gwałtem do tego mnie zmusić?/ Więc stańcie kołem przy trupie Cezara,/ Pokażę tego, co pisał testament./ Czy pozwalacie, bym zeszedł z mównicy? KILKU Zejdź! 2 OBYWATEL Zejdź, Antoni! 3 OBYWATEL Zejdź, zejdź, pozwalamy! Antoniusz schodzi z mównicy 4 OBYWATEL Obywatele, uformujmy koło! 1 OBYWATEL Tylko od trumny usuńcie się trochę! 2 OBYWATEL Odstąpcie, zróbcie miejsce Antoniemu! ANTONIUSZ Zbyt mnie tłoczycie! Przez Boga, odstąpcie! KILKU Cofnijcie kroki! Miejsce Antoniemu! ANTONIUSZ Jeśli łzy macie, teraz płakać pora!/ Ten płaszcz wam znany; pamiętam godzinę,/ W której raz pierwszy odział się nim Cezar./ Było to w lecie, wieczór był gorący,/ Po bitwie, w której rozbił Nerwian pułki./ Patrzcie! Tu sztylet rozdarł go Kasjusza,/ A tutaj Kaska przeszył go zazdrosny,/ Tu go uderzył Brutus ukochany,/ A gdy przeklęte wyciągał żelazo,/ KrewPatrzcie, jak za nim trysła krew Cezara,/ Jakby wybiegła, żeby się zapewnić,/ Czy tak okrutnie Brutus go uderzył;/ Wiecie, Cezara aniołem był Brutus,/ Ty wiesz, Jowiszu, jak Cezar go kochał./ To był ostatni cios, najokrutniejszy,/ Bo gdy szlachetny Cezar go zobaczył,/ Nad zdrajcy ramię niewdzięczność silniejsza/ Przemogłaprzemóc (daw.) --- pokonać. męża i serce mu pękło;/ W milczeniu płaszczem zasłonił oblicze,/ I u podnóża posągu Pompeja/ W krwi swej potoku wielki upadł Cezar./ Obywatele, jaki to upadek!/ Z nim ja, wy wszyscy i Rzym upadł cały,/ A zdrada okrzyk wydała triumfu./ Płaczecie teraz, widzę, w sercach waszych/ Litość się budzi; o, krople to święte!/ Poczciwe dusze! Jak to, już płaczecie/ Na widok jego skrwawionego płaszcza?/ Zobaczcie teraz samego Cezara,/ Zobaczcie teraz krwawe zdrajców dzieło! 1 OBYWATEL O, bolesne widowisko! 2 OBYWATEL O, szlachetny Cezarze! 3 OBYWATEL O, dniu opłakany! 4 OBYWATEL O, zdrajcy! O, nikczemnicy! 1 OBYWATEL O, krwawy widoku! 2 OBYWATEL Musimy się pomścić! Pomsta! Naprzód! Szukajmy --- palmy --- zabijajmy --- mordujmy; niech ani jeden zdrajca nie zostanie! ANTONIUSZ Czekajcie chwilę, współobywatele! 1 OBYWATEL Cicho! Słuchajmy! Słuchajmy, co nam powie szlachetny Antoniusz. 2 OBYWATEL Gotowi jesteśmy słuchać go, iść za jego przewodem, umrzeć z nim! Antoniusz Moi kochani, dobrzy przyjaciele,/ Uchowaj Boże, bym was moim słowem/ Do tak nagłego sprowadził wybuchu,/ Boć zacnych ludzi dzieło to jest sprawą./ Nie wiem, dla jakich zrobili to uraz,/ Ale wiem, że są i mądrzy, i zacni,/ I bez wątpienia zdadzą wam rachunek./ Nie po tom przyszedł, by wam serca wykraść;/ Nie mówca ze mnie równy Brutusowi,/ Lecz żołnierz szczery, prosty i otwarty,/ Do przyjaciela swego przywiązany,/ Jak o tym wiedzą ci, którzy publicznie/ Dali mi prawo mówić o nim do was,/ Bo na dowcipiedowcip (daw.) --- rozum. zbywa mi i słowach,/ I na płynności, na wdzięku i geście,/ Bym mógł poruszyć krew w słuchacza żyłach./ Mówię po prostu to, co w sercu czuję,/ I co z was każdy wie lepiej ode mnie,/ Nieme Cezara pokazuję rany,/ Niech za mnie mówią biedne, drogie rany!/ Gdyby Antoniusz zostać mógł Brutusem,/ Gdyby tu Brutus stał za Antoniusza,/ Jak by wam słowem dusze rozpłomienił!/ Jaką wymową każdą natchnął ranę!/ Jak by na słowa jego w całym Rzymie/ Kamienie nawet miecz zemsty chwyciły! KILKU My go pomścimy! 1 OBYWATEL Spalim dom Brutusa! 3 OBYWATEL Więc naprzód, naprzód! Idźmy zdrajców szukać! ANTONIUSZ Obywatele, jedno jeszcze słowo! KILKU Cicho! Szlachetny mówić chce Antoniusz. ANTONIUSZ Biegniecie robić co? nie wiecie sami./ Na taką miłość czym zarobił Cezar?/ Jeszcze nie wiecie, a więc ja wam powiem./ Jego testament wybiegł wam z pamięci. KILKU Prawda, testament! Czytaj nam testament! ANTONIUSZ Oto testament z pieczęcią Cezara,/ A w nim każdemu obywatelowi/ Drachmdrachma --- starożytna srebrna moneta. siedemdziesiąt i pięć przekazuje. 2 OBYWATEL Szlachetny Cezar! Śmierć jego pomścimy! 3 OBYWATEL Królewski Cezar! ANTONIUSZ Słuchajcie cierpliwie! KILKU Cicho! ANTONIUSZ Prócz tego w darze wam zostawia/ Swoje chłodnikichłodnik (daw.) --- altana., sady i ogrody/ Z tej strony Tybru, wam i dzieciom waszym,/ Gdzie byście mogli przejść się i wypocząć./ Taki był Cezar; kiedyż jemu równy/ Znajdzie się znowu? 1 OBYWATEL Nigdy! Nigdy! Dalej!/ Na świętym miejscu ciało jego spalim,/ Potem, głowniami, zbójców jego domy./ Zabierzmy ciało! 2 OBYWATEL Śpieszmy szukać ognia! 3 OBYWATEL Wyrwijmy ławy! 4 OBYWATEL Okna, dachy, wszystko! Wychodzą Obywatele z ciałem Cezara ANTONIUSZ Reszta ich sprawą. Ty, zło rozbudzone,/ Leć teraz drogą, jaką samo zechcesz! Wchodzi Sługa Co mi przynosisz? SŁUGA Oktawiusz jest w Rzymie. ANTONIUSZ A gdzie? SŁUGA Z Lepidem w Cezara jest domu. ANTONIUSZ Śpieszę natychmiast połączyć się z nimi./ Przybywa w porę; widzę, że fortunafortuna --- los./ W dobrym humorze wszystko da nam chętnie. SŁUGA Oktawiusz mówi, że Kasjusz i Brutus/ Jak obłąkani z Rzymu się wymknęli. ANTONIUSZ Zapewne na czas dobiegły ich wieści,/ Jaki był skutek mej pogrzebnej mowy./ Prowadź mnie teraz, gdzie pan twój, Oktawiusz. Wychodzą SCENA III Ulica w Rzymie Wchodzi poeta CynnaCynna --- Gaius Helvius Cinna (I w. p.n.e.), poeta zaliczany do grupy neoteryków, zrywających z tradycją rzymskiej poezji historycznej i odwołujących się do wpływów greckich. CYNNA Miałem sen, żem był na uczcie z Cezarem;/ Czarne przeczucia duszę mą obsiadły;/ Nie miałem chęci za drzwi się wychylić,/ Lecz jakaś tajna wywiodławywieść (daw.) --- wyprowadzić. mnie siła. Wbiegają Obywatele 1 OBYWATEL Twoje nazwisko? 2 OBYWATEL Gdzie idziesz? 3 OBYWATEL Gdzie mieszkasz? 4 OBYWATEL Czyś żonaty, czy kawaler? 2 OBYWATEL Odpowiedz każdemu wręcz! 1 OBYWATEL A krótko! 4 OBYWATEL A mądrze! 3 OBYWATEL A szczerze; słuchaj rady! CYNNA Moje nazwisko? Gdzie idę? Gdzie mieszkam? Czy jestem żonaty, czy kawaler? Na wszystko mam odpowiedzieć wręcz, a krótko, a mądrze, a szczerze; a więc odpowiem mądrze: jestem kawaler. 2 OBYWATEL To jakbyś powiedział, że głupi, kto ma żonę. Boję się bardzo, żebyś za takie słowa nie dostał ode mnie cięgów. Odpowiadaj dalej, a wręcz! CYNNA Więc idę wręcz na pogrzeb Cezara. 1 OBYWATEL Czy jak przyjaciel, czy jak nieprzyjaciel? CYNNA Jak przyjaciel. 2 OBYWATEL Na to pytanie wręcz odpowiedziałeś. 4 OBYWATEL Gdzie mieszkasz? tylko krótko. CYNNA Krótko, mieszkam przy Kapitolu. 3 OBYWATEL Twoje nazwisko? A szczerze. CYNNA PoetaSzczerze, nazywam się Cynna. 1 OBYWATEL Rozszarpmy go na kawałki, to sprzysiężeniec. CYNNA Ja jestem poeta Cynna, ja jestem Cynna, poeta. 4 OBYWATEL Rozszarpmy go na kawałki za jego złe wiersze; rozszarpmy go na kawałki za jego złe wiersze! CYNNA Nie jestem bynajmniej Cynną sprzysiężonym. 2 OBYWATEL Mniejsza o to; nazywasz się Cynna. Wyrwijmy mu tylko nazwisko z serca, a potem puśćmy go na wolność. 