Shakespeare, William Kupiec wenecki 2024-06-05 Fundacja Wolne Lektury pol https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/shakespeare-kupiec-wenecki/ Domena publiczna - Leon Urlich zm. 1885 Choromańska, Paulina Kotwica, Wojciech Renesans Dramat tragedia Ulrich, Leon William Shakespeare, Kupiec wenecki. Dramat w 5 aktach, tłum. L. Urlich, Nakład Gebethnera i Wolfa, Warszawa-Kraków [1919] https://polona.pl/item-view/0eae58ab-c18c-4f42-801f-4c172945f1a5?page=4 Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7579.jpg Bassanio, Linton James Dromgole (1840-1916), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7579/ 1956 1DST 3MD DD.WL-D DD.WL-DW https://wolnelektury.pl/media/book/htmlmobi/shakespeare-kupiec-wenecki.htmlISBN-978-83-288-7553-1ISBNtext/htmlhttps://wolnelektury.pl/media/book/txtmobi/shakespeare-kupiec-wenecki.txtISBN-978-83-288-7554-8ISBNtext/plainhttps://wolnelektury.pl/media/book/pdfmobi/shakespeare-kupiec-wenecki.pdfISBN-978-83-288-7555-5ISBNapplication/pdfhttps://wolnelektury.pl/media/book/epubmobi/shakespeare-kupiec-wenecki.epubISBN-978-83-288-7556-2ISBNapplication/epub+ziphttps://wolnelektury.pl/media/book/mobimobi/shakespeare-kupiec-wenecki.mobiISBN-978-83-288-7557-9ISBNapplication/x-mobipocket-ebook https://polona.pl/item-view/0eae58ab-c18c-4f42-801f-4c172945f1a5?page=45 brak skanu i OCR strony 7, uzupełniono tekstem z tego samego wydania; brak skanu i OCR stron 48-49, uzupełniono tekstem z wyd. 1912: https://polona.pl/item-view/b2101174-3ea3-41fc-a3bd-5ea656ff73a4?page=218 Sztuka Williama Szekspira rozgrywająca się w Wenecji i w posiadłości Belmont, gdzieś nad północnym Adriatykiem, w czasach współczesnych autorowi. Chociaż tradycyjnie zalicza się ją do komedii (w tej grupie została umieszczona w tzw. pierwszym folio) i posiada pewne cechy komedii romatycznych, najbardziej pamiętana jest ze scen dramatycznych, związanych z postacią Shylocka. Zamożny wenecki kupiec Antonio wyprawił swoje statki w dalekie podróże handlowe i niepokoi się o ich losy: stanowią praktycznie cały jego majątek. Przyjaciel Antonia, młody, lekkomyślny Bassanio, żyjąc ponad stan, roztrwonił wszystko i popadł w długi. Na szczęście ma wspaniały pomysł. W posiadłości Belmont mieszka majętna młoda dama, Porcja, panna, o której rękę ubiegają się zalotnicy nawet z odległych krain. Gdyby Bassanio został jej mężem... Ale udając się w konkury, trzeba się odpowiednio zaprezentować. Na prośbę Bassania Antonio udaje się z nim po pożyczkę do Żyda Shylocka, ojca pięknej, młodej Jessiki. Shylock, którym Antonio pogardza i którego wielokrotnie publicznie obrażał i dręczył, zgadza się pożyczyć pieniądze, stawia jednak bardzo osobliwy i niebezpieczny warunek... Nie ma pewności, jaki pojedynczy utwór czy wydarzenie zainspirowały Szekspira do napisania Kupca weneckiego. Być może powodem podjęcia takiej tematyki i wprowadzenia żydowskiego bogacza jako jednej z głównych postaci dramatu był wielki sukces wystawionej kilka lat wcześniej sztuki The Jew of Malta (Żyd maltański) Christophera Marlowe'a. Niewątpliwie jednak pomysły fabularne i motywy Szekspir zaczerpnął z wcześniejszych dzieł innych autorów, co było typowe zarówno dla epoki, jak i dla jego własnej twórczości dramatycznej. Większość fabuły, cała historia niezwykłej pożyczki, zaciągniętej w związku z ubieganiem się o rękę panny, łącznie z udziałem w sądzie damy z Belmont w przebraniu prawnika i wątkiem podarowanego pierścienia --- pochodzi z pierwszej noweli czwartego dnia włoskiego zbioru nowel Giovanniego Fiorentino pt. Il Pecorone. Pierwotną próbę, jaką w opowiadaniu musiał przejść kandydat na męża, Szekspir zastąpił ciekawszym pomysłem z trzema szkatułkami, wziętym z przetłumaczonego wydania Gesta Romanorum, popularnego średniowiecznego zbioru opowiastek różnego pochodzenia. Kupiec wenecki został napisany pomiędzy rokiem 1596 (aluzja do statku St Andrew) a rokiem 1598 (wpis do rejestru książek). Książka Fiorentina ukazała się w druku w roku 1558, powstała jednak w innej epoce, pomiędzy rokiem 1378 i 1385. Co interesujące, w dramacie Szekspira przejawiają się poglądy i postawy sięgające średniowiecza. Po załamaniu się państwa rzymskiego na Zachodzie miasta i handel podupadły, podstawą gospodarki średniowiecznej było rolnictwo, uprawa i hodowla. Posiadana ziemia stanowiła najważniejsze źródło dochodów. Z tego powodu system feudalny państw chrześcijańskich nie pozostawiał w swoich strukturach wiele miejsca dla Żydów. Lokalni władcy zakazywali Żydom posiadania ziemi, w niektórych przypadkach nawet zamieszkiwania na terenach wiejskich. Wraz z rozwojem miast i rzemiosła powstawały cechy miejskie, do których również ich nie dopuszczano. Pozostał im handel oraz jeszcze jedno źródło zarobkowania. Ponieważ na dochód i pracę patrzono z perspektywy rolnictwa, pobieranie jakichkolwiek odsetek od pożyczonych pieniędzy uznawano za niemoralne, sprzeczne z naturą, grzeszne i tym samym zakazane dla chrześcijan. Bez względu na wysokość oprocentowania działalność taką nazywano lichwą. Zakaz nie dotyczył jednak Żydów... Z drugiej strony, bogacenie się żydowskich pożyczkodawców oraz zadłużenie chrześcijańskich książąt i kupców, jak też okazjonalnych pożyczkobiorców stały się stałym źródłem napięć. Nasilał się antysemityzm nowego rodzaju, o podłożu przede wszystkim ekonomicznym.Ślady tych średniowiecznych poglądów na pożyczki zachowały się w wypowiedziach bohaterów Kupca weneckiego. Antonio wypomina Shylockowi pożyczanie na procent ,,niepłodnych metali", pieniędzy ze złota i srebra, które w przeciwieństwie do zboża lub bydła nie rozmnażają się i nie rodzą nowych monet, więc żądanie zwrotu większej ilości pieniędzy niż pożyczona jest nieuczciwe. Shylock skarży się, że jego uczciwe zarobki Antonio nazywa lichwą. Uważny widz spostrzeże, że w sztuce nie ma wzmianki o kwocie odsetek od pożyczki Shylocka ani o wysokości oprocentowania... Charakterystyczne, że w całej sztuce Szekspira nie pojawiają się antysemickie oskarżenia o treści religijnej, a jedynie ekonomicznej, i że wbrew różnym dawnym interpretacjom trudno autora posądzać o antysemicki wydźwięk dramatu. Przeciwnie, z właściwym sobie talentem Szekspir przedstawia złożoność tematu i psychologiczne pobudki głównych postaci z obu zwaśnionych stron.Mimo że tytułowym bohaterem Kupca weneckiego jest Antonio, w sztuce kilkakrotnie więcej miejsca zajmują wypowiedzi Porcji, a także Bassania i Shylocka. Dziedziczka Belmont, tak piękna i miła w obejściu dama, to nie tylko antysemitka i rasistka, która z góry odrzuca myśl, że mogłaby zostać żoną księcia Maroka, zanim go jeszcze spotkała. Pogardza też zalotnikami z innych krajów europejskich, za ich plecami wyśmiewając ich za cechy stereotypowo przypisywane ich narodom. Szekspir przedstawia ją jako hipokrytkę, która w pierwszym akcie stwierdza, że łatwiej jej udzielać rad, jak słusznie postępować, niż okiełznać swoje uczucia i stosować się do nich. Rzeczywiście, w akcie czwartym, w mowie sądowej apeluje do Shylocka o poniechanie mściwości i miłosierdzie, po czym, kiedy sprawa przybiera obrót dla niego niekorzystny, sama dokonuje na nim zemsty i nie okazuje mu ani śladu miłosierdzia. Rola litościwego przypada doży. Wbrew uwagom Gracjano, przyjaciela Antonia, którego nie satysfakcjonuje utrata majątku przez Shylocka i chce, aby go powieszono. Z kolei Antonio lżył i nękał Shylocka jako lichwiarza, ale w potrzebie przychodzi do niego po pożyczkę. Kiedy jednak Shylock zwraca mu uwagę na jego dotychczasowe zachowanie, Antonio bez namysłu odpowiada mu, że nadal jest gotów go kopać i opluwać. Pozostaje dla niego wrogiem. Kiedy Shylock przegrywa proces, Antonio ,,wielkodusznie" wymusza na nim natychmiastowe przyjęcie chrztu i przekazanie majątku w testamencie córce i jej chrześcijańskiemu mężowi, córce, która go okradła, uciekła z kochankiem i zmieniła wiarę. Jak w zestawieniu z tymi chrześcijańskimi postaciami sztuki zostaje ukazany Shylock? Portret stereotypowego Żyda jako chciwego i bezwzględnego lichwiarza został przez Szekspira potraktowany jako zaledwie materiał początkowy do charakterystyki złożonej, tragicznej postaci. Wykonywany przez niego zawód i antysemickie społeczeństwo Wenecji spowodowały, że Shylock jest twardy i nieustępliwy. Wielokrotnie poniżany przez Antonia, który nawet prosząc o pieniądze, jawnie nim gardzi i nie zamierza zmienić swojego postępowania, Shylock w udzieleniu mu pożyczki widzi okazję do zemsty na swoim prześladowcy. Czara goryczy przelewa się, kiedy córka okrada go i ucieka z chrześcijaninem, a Salerio i Solanio szydzą z niego w żywe oczy. Shylock reaguje emocjonalną, gorzką mową: ,,Alboż Żyd nie ma oczu? Alboż Żyd nie ma rąk, członków, organów, zmysłów, uczuć i namiętności? (...) Gdy nas ukłujesz, czy nam krew nie ciecze?". Też jesteśmy ludźmi, powiada, dlaczego nam to robicie? Jesteśmy sobie podobni. Jeśli skrzywdzony chrześcijanin ma prawo do zemsty, to ja mam także, takiej odpłaty mnie uczyliście. Zaślepiony pragnieniem nieubłaganej zemsty Shylock staje się człowiekiem złym, ale czy jednocześnie niewartym zrozumienia i współczucia? Jak inne sztuki Szekspira, Kupca weneckiego wielokrotnie wystawiano na deskach teatrów całego świata, powstały też liczne adaptacje radiowe, telewizyjne i filmowe. Wyróżnia się wśród nich pierwsza pełnometrażowa ekranizacja dźwiękowa, film z roku 2004 w reżyserii Michaela Radforda, z Alem Pacino w roli Shylocka. Poprawiono błędy źródła: powól > pozwól; Loreneo > Lorenco > Lorenzo; ani odrzucać > ani odrzucić; pienądze > pieniądze; Frakfurcie > Frankfurcie; Znajdzież > Znajdziesz; Lancellot > Lancelot. Uwspółcześnienia: * pisownia łączna/rozdzielna, np.: niema (=brak) > nie ma; jakto > jak to; nakoniec > na koniec; codzień > co dzień; nadewszystko > nade wszystko; któżby > któż by; z pomiędzy > spomiędzy; z pod > spod; nie trudno > nietrudno; * pisownia wielką i małą literą, np.: janusowe > Janusowe; biblia > Biblia; czarny poniedziałek > Czarny Poniedziałek; * pisownia joty, np.: Wenecya > Wenecja; Szkocya > Szkocja; dyabeł > diabeł; loterya > loteria; donacya > donacja; notaryusz > notariusz; dyament > diament; * fleksja, np: tem > tym; czemś > czymś; mem > mym; mojem > moim; wszystkiem > wszystkim; chłodnemi > chłodnymi; morskiemi > morskimi; moję > moją; * dźwięczność i bezdźwięczność: blizko > blisko; nizko > nisko; przysiądz > przysiąc; hołupce > hołubce; * inne zmiany pisowni oraz drobne zmiany form wyrazów, np.: Jakób > Jakub ; doktór > doktor; błachy > błahy; ośmdziesiąt > osiemdziesiąt; marszczki > zmarszczki; źrobek (gw.) > źrebak; okuć (konia) > podkuć; przódy > wprzódy; i tam dalej > i tak dalej; samotnie przechodzi > samotnie przechadza; w twych ręku > w twych rękach. Imiona postaci zapisano w postaci bardziej zbliżonej do oryginału: Salarino > Salerio /Solanio (wg pierwszego folio); Szajlok > Shylock; Lorenco > Lorenzo; Jessyka > Jessica; Neryssa > Nerissa. Rozwinięto skrót: na str. > na stronie. Zmieniono składnię większości zdań z orzecznikiem przymiotnikowym w narzędniku, np.: umrę czystą > umrę czysta; pozostawiając ją tam, gdzie wymaga tego występujący w oryginale rym (strife/wife > zwiedzioną/żoną). Poprawki, zmiany i uzupełnienia tłum. na podst. tekstu ang., zmiany szyku, dodatki i skrócenia z uwagi na rytm: Jako oceanu > Jak oceanu (rytm); Niejeden statek (...) W niejednem miejscu (not in one bottom trusted, Nor to one place) > Nie jeden statek (...) Nie w jednym miejscu (ujednoznacznienie); nie da bez wątpienia, szczęśliwego losu tylko temu, który szczerze kochać cię będzie (will, no doubt, never be chosen by any rightly but one who you shall rightly love) > nie da, bez wątpienia, szczęśliwy los tylko temu, który szczerze kochać cię będzie; [opuszczone przez tłumacza] (How now! what news?) > Cóż tam za wieści?; Bankier z mojego pokolenia, Tubal (Tubal, a wealthy Hebrew of my tribe) > Bankier z mojego plemienia, tak, Tubal (zmiana wyrazu oraz dodane ,,tak" dla rytmu); Brać lub dawać pieniądze na procent > Brać albo dawać pieniądze na procent (rytm); Że ani dajesz, ani bierzesz procentów > Że ani płacisz, ni bierzesz procentów (rytm); Jeśli nie jest kradzieży owocem > Jeżeli nie jest owocem kradzieży (rytm); Jakub był sługą za przygodną płacę (This was a venture, sir, that Jacob serv'd for) > Takie ryzyko Jakub podjął, służąc; równie rozmnażam je szybko > równie szybko je rozmnażam; Jest jako rozbójnik z uśmiechem na twarzy > Jest jak rozbójnik z uśmiechem na twarzy (rytm); potrzeba mi teraz pieniędzy (we would have moneys) > potrzeba nam teraz pieniędzy; Więc zgoda: oblig taki podpiszę > Więc zgoda: oblig taki ci podpiszę (rytm); [opuszczone przez tłumacza] (Where Phoebus' fire scarce thaws the icicles) > Gdzie ogień Feba ledwie topi lody; Zrobię więc na nim parę doświadczeń (I will try confusions with him) > Wezmę go trochę pod wniosek; nastroję minę (will I raise the waters) > wywołam łzy; to nie Lancelot (you are not Launcelot) > ty nie Lancelot; mógłbyś każdy mój palec na moich żebrach rachować (you may tell every finger I have with my ribs) > mógłbyś wszystkie palce żebrami porachować; mała żon bagatela > mała żon grupka; Zbytkiem rozpusty (Something too liberal) > nazbyt swobodne; ,,Ołtarzyka" (prayer-books) > psałterzyka (ołtarzyk=nieczyt. odniesienie do słowa z tytułu daw. katolickich modlitewników); rozpusty szatę najweselszą (boldest suit of mirth) > swawoli szatę najweselszą; [opuszczone przez tłumacza] (Exeunt) > Wychodzą (na końcu sceny 2 aktu II); Co go choć z cząstki nudoty > Co go choć z nudy cząsteczki; Wszak dopiero co czwarta wybiła,/ Mamy jeszcze całe dwie godziny > Wszakże dopiero co czwarta wybiła, Mamy więc jeszcze całe dwie godziny (rytm); jest cztery lata temu po południu we wstępną środę (falling out that year on Ash-Wednesday was four year in the afternoon) > co przypadał tego roku wtedy, kiedy cztery lata temu była Środa Popielcowa po południu; Chrześcijanina ujrzysz na ulicy /Godnego spojrzeń pięknej Żydowicy (There will come a Christian by, Will be worth a Jewess' eye; słowo Jewess neutralne) > Chrześcijanina ujrzysz tam z wysoka, / Godnego pięknej Żydóweczki oka; Powiedział tylko: pani, bądź mi zdrowa! > Powiedział mi tylko: »Pani, bądź mi zdrowa!« (rytm); Oto poddasze, pod którym (This is the penthouse) > Oto jest okap, pod którym; Byłoby potwornie > Byłoby potworne; Znalazłbyś inne słowa > Znalazłyby inne słowa; Ludziom twej cery niech szczęście twe służy (Let all of his complexion choose me so > Ludziom tej cery niech tak szczęście służy; Bo za wszystko drogo mu zapłaci > Bo za to wszystko drogo mu zapłaci (rytm); Nie widzi tylko, co mu w oczy bije (Not learning more than the fond eye doth teach) > I widzi tylko, co mu w oczy bije; Ileż podłego znalazłbym metalu (How much low peasantry would then be glean'd) Ileż podłego znalazłbym pospólstwa; To jest, prócz grzecznych słów i zaleceń > To jest, prócz grzecznych i słów, i zaleceń (rytm); Chciałbym, żeby tym razem kłamała, jak wdowa, która chce wmówić w sąsiadki (I would she were as lying a gossip in that as ever knapped ginger, or made her neighbours believe) > Chciałbym, żeby tym razem kłamała, jak żująca imbir plotkara, która chce wmówić w sąsiadki; że się zbliża postać Żyda (for here he comes in the likeness of a Jew) > (...) w postaci Żyda; Które najwięcej nabrały towaru (that wear most of it) > Które najwięcej mają go na sobie; Zdradnego morza, albo szarfą uroczą > Zdradnego morza lub szarfą uroczą (rytm); [opuszczone przez tłumacza] (Ner. What! and stake down? Gra. No; we shall ne'er win at that sport, and stake down) > NERISSA: Co?! O to zakład ma stanąć?... GRACJANO: Nie wygramy tego zakładu, jeśli nie stanie. Solanio (akt III, scena 2) > Salerio; nieprzyjaciół (intercessors) > pośredników; co na czas zgłosili się do mnie (that have at times made moan to