3 OBYWATEL Rozszarpmy go na kawałki, na kawałki! Naprzód! Hola! Głownie! Hola, pochodnie! Do Brutusa! do Kasjusza! Palmy wszystko! Niech jedni lecą do domu Decjusza, inni do Kaski, inni do Ligariusza! Tylko żwawo! Naprzód! Wychodzą AKT CZWARTY SCENA I Rzym. Pokój w domu Antoniusza Antoniusz, Oktawiusz, Lepidus siedzą przy stole ANTONIUSZ A więc ci umrą; każdy ma swój znaczekA więc ci umrą; każdy ma swój znaczek --- mowa o przygotowaniu tzw. list proskrypcyjnych, zawierających nazwiska osób skazanych na wyjęcie spod prawa, w konsekwencji czego każdy mógł taką osobę bezkarnie zabić; zginął w ten sposób m. in. Cyceron.. OKTAWIUSZ I brat twój także umrzeć musi z nimi./ Zgoda, Lepidzie? LEPIDUS Zgoda. OKTAWIUSZ do Antoniusza Połóż znaczek. LEPIDUS Lecz pod warunkiem, Marku Antoniuszu,/ Że twój siostrzeniec Publiusz los z nim dzieli. ANTONIUSZ Więc niech go dzieli! Patrz, daję mu kreskę./ Teraz, Lepidzie, idź bez straty czasu,/ Przynieś testament z komnaty Cezara,/ A zobaczymy, czy się nam nie uda/ Z jego legatów część jakąś odtrącić. LEPIDUS Czy was tu znajdę? OKTAWIUSZ Tu lub w Kapitolu. Wychodzi Lepidus ANTONIUSZ PogardaNajwiększą tego człowieka zdolnością/ Lepszym od siebie służyć do posyłek./ Czy się też godzi ziemię na trzy dzielić,/ Aby się jedna dostała mu cząstkaCzy się też godzi ziemię na trzy dzielić, Aby się jedna dostała mu cząstka --- Lepidusowi początkowo przyznano władzę nad Afryką, lecz stosunkowo szybko został jej pozbawiony.? OKTAWIUSZ Tak sam myślałeś, gdyś go wziął do rady,/ Na proskrypcyjny kogo wciągnąć regestrNa proskrypcyjny kogo wciągnąć regestr --- mowa o tzw. liście proskrypcyjnej, zawierającej nazwiska osób wyjętych spod prawa, na skutek czego każdy mógł je bezkarnie zabić.. ANTONIUSZ Więcej dnim widział niż ty, Oktawiuszu;/ A choć wkładamy na niego ten honor,/ By nań część sprawy nienawistną zwalić,/ Honor dlań będzie, czym złoto dla osła:/ Będzie się pocił, stękał pod ciężarem,/ Po naszej woli wiedziony lub gnany,/ A gdy zaniesie skarb nasz, gdzie zechcemy,/ Zdejmiem mu juki, odpędzim jak osła,/ Ażeby wolny uszy swe otrząsnął,/ I szczypał oset na publicznej drodze. OKTAWIUSZ Zrobisz, jak zechcesz; tylko nie zaprzeczysz,/ Że dzielny z niego, doświadczony żołnierz. ANTONIUSZ Jak doświadczony i dzielny mój rumak,/ Za to też siana nigdy mu nie braknie./ Jam go przyuczył do krwawego boju,/ Zrobił posłusznym natchnieniom mej woli;/ Skręca się, bieży lub staje, jak zechcę./ Pod pewnym względem podobny mu Lepid;/ Trzeba go uczyć, trzeba nim kierować./ Umysł jałowy, dla którego strawą/ Sztuki, nauki i naśladowania/ Dawno zużyte przez bystrzejsze głowy:/ Dla nas on tylko narzędziem być może./ Lecz słuchaj teraz nowin wielkiej wagi:/ Brutus i Kasjusz już formują pułki;/ Czas ruszyć w pole; szukajmy przyjaciół/ I sprzymierzeńców, a natężmy siły;/ Radźmy bez zwłoki, jak plany ich odkryć./ Niebezpieczeństwom jawnym jak zapobiec. OKTAWIUSZ Radźmy, bo wrogów bije na nas psiarnia,/ Jakby na zwierzę przykute do słupa./ Wiem, że niejeden, z uśmiechem na twarzy,/ Tysiąc złych myśli w sercu dla nas chowa. Wychodzą SCENA II Przed namiotem Brutusa, w obozie blisko SardesSardes --- miasto w Azji Mniejszej. Przy odgłosie bębnów wchodzą: Brutus, Lucyliusz, Lucjusz, Żołnierze; Tytyniusz i Pindarus idą na ich spotkanie BRUTUS Stój! LUCYLIUSZ Stój! Zdaj hasło! BRUTUS do Lucyliusza Czy Kasjusz przybywa? LUCYLIUSZ Będzie za chwilę, Pindar go wyprzedził/ W imieniu swego pana cię pozdrowić. Pindar wręcza list Brutusowi BRUTUS List jest uprzejmy. Lecz pan twój, Pindarze,/ Przez własną winę lub podwładnych błędy/ Niemałą żądzę w sercu moim zbudził,/ Żeby się mogło odstać, co się stało./ Lecz sam zapewne da mi tłumaczenie. PINDAR A jestem pewny, że pan mój szlachetny/ Dziś się pokaże takim, jak był zawsze,/ Mężem mądrości pełnym i honoru. BRUTUS Nie wątpię o tym. --- Słowo, Lucyliuszu./ Jak cię on przyjął? Opowiedz mi wszystko. LUCYLIUSZ Przyjął uprzejmie, z niemałą względnością,/ Lecz nie znalazłem starej jego cnoty:/ Wolnej, poufnej, otwartej rozmowy. BRUTUS Dałeś mi żywy obraz przyjaciela,/ Z gorących uczuć z wolna stygnącego;/ Bo kiedy miłość blednieje i słabnie,/ Zwykle się słania zbytkiem ceremonii./ Szczerym uczuciom nie trzeba fortelu;/ SerceLecz puste serce, jak koń w pierwszej chwili/ Nazbyt gorący, wiele obiecuje,/ A gdy ostroga boki mu zakrwawi,/ Pochyla głowę i jak zwodny szkapa/ Stanowczej próby nie może wytrzymać./ Czy armia jego przybywa z nim razem? LUCYLIUSZ Tej nocy w Sardes ma kwaterą stanąć,/ Część jednak większa, prawie cała jazda,/ Idzie z Kasjuszem. Marsz za sceną BRUTUS Słuchajmy! Przybywa./ Idźmy spokojnie na jego spotkanie. Wchodzą: Kasjusz i Żołnierze KASJUSZ Stój! BRUTUS Stój! Zdaj hasło! GŁOS za sceną Stój! GŁOS za sceną Stój! GŁOS za sceną Stój! KASJUSZ Ciężką mi, bracie, wyrządziłeś krzywdę. BRUTUS Sądź mnie, Jowiszu! --- Powiedz, czyliczyli --- czy z partykułą pytajną -li. kiedy/ Wrogom mym nawet krzywdę wyrządziłem?/ I ja bym brata mojego pokrzywdził? KASJUSZ Powagą formy owijasz niesłuszność,/ Czując się winnym --- BRUTUS Uspokój się, bracie;/ Powiedz urazy twoje; znam cię dobrze./ Odłóżmy spory, bo dwie nasze armie/ Powinny tylko miłość naszą widzieć./ Rozkaż im odejść, a w moim namiocie/ Wszystkie mi twoje wypowiesz urazy. KASJUSZ Rozkaż, Pindarze, moim pułkownikom/ Stanąć obozem w pewnej odległości. BRUTUS Podobny rozkaz ponieś, Lucyliuszu./ Niech nikt do mego nie wchodzi namiotu,/ Póki się nasza na skończy narada./ Niech drzwi pilnują Lucjusz i Tytyniusz. Wychodzą. SCENA III W namiocie Brutusa. Wchodzą: Brutus i Kasjusz; w pewnej odległości od namiotu Lucjusz i Tytyniusz KASJUSZ KaraWysłuchaj teraz, w czym mnie pokrzywdziłeś:/ Lucjusza Pellę skazałeś na hańbę/ Za to, że dał się Sardianom przekupić,/ Bez żadnych względów na mój list i prośby/ Za moim dobrym, starym przyjacielem. BRUTUS Sam się skrzywdziłeś, pisząc w takiej sprawie. KASJUSZ W czasach, jak nasze, niedobrze jest, bracie,/ Surowo karcić drobne przekroczenia. BRUTUS O tobie także, daruj mi otwartość,/ Mówią dość głośno, że długie masz ręce,/ Że godnościami frymarczyszfrymarczyć (daw.) --- targować się, handlować czymś, czym się nie powinno. z hołotą/ Bez czci i wiary. KASJUSZ Ja długie mam ręce?/ Wiesz, gdy to mówisz, że imię twe Brutus,/ Inaczej bowiem, przez boga! to słowo/ Z ust mówiącego wyszłoby ostatnie. BRUTUS Imię Kasjusza przedajność uzacnia,/ I kaźń dlatego swe osłania czoło. KASJUSZ Kaźń! BRUTUS Myśl o marcu, o marcowych Idach!/ Za sprawiedliwość krew Cezara ciekła./ Gdzie nędznik, który ciało jego przeszył,/ Nie myśląc, że jest świętych praw mścicielem?/ Jak to, gdy naszą zgładziliśmy dłonią/ Na wielkiej ziemi największego męża,/ Za to, że siłą podpierał złodziejów,/ Mamy przekupstwem palce nasze kalać,/ Sprzedawać naszych godności obszary,/ Za co? Za garstkę błyszczącego błota?/ PiesWolę psem zostać i na księżyc szczekać,/ Niżeli zostać takim Rzymianinem! KASJUSZ Nie drażń mnie, błagam, bo nie zniosę dłużej!/ Mówiąc tak do mnie, zbyt się zapominasz;/ Jestem żołnierzem, a starszym od ciebie,/ A więc zdolniejszym kłaść moje warunki. BRUTUS Nie, nie, nie jesteś! KASJUSZ Jestem! BRUTUS Nie, powtarzam! KASJUSZ Skończ, bo ja także mogę się zapomnieć!/ Nie kuś mnie więcej przez wzgląd na swą całość. BRUTUS Zbyt jesteś mały, aby mnie przestraszyć. KASJUSZ Byćże to może? Kłótnia BRUTUS Słuchaj, co chcę mówić./ Mamże ustąpić twym dziecinnym gniewom?/ Mam się ulęknąć spojrzeń szalonego? KASJUSZ O, Boże, Boże! Wszystkoż to znieść muszę? BRUTUS Wszystko i więcej. Wściekaj się od gniewu,/ Aż twoje dumne w piersiach pęknie serce./ Dla niewolników porywczość twą schowaj/ I niechaj sługi twoje drżą przed tobą./ Jażbym miał zważać na twoje wybuchy?