me) > co czasem zgłaszali się do mnie; Tak stale znosząc męża twego odjazd > Z taką stałością znosząc odjazd męża; gatunkiem (...) nadziei > rodzajem (...) nadziei; grzechy ojca nawiedzone będą na dzieciach (the sins of the father are to be laid upon the children) > grzechy ojca spadają na dzieci; ale wtedy grzechy mojej matki byłyby na mnie nawiedzone (so the sins of my mother should be visited upon me) > nawiedziłyby mnie grzechy mojej matki; Śpiesz się do Padwy > Śpiesz z nim do Padwy; a zresztą od czegóż byłaby Murzynką, gdyby nie nosiła ciąży? > [pominięto fragment jako rasistowsko-mizoginiczny, nieodpowiadający oryginałowi i niezawierający gry słów, którą miałby wnosić po oryginale] Słuchaj twych pochwał, póki masz apetyt (let me praise you while I have a stomach) > Słuchaj mych pochwał, póki mam apetyt; Pierwsza uraza maż rodzić nienawiść? (Every offence is not a hate at first) > Każda uraza ma rodzić nienawiść?; większą ofiaruje sumę (there's thrice thy money offer'd thee) > większą ofiarują sumę; przyjacieli nie miał (had not once a love) > przyjaciela nie miał; ofiarę za oczy > ofiarę zaoczną; Iż cudzoziemiec każdy, przekonany, Że lub pośrednio albo bezpośrednio (If it be prov'd against an alien That by direct or indirect attempts) > Iż gdy dowiedzie się cudzoziemcowi, Że bezpośrednio albo też pośrednio; Na zwykły procent zatrzymam u siebie (let me have The other half in use, to render it) > Na przechowanie zatrzymam u siebie; wstyd mnie > wstyd mi; pana Lorenzo i pani Lorenzo > pana Lorenzo, pana Lorenzo; rozpustne stado (wild and wanton herd) > swawolne stado; od królika (than the wren) > od strzyżyka; To jest, dziewczyna wyrosła na męża (Ay, if a woman live to be a man) > Tak, gdy dziewczyna wyrośnie na męża; przysiąc gotowa na niego > przysiąc gotowa za niego; Nie ten przynajmniej, który ja ci dałam (Not that, I hope, which you receiv'd of me) > Nie ten, przypuszczam, który ja ci dałam; Pomimo tego, witam cię z radością Sir, grieve not you; you are welcome notwithstanding > Nie trap się. Mimo to miło cię widzieć. Dostosowano interpunkcję do współczesnych zasad. William Shakespeare Kupiec wenecki Dramat w pięciu aktach OSOBY: Doża wenecki Książę Maroka Książę Aragonii Antonio, kupiec wenecki Bassanio, przyjaciel Antonia Gracjano | Solanio | Salerio | przyjaciele Antonia i Bassania Lorenzo, zakochany w Jessice Shylock, Żyd Tubal, Żyd, przyjaciel Shylocka Lancelot Gobbo, błazen, sługa Shylocka Stary Gobbo, ojciec Lancelota Leonardo, sługa Bassania Baltazar | Stefano | słudzy Porcji Porcja, bogata dziedziczka Nerissa, jej służąca Jessica, córka Shylocka Panowie weneccy, urzędnicy trybunału, odźwierny więzienia, słudzy. Scena częścią w Wenecji, częścią w Belmont, majątku Porcji na stałym lądzie. AKT PIERWSZY SCENA I Ulica w Wenecji. Wchodzą Antonio, Salerio i Solanio. ANTONIO Prawdziwie, nie wiem, dlaczegom tak smutny;/ I siebie, i was, jak mówicie, nudzę;/ Ale jak na mnie spadła ta tęsknota,/ Z czego się składa, jak się wyrodziła,/ Sam nie wiem dotąd./ Smutek ten wszystkie myśli mi tak mąci,/ Że sam się nieraz ledwo poznać mogę. SALERIO OkrętMyśl twa z morskimi tłucze się falami,/ Gdzie twe okręty z rozpuszczonym żaglem,/ Jak oceanu bogaci mieszczanie/ Lub, że tak powiem, morskie dziwowisko,/ Z pogardą patrzą na kramarskie barki,/ Które pokorne biją im pokłony,/ Gdy je tkanymi mijają skrzydłami. SOLANIO Handel, Okręt, Niebezpieczeństwo, StrachGdybym ja wodzie swe powierzał mienie,/ Wierzaj mi, lepsza uczuć moich cząstka/ Tam by za moją pobiegła nadzieją;/ I ciągle trawę wyrywałbym z ziemi,/ Ażeby odkryć, skąd wiatr teraz wieje;/ Po mapach ślepił porty, groble, tamy;/ I wszystko, co mym statkom grozić może,/ W duszy by mojej smutek rozbudzało. SALERIO Handel, Okręt, Niebezpieczeństwo, StrachSam oddech, którym studziłbym mą zupę,/ Febrycznefebryczny --- taki jak w febrze, tj. gorączce połączonej z silnymi dreszczami. zimno w serce by mi wlewał/ Na myśl, co może wielki wiatr wśród morza./ Nie mógłbym patrzeć na klepsydry piasek/ I wrazwraz (daw.) --- zarazem, równocześnie. nie myśleć o morskich mieliznach,/ Nie widzieć, jak tam bogaty mój ,,Andrzej"bogaty mój ,,Andrzej" --- mowa o statku; nazwa jest aluzją do hiszpańskiego galeonu zdobytego przez Anglików podczas morskiego rajdu na Kadyks (1596), przemianowanego z ,,San Andres" na ,,Saint Andrew"./ Niżej swych boków pochylonym masztem/ Grób swój całuje. Nie stawiłbym nogi/ W kamiennych ścianach świętego kościoła/ I wraz nie myślał o skałach podwodnych,/ O które statek mój trącając piersią,/ Wonne korzenie rozsiałby po morzu,/ Fale ryczące w jedwab mój ustroił;/ Słowem, przed chwilą być panem tak wielkim,/ Po chwili --- niczym. Kiedy o tym myślę,/ Czyż mogę zaraz nie myśleć i o tym,/ Że jeśli moja sprawdzi się obawa,/ Długiego smutku dnie na mnie czekają?/ Daremno przeczyć. Antonio jest smutny,/ Bo myśli o swych towarach na morzu. ANTONIO Nie, przyjaciele. Dzięki mojej doli/ Nie jeden statek majątek mój niesie,/ Nie w jednym miejscu, i co bądź wypadnie,/ Rok ten mojego losu nie jest panem./ Smutków mych źródłem nie myśl o towarach. SALERIO To może miłość? ANTONIO Co za przypuszczenie! SALERIO Ani też miłość? Więc pozwól powiedzieć:/ Dlategoś smutny, żeś nie jest wesoły;/ I równie łatwo byłoby ci tańczyć,/ Mówić, żeś wesół, bo nie jesteś smutny./ Przysięgam na dwie JanusoweJanus (mit. rzym.) --- bóg początków, przejść i zmian, opiekun drzwi, bram i mostów, zwyczajowo przedstawiany z dwiema twarzami. głowy,/ Natura lepi zabawne figury:/ U jednych radość ciągle z ócz wygląda,/ Śmieją się ciągle, jak gdyby papugi/ Na kobzykobza --- tu: dudy, instrument muzyczny złożony z miecha skórzanego i przytwierdzonych do niego piszczałek. odgłos; drudzy, z kwaśną miną,/ Nigdy w uśmiechu zębów nie pokażą,/ Choć NestorNestor (mit. gr.) --- król Pylos, najstarszy uczestnik wojny trojańskiej, symbol wieku i związanego z nim doświadczenia. świadczy, że żart śmiechu godny. Wchodzą Bassanio, Lorenzo i Gracjano. SOLANIO Otóż szlachetny twój krewny Bassanio,/ Gracjan, Lorenzo. Bywajcie więc zdrowi,/ W lepszym was teraz zostawiamy kole. SALERIO Gdyby nie przyszli godniejsi ode mnie, / Byłbym tu został, żeby cię rozerwać. ANTONIO Waszą obecność zawsze drogo cenię./ Przypuszczam teraz, że wam interesa/ Korzystać każą z pierwszej sposobności. SALERIO Więc do widzenia, łaskawi panowie. BASSANIO Kiedyż się znowu pośmiejemy społemspołem (daw.) --- wspólnie, razem.?/ Rzadcy z was goście od pewnego czasu. SALERIO Będziem korzystać z pierwszej sposobności. Wychodzą Salerio i Solanio. Lorenzo do Bassania Skoro znalazłeś Antonia, odchodzim,/ Ale pamiętaj, że razem na obiad/ Spotkać się mamy. BASSANIO Nie chybięnie chybić (daw.) --- dotrzymać czegoś, nie zawieść. godziny. GRACJANO Antonio, w twarzy twej czytam cierpienie;/ Światowe rzeczy zbyt wysoko cenisz:/ Traci je, kto je kupuje tak drogo./ Wierzaj mi, wielka, dziwna w tobie zmiana. ANTONIO Theatrum mundiI ja też świat ten, ile wart jest, cenię,/ Jak scenę, kędy każdy gra swą rolę;/ A mnie tragiczna rola się dostała. GRACJANO Carpe diemTo ja znów śmieszka wolę przyjąć rolę:/ Niech przyjdą zmarszczki wśród tańców i śmiechu./ Wolę, niech wino śledzionę przepali,/ Niż żeby serce zmroziły westchnienia./ Czemuż ma człowiek z gorącą krwią w żyłach/ Siedzieć jak posąg starego pradziadka/ I spać, czuwając, ciągle w złym humorze,/ Zawlec się w końcu w królestwo żółtaczki?