/ Jak pies się czołgać przed twym złym humorem?/ Sam musisz połknąć jad twojego gniewu,/ Choćbyś miał pęknąć, bo odtąd, Kasjuszu,/ Będziesz przedmiotem żartów mych i śmiechów,/ Ilekroć żądło twe osie pokażesz. KASJUSZ Do tegoż przyszło! BRUTUS Lepszy z ciebie żołnierz?/ Pokaż to, sprawdź nam twoje samochwalstwo,/ Pierwszy radosnie wielkość twą powitam,/ Będę się uczył od lepszego wodza. KASJUSZ Brutusie, w każdym twym krzywdzisz mnie słowie./ Mówiłem: starszym żołnierzem, nie lepszym;/ Czym mówił lepszym? BRUTUS Mniejsza, jeśliś mówił. KASJUSZ Sam by mnie Cezar traktować tak nie śmiał. BRUTUS Lub ty byś raczej nie śmiał go tak kusić. KASJUSZ Co? Ja bym nie śmiał? BRUTUS Nie. KASJUSZ Nie śmiał go kusić? BRUTUS Za żadne skarby nie śmiałbyś, Kasjuszu. KASJUSZ Na miłość moją, nie licz na zbyt wiele,/ Bom gotów zrobić, czego bym żałował. BRUTUS Jużeś to zrobił, coś winien żałować./ Dla mnie twe groźby nie mają postrachu,/ Bo tak w uczciwość jestem uzbrojony,/ Że nie zwracają mej baczności więcej/ Jakjak --- dziś popr.: niż. wiatrów świsty. Kiedy cię prosiłem/ O trochę złota, prośbę odrzuciłeś./ Nie umiem skarbów wyciskać gwałtami;/ Wolałbym z serca mego bić monetę,/ Krew kropelkami zamiast drachm wydawać,/ Niż z dłoni pracą stwardniałej wieśniaka/ Biedną chudobęchudoba (daw.) --- dobytek. okrutnie wydzierać./ Żądałem złota na płacę dla armii,/ Ty odmówiłeś; czy to godne ciebie?/ Czy na twą prośbę tak bym odpowiedział?/ W dniu, w którym Brutus sknerą takim będzie,/ Przed przyjacielem podły zamknie liczmanliczman --- żeton zastępujący monetę, przen. coś bezwartościowego.,/ W dniu tym, Jowiszu, dłoni twej piorunem/ Na proch go strzaskaj! KASJUSZ Ja nie odmówiłem. BRUTUS Tak, odmówiłeś. KASJUSZ Nie, nie odmówiłem./ Jakiś ci głupiec odpowiedź mą przyniósł./ Bracie, głęboko serce mi rozdarłeś;/ Przyjaźń przyjaciół wady każe znosić,/ Brutus większymi niż są robi moje. BRUTUS Żalę się na nie, gdym jest ich ofiarą. KASJUSZ Bo mnie nie kochasz. BRUTUS Nie kocham wad twoich. KASJUSZ Przyjaciel ślepy na nie być powinien. BRUTUS Pochlebca tylko byłby na nie ślepy,/ Choćby tak były ogromne jak Olimp. KASJUSZ Śpiesz się, Antoni, młody Oktawianie!/ Pomścijcie wasze krzywdy na Kasjuszu,/ Bo dla Kasjusza ciężarem jest życie,/ Nienawidzony przez tych, których kocha,/ Dziś przez własnego pokrzywdzony brata,/ Który go karci, jakby niewolnika,/ Każdy błąd jego na regestr zaciąga,/ Aby go później w oczy mógł mu cisnąć./ Z żałości mógłbym i duszę wypłakać./ Oto mój sztylet, to pierś moja naga,/ W niej serce droższe od skarbów PlutusaPlutus --- w mitologii gr. bóg bogactwa.,/ Jeśliś Rzymianin, wydrzyj je, Brutusie;/ Jeślim ci nie dał złota, daję serce,/ Utop w nim sztylet, jak niegdyś w Cezarze,/ Bo wiem, że nawet gdyś go nienawidził/ I wtedy jeszcze kochałeś go więcej,/ Niż kiedykolwiek kochałeś Kasjusza. BRUTUS Schowaj ten sztylet. Unoś się, jak zechcesz,/ I rób, co zechcesz; zezwalam na wszystko,/ Sromotasromota (daw.) --- wstyd. nawet żartem tylko będzie./ Z jagnięciem jesteś wprzągnięty do jarzma;/ Gniew w jego sercu jak w krzemieniu ogień,/ Pod silnym ciosem wyrzuci iskierkę/ I znów ostygnie. KASJUSZ Tegoż Kasjusz dożył,/ Że został szyderstw Brutusa przedmiotem,/ Gdy go zły humor albo smutek dręczy? BRUTUS I ja, gdym mówił, w złym byłem humorze./ KASJUSZ Więc się przyznajesz do winy? Daj rękę! BRUTUS A z nią i serce. KASJUSZ Brutusie! BRUTUS Co mówisz? KASJUSZ Czy nie masz w sercu twym dosyć miłości,/ By mi przebaczyć chwilę zapomnienia,/ Gdy mnie namiętna unosi gwałtowność,/ Którą po matce dostałem w dziedzictwie? BRUTUS Mam ją, Kasjuszu. Odtąd, ile razy/ Wybuchniesz gniewem przeciw Brutusowi,/ Brutus pomyśli, że twa zrzędzi matka/ I będzie słuchał wyrzutów spokojnie. Wrzawa za sceną POETA za sceną Puść mnie! Zobaczyć naszych muszę wodzów./ Słyszę, spór wiodą, nie byłoby dobrze/ Samych zostawić. LUCJUSZ za sceną Nie możesz ich widzieć. POETA za sceną Śmierć tylko jedna zatrzymać mnie zdoła. Wchodzi KASJUSZ Co się to znaczy? POETA Wstydźcie się, wodzowie!/ Jeden drugiego sercem kochać winien całem;/ Bo jestem od was starszy i więcej widziałem. KASJUSZ Ha, ha! Czy słyszysz, jak cynik rymuje? BRUTUS Cóż to za śmiałość? Precz mi stąd, zuchwalcze! KASJUSZ Przebacz mu, proszę, to jego natura! BRUTUS Przebaczam żarty, byle były w porę;/ Lecz co ma wojna wspólnego z błaznami/ Tego rodzaju? KASJUSZ Uciekaj, co prędzej! Wychodzi Poeta --- Wchodzą: Lucyliusz i Tytyniusz BRUTUS Ponieście rozkaz wszystkim pułkownikom,/ Niechaj na nocleg rozbiją namioty. KASJUSZ Natychmiast potem wróćcie tu z Messalą. Wychodzą: Lucyliusz i Tytyniusz BRUTUS Teraz, Lucjuszu, daj mi puchar wina. Wychodzi Lucjusz KASJUSZ Nigdym nie myślał, by się twoje serce/ Do tego stopnia gniewem mogło unieść. BRUTUS Tyle boleści spadło na mnie razem! KASJUSZ Żona, Śmierć, GniewGdzie mądrość twoja, by złe przypadkowe/ Tak bardzo mogło wziąć górę nad tobą? BRUTUS Nikt lepiej znosić nie umie boleści:/ Porcja umarła. KASJUSZ Kto? Porcja? BRUTUS Umarła. KASJUSZ A tyś mnie jednak trupem nie położył,/ Gdy w tak złą chwilę spór ten wywołałem!/ Okrutna strata! Na jaką chorobę? BRUTUS Ma nieobecność i bolesny widok/ Nagłej potęgi srogich triumwirów,/ (Bo wieść ta przyszła z wieścią o jej zgonie)./ Wszystko to razem Porcję obłąkało,/ A korzystając z sług nieobecności,/ Żarzące węgle w rozpaczy połknęła. KASJUSZ I tak umarła? BRUTUS Tak. KASJUSZ O, wielki Boże! Wchodzi Lucjusz z winem i pochodnią BRUTUS Nie mówmy o niej. Daj mi puchar wina:/ Wszelką urazę w tym pucharze topię. Pije KASJUSZ Z spragnionym sercem toast ten wychylę./ Po same brzegi puchar nalej winem,/ Bo nigdy dosyć Brutusa miłości/ Pić nie potrafię. Pije. --- Wchodzą: Tytyniusz i Messala BRUTUS Zbliż się, Tytyniuszu./ Witaj, Messalo! Tu, przy tej pochodni,/ O naszej sprawie naradźmy się społem. KASJUSZ Porcjo, umarłaś! BRUTUS Nie mów o niej, błagam! ---/ Messalo, dzisiaj odebrałem listy,/ Że młody Oktawiusz i Marek Antoniusz/ Z potężną armią przeciw nam ruszyli,/ I wstępnym bojem idą na FilippiFilippi --- miasto w Macedonii.. MESSALA I ja mam listy takiej samej treści. BRUTUS Z jakim dodatkiem? MESSALA Że triumwirowie/ Stu senatorów skazali na gardłoskazać na gardło (daw.) --- skazać na śmierć.. BRUTUS To się w tym nasze nie zgadzają listy,/ Bo w moich czytam, że siedemdziesięciu/ Wskutek proskrypcji legło senatorów,/ Z nimi Cycero. KASJUSZ Cycero? MESSALA Zabity,/ Zabity wskutek tablic proskrypcyjnych./ A czy od żony nie masz żadnych listów? BRUTUS Nie, nie mam żadnych. MESSALA To rzecz niepojęta. BRUTUS Dlaczego pytasz? Czy piszą ci o niej? MESSALA Nie. BRUTUS Powiedz prawdę, jeżeliś Rzymianin. MESSALA Więc jak Rzymianin słuchaj całej sprawy:/ Porcja umarła dziwną bardzo śmiercią. BRUTUS Więc żegnaj, Porcjo! Wszyscy musim umrzeć;/ A o jej śmierci tak myślałem często,/ Że dziś spokojnie wieści o tym słuchamo jej śmierci tak myślałem często, Że dziś spokojnie wieści o tym słucham --- Brutus reprezentuje tu postawę stoicką.. MESSALA Tak wielkie serca wielkie znoszą straty. KASJUSZ I ja się tego z książek nauczyłem,/ Lecz serce tego znieść by tak nie mogło. BRUTUS Teraz do rzeczy. Nie byłożby dobrze/ Bez straty czasu