/ Słuchaj, Antonio, a słowa te przyjaźń/ Natchnęła szczera: są na ziemi ludzie,/ Na których twarzy, jak stojącej wodzie,/ Rozmyślna ciszy zsiada się skorupa,/ Aby ich ubrać w mądrość i powagę,/ Nadać im pozór głębokości myśli;/ Zdazda się --- zdaje się, wydaje się. się, że prawiąprawić (daw.) --- mówić, opowiadać.: »Jam jest pan Wyrocznia,/ A gdy ja mówię, niech i pies nie szczeka«./ O, mój Antonio, niemało znam ludzi,/ Którzy dlatego za mądrych uchodzą,/ Że ciągle milczą; a nie wątpię wcale,/ Że byle tylko otworzyli usta,/ Będą przeszkodą zbawieniu słuchacza,/ Bo swoim bliźnim głupców da on imięBędą przeszkodą zbawieniu słuchacza, bo swoim bliźnim głupców da on imię --- odniesienie do wersetu biblijnego Mt 5,22: ,,A kto by rzekł bratu swemu: Raka, będzie winien rady. A kto by rzekł: Głupcze, będzie winien ognia piekielnego" (tłum. Jakuba Wujka)../ Lecz później o tym pogadamy dłużej;/ Teraz cię proszę, na ten smutny haczyk/ Nie łów kiełbikakiełbik (zdr.), kiełb --- ryba słodkowodna z rodziny karpiowatych. głupców --- próżnej chwały./ Śpieszmy, Lorenzo. Bądź zdrów, przyjacielu,/ Moje kazanie skończę po obiedzie. LORENZO Więc zostawiamy cię aż do obiadu./ I ja być muszę jednym z niemych mędrców,/ Gracjano bowiem mówić mi nie daje. GRACJANO Żyj tylko ze mną ze dwa lata dłużej,/ A brzmień własnego zapomnisz języka. ANTONIO I mnie by przedmiot ten gadułą zrobił. GRACJANO Co daj ci Boże! Ja chwalę milczenie/ Tylko w wędzonym wołowym ozorze,/ Tylko w dziewczynie, co nie jest na sprzedażw dziewczynie, co nie jest na sprzedaż --- w znaczeniu: ,,niesprzedawalnej, nienadającej się do sprzedaży", tj. niezamężnej kobiecie, która przekroczyła zwykły wiek zawierania małżeństwa, podstarzałej.. Gracjano i Lorenzo odchodzą. ANTONIO I cóż to wszystko znaczy? BASSANIO Gracjano plecie nie do rzeczy bardziej niż ktokolwiek w całej Wenecji. Rozum, GłupotaRozsądne myśli u niego jak dwa ziarnka pszenicy w dwóch korcachkorzec --- dawna jednostka objętości towarów sypkich; także: naczynie służące do przechowywania zboża. plew schowane; trzeba ci szukać dzień cały, nim je znajdziesz, a gdy znajdziesz, zobaczysz, że nie było czego szukać. ANTONIO Powiedz mi teraz, co to za kobieta,/ Do której tajną ślubujesz pielgrzymkę?/ Wszak dziś mi wszystko wyjawić przyrzekłeś. BASSANIO Wiesz o tym dobrze, kochany Antonio,/ Jak zadłużyłem dziedziczny majątek,/ Życie na wyższą trochę wiodąc skalę,/ Niż dozwalały szczupłe me dochody./ A nie myśl, proszę, bym się na to żalił,/ Że mi z dawnego spuścić trzeba tonu./ Dziś myślę tylko, jak bym mógł z honorem/ Wypłacić długi, w które mnie lat młodych/ Zbytnia rozrzutność ciężko uwikłała./ Tobie najwięcej winienem w miłości,/ Tobie w pieniądzach; w przyjaźń twoją ufny,/ Dziś ci wyjawię plany i zamiary,/ Jak się uiścić ze wszystkich chcę długów. ANTONIO Dobry Bassanio, mów ze mną otwarcie;/ A jeśli plan twój, jak życie twe dotąd,/ Z drogi honoru nie zejdzie w manowce,/ Moja szkatuła, osoba, me wszystko/ Stoi otwarte na twoje rozkazy. BASSANIO Kiedym był dzieckiem, a straciłem strzałę,/ W tęż samą stronę wystrzeliłem drugą,/ Z tą samą siłą, lecz większą bacznościąbaczność --- uwaga, czujność.,/ A tak, na stratę narażając obie,/ Nieraz mi obie znaleźć się udało./ Dziecinny przykład dlatego przywodzę,/ Że co mam mówić, równie jest niewinne./ WielemWielem ci winien --- skrócone od: Wiele [jeste]m ci winien. ci winien; jak pustypusty (daw.) --- lekkomyślny. młodzieniec,/ Wszystkom to stracił; lecz jeżeli zechcesz/ W tę samą stronę strzałę cisnąć drugą,/ Ja, z niej mojego nie spuszczając oka,/ Nie wątpię wcale, że lub obie znajdę/ Albo przynajmniej drugą ci powrócę,/ Za pierwszą wdzięcznym zostając dłużnikiem. ANTONIO Wszak znasz mnie dobrze i tylko czas tracisz,/ Do mego serca mówiąc z ogródkami./ Szczerze ci wyznam, że mnie krzywdzisz więcej,/ Wątpiąc na chwilę o mej gotowości,/ Niż gdybyś całe me zmarnował mienie./ Powiedz otwarcie, co w twoim mniemaniu/ Dla twej usługi zrobić jestem zdolny,/ A jestem gotów. Czekam na odpowiedź. BASSANIO Jest w BelmontBelmont --- nazwa siedziby bogatej dziedziczki zapożyczona przez Szekspira z jego głównego źródła do Kupca weneckiego: pierwszej noweli czwartego dnia ze zbioru Il Pecorone Ser Giovanniego Fiorentino. młoda, bogata dziedziczka,/ Piękna, piękniejsza nad wszelkie wyrazy,/ A cnoty pełna. Kiedyś z jej źrenicy/ Nieme poselstwo, szczęsnyszczęsny --- szczęśliwy, obdarzony szczęściem., odebrałem./ UrodaImię jej Porcja; a mierzyć się godna/ Z córką Katona, Brutusową PorcjąPorcja (ok. 70--ok. 43 p.n.e.) --- córka Katona Młodszego, żona Marka Brutusa, jednego z przywódców spisku przeciwko Juliuszowi Cezarowi; przez Plutarcha opisywana jako młoda i piękna; Szekspir sportretował ją w tragedii Juliusz Cezar, napisanej kilka lat po Kupcu weneckim../ Piękność jej znana całemu jest światu,/ Bo cztery wiatry, z czterech końców ziemi,/ Zwiewają do niej świetnych zalotników./ Jasne jej włosy wiją się na skroniach/ W bogatych splotach, jakby złote runo,/ Zmieniają Belmont na kolchidzkie brzegiKolchida --- hist. kraina na płd.-wsch. wybrzeżu Morza Czarnego, na terenie dzisiejszej zach. Gruzji; w mit. gr. znana jako cel wyprawy Argonautów: miejsce, gdzie znajdowało się ofiarowane bogu Zeusowi, zawieszone na drzewie i pilnowane przez smoka złote runo, tj. złota skóra cudownego barana.,/ Do których JazonJazon (mit. gr.) --- przywódca wyprawy Argonautów (od nazwy statku ,,Argo") po złote runo do Kolchidy. niejeden się puszcza./ O, gdybym tylko wynalazł sposoby/ Dotrzymać placu mym współzalotnikom,/ Jakieś przeczucie szepcze mi do ucha,/ Że tam, że w Belmont szczęście na mnie czeka. ANTONIO Wiesz, że na morzu całe moje mienie,/ Że nie mam teraz w domu gotowiznygotowizna (daw., pot.) --- pieniądze w gotówce./ Ani sposobów zebrać jej dość śpiesznie,/ Lecz próbuj, co mój kredyt w mieście może;/ Wszystkie ofiary ponieść jestem gotów,/ Byle cię godnie do Belmont wyprawić./ Szukajmy tylko, gdzie gotowy pieniądz,/ A ja pożyczki znajdę już sposoby/ Na mą rękojmię lub dla mej osoby. Wychodzą. SCENA II Belmont. Pokój w domu Porcji. Porcja i Nerissa. PORCJA Wierzaj mi, Nerisso, ten wielki świat znudził już małą moją osobę. NERISSA Wcale by mnie to nie dziwiło, droga pani, gdyby twoje utrapienia równie były liczne jak twoje pomyślności. A jednak, wnosząc z tego, co widzę, przekonywam się, że przesyt równie jak głód szkodzi zdrowiu. UmiarkowanieNiemałe to więc szczęście stać w pośrodku: dostatek siwieje wcześniej, lecz mierność żyje dłużej. PORCJA Dobre i dobrze wyrażone maksymy. NERISSA Byłyby lepsze, gdyby się stosowano do nich lepiej. PORCJA Wiedza, CzynGdyby wykonać tak łatwo było, jak wiedzieć, co do wykonania dobre, od dawna kaplice zmieniłyby się w kościoły, a ubogich lepianki w książęce pałace. Dobry ten pleban, który własne pełni nauki. Łatwiej mi radzić dwudziestu, jak postępować należy, niż być jedną z dwudziestu, gotową iść za moją radą. Rozum, UczucieMózg może dla krwi pisać prawa, lecz gorący temperament zimne przepisy przeskoczy; jak zając, szalona młodość przesadzi sidła koślawca, dobrej rady. Ale wszystkie te piękne rozumowania nie będą mi pomocą w wyborze małżonka. Ach, nieszczęśliwa! Co ja mówię o wyborze, gdy mi nie wolno ani wybrać, kogo pragnę, ani odrzucić, kogo nienawidzę. Tak więc wola żyjącej córki poddać się musi woli umarłego ojca. Nie jestże to, Nerisso, twarda dola, że ani wybrać, ani odrzucić nie mogę? NERISSA Ojciec twój, pani, zawsze był cnotliwy, a święte osoby w godzinę śmierci mają dobre natchnienia. Los, MałżeństwoLoteria więc, którą wymyślił w tych trzech szkatułkach ze złota, srebra i ołowiu, z których, kto po jego myśli wybierze, ciebie wybierze, da, bez wątpienia, szczęśliwy los tylko temu, który szczerze kochać cię będzie. Ale jestże w twoim sercu gorętsze jakie uczucie dla któregokolwiek z przytomnychprzytomny (daw.) --- obecny, uczestniczący w sprawie. tu książęcych twoich zalotników? PORCJA Mianujmianować (daw.) --- nadawać miano, imię; tu: wymieniać po imieniu. ich po kolei, a na każdego imię dam ci jego opis; z opisu bierz uczuć moich miarę. NERISSA Naprzód jest tu książę neapolitański. PORCJA To prawdziwy źrebak w stajni wychowany; nie mówi o niczym, tylko o swoim koniu, a główną ze swoich doskonałości widzi w tym, że go sam potrafi podkuć. Boję się, czy jego pani matka nie zapatrzyła się na kowala. NERISSA Następnie jest tu hrabia Palatynhrabia Palatyn --- tj. hrabia z Palatynatu Reńskiego (niem. Rheinpfalz), krainy hist. w zach. Niemczech na zachód od Renu; w czasach Szekspira na terenach Palatynatu panował kalwinizm, nurt protestantyzmu przyjmujący, że ludzie od chwili urodzenia są przeznaczeni przez Boga albo do zbawienia, albo do potępienia, stąd stereotypowe przedstawienie postaci jako smutnej i zrezygnowanej.. PORCJA Ten marszczy się tyko, jakby chciał mówić: ,,Jeśli mnie nie chcesz, wybieraj". Słucha wesołych powieści, a nie uśmiecha się. Lękam się, aby na stare lata nie został płaczącym filozofempłaczący filozof --- Heraklit z Efezu (ok. 540--ok. 480 p.n.e.), filozof grecki, zaliczany do jońskiej szkoły filozofii przyrody; z powodu swojego pesymizmu i niechęci do ludzi nazywany ,,płaczącym" filozofem., gdy za młodu tak w smutku jest niepomiarkowany. Wolałabym raczej wziąć za męża trupią głowę z piszczelą w zębach niż z dwóch tych jednego. Od obu zachowaj mnie Panie! NERISSA A cóż mówisz o szlachcicu francuskim, monsieur le Bon? PORCJA Bóg go stworzył, niech więc uchodzi za człowieka. Wiem ja, że to grzech jest szydzić, ale on! On lepszego ma konia niż Neapolitańczyk, lepszy zły nałóg marszczenia czoła od hrabi Palatyna; posiada wszystkich ludzi przymioty, choć nie jest człowiekiem; niech drozd świśnie, on już wybija hołubcehołubiec --- figura w tańcu polegająca na uderzeniu obcasem o obcas podczas podskoku.; gotów fechtowaćfechtować się --- uprawiać szermierkę, walczyć na broń białą, np. szpady, szable. się z własnym cieniem. Biorąc go za męża, wzięłabym dwudziestu mężów. Gdyby mną wzgardził, przebaczyłabym mu chętnie, bo choćby mnie kochał do szaleństwa, nie znajdzie nigdy wzajemności. NERISSA A co mówisz o Falconbridge'u, młodym baronie angielskim? PORCJA Wiesz, że do niego nie mówię wcale, bo się nie możemy zrozumieć. On nie umie ani po łacinie, ani po francusku, ani po włosku, a co do mnie, możesz przysiąc w trybunale, że nie umiem za grosz po angielsku. Ładny z niego obrazek, ale, niestety, któż potrafi z lalką rozmawiać? A jak dziwacznie ubrany! Zdaje mi się, że we Włoszech kupił kamizelkę, rajtuzy we Francji, w Niemczech kapelusz, a maniery wszędzie. NERISSA Co myślisz o młodym lordzie szkockim, jego sąsiedzielordzie szkockim, jego sąsiedzie --- w oryginale neighbour, co oznacza również bliźniego: Francuzi stawali po stronie Szkotów w ich częstych konfliktach z Anglią.? PORCJA Że ma wielką miłość chrześcijańską, bo u Anglika pożyczył policzka, a przysiągł, że odda, gdy będzie w możności; myślę, że Francuz był mu poręczycielem i dla pewności swoją także pieczęć przyłożył. NERISSA Jak ci się podoba młody Niemiec, synowiecsynowiec (daw.) --- bratanek. księcia saskiego? PORCJA Bardzo mało rano, kiedy trzeźwy, a najmniej po południu, kiedy pijany. W najprzychylniejszych dla siebie okolicznościach trochę gorszy od człowieka, w najprzeciwniejszych trochę lepszy od bydlęcia. W najgorszym razie mam otuchę, że mu się wymknąć potrafię. NERISSA Gdyby jednak chciał wybierać, a wybrał szczęśliwą szkatułkę, pogwałciłabyś wolę ojca, gdybyś go przyjąć nie chciała. PORCJA Toteż dla bezpieczeństwa postaw kufel wina reńskiego na innej, bo wiem, że gdyby sam diabeł siedział wewnątrz, a zewnątrz ta pokusa, wybierze ją. Gotowa jestem zrobić wszystko wprzódywprzódy (przestarz.) --- najpierw, przedtem., Nerisso, nim rękę moją oddam gąbce. NERISSA Nie lękaj się, pani, by którykolwiek z tych pretendentów twoim został mężem. Już mnie uwiadomili o swoim postanowieniu, że wrócą do domów i dręczyć cię zalotami przestaną, jeżeli dla otrzymania twojej ręki trzeba koniecznie, stosownie do woli twojego ojca, między szkatułkami wybierać. PORCJA Choćbym dożyła wieku SybilliSybilla (mit. rzym.) --- wieszczka przepowiadająca przyszłość, kapłanka wyroczni Apollina w Cumae w Italii, której przypisywano autorstwo ksiąg z przepowiedniami dotyczącymi losów Rzymu. Sybilla wyprosiła od zakochanego w niej Apolla tyle lat życia, ile ziaren piasku zmieści w dłoni, ale ponieważ potem odrzuciła zaloty boga, a nie prosiła go o wieczną młodość, w ciągu tysiąca lat coraz bardziej starzała się i kurczyła., umrę czysta jak DianaDiana (mit. rzym.) --- dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy., jeśli nie znajdę męża według ojcowskiego rozkazu. Cieszę się, że ta część zalotników tyle pokazała rozsądku, bo nie ma jednego między nimi, o którego odjeździe nie marzyłabym z rozkoszą. Niechże Bóg szczęśliwie ich prowadzi! NERISSA Czy nie przypominasz sobie, pani, młodego Wenecjanina, ćwiczonego w książkach, a żołnierza, który tu przybył, jeszcze za życia twojego ojca, w towarzystwie markiza MontferratuMontferrat a. Monferrato --- hist. region Piemontu w płn. Włoszech, rządzony przez markizów, a następnie książąt.? PORCJA O, bardzo dobrze; zdaje mi się, że się nazywa Bassanio? NERISSA On właśnie. Ze wszystkich mężczyzn, na których biedne moje oczy poglądały kiedykolwiek, on najgodniejszy pięknej żony. PORCJA Pamiętam go dobrze; o ile pamiętam, pochwały twojej godny. Wchodzi Służący. Cóż tam za wieści? SŁUŻĄCY Czterej cudzoziemcy pytają się o panią, chcą ją pożegnać. Przyjechał także goniec piątego, księcia Maroka, z doniesieniem, że książę, pan jego, wieczorem tu przybywa. PORCJA Gdybym tak szczerze powitać mogła piątego, jak mogę czterech pierwszych pożegnać, cieszyłabym się z jego przyjazdu. RasizmJeśli ma przymioty świętego, a cerę diabłaJeśli ma (...) cerę diabła... --- w czasach Szekspira uważano, że diabły mają czarną skórę; Porcja daje wyraz swojej niechęci wobec osób o ciemnej skórze, zanim jeszcze zobaczyła księcia Maroka., wolałabym go za spowiednika niż za zalotnika. Idźmy, Nerisso. Prowadź nas do sali./ Gość nowy zjeżdża, nim ci odjechali. Wychodzą. SCENA III Publiczny plac w Wenecji. Bassanio i Shylock. SHYLOCK Trzy tysiące dukatówdukat --- dawna złota moneta, będąca w obiegu do XIX w., dobrze. BASSANIO Tak jest, na trzy miesiące. SHYLOCK Na trzy miesiące, dobrze. BASSANIO Za które, jak ci już powiedziałem, ręczy Antonio. SHYLOCK Za które ręczy Antonio, dobrze. BASSANIO Czy możesz oddać mi tę przysługę? Czy chcesz zrobić mi tę przyjemność? Czy dasz mi na koniec odpowiedź? SHYLOCK Trzy tysiące dukatów, na trzy miesiące, na zaręczenie Antonia. BASSANIO Twoja odpowiedź? SHYLOCK Antonio jest dobry człowiek. BASSANIO Albożeś kiedykolwiek słyszał co przeciw niemu? SHYLOCK O nie, nie, nigdy! Jeślim powiedział, że Antonio jest dobry człowiek, to rozumiem przez to, że jego zaręczenie jest dostateczne. Ale jego zamożność tylko domniemana. Jeden z jego okrętów w drodze do TrypolisuTrypolis --- duże miasto portowe na afrykańskim brzegu M. Śródziemnego, ważne centrum handlowe; ob. stolica Libii., drugi do Indii, a jak słyszałem na RialtoRialto --- handlowo-finansowe centrum Wenecji, powstałe w XI w. na lewym brzegu Canal Grande, połączone z dzielnicą na wschodnim brzegu charakterystycznym mostem Rialto, do XIX w. jedynym stałym mostem w Wenecji., trzeci jest w Meksyku, czwarty płynie do Anglii, inne rozproszone po innych stronach świata. Okręt, NiebezpieczeństwoAle okręty to deski, a majtkowie to ludzie; są też szczury lądowe i szczury wodne, złodzieje lądowi i złodzieje morscy, to jest rozbójnicy; a prócz tego niebezpieczna jest woda i wiatry, i skały. Mimo tego jednak zaręczenie jego dostateczne; trzy tysiące dukatów --- myślę, że mogę przyjąć jego obligoblig --- skrypt dłużny: wystawiane przez dłużnika pisemne potwierdzenie długu.. BASSANIO Możesz bez obawy. SHYLOCK Chciałbym nie mieć obawy; ale żebym nie miał obawy, potrzebuję namysłu. Czy mogę mówić z Antoniem? BASSANIO Jeśli chcesz z nami dziś obiadować. SHYLOCK Żyd, ReligiaTak, i wąchać wieprzowinę, i jeść to pomieszkaniepomieszkanie (daw.) --- mieszkanie; dom., w które wasz prorok Nazarejczykwasz prorok Nazarejczyk --- tj. Jezus z Nazaretu. wpędził diabła!Tak, i wąchać wieprzowinę, i jeść to pomieszkanie, w które wasz prorok Nazarejczyk wpędził diabła! --- odniesienie do opowieści z ewangelii, w których Jezus wypędza złe duchy z ludzi, by weszły w trzodę świń (Mk 5, 2--13; Mt 8,28--32); z powodu religijnego zakazu żydzi, w przeciwieństwie do chrześcijan, nie mogą jeść wieprzowiny. Będę kupował z wami, sprzedawał z wami, przechadzał się z wami i tak dalej, ale nie chcę jeść z wami, pić z wami ani modlić się z wami. Co tam nowego na Rialto? Kto się do nas przybliża? Wchodzi Antonio. BASSANIO To Antonio. SHYLOCK na stronie Co za fałszywa mina publikanapublikan (łac. publicanus) --- w starożytnym Rzymie: prywatny dzierżawca podatków, ceł i in. dochodów publicznych, dokonujący ich poboru na rzecz państwa; termin w tekstach biblijnych tłumaczony jako celnik; przen.: zdzierca; fałszywa mina publikana: być może odniesienie do Łk 18,10--14, sceny w której w świątyni modlą się faryzeusz i celnik (faryzeusze stanowili w starożytności stronnictwo religijno-polityczne, które następnie, po zburzeniu świątyni i zaniku innych ugrupowań religijno-politycznych, miało decydujący wpływ na ukształtowanie judaizmu rabinicznego).!/ PieniądzOn chrześcijanin, już go nienawidzę,/ Lecz stokroć więcej, że w głupiej prostocie/ Darmo pieniądze biednym rozpożyczaDarmo pieniądze biednym rozpożycza i zniża procent na giełdzie weneckiej --- od czasów starożytnych Kościół katolicki surowo potępiał pobieranie odsetek od pożyczek jako niemoralne i nakładał karę ekskomuniki na każdego chrześcijanina, który by pożyczał pieniądze na procent./ I zniża procent na giełdzie weneckiej./ O, jeśli kiedy chwycę go za biodrokiedy chwycę go za biodro --- jak w zapasach, mocowaniu się; wyrażenie nawiązujące do sceny biblijnej, w której patriarcha Jakub całą noc walczył z tajemniczą nadludzką istotą (Bogiem lub aniołem), która nie mogąc go pokonać, dotknięciem uszkodziła mu staw biodrowy, a po walce nadała mu nowe imię: Izrael (Rdz 32, 25--29).,/ Dawną urazę nakarmię do syta!/ Żyd, Pieniądz, AntysemityzmOn nienawidzi święte plemię nasze,/ I szydzi ze mnie pośród kupców tłumu,/ Ze mnie i moich godziwych zarobków,/ Które zwie lichwąmoich godziwych zarobków, które zwie lichwą --- dawniej w chrześcijaństwie lichwą nazywano pobieranie jakichkolwiek odsetek od pożyczki i bez względu na ich wielkość uznawano je za niemoralne; od ok. XVI w. zaczęto stopniowo dopuszczać pobieranie odsetek od pożyczek, wskutek czego termin lichwa nabrał znaczenia nieuczciwej praktyki pożyczania pieniędzy na wygórowany procent osobom znajdującym się w trudnym położeniu.. Niech przekleństwo spadnie/ Na ród mój cały, jeśli mu przebaczę! BASSANIO Shylock, czy słyszysz? SHYLOCK Właśnie teraz myślę,/ Jak stoją rzeczy z moją gotowizną./ O ile mogę z pamięci zmiarkowaćmiarkować (daw.) --- domyślać się, wnioskować; orientować się.,/ Nie będę w stanie całych trzech tysięcy/ Zebrać natychmiast; ale cóż to znaczy?/ Bankier z mojego plemienia, tak, Tubal,/ Doda mi więcej. Na ile miesięcy/ Ma być pożyczka? do Antonia Uniżony sługa!/ Właśnie o panu była teraz mowa. ANTONIO Choć to mym nigdy zwyczajem nie było/ Brać albo dawać pieniądze na procent,/ Dziś dla naglących potrzeb przyjaciela/ Zwyczaj ten łamię. do Bassania Czy wie, co ci trzeba? SHYLOCK Wiem, trzy tysiące trzeba mu dukatów. ANTONIO Na trzy miesiące. SHYLOCK Prawda, zapomniałem;/ Na trzy miesiące, jak mi pan powiada./ Co do obligu --- o, tak --- słuchaj, panie,/ Wszak mi mówiłeś, jeśli się nie mylę,/ Że ani płacisz, ni bierzesz procentów? ANTONIO Do dziś przynajmniej taki był mój zwyczaj. SHYLOCK Gdy JakubJakub --- postać z biblijnej Księgi Rodzaju, syn Izaaka i Rebeki, wnuk Abrahama, patriarcha, ojciec 12 synów, od których wywodzono tzw. dwanaście plemion Izraela; historia opowiadana przez Shylocka pochodzi z Rdz 30,25--43. wuja Labana pasł trzody,/ Jakub ten, z świętej linii Abrahama/ (Przez mądrą sztukę swej roztropnej matki)Jakub ten, z świętej linii Abrahama (Przez mądrą sztukę swej roztropnej matki)... trzecim był dziedzicem --- matka Jakuba, Rebeka, pomogła mu podstępem zdobyć ojcowskie błogosławieństwo przeznaczone dla syna pierworodnego jako dziedzica, które z urodzenia należało się jego starszemu bratu Ezawowi (Rdz 27)./ Był trzecim, tak jest, trzecim był dziedzicem. ANTONIO I cóż stąd? Czyliż Jakub brał procenty? SHYLOCK Nie, nie brał, to jest raczej bezpośrednio/ Nie brał procentu, lecz słuchaj, co robił./ Kiedy z Labanem, wujem, się ułożył,/ Że z trzody wszystkie pstrokate jagnięta/ Dla niego będą, pod koniec jesieni,/ Kiedy do owiec przypuszczono trykitryk --- samiec owcy, baran./ I gdy wełniste matki płód poczęły,/ Rozumny pasterz drzew pewne gałęzie/ Z kory obłupał i tak obłupane/ Przed kotnychkotna --- będąca w ciąży; o kotce, zajęczycy lub owcy. owiec wystawił oczami;/ A kiedy przyszedł czas, młode jagnięta/ Były pstrokate, były Jakubowe./ Tak rósł w bogactwo mąż błogosławiony,/ Bo wszelki dochód jest błogosławieństwem,/ Jeżeli nie jest owocem kradzieży. ANTONIO Takie ryzyko Jakub podjął, służąc/ Za rzecz od jego niezawisłą woli,/ Lecz kierowaną bożym tylko palcem./ Jak to, więc tekst ten bronić ma lichwiarzy?/ Lub czy twe złoto owcą jest i trykiem? SHYLOCK Nie wiem, lecz równie szybko je rozmnażam./ Słuchaj mnie, panie. ANTONIO Książka, Wiara, DiabełUważaj, Bassanio,/ Że Biblię może i diabeł cytować./ Zła dusza święte przywodząca teksty/ Jest jak rozbójnik z uśmiechem na twarzy/ Lub piękne jabłko, ale zgniłe w jądrze./ O, jakże piękną fałsz przybiera postać! SHYLOCK Hm, trzy tysiące --- okrągła to sumka!/ A trzy miesiące z dwunastu to zrobi... ANTONIO Powiedz, możemyżmożemyż --- konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy możemy. na ciebie rachowaćrachować na kogoś --- dziś: liczyć na kogoś.? SHYLOCK Antysemityzm, PieniądzPanie Antonio, nie raz, nie dwa razy/ Szydziłeś sobie ze mnie na Rialto,/ Ze mnie, z pieniędzy moich i procentów;/ Żyd, LosJa wszystko jednak znosiłem cierpliwie,/ Bo IzraelaIzrael --- przen.: naród żydowski; potomkowie patriarchy Jakuba, któremu Bóg zmienił imię na Izrael. przeznaczeniem cierpieć./ Zwałeś mnie kundlem, niewiernym rabusiem,/ Plwałeś na moją żydowską opończęopończa --- bszerny płaszcz bez rękawów, z kapturem./ Za to, żem mojej używał własności./ Dziś, zda się, mojej trzeba ci pomocy;/ Dobrze więc, dzisiaj przychodzisz i mówisz:/ »Shylock, potrzeba nam teraz pieniędzy«./ Tak mówisz do mnie, ty, co plwałeś na mnie,/ Deptałeś po mnie, odganiałeś nogą,/ Jak psa od progu. Teraz chcesz pieniędzy!/ A ja co na to? Mamże odpowiedzieć:/ »Jak to być może, by miał pies pieniądze,/ By mógł pożyczyć kundel trzy tysiące?«/ Lub czy z pokłonem, głosem niewolnika,/ Wstrzymując oddech w uczuciu pokory,/ Mam odpowiedzieć: »Panie w przeszłą środę/ Plunąłeś na mnie, przed kilkoma dniami/ Psem mnie nazwałeś, potrąciłeś nogą;/ Za tyle łaski daję ci pieniądze«? ANTONIO Antysemityzm, Pieniądz, Wróg, ZemstaJak dawniej byłem, tak dziś jestem gotów,/ Nogą cię kopać i pluć ci na brodę./ Jeśli nam zechcesz pożyczyć pieniędzy,/ To nie pożyczaj jak przyjacielowi,/ Bo kiedyż przyjaźń niepłodne metaleniepłodne metale --- pieniądze ze złota i srebra, które w przeciwieństwie do zboża lub bydła są bezpłodne, tj. nie rozmnażają się i nie rodzą nowych monet; w średniowiecznym społeczeństwie, w którym podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla, ,,niepłodność metali" stanowiła argument przeciwko pożyczaniu na pieniędzy procent, czyli żądaniu zwrotu większej ilości pieniędzy niż pożyczona; wraz z rozwojem handlu argument ten stopniowo tracił na znaczeniu./ Rozmnażać pragnie w przyjaciela ręku?