ruszyć ku Filippi? KASJUSZ Ja bym nie sądził. BRUTUS Dla jakich powodów? KASJUSZ Niechaj nas raczej szuka nieprzyjaciel,/ Śród długich marszów rujnuje zasoby,/ Męczy żołnierza i sam się osłabia,/ Gdy armia nasza, na spokojnych leżach,/ Z całą dzielnością przyjmie osłabionych./ BRUTUS Dobre powody niech ustąpią lepszym. / Cały kraj między nami a Filippi/ Ma dla nas tylko przyjaźń wymuszoną,/ I tylko szemrząc spłaca kontrybucjekontrybucja --- opłata wnoszona przez pokonanego na rzecz zwycięzcy../ Wróg nasz, przechodząc niechętne powiaty,/ Znajdzie tam pomoc w ludziach i w pieniądzach,/ I przyjdzie świeższy, silniejszy, zuchwalszy./ Lecz mu te wszystkie odbierzem korzyści,/ Jeśli mu stawim czoło pod Filippi,/ Niechętną ludność w tyle zostawimy. KASJUSZ Słuchaj mnie, bracie --- BRUTUS Pozwól, jeszcze słowo./ Nie zapominaj, że mamy już wszystko,/ Co nam przyjazne mogły dać narody,/ Legie w komplecie i dojrzałą sprawędojrzała sprawa --- prawdop. dobre przygotowanie (od daw. sprawić, czyli przygotować).;/ Z dniem każdym rośnie wrogów naszych siła,/ Gdy nas, u szczytu, dzień osłabia każdy./ Jest prąd we wszystkich ludzkich sprawach bystry,/ Chwycony w porę wiedzie do zwycięstwa,/ Lecz gdy go chybisz, żywota żegluga/ Nędznie się kończy na biedy mieliznach./ Na takim prądzie stoimy obecnie,/ Płyńmy odważnie, dopóki nam służy,/ Lub wszystkie nasze zmarnieją nadzieje. KASJUSZ Więc, w imię boże, gdy chcesz, idźmy naprzód,/ Stawmy im czoło na polach Filippi. BRUTUS Wśród długich rozmów noc zapadła ciemna./ Natura musi ulec konieczności,/ Dajmy jej chwilę spoczynku w jałmużnie./ Czy nikt z was nie ma nic więcej powiedzieć? KASJUSZ Nie; więc dobranoc! A ze świtem naprzód! BRUTUS Mój płaszcz, Lucjuszu. Wychodzi Lucjusz Żegnam was, Messalo/ I Tytyniuszu! Szlachetny Kasjuszu,/ Bądź zdrów! Dobranoc i dobry spoczynek! KASJUSZ Dobry mój bracie, źleśmy noc zaczęli./ O, mój Brutusie, niech nigdy raz drugi/ Podobny rozbrat dusz nie dzieli naszych! BRUTUS Wszystko jest dobrze. KASJUSZ Dobranoc, mój wodzu! BRUTUS Dobranoc, bracie! TYTYNIUSZ i MESSALA Dobranoc, Brutusie! BRUTUS Żegnam was wszystkich, wszystkim wam dobranoc! Wychodzą: Kasjusz, Tytyniusz i Messala --- Wchodzi Lucjusz z płaszczem Daj mi płaszcz, chłopcze. A gdzie twoja lutnia? LUCJUSZ Tutaj w namiocie. BRUTUS Mówisz na pół śpiący./ Biedne pacholępacholę (daw.) --- chłopiec.! Czuwałeś zbyt długo./ Zawołaj Klaudia i kilku mych ludzi,/ W moim namiocie niech śpią na wezgłowiachwezgłowie --- tu: krótsza krawędź łóżka.. LUCJUSZ Warronie! Klaudio! Wchodzą Warro i Klaudiusz WARRO Czy nas wołasz, panie? BRUTUS Proszę was, noc tę śpijcie w mym namiocie,/ Być bowiem może, że wkrótce was zbudzę/ I w ważnej sprawie poślę do Kasjusza. WARRO Będziem gotowi czekać na rozkazy. BRUTUS Nie, tego nie chcę i śpijcie w spokoju;/ Może się jeszcze namyślę inaczej. Do Lucjusza Patrz, oto książka, której tak szukałem,/ Sam ją do mojej włożyłem kieszeni. Słudzy kładą się LUCJUSZ Byłem też pewny, że mi jej nie dałeś. BRUTUS Przebacz mi, chłopcze, często pamięć tracę./ Czy możesz jeszcze ze snem walczyć chwilę,/ Wydobyć z lutni dwa lub trzy akordy? LUCJUSZ Jeśli chcesz, panie. BRUTUS Chciałbym, jeśli możesz./ Zbyt cię kłopoczę, lecz wiem, żeś jest chętny. LUCJUSZ To ma powinność. BRUTUS Nie chciałbym jednakże,/ Żeby powinność przechodziłaprzechodzić (daw.) --- przekraczać. możność:/ Wiem, że krwi młodej trzeba wypoczynku. LUCJUSZ Już spałem chwilę. BRUTUS I jeszcze spać będziesz,/ Nie mam zamiaru długo cię zatrzymać./ Jeśli żyć będę, znajdziesz we mnie, chłopcze,/ Dobrego pana. Muzyka i pieśń / Jaka pieśń senna! O, śnie, rozbójniku,/ Twą ołowianą trąciłeś maczugą/ Chłopię, co pieśnią chciało cię powitać!/ O, dobre moje pacholę, dobranoc!/ Nie chcę cię dręczyć, nie myślę cię budzić./ Lecz się chylając, mógłbyś lutnię strzaskać,/ Więc ją usunę; dobranoc, mój chłopcze! ---/ Zobaczmy teraz --- czym nie zagiął karty,/ Gdziem wczoraj stanął? A, tutaj, znalazłem. Siada. --- Wchodzi Duch Cezara. DuchJak blade światło! Ha, kto się tu zbliża?/ To tylko słabych oczu mych złudzenie/ Straszne to stawia przede mną widziadło./ Coraz się zbliża. Czy to rzeczywistość?/ Czy to bóg jaki, czy anioł, czy szatan/ Krew moją mrozi, włos na głowie jeży?/ Ktoś jest? odpowiedz! DUCH Twój zły duch, Brutusie. BRUTUS Po co przychodzisz? DUCH Aby ci powiedzieć,/ Że się zobaczym znowu pod Filippi. BRUTUS Więc cię zobaczę jeszcze? DUCH Pod Filippi. znika BRUTUS Więc dobrze, znów cię ujrzę pod Filippi./ Zaledwie zniknął, serce mi wróciło./ Zły duchu, chciałbym dłużej z tobą mówić. ---/ Chłopcze! Lucjuszu! Klaudiuszu! Warronie!/ Zbudźcie się! LUCJUSZ Lutnia była rozstrojona. BRUTUS On jeszcze marzy, że ma lutnię w ręku./ Zbudź się, Lucjuszu! LUCJUSZ Panie! BRUTUS Czyś co marzył,/ Żeś śpiąc tak wrzasnął? LUCJUSZ Nie wiedziałem, panie,/ Żem przez sen wołał. BRUTUS A wołałeś przecie./ Czyś nic nie widział? LUCJUSZ Nic, panie. BRUTUS Śpij znowu./ Hola, Klaudiuszu! Obudźcie się wszyscy! WARRO Panie! KLAUDIUSZ Panie! BRUTUS Co mają znaczyć krzyki wasze we śnie?/ WARRO i KLAUDIUSZ Czyśmy krzyczeli? BRUTUS Czy nic nie widziałeś? WARRO Nic nie widziałem. KLAUDIUSZ Ani ja, mój panie. BRUTUS Idź, Kasjuszowi zanieś pozdrowienie,/ Powiedz, niech naprzód swe prowadzi pułki,/ My pójdziem za nim. WARRO i KLAUDIUSZ Idźmy spełnić rozkaz. Wychodzą AKT PIĄTY SCENA I Równiny pod Filippi Wchodzą: Oktawiusz, Antoniusz i ich Wojska OKTAWIUSZ Wszystkie się moje spełniły nadzieje./ Wróg, twoim zdaniem, miał przylgnąć do wzgórzywzgórzy --- dziś popr. forma D.lm.: wzgórz../ Miał nie mieć serca zstąpić na dolinę;/ Nie tak się stało, armia się ich zbliża,/ Na tych równinach chce na nas uderzyć,/ I przed wyzwaniem jeszcze w szranki wstąpić. ANTONIUSZ W sercu ich czytam, przenikam ich myśli:/ Chętnie ku innym ciągnęliby stronom;/ A teraz z trwożnym nacierają męstwem,/ Jakby nas chcieli pozorem przekonać,/ Że mają serce, choć im na nim zbywa. Wchodzi Posłaniec POSŁANIEC Szykujcie pułki do boju, wodzowie,/ Wróg się przybliża w wojennym rynsztunku,/ Krwawą chorągiew, znak bitwy, wywiesił,/ I lada chwila z naszymi się zetrze. ANTONIUSZ Prowadź twe pułki i na lewym skrzydle/ Rozwiń powoli szyk twój, Oktawiuszu. OKTAWIUSZ Ja zajmę prawe, ty weź lewe skrzydło. ANTONIUSZ W stanowczej chwili skąd to sprzeciwianie? OKTAWIUSZ To wola moja, a nie sprzeciwianie. Marsz. --- Przy odgłosie bębnów wchodzą: Brutus, Kasjusz i ich Armie, Lucyliusz, Tytyniusz, Messala i inni BRUTUS Patrzcie, stanęli, chcą parlamentować. KASJUSZ Stój, Tytyniuszu! Wystąpmy, słuchajmy. OKTAWIUSZ Marku Antoni, czy damy znak boju? ANTONIUSZ Nie, nie, Cezarze, czekajmy ataku./ Zbliżmy się do nich, chcą nam coś powiedzieć. OKTAWIUSZ Stójcie w milczeniu, na znak nasz czekajcie. BRUTUS Słowa przed ciosem, czy nie tak, rodacy? OKTAWIUSZ Lecz nie my słowa nad ciosy przenosim. BRUTUS Nad zły cios jednak lepsze dobre słowo. ANTONIUSZ W złych twoich ciosach dobre dajesz słowa,/ Dowiodłeś tego, gdy Cezara serce/ Przebiłeś, wrzeszcząc: ,,Niech żyje nasz Cezar"! KASJUSZ Marku Antoniuszu, ciosów twych natura/ Dotąd przynajmniej jeszcze nam nieznana;/ Twe słowa pszczoły hyblejskiepszczoły hyblejskie --- miód hyblejski był w starożytności uważany za najsłodszy. okradły,/ Miód im zabrały... ANTONIUSZ ...Zostawiły żądła. KASJUSZ Nie tylko żądła i głos im zabrały,/ Brzęczenie także skradłeś im, Antoni,/ Dlatego mądrze grozisz, nim ukłujesz. ANTONIUSZ Wy nie brzęczeli, gdyście podły sztylet/ W Cezara piersiach pospołu szczerbili,/ Nie, wyście łasić się jak psy woleli,/ Wyście jak małpy wyszczerzali zęby,/ Cezara nogi całując poddańczo,/ Gdy z tyłu Kaska, ten kundel piekielny,/ W szyi Cezara sztylet swój utopił./ O, wy pochlebcy! KASJUSZ Pochlebcy! --- Brutusie,/ Sam sobie teraz podziękuj za wszystko;/ Ten by nas język nie krzywdził tak dzisiaj,/ Gdyby me zdanie podówczas przemogło. OKTAWIUSZ Krew, SłowoDo rzeczy! Jeśli już w samych słów starciu/ Pot wilży czoła, gdy przyjdzie do próby,/ Czerwieńsza rosa popłynie strugami./ Patrz, na spiskowców dobywam oręża;/ A kiedy oręż ten wróci do pochwy?/ Nigdy, dopóki nie będą pomszczone/ Wszystkie trzydzieści trzy rany Cezara,/ Albo dopóki na drugim Cezarze/ Zdrajców sztylety nie spełnią morderstwa. BRUTUS Od zdrajców ręki nie zginiesz, Cezarze,/ Chyba, że sam ich z sobą sprowadziłeś. OKTAWIUSZ Tak się spodziewam, bo się nie rodziłem,/ Ażeby legnąć od szabli Brutusa. BRUTUS Choćbyś najpierwszym był z twojego rodu,/ Nie mógłbyś piękniej umierać, nędzniku! KASJUSZ Niesforny student, pajaca hulaki/ Godny towarzysz, śmierci takiej nie wart. ANTONIUSZ Zawsze, jak widzę, ten sam stary Kasjusz. OKTAWIUSZ Idźmy, Antoni. Żeby skończyć, zdrajcy,/ Teraz wam nasze ciskam w twarz wyzwanie/ Jeżeli macie serce dzisiaj walczyć,/ Wystąpcie dzisiaj, lub kiedy zechcecie. Wychodzą: Oktawiusz, Antoniusz i ich Armia KASJUSZ Dmij teraz, wichrze! Wzdymajcie się, fale!/ A ty, płyń, barko! Zaryczała burza,/ Traf wszystkim rządzi. BRUTUS Słuchaj, Lucyliuszu. LUCYLIUSZ Panie! Brutus i Lucyliusz rozmawiają na stronie KASJUSZ Messalo! MESSALA Co chcesz mi powiedzieć? KASJUSZ Messalo, dzisiaj moje urodziny;/ W tym dniu, przed laty, urodził się Kasjusz./ Daj mi twą rękę, Messalo, bądź świadkiem,/ Że jak PompejuszGnaeus Pompeius Magnus (106--48 p.n.e) --- zwany Wielkim, polityk i dowódca wojskowy, współtwórca I triumwiratu, przegrał wojnę domową z Juliuszem Cezarem., mimo mojej woli,/ Na jednej bitwy stawiłem wypadek/ Nasze swobody i przyszły los Rzymumimo mojej woli, Na jednej bitwy stawiłem wypadek Nasze swobody i przyszły los Rzymu --- parafraza przekazywanych przez historyków słów Brutusa; jego pierwotny plan zakładał unikanie potyczki lądowej z triumwirami, podczas gdy flota na Adriatyku odcinała ich od Rzymu. ./ Wiesz, żem był wiernym EpikuraEpikur (341 p.n.e.--270 p.n.e.) --- filozof grecki; uznawał, że człowiek winien się kierować przede wszystkim przyjemnością; podkreślał też, że niczego nie należy przyjmować na wiarę, pierwszeństwo przyznając obserwacji i logicznemu rozumowaniu na jej podstawie. uczniem,/ Ale dziś zmieniam dawną moją wiarę,/ I wróżbom trochę dowierzać zaczynam./ Gdyśmy z Sard wyszli, na pierwszej chorągwi,/ Jakby na grzędzie, usiadły dwa orły,/ I z rąk żołnierzy naszych pastwę jadły,/ Towarzyszyły nam aż do Filippi,/ Ale dziś rano oba odleciały,/ A na ich miejsce kruki, wrony, kanie/ Krążą nad nami i patrzą nam w oczy,/ Jak na żer pewny, na pół już umarły,/ Cieniem swych skrzydeł, jak śmiertelną płachtą,/ Owiły wszystkie armii naszej pułki,/ Na śmierć skazane. MESSALA O, nie wierz w te gusła! KASJUSZ W części też tylko wierzę im, Messalo,/ Bo duch mój świeży i zawsze gotowy/ Z niebezpieczeństwem bez trwogi się mierzyć. BRUTUS Tak, Lucyliuszu. KASJUSZ Szlachetny Brutusie,/ Niechaj nam bogibogi --- dziś popr. forma M.lm.: bogowie. dzisiaj dopomogą,/ Byśmy w pokoju starości dożyli!/ Lecz gdy niepewne wszystkie ludzkie sprawy,/ Przygotowanym na wszystko być trzeba./ Jeżeli bitwę przegramy, Brutusie,/ To już ostatnia nasza jest rozmowa;/ Jakie na potem są twoje zamysły? BRUTUS Tę filozofię wezmę za mistrzynię,/ Z którą KatonaKaton Młodszy (95 p.n.e.--46 p.n.e.) --- rzymski polityk i filozof, zwolennik stoicyzmu. Popełnił samobójstwo, nie zgadzając się z końcem rzymskiej republiki. potępiłem rozpacz,/ Gdy własną ręką oswobodził duszę./ Mym sądemmym sądem --- dziś: moim zdaniem., bojaźń ten nikczemną zdradza,/ Kto sam żywota nić swego przecina,/ Przyszłych wypadków obłąkany groźbą./ Co do mnie, zbrojny w cierpliwość chcę czekać,/ Póki Opatrzność, która światem rządzi,/ Swoich wyroków nie spełni nad nami. KASJUSZ Chcesz, zwyciężony, przez ulice Rzymu/ Za triumfalnym postępować wozemza triumfalnym postępować wozem --- według rzymskiego zwyczaju podczas triumfu za wozem wiozącym zwycięskiego wodza szedł wódz armii pokonanej.? BRUTUS O nie, Kasjuszu, nie myśl, aby Brutus/ Miał Rzym zobaczyć jak zwycięzców jeniec;/ Zbyt wielkie serce w piersiach jego bije./ Ale co w Idach marca się poczęło,/ To w dniu dzisiejszym rozstrzygnąć się musi./ Nie wiem, czy kiedy zobaczym się znowu,/ Więc przyjm ostatnie moje pożegnanie./ Bądź zdrów, Kasjuszu, na wieki! Na wieki!/ Gdy się zobaczym, uśmiechniem się znowu,/ Gdy nie, na zawsze żegnamy się teraz. KASJUSZ Bądź zdrów, Brutusie, na wieki! Na wieki!/ Gdy się zobaczym, uśmiechniem się znowu,/ Gdy nie, na zawsze żegnamy się teraz. BRUTUS Więc naprzód! Naprzód! --- O, gdyby mógł człowiek/ Przewidzieć koniec sprawy przed dnia końcem!/ Lecz dość jest wiedzieć, że dzień się ten skończy/ I że z dnia końcem rozstrzygnie się sprawa./ Naprzód! Wychodzą SCENA II Plac boju pod Filippi Alarm. --- Wchodzą: Brutus i Messala BRUTUS Na koń, Messalo! Na koń! I galopem/ Na lewe skrzydło rozkazy te ponieś. Głośny alarm Niech żwawo natrą, bo widzę dowodnie,/ Chwiać się zaczyna skrzydło Oktawiusza,/ Całe w rozsypkę na pierwszy cios pójdzie./ Pędź, pędź Messalo! Niech masą uderzą. Wychodzą SCENA III Inna część pola bitwy Alarm. --- Wchodzą: Kasjusz i Tytyniusz KASJUSZ Patrz, Tytyniuszu, patrz, tchórze pierzchają!/ Wrogiem mych własnych zostałem żołnierzy./ Tego sztandaru chorąży tył podałtył podać (daw.) --- uciec.,/ Zabiłem tchórza, sam wziąłem chorągiew. TYTYNIUSZ Brutus za wcześnie wydał znak ataku,/ Za pierzchającym skrzydłem Oktawiusza/ Nazbyt gorąco w pogoń się zapuścił;/ Gdy żołnierz jego na rabunek pobiegł,/ Naszych zwycięski otoczył Antoniusz. Wchodzi Pindarus PINDAR Uciekaj, wodzu, uciekaj co prędzej!/ Marek Antoniusz zdobył twe namioty;/ Uciekaj, wodzu, póki jeszcze pora! KASJUSZ Wzgórze to jeszcze dosyć jest odległe./ Spojrz, Tytyniuszu, czy mnie oczy mylą,/ Czy to są moje namioty w płomieniach? TYTYNIUSZ Twoje. KASJUSZ Przez Boga! Konia mego dosiądź,/ Nie szczędź ostrogi, dotrzyj, gdzie te pułki,/ I wracaj do mnie z pewną wiadomością,/ Czy to są nasi, czy nieprzyjaciele. TYTYNIUSZ Z szybkością myśli powrócę, Kasjuszu. wychodzi KASJUSZ A ty, Pindarze, wdrap się na szczyt skały,/ Wzrok mój zbyt słaby, patrz za Tytyniuszem,/ Powiedz, jak stoi bitwa na dolinie. Wychodzi Pindarus W tym dniu raz pierwszy życie zobaczyłem,/ Czas mój zbiegł koło --- w tym dniu zamknę oczy. PINDAR za sceną Wodzu, mój wodzu! KASJUSZ I cóż zobaczyłeś? PINDAR Za Tytyniuszem wrogów pędzi szwadron ---/ Już go otoczył --- lecz on pędzi jeszcze ---/ Już go dobiega --- śmiało, Tytyniuszu! ---/ Już zsiadło kilku i on z konia zskoczył ---/ Już go pojmali --- słyszysz krzyk triumfu? Okrzyki KASJUSZ Dość tego, wracaj, dosyć już widziałeś! ---/ Jażbym tchórzliwie przeciągnąć chciał żywot,/ Gdy pod mym okiem przyjaciel mój wzięty? Wchodzi Pindarus Sługa, SamobójstwoZbliż się! Pamiętasz, na partyjskich polach/ Wziąłem cię jeńcem, darowałem życie,/ A ty przysiągłeś, że jak wierny sługa,/ Ślepo me wszystkie rozkazy wykonasz./ Przyszła godzina, dotrzymaj przysięgi./ Wracam ci wolność, a dobrą tę klingę,/ Która Cezara przeszyła wnętrzności,/ W sercu mym utop./ Nie odpowiadaj --- uchwyć tę rękojeść,/ A gdy osłonię twarz, jak teraz, uderz!/ Uderz! Cezarze, śmierć twoja pomszczona,/ Tą samą klingą, co ciebie zabiła. Umiera PINDAR Jestem więc wolny! Nie chciałbym nim zostać,/ Gdybym własnego słuchać mógł natchnienia./ Bądź zdrów, Kasjuszu! Pindar tam się skryje,/ Gdzie nigdy rzymskie nie ujrzą go oczy. Wychodzi. --- Wchodzi: Tytyniusz i Messala MESSALA To tylko klęska klęską okupiona./ BRUTUS przełamał skrzydło Oktawiusza,/ Jak nasze legie pierzchły przed Antonim. TYTYNIUSZ Ta wieść pociechą będzie dla Kasjusza. MESSALA Gdzieś go zostawił? TYTYNIUSZ Na tym właśnie wzgórzu,/ Z Pindarem, wiernym jego niewolnikiem. TrupMESSALA Czy to nie Kasjusz? TYTYNIUSZ O Boże! Bez życia! MESSALA Czy to nie Kasjusz? TYTYNIUSZ To był kiedyś Kasjusz,/ Lecz już go nie ma! --- Słońce zachodzące,/ Jak w twych czerwonych zapadasz promieniach,/ Tak w krwi czerwonej zapadł dzień Kasjusza!/ Z nim Rzymu słońce zagasło na wieki!/ I nasz dzień zmierzcha, tu prac naszych koniec!/ A mgły i chmury niebezpieczeństw wschodzą!/ To dzieło trwogi to jazdy mej skutek. MESSALA To dzieło trwogi o jazdy twej skutek./ Okrutny błędzie, melancholii synu,/ Czemuż przedstawiasz łatwowiernej myśli/ To, czego nie ma? Zbyt łatwo poczęty,/ Nigdy szczęśliwie na świat nie przychodzisz,/ Zawsze zabijasz własną twoją matkę. TYTYNIUSZ Gdzieś jest, Pindarze? Pindarze, czy słyszysz? MESSALA Szukaj go pilnie, ja tymczasem biegnę/ Wieścią tą ucho Brutusowe przeszyć,/ O tak jest, przeszyć, bo zatrutej strzały/ Lub świst pocisku mniej by je przeraził,/ Niż gorzka powieść, którą mu przyniosę. TYTYNIUSZ Śpiesz się; tymczasem wyszukam Pindara. Wychodzi Messala Po coś mnie wysłał, waleczny Kasjuszu?/ Alboż przyjaciół twoich nie spotkałem,/ Którzy złożyli ten zwycięski wianek/ Na moim czole, abym ci go przyniósł?/ Czy nie słyszałeś triumfalnych krzyków?/ Wszystkoś, jak widzę, na opak tłumaczył./ Lecz przyjm ten wianek, Brutus mi polecił,/ Bym ci go oddał; wypełniam rozkazy./ Przybądź, Brutusie! Zobacz, Kasjuszowi/ Po śmierci nawet jaką cześć oddaję./ To Rzymianina święty obowiązek./ Mieczu Kasjusza --- pozwólcie mi, bogi ---/ Do Tytyniusza serca szukaj drogi! Umiera Alarm. Wchodzą: Messala, Brutus, młody Kato, Strato, Wolumniusz, Lucyliusz BRUTUS Gdzie, gdzie, Messallo, ciało jego leży? MESSALA Patrz, tam. Tytyniusz nad umarłym płacze. BRUTUS Twarz jego w niebo patrzy. KATO On zabity. BRUTUS Cezarze, jakżeś jeszcze jest potężny!/ Twój duch, Juliuszu, błąka się po ziemi,/ Ku piersiom naszym nasze zwraca miecze. Alarm w odległości KATO O, Tytyniuszu! Patrzcie, żołnierz dzielny/ Wianek ten złożył na Kasjusza trupie. BRUTUS Czy jeszcze żyje dwóch podobnych Rzymian?/ Ostatni z Rzymian, żegnam cię na wieki!/ Nigdy już takich Rzym nie wyda mężów!/ Więcej winienem łez mu, przyjaciele,/ Niż moje oczy wylać teraz mogą./ Lecz, mój Kasjuszu, przyjdzie na to pora./ Teraz to ciało do Tassos wyprawcie,/ W naszym obozie grzebać go nie możem,/ Aby serc naszych hartu nie osłabić./ Naprzód, Katonie! Spieszmy, Lucyliuszu,/ Na pole bitwy! A ty, Labeonie,/ Prowadź twe hufce! Już trzecia godzina;/ Dość mamy czasu przed zachodem słońca/ Naszych przeznaczeń dowiedzieć się końca. Wychodzą SCENA IV Inna strona placu bitwy Alarm. Wchodzą, walcząc, Żołnierze dwóch armii; później Brutus, Kato, Lucyliusz i inni BRUTUS Jeszcze, rodacy, raz jeszcze uderzmy! KATO Gdzie bękart, co by na krok chciał się cofnąć?/ Kto chce iść za mną? Obwołam me imię:/ Mym ojcem Marek Kato, jestem wrogiem/ Wszystkich tyranów, wolnych przyjacielem./ Słuchajcie, ojcem moim Marek Kato! Uderza na nieprzyjaciela BRUTUS A jam jest Brutus, jam jest Markus Brutus,/ Brutus, wolności ojczystej obrońca! Wychodzi, atakując nieprzyjaciela. --- Kato ranny upada LUCYLIUSZ Zginąłeś, młody, szlachetny Katonie!/ Zginąłeś dzielnie, jak zginął Tytyniusz!/ Więc cześć ci wieczna, o synu Katona! 1 ŻOŁNIERZ Poddaj się, albo z ręki mojej zginiesz! LUCYLIUSZ Tylko dlatego poddam się, by zginąć./ Zabierz to wszystko, ale wręcz mnie zabij. Daje mu pieniądze Zabij Brutusa, szczyć się jego śmiercią. 1 ŻOŁNIERZ Uchowaj Boże! szlachetny to jeniec. 2 ŻOŁNIERZ Otwórzcie szyki, a wodzom donieście:/ Brutus pojmany! 1 ŻOŁNIERZ Ja tym będę posłem./ Lecz sam Antoniusz, wódz nasz, się przybliża. Wchodzi Antoniusz Brutus pojmany, Brutus naszym jeńcem. ANTONIUSZ Gdzie on? LUCYLIUSZ Bezpieczny, Brutus jest bezpieczny,/ I nigdy, nigdy żaden nieprzyjaciel/ Nie weźmie jeńcem żywego Brutusa./ Od tej go hańby niechaj Bóg wybawi!/ A gdy go spotkasz, żywego lub trupem,/ Ujrzysz, że Brutus zawsze jest Brutusem. ANTONIUSZ To nie jest Brutus, ale, przyjaciele,/ Jeniec to równie jak Brutus kosztowny./ Bo takich mężów, jak on, chciałbym raczej/ W liczbie przyjaciół, niż wrogów mych liczyć./ Idź teraz, zobacz, jaki los Brutusa,/ Do Oktawiusza powracaj namiotu,/ A przynieś pewną o wszystkim wiadomość. Wychodzą SCENA V Inna część pola bitwy Wchodzą: Brutus, Dardaniusz, Klitus, Strato i Wolumniusz BRUTUS Idźmy, ubogie przyjaciół mych resztki,/ Idźmy wypocząć chwilę na tej skale. KLITUS Statyliusz swoją zapalił pochodnię,/ Nie wrócił jednak --- zginął lub pojmany. BRUTUS Usiądź, Klitusie. Zabójstwo jest hasłem,/ To dziś obyczaj. Słuchaj mnie, Klitusie. Mówi mu do ucha KLITUS Co? ja, mój wodzu? Nie, za skarby świata! BRUTUS Cicho, dość na tym. KLITUS Sam wolę się zabić. BRUTUS Mój Dardaniuszu --- mówi mu do ucha DARDANIUSZ Ja miałbym to zrobić? KLITUS O, Dardaniuszu! DARDANIUSZ Klitusie? KLITUS Wyznaj bez obawy,/ Co grzesznie Brutus zażądał od ciebie? DARDANIUSZ Chce, bym go zabił. Patrz, jak zadumany. KLITUS ŁzyBoleść przepełnia szlachetne naczynie,/ A zbytek żalu przez oczy wycieka. BRUTUS Zbliż się, chcę mówić z tobą, Wolumniuszu. WOLUMNIUSZ Co mi rozkażesz? BRUTUS Słuchaj, przyjacielu,/ Dwakroć Cezara duch mi się pokazał,/ Pierwszy raz w Sardes, a ostatniej nocy/ Tu, pod Filippi. Czuję, Wolumniuszu,/ Że przyszła moja ostatnia godzina. WOLUMNIUSZ O nie, mój wodzu! BRUTUS Jestem tego pewny./ Widzisz, jak stoją świata tego sprawy:/ SamobójstwoWróg już nas przyparł do brzegów przepaści,/ Samym w nią skoczyć piękniej dla nas będzie/ Niż czekać, póki on nas tam nie wtrąci./ Wszak razem młodość spędziliśmy w szkole;/ Przez pamięć na tę lat dziecięcych przyjaźń/ Trzymaj rękojeść szabli mej, aż ostrze/ W piersiach utopię. WOLUMNIUSZ To nie jest usługa,/ Którą przyjaciel winien przyjaciołom. Alarm KLITUS Uciekaj, wodzu! Uciekaj! Czas drogi! BRUTUS Żegnam was wszystkich! I ciebie, Stratonie,/ Choć mnie nie słyszysz, twardym snem ujęty./ Dla mego serca wielką to pociechą,/ Że w całym ciągu smutnego żywota/ Jednego nawet nie spotkałem zdrajcy./ Klęska ta większą będzie dla mnie chwałą,/ Niż triumwirom podłe ich zwycięstwo./ Więc bądźcie zdrowi! Bo język Brutusa/ W tych słowach kończy życia jego dzieje./ Już noc nad mymi zawisła oczyma,/ Spocząć chcą kości, które pracowały,/ By w końcu tej się doczekać godziny. Alarm. Krzyki za sceną: uciekaj! uciekaj! uciekaj! KLITUS Uciekaj, wodzu! BRUTUS Pośpieszę za wami. Wychodzą: Klitus, Dardaniusz, Wolumniusz Proszę cię, Strato, zostań przy twym panu./ Mnogie dowody uczciwości dałeś,/ Odblask honoru twój upięknił żywot,/ Więc miecz mój uchwyć, odwróć twe oblicze,/ A nie drgnij, kiedy na klingę się rzucę./ Czy chcesz, Stratonie? STRATO Daj mi wprzód twą rękę./ Bądź zdrów, mój panie! BRUTUS Bądź zdrów, dobry Strato!/ Cezarze, niech się twój duch dziś ukoi!/ Mniej chętnie strugę krwi toczyłem twojej! Rzuca się na swój miecz i umiera Alarm. Ucieczka. Wchodzą: Oktawiusz, Antoniusz, za nimi Messala i Lucyliusz; wojsko OKTAWIUSZ Co to za człowiek? MESSALA Sługa mego wodza./ Strato, gdzie pan twój? STRATO Od kajdan tych wolny,/ W których ty jesteś. Teraz nieprzyjaciel/ Może go tylko na popiół obrócić,/ Bo Brutus zginął od Brutusa ręki;/ Nikt śmiercią jego szczycić się nie będzie. LUCYLIUSZ O, Brutusowi tak przystało skończyć!/ Tak jak żył, umarł. Dzięki ci, Brutusie,/ Żeś Lucyliusza sprawdził przepowiednie. OKTAWIUSZ Biorę do siebie wszystkich sług Brutusa./ Czy chcesz w mym domu twych dni resztę spędzić? STRATO Jeśli Messala polecić mnie zechce. OKTAWIUSZ Zrób to, Messalo. MESSALA Powiedz, jak wódz umarł? STRATO Trzymałem szablę, sam się na nią rzucił. MESSALA Weź do twej służby tego, który oddał/ Mojemu panu ostatnią przysługę. ANTONIUSZ Sława, HonorTo najzacniejszy z nich wszystkich Rzymianin./ On jeden tylko ze wszystkich spiskowych/ Nie podniósł ręki zazdrością popchnięty,/ Ale w szlachetnej i uczciwej myśli/ Związał się z nimi dla ojczyzny dobra./ Cały tok jego życia był łagodny:/ Wszystkie żywioły tak się w nim skleiły,/ Że na ten widok wstać mogła natura,/ Rzec ziemi całej śmiało: ,,To był człowiek"! OKTAWIUSZ Z należnym hołdem dla Brutusa cnoty/ Zwłokom pogrzebne wyprawim obrzędy,/ Na tę noc w moim niech spoczną namiocie/ Ze czcią należną kościom wojownika./ A teraz idźmy, i w nagrodę męstwa/ Dzielmy owoce naszego zwycięstwa. PosłowiePosłowie --- tytuł od redakcji WL. Józef Ignacy Kraszewski ,,Przypomnijmy sobie --- pisze Gervinus w swych studiach nad Szekspirem --- z jaką swobodą i samoistnością poeta źródłami swymi się posługuje. Gdy mu się trafiło mieć do czynienia ze starym dramatem, najczęściej całą formę jego precz odrzucał, zatrzymując tylko sam wątek i imiona. Ze skąpej noweli włoskiego pochodzenia rzadko mógł skorzystać, dopóki jej wprzód zupełnie nie rozpruł, charaktery do niej tworzyć zmuszony na nowo. Potrzeba sobie przypomnieć płaskie, suche opowiadania, z których większa część dramatów jego powstała; przetworzone całkowicie, dopełnione logicznym wywodem pobudek czynności, zmienione częstokroć co do treści. Nawet kroniki swej historii angielskiej, jakkolwiek z poszanowaniem obchodził się z nimi, musiał wszakże, aby w nie wlać życie, wielekroć rozszerzać, uzupełniać treścią niehistoryczną; objaśniające motywy czynów często bardzo dodawać". ,,Calecale (daw.) --- całkiem. inny, zdumiewający stosunek zachodzi pomiędzy poetą naszym i jego PlutarchemPlutarch (50 n.e.--ok. 125 n.e.) --- grecki filozof i historyk, specjalizujący się w spisywaniu żywotów sławnych ludzi., którego w tłumaczeniu Tomasza North (1579) czytał. Proste, naiwne, a przecież nie bez fantazji pojęcie i sposób przedstawiania spraw ludzkich tego historyka, tak mu do umysłu i uczucia przemawiało, że tu swobodę swą całkiem pohamował, samoistności się wyrzekł i historyczny tekst niemal tylko przepisywał. Nie umiemy powiedzieć, gdzie się nam Szekspir większym wydaje: tam, gdzie ze skąpych źródeł tworzył wszystko, czy tu, gdzie wszystko znalazł i przejął --- czy jego twórczości siłę i bogactwo, czy wstrzemięźliwość i zaparcie bardziej podziwiać mamy. Daleki od wszelkiej zarozumiałości autorskiej i uganiania się za oryginalnością, idzie tu za klasycznym dziejów opowiadaczem, nie myśląc przerabiać natury, starając się owszem zachować jej kształty nietknięte, tak jak je znalazł u niego. Jeżeli gdzie, to w tym rysie maluje się to poczucie prawdy i skromności, która charakteryzuje poetę". Uwaga ta Gervinusa do wszystkich dramatów klasycznych Szekspira zastosować się daje, choć nie zawsze im na korzyść wychodzi. Plutarch niezaprzeczenie cenniejszym był materiałem, niż stare, ułomne dramata i nieforemne a blade nowele. Co się tyczy Holinsheda, Gervinus zdaje się zapominać, jak wiernie szedł za nim poeta, gdziekolwiek w nim znalazł tradycję i echo życia. Postępowanie z nim nie różni się wcale od użycia Plutarcha. Szekspir oboma posługiwał się jednakowo; poprawiał klasycznego dziejopisa, gdzie charakterystyka jego zdała mu się niedostateczną lub fałszywą, tak samo jak Holinsheda; obu przepisywał, gdy w nich znalazł prawdę. Geniusz Szekspira był nade wszystko sumiennym, szanował piękno i prawdę, gdziekolwiek natrafił na nie, a gdzie ich brakło, własnym poczuciem obojga dopełniał. Z dramatów starożytnych Juliusz Cezar, zdaniem wielu, stoi niemal najwyżej. W Anglii, za czasów Szekspira, do którego najdojrzalszych prac się liczy, miał powodzenie nadzwyczajne. Przedmiot, jak wyżej mówiliśmy, wzięty z dwóch życiorysów Plutarcha, ożywiony niewielu dotworzonymi szczegółami. Jak w KoriolanieKoriolan --- tragedia Shakespeare'a z roku 1607., tak w Cezarze, poeta wyrzekł się dobrowolnie jednego żywiołu, który i własne jego usposobienie i tradycja teatralna gdzie indziej niezbędnym prawie czyniły: świat poziomy, sfery życia prozaiczne, ze swym uśmiechem chłodnym i szyderskim, z niewiarą odczarowującą, z sarkazmem na ustach, tu się wcale nie ukazują. Powaga przedmiotu, uroczystość sceny, nie potrzebowała kontrastu, który by ją podnosił i potęgował. Jak w Koriolanie, tak tu Szekspir strzegł się barwę ich świetną, nastrój wysoki nadwerężać czymś powszednim i trywialnym. Harmonia całości, żadnym tonem fałszywym nie zamącona, różni się od większej części dramatów Szekspira. Życie powszednie pozostaje za ramami obrazu, Koriolan i Brutus obracają się w atmosferze klasycznej, wśród postaci wybranych... Kobiety nawet występują tylko epizodycznie, nie samoistnie, dopełniająco, tak aby przez nie bohater główny tłumaczył się i w nich odzwierciadlał. Wolumnia, Wirgilia, Porcja, są to niby posągi na piedestałach w portyku ustawione, zaledwie z główną akcją związane. Jak w ówczesnym życiu Rzymian, tak na scenie role ich są wielce podrzędne. Juliusz Cezar właściwiej winien by się nazywać Brutusem. Dramat tylko przez poszanowanie głośnego imienia, które miało urok pociągający, otrzymał tytuł niezupełnie usprawiedliwiony. Charakter Brutusa, myśl jego panuje tragedii; Cezar mniej czynny, ukazujący się w pewnym oddaleniu, niknie zupełnie w trzecim akcie. Przeżyta już jego wielkość nie obudza takiego zajęcia jak surowa, posępna, z wielkim zamiłowaniem wyrzeźbiona postać republikanina-- mściciela. Ten męczennik idei wielkiej, którego ideały rozbijają się o walkę z rzeczywistością, z przebiegłością Antoniusza, z testamentem Cezara, z niestałością tłumu, i tu, jak w Koriolanie, odmalowanego z ArystofanesowskąArystofanes (ok. 446--385 p.n.e.) --- najsławniejszy komediopisarz grecki, często przedstawiający na scenie niższe warstwy społeczne. prawdą, jest widocznie bohaterem dramatu. Lud ukazuje się tu znowu w znanych nam z Koriolana barwach. Niezbity to, wiekami stwierdzony pewnik, że masy równie łatwo uwieść, jak odwieść się dają, pchnąć do miłości i zwrócić do ostracyzmuostracyzm --- w starożytnych Atenach kara polegająca na wygnaniu z miasta po publicznym głosowaniu; tu przen. odrzucenie., z miłości przejść do nienawiści, z zapalczywej niechęci do uwielbienia. W obu tragediach Szekspira ta chwiejność tłumów, ta płochość ich występuje dobitnie. Wspomnieliśmy, jakie z tych obrazów ciągniono wnioski. Przypomnieć też należy, że ówczesny dramat dla tych klas szczególniej był przeznaczony, które lud właśnie takim widzieć były skłonne. Szekspir pisał dla dworu królowej, dla szlachty i społeczeństwa wykształconego, masy jeszcze do życia powołane nie były. Gervinus, a z nim wielu komentatorów Szekspira znajdują, iż wizerunek Brutusa jest w pewnym pokrewieństwie z Hamletem. Jest ono raczej pozorne niż rzeczywiste, w obu jedną widzimy melancholię, ponurość, pewną analogię fizjonomii, trudną do określenia, żywo w czytaniu uderzającą, lecz przypatrzenie się z bliska wskazuje różnice. Mimowolnie może dwie te postacie w umyśle naszym się łączą, chociaż stoją w istocie bardzo od siebie daleko. Można by powiedzieć, że to są dwie braterskie twarze, jednego ojca synowie, na których różne wieki i wpływy odmienne położyły piętna. Hamlet jest marzycielem, człowiekiem słowa; Brutus mężem przekonań i czynu. Hamlet ulega uczuciu i wrażeniom; Brutus się im opiera i idzie za przewodnią gwiazdą idei. O ile Hamlet niepewnym jest, gdy chwila wykonania przychodzi, o tyle Brutus panem swej woli, mężnym i stanowczym. Hamlet modlącego się króla zabić nie chce; Brutusa uroczyste posiedzenie senatu nie wstrzymuje. On kocha Cezara i zabija go z przekonania o obowiązku, we krwi wziąwszy spadek idei republikańskich po starym swym imienniku. Życie wspólne z niewiastą surowego obyczaju i wielkiego męstwa, jaką jest Porcja, córka Katona, usposabia go na mściciela idei. Jedno może łączy i zbliża obu, to pewien rodzaj sceptycyzmu, przebijający się później w charakterze Brutusa: nie wierzy on w zwycięstwo tej idei, dla której się poświęca. Lecz to go większym jeszcze czyni. Cezar, rzekomy bohater tragedii, nakreślony mistrzowsko, choć rysami niewielu i na drugim planie. Cały jego charakter występuje w scenie z Kalpurnią w domu, przed wyjściem do senatu. Wielki to mąż już w drugiej połowie swojego żywota, poza chwilą najwyższej siły, upojony potęgą, rozmarzony pochlebstwypochlebstwy --- dziś popr. forma N.lm: pochlebstwami., zmiękły powodzeniem, rojący o blaskach i czci, potrzebujący dworu, wieńców, okrzyków tłumu i kadzideł. Każe się zmuszać do przyjęcia korony, odrzucając ją na pozór, a chciwie jej pragnąc w duszy. Tak samo, z równą potęgą prawdy przedstawiony jest Antoniusz: pełen ambicji, dla której do wszelkich ofiar jest gotów, przebiegły, umiejący przybrać ton właściwy w każdym położeniu, znający słabe strony wszystkich i korzystający z nich raczej, niż z dodatnich charakteru przymiotów. Wie on, jak mówić do ludu, jak pozyskać senat, czym ująć Brutusa; podstęp i zdrada nic go nie kosztują, gdy idzie o zdobycie panowania i władzy. Ludzie dlań są narzędziami, które gotów w każdej chwili poświęcić; mówi z krwią zimną o pozbyciu się tych, z którymi na innych spiskował przed chwilą. Lepidusa cierpi do czasu i listę proskrypcyjną z nim układa, jutro go na niej mając pomieścić. Brutus i on w scenie po zabiciu Cezara występują jako dwa kontrasty cnoty surowej i zręczności podstępnej, prawości, która ufa i przebiegłości, która korzysta. Nic lepiej nie uwydatnia cnoty republikanina nad tę politykę intryganta, który wielkimi słowy na wędkę łapie serca czyste, przed ludem gra rolę wspaniałomyślną, próbuje usposobień i narzuca mu te, jakich do swej gry potrzebuje. Mowa jego i cała scena z ludem jest w swym rodzaju arcydziełem. Tak samo charakterystyka Kasjusza i innych sprzysiężonych szczęśliwie bardzo wyrażona. Historia nie potrzebowała tu być ani naciąganą ani gwałconą, aby wydała jako owoc tę wielką prawdę, że idee wielkich ludzi kruszą się i rozbijają o przebiegłość maluczkich, że w świecie rzeczywistości zręczność więcej waży niż cnota, przebiegłość chytra niż prawość, i że prosta droga nie zawsze do mety prowadzi. Dramat rozwija się szybko, nieprzerwanie, żadnymi epizodycznymi obrazyobrazy --- dziś popr. forma N.lm: obrazami. nie wstrzymywany. Śmierć Porcji nawet, która by była dostarczyć mogła wątku do pięknej sceny, zaledwie jest wspomnianą, tak jak wspaniała jej postać na to tylko zdaje się wprowadzoną w początku, aby nam ukazała małżonkę godną takiego bohatera. Rozmowa jej, gdy usiłuje wybadać męża, dostateczną jest do uwydatnienia charakteru córki Katona. Za życia Szekspira Juliusz Cezar drukowanym nie był. Zdaje się, że GlobusGlobus --- właśc. The Globe, teatr działający w Londynie w latach (1599--1642). Jednym z jego udziałowców był Shakespeare., na którym go z wielkim powodzeniem przedstawiano, rękopis autora dla własnego tylko zachował użytku. Tragedia o Juliuszu Cezarze (the tragedie of Julius Caesar) wyszła po raz pierwszy w zbiorowym wydaniu l623 r. Powodzenie tragedii miało być wielkie bardzo, o czym przekonywa najlepiej, wkrótce po ukazaniu się jej, mnóstwo w ślad goniących obrabiań tego przedmiotu na scenach i w druku. Komentatorowie Szekspira, z formy i stylu wnosząc, Cezara do pierwszych lat XVII wieku odnoszą. Z wiersza w Miror of Martyrs Weewersa, dowodzi Halliwell, iż ukazanie się tragedii musiało poprzedzić rok 1601; wspomina on o tym, jak Brutus ,,wielogłowemu tłumowi umiał wmówić, iż Cezar był chciwym władzy, a wymowny Marek Antoniusz potrafił zmienić zręcznie to usposobienie ludu". W Draytona Baron’s Wars (1603) są zapożyczone wiersze Szekspira z mowy Marka Antoniusza. Najlepszym dowodem, że nie przypadkowa to analogia i podobieństwo, jest to, iż wiersze, zrazu z pamięci powtórzone niedokładnie, w późniejszych wydaniach, gdy po śmierci Szekspira rękopis sztuki stał się dostępnym, w roku 1619 już są dosłownie przepisane. W literaturze angielskiej historia Cezara wspomnianą jest w Gossona School of Abuse w roku 1579 pod tytułem: History of Caesar and Pompey. W roku 1604 jest Julius Caesar W. Alexandra (Lorda Sterline); Henslowe’a dziennik w roku 1602 mówi o tragedii Caesar’s Fall kilku autorów, Mundaya, Draytona, Webstera i Midletona. W roku 1607 w prywatnym teatrze grali studenci oksfordzcy The tragedie of Caesar and Pompey, or Caesar’s Revenge. (Od Farsalos do Filippi). W roku 1582 wspomniony jest łaciński dramat Richarda Aedes, zaginiony. Szekspira tragedię, przerobioną przez Drydena i Davenanta, drukowano w Londynie w roku 1719. (Julius Caesar, with the death of Brutus). Książę Buckingham podzielił ją na dwie: na Juliusza Cezara i Marka Brutusa, opatrzywszy prologami i chórami (drukowane w roku 1722).