/ Lecz daj je raczej nieprzyjacielowi,/ Na którym, jeśli na czas nie wypłaci,/ Będziesz miał prawo zemstę swą nasycić. SHYLOCK Na co te gniewy? Ja z całego serca/ Chciałbym na waszą zarobić przychylność,/ Zabyćzabyć (daw.) --- zapomnieć. krzywd starych i starej urazy,/ Wyliczyć sumę, nie żądać procentu:/ A wy tu nawet słuchać mnie nie chcecie;/ Możnażmożnaż --- konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czyż można. przyjaźni komu lepiej dowieść? ANTONIO Byłby to dowód prawdziwej przyjaźni. SHYLOCK Otóż ten dowód Shylock dać jest gotów./ Teraz chodź ze mną pan do notariusza/ I podpisz oblig, w nim, jakby dla żartu,/ Wyraź, że jeśli na tę lub tę datę,/ Tam lub tam, wiernie nie zapłacisz sumy,/ Na jaką w swym się podpiszesz obligu,/ Oddasz mi jeden funtfunt --- dawna jednostka wagi, równa ok. 0,5 kg. twojego mięsa,/ Który odkraję, gdzie mi się spodoba, ANTONIO Więc zgoda: oblig taki ci podpiszę/ I powiem jeszcze: uczciwy Żyd z ciebie. BASSANIO Ja nie przystaję na takie warunki,/ Wolę na zawsze w nędzy mojej zostać. ANTONIO Dobry Bassanio, daremnie się trwożysz;/ Za dwa miesiące (to jest przed terminem/ Na miesiąc cały) statki me wracają/ Z sumą od długu dziewięć razy większą. SHYLOCK ZaufanieO, Abrahamie, jak ci chrześcijanie,/ Własnego serca twardością uczeni,/ I cudze myśli mają w podejrzeniu./ Toż mi powiedzcie, gdy na termin chybi,/ Jaką mi korzyść oblig ten zapewnia?/ Funt mięsa z ciała jego odkrojony/ Mniej wart daleko niż funt baraniny./ Co robię, robię dla waszej przyjaźni./ Przyjmuje, dobrze; nie, to bądźcie zdrowi;/ Żyd, KrzywdaProszę was tylko, nie krzywdźcie mnie odtąd. ANTONIO Twoje warunki chętnie podpisuję. SHYLOCK Więc czekaj na mnie pan u notariusza,/ Zabawny oblig każ mu przygotować,/ A ja tymczasem biegnę po dukaty,/ Zajrzę do domu, który zostawiłem/ W niepewnej straży wierutnego łotra,/ I wnet powracam. ANTONIO Śpiesz się, dobry Żydzie./ AntysemityzmŻyd ten się przechrzci --- żyć począł uczciwie. BASSANIO Gdzie myśl łotrowska, groźna mowa święta. ANTONIO Wierzaj, mi wszystko skończy się szczęśliwie,/ Miesiąc przed czasem wrócą me okręty. Wychodzą. AKT DRUGI SCENA I Belmont. Pokój w domu Porcji. Przy odgłosie trąb wchodzą Książę Maroka i jego świta, wszyscy w bieli; Porcja z Nerissą i dworem. KSIĄŻĘ MAROKA Dla mojej cery nie miej do mnie wstrętu;/ To ciemny kolor palącego słońcato ciemny kolor palącego słońca --- przypuszczenie, że ciemniejszy kolor skóry mieszkańców krain położonych bardziej na południu wynika z bardziej gorącego klimatu i jest rodzajem stałej opalenizny, powstało już w starożytności; obecnie wiadomo, że za jaśniejszą lub ciemniejszą wrodzoną barwę cery odpowiada ten sam obecny w organizmie pigment, co za przejściową zmianę zabarwienia skóry wskutek działania promieni słonecznych: melanina.,/ W którego bliskim urosłem sąsiedztwie./ Niech tu najbielszy przyjdzie syn północy,/ Gdzie ogień FebaFeb a. Febus (mit. gr., mit. rzym.) --- zlatynizowana forma słowa Fojbos (gr.: promienny), przydomka Apolla, boga światła i słońca. ledwie topi lody ---/ Dla twej miłości żyły otworzymy,/ A ujrzysz, czyja krew czerwieńsza będzie./ Wierzaj mi, pani, na widok tej twarzy/ Waleczni drżeli i dla niej miłością/ Piękne mej ziemi płonęły dziewice./ Nie chciałbym zmienić mojego koloru,/ Chyba w nadziei skradzenia twych myśli. PORCJA W moim wyborze nie słucham jedynie/ Błahych podszeptów dziewiczego oka;/ Prócz tego moich przeznaczeń loteria/ Wszelkie wyboru odjęła mi prawo./ Gdyby mnie ojca nie zmuszała wola/ Do dania ręki mojej temu tylko,/ Który mnie wygra w sposób ci wiadomy,/ Waleczny książę, równe miałbyś prawo/ Do moich uczuć jak inni przybysze,/ Których do dzisiaj w mym domu widziałam. KSIĄŻĘ MAROKA I za te nawet dziękuję ci słowa./ Prowadź mnie teraz do twoich szkatułek,/ Pozwól mi próbę fortunyfortuna --- los; szczęście, powodzenie. mej zrobić./ Przysięgam, pani, na ostrze tej szabli,/ Od której sofisofi --- dawne europejskie określenie władcy Persji (szacha), powstałe przez zniekształcenie nazwy perskiej dynastii Safawidów (1501--1736). i perski legł książę,/ Trzykroć pierzchnęły wojska SolimanaSoliman, dziś popr.: Sulejman Wspaniały (1494--1566) --- wybitny sułtan osmański, wielki zdobywca, reformator państwa, mecenas kultury; za jego panowania Imperium Osmańskie osiągnęło szczyt swojej potęgi.,/ Że gotów jestem, aby cię pozyskać,/ Najśmielszych źrenic wytrzymać spojrzenie,/ Najśmielsze serca przewyższyć odwagą,/ Szczenię od piersi niedźwiedzicy wydrzeć/ I ze lwa szydzić, gdy zgłodniały ryczy./ LosAle, ach! kiedy LichasLichas (mit. gr.) --- sługa Heraklesa (w mit. rzym. Herkulesa). z HerkulesemHerkules (mit. rzym.) a. Herakles (mit. gr.) --- heros, mityczny siłacz, zasłynął wykonaniem 12 trudnych i niebezpiecznych zadań.,/ Kto z nich dzielniejszy, w kostki chcą rozstrzygnąć,/ Rzut może lepszy z słabszej wypaść ręki,/ I giermek może AlcydaAlcyd a. Alkides (mit. gr.) --- Herakles (w mit. rzym. Herkules), jako oficjalnie syn śmiertelniczki Alkmeny i jej męża, króla Amfitriona, syna Alkajosa (Alceusza). zwyciężyć./ I ja tak, pani, ślepych losów dziełemślepych losów dziełem --- tzn. wskutek działania ślepego losu.,/ Utracić mogę, co mniej godny zyska,/ I umrzeć z żalu. PORCJA Musisz jednak, książę,/ Albo natychmiast wyrzec się wyboru/ Lub wprzódy przysiąc, że jeśli się zmylisz,/ Nigdy już później do żadnej kobiety,/ Nigdy nie rzekniesz słowa o zamęściu./ Namyśl się dobrze. KSIĄŻĘ MAROKA Idźmy do szkatułek! PORCJA Lecz wprzódy, książę, śpieszmy do świątyni,/ A po obiedzie wybór będzie wolny. KSIĄŻĘ MAROKA Niech los przyjazny wiedzie moją rękę/ Na szczęście wieczne albo wieczną mękę! Trąby. Wychodzą. SCENA II Ulica w Wenecji. Lancelot i Gobbo. LANCELOT Bez wątpienia, sumienie pozwoli mi drapnąć od tego Żyda, mojego pana. Diabeł stoi mi przy boku i kusi mnie, mówiąc: ,,Gobbo, Lancelocie Gobbo", albo: ,,dobry Gobbo", albo: ,,dobry Lancelocie Gobbo, dalej nogi za pas i zmykaj!" Ale sumienie woła: ,,Nie, strzeż się, uczciwy Gobbo --- albo jak wyżej --- uczciwy Lancelocie Gobbo, nie uciekaj, gardź ucieczką z nogami za pasem!" Ale szatan, niezmieszany, wciąż prawi swoje: ,,Pakuj manatki! Dalej! --- woła szatan --- w drogę! --- woła szatan --- przez Bogaprzez Boga (daw.) --- dziś: na Boga (wykrzyknienie)., nabierz serca! --- woła szatan --- i zmykaj!". Ale sumienie moje, wieszając się na szyi mojego serca, mówi do mnie bardzo mądrze: ,,Uczciwy mój przyjacielu Lancelocie, ty, co jesteś synem uczciwego człowieka, albo raczej synem uczciwej niewiasty --- (bo ojciec mój, wyznać muszę, trochę czymś trąci i z czasem dostał pewnego smaku), więc tedy sumienie mówi: --- Lancelocie, nie ruszaj!". ,,Ruszaj!" --- mówi szatan. ,,Nie ruszaj!" --- powtarza sumienie. ,,Sumienie --- mówię ja --- i ty radzisz dobrze; szatanie" --- mówię ja --- i ty radzisz dobrze". Sługa, Ucieczka, Sumienie, Żyd, Diabeł, Antysemityzm, SzatanIdąc za głosem sumienia, zostałbym z Żydem, moim panem, który --- odpuść Panie! --- jest rodzajem diabła, ale uciekając od Żyda, poszedłbym za głosem szatana, który, uczciwszy uszy, jest diabłem we własnej osobie. Zapewne, i Żyd też diabłem jest wcielonym, i, na sumienie, sumienie moje twardym jest sumieniem, gdy mi radzi zostać z Żydem. Szatan daje mi przyjaźniejszą radę. Ucieknę, szatanie, moje pięty na twoje rozkazy, ucieknę. Wchodzi stary Gobbo z koszykiem. GOBBO Hej, młody paniczu, powiedz mi, proszę, którędy droga do pana Żyda? LANCELOT na stronie O nieba, to prawowity mój ojciec! Ale że bielmem zaszły mu oczy, nie poznaje mnie. Wezmę go trochę pod wniosekWezmę go trochę pod wniosek --- w oryg.: I will try confusions with him (dosł.: wypróbuję z nim zamieszań); Lancelot lubi posługiwać się trudnymi słowami, ale je przekręca lub myli: w tym przypadku powinno być try conclusions: wdać się w dyskusję.. GOBBO Młody paniczu, powiedz, proszę, którędy droga do pana Żyda. LANCELOT Przy pierwszym skręcie weź się na prawo, ale przy najpierwszym skręcie na lewo; ale pamiętaj, żebyś przy najbliższym skręcie nie brał się ani na prawo, ani na lewo, lecz poszedł prosto bokiem do żydowskiego domu. GOBBO No, Boże drogi, ciężka będzie sprawa do niego trafić. Nie mógłżebyś mi powiedzieć, czy niejaki Lancelot, który z nim mieszka, mieszka z nim, czy nie? LANCELOT Czy mówisz o młodym panu Lancelocie? na stronie Baczność, teraz wywołam łzy. Czy mówisz o młodym panu Lancelocie? GOBBO Nie paniczu, ale o synu chudego pachołka. Ojciec jego, choć ja to mówię, jest uczciwy, bardzo biedny człowiek, choć zdrów dotąd, dzięki Bogu. LANCELOT Niech ojciec jego, czym chce, będzie, my teraz mówimy o młodym panu Lancelocie. GOBBO O pańskim słudze i Lancelocie. LANCELOT Więc proszę cię, ergoergo (łac.) --- więc; spójnik używany tradycyjnie przy budowaniu dowodu logicznego, np. w filozofii lub w prawie., staruszku, proszę cię, powiedz, czy mówisz o młodym panu Lancelocie? GOBBO O Lancelocie, z pańskim przeproszeniem. LANCELOT Ergo, o panu Lancelocie. Ojcze, nie mów o panu Lancelocie. Młody ten pan przez zrządzenie losów i przeznaczeń, i podobnych dziwacznych wokabułwokabuły (daw.) --- słówka wyjaśniane w słowniku (wokabularzu), szczególnie cudzoziemskie; tu: dziwaczne powiedzenia, przysłowia., i trzech sióstrtrzy siostry --- tu: Parki (mit. rzym.), trzy boginie przeznaczenia, zajmujące się nicią ludzkiego losu., i innych gałęzi umiejętności, zaprawdę, pan ten umarł, albo, jakbyś po prostu powiedział, przeniósł się do wieczności. GOBBO Uchowaj Boże! Chłopak ten był kijem mojej starości, moją podporą. LANCELOT Mamże minę pałki lub drąga, kija lub podpory? Czy poznajesz mnie, ojcze? GOBBO Nie, nie poznaję cię, młody paniczu, ale powiedz mi, proszę, czy mój chłopiec --- Panie świeć nad jego duszą! --- umarł czy żyje? LANCELOT Nie poznajesz mnie, ojcze? GOBBO Ach, paniczu, oczy moje bielmem zaszły; nie poznaję cię. LANCELOT Choćbyś miał i zdrowe oczy, mógłbyś się łatwo omylić; mądry ojciec, który zna własne dzieci. Słuchaj, staruszku, powiem ci nowinę o twoim synu: daj mi twoje błogosławieństwo; prawda wyjdzie na jaw; zabójstwo nie może się długo utaić, choć syn człowieczysyn człowieczy --- charakterystyczne wyrażenie biblijne, dosłownie oznaczające człowieka w ogólności, w ewangeliach używane wyłącznie przez Jezusa, zawsze w trzeciej osobie liczby pojedynczej, w odniesieniu do samego siebie. może, ale na koniec prawda wyjdzie na jaw. GOBBO Proszę cię, wstań, paniczu, bo jestem pewny, że ty nie Lancelot, mój chłopak. LANCELOT Proszę cię, skończmy te żarty; daj mi twoje błogosławieństwo. Ja jestem Lancelot, chłopak twój kiedyś, syn twój dzisiaj, a twoje dziecię na przyszłość. GOBBO Nie mogę wierzyć, żebyś był moim synem. LANCELOT Nie wiem, co o tym myśleć; ale wiem, że nazywam się Lancelot, że jestem Żyda pachołkiem, i jestem pewny, że Magda, żona twoja, moją jest matką. GOBBO Prawda, że imię jej Magda. Jeśli ty Lancelot, to mogę przysiąc, że ty ciało i krew moja. Niech będzie błogosławione imię Pańskie, jakże ci broda porosła!jakże ci broda porosła! --- zgodnie z tradycją sceniczną, być może sięgającą czasów samego Szekspira, klęczący przed ojcem Lancelot obraca się do niego tyłem, a niewidomy Gobbo maca jego głowę i bierze jego długie włosy za brodę. Wszak ty masz więcej włosów na podbródku niż Dobbin, moja szkapa, na ogonie. LANCELOT To chyba ogon jego na wspak rośnie, bo jestem pewny, że więcej miał włosia na ogonie niż ja na twarzy, kiedym go ostatni raz widział. GOBBO Chryste, jak się zmieniłeś! A z panem twoim jak jesteś? Przynoszę mu podarek. Jak teraz z nim jesteś? LANCELOT Tak, niezgorzej. Ale co do mnie, kiedy już na tym stanęło, że mam dać drapaka, nie stanę, aż dobry kawał ziemi udrapię. Żyd, Skąpiec, SługaPrawdziwy Żyd z mojego pana. Przynosisz mu podarek? Przynieś mu stryczek. Uschłem na jego służbie; mógłbyś mi wszystkie palce żebrami porachowaćwszystkie palce żebrami porachować --- Lancelot przekręca, mając na myśli: wszystkie żebra palcami porachować.. Rad jestem, ojcze, że przyszedłeś: daj twój podarek pewnemu panu Bassanio; to mi pan, który daje przepyszną nową barwębarwa --- tu: liberia, oficjalny uniform noszony przez służbę na dworach wielkich panów, zwykle o kolorach charakterystycznych dla herbu pana lub pani domu.! Jeśli u niego służby nie znajdę, będę pędził, póki mi ziemi staniestać (daw.) --- wystarczać.. Co za szczęście! To on się zbliża. Do niego, ojcze, bo jestem Żydem, jeśli temu Żydowi służyć będę dłużej. Wchodzi Bassanio, za nim Leonardo i służba. BASSANIO Możesz tak zrobić; staraj się tylko, żeby wieczerza była gotowa najpóźniej na godzinę piątą. Odeślij te listy, komu trzeba, daj barwę do roboty i proś Gracjana, żeby natychmiast do mnie przyszedł. Jeden ze sług wychodzi. LANCELOT Mówże do niego, ojcze! GOBBO Niech Pan Bóg ześle wszystkie błogosławieństwa na jaśnie wielmożnego pana! BASSANIO Dziękuję. Czy masz co do mnie? GOBBO Oto mój syn, jaśnie panie, biedny chłopak... LANCELOT Nie biedny chłopak, panie, ale pachołek bogatego Żyda, który by pragnął, panie, jak to mój ojciec wyspecyfikuje... GOBBO Wielką ma infekcjęWielką ma infekcję (...) służyć --- zamiast: wielką ma intencję służyć; Gobbo i Lancelot, rozmawiając z ,,wielmożnym panem" Bassaniem, starają się używać ,,pańskich", mądrych słów, którymi sami się na co dzień nie posługują i je przekręcają., panie, że tak powiem, służyć. LANCELOT Krótko mówiąc, służę Żydowi, a pragnę, jak to mój ojciec wyspecyfikuje... GOBBO Pan jego i on, z przeproszeniem jaśnie pana, żyją jak pies z kotem. LANCELOT Słowem, aby opowiedzieć prawdę, Żyd mnie pokrzywdził i spowodował, jak to mój ojciec, będąc, jak spodziewam się, staruszkiem, jaśnie panu wyruferujewyruferuje --- przekręcone: zreferuje, tj. przedstawi sprawę, opowie w uporządkowany sposób.... GOBBO Przyniosłem parę gołąbków, którą chciałbym ofiarować jaśnie panu, a moja prośba.... LANCELOT Krótko mówiąc, prośba jest w despekciedespekt (daw.) --- uchybienie, obraza; tu zamiast zamierzonego respekt: szacunek, wzgląd na kogoś; w despekcie do mej osoby zamiast: ze względu na mnie, dotycząca mnie. do mej osoby, jak się jaśnie pan dowie od tego uczciwego staruszka, a choć ja to mówię, choć staruszka, chudego przecie pachołka, mojego ojca. BASSANIO Niechże jeden mówi za obu. Czego żądasz? LANCELOT Służby u pana. GOBBO To jest defektdefekt --- wada, uszkodzenie; tu zamiast zamierzonego efekt: skutek, rezultat. naszej prośby. BASSANIO Znam ciebie dobrze; masz, czego żądałeś./ Shylock o tobie mówił mi przed chwilą./ Żyd, Bogactwo, Bieda, Sługa, AntysemityzmMasz u mnie służbę, jeżeli przenosiszprzenosić (daw.) --- bardziej cenić, dawać pierwszeństwo; woleć./ Opuścić Żyda bogacza mieszkanie,/ A pójść za biednym tak jak ja szlachcicem. LANCELOT Stare przysłowie rozdzieliło się dobrze między mojego pana Shylocka a jaśnie pana: pan ma błogosławieństwo Boże, a on ma dostatek. BASSANIO Dobrześ powiedział. Staruszku, idź z synem,/ Niech z swoim dawnym pożegna się panem,/ A potem śpieszcie do mojego domu. do służby Dajcie mu barwę od innych bogatszą. LANCELOT Ojcze, wygrana! Nie, nie mogę znaleźć służby, nie, nie mam w gębie języka! patrząc na swoją dłoń Dobrze, znajdź mi człowieka we Włoszech z piękniejszą dłonią. Patrz tylko: tu ciągnie się prosta linia życia; tu mała żon grupka, niestety! Piętnaście żon to nic --- jedenaście wdów a dziesięć panien to zwykła porcja dla jednego męża. A prócz tego potem: trzy razy uratowany od mokrej śmierci, raz w niebezpieczeństwie życia od ostrza pierzyny --- to zwykłe ludzkie koleje! Jeśli prawda, że fortuna jest niewiastą, to uczciwe z niej kobiecisko. W drogę, ojcze! Pożegnanie z Żydem odbędzie się w mgnieniu oka. Lancelot i stary Gobbo wychodzą. BASSANIO Myśl tylko o tym, dobry Leonardo./ Gdy wszystko zbierzesz, wszystko upakujesz,/ Wracaj do domu, bo wiesz, że wieczorem/ Moich najlepszych częstuję przyjaciół. LEONARDO Będę się śpieszył, o ile wydołam. GRACJANO wchodząc Gdzie pan twój? LEONARDO Tam się samotnie przechadza. Leonardo wychodzi. GRACJANO Signorsignor (wł.) --- pan. Bassanio! BASSANIO O drogi Gracjano! GRACJANO Mam cię o łaskę prosić. BASSANIO Otrzymałeś. GRACJANO Muszę do Belmont jechać z tobą razem. BASSANIO Więc musisz. Słuchaj jednak, mój Gracjano,/ Zbyt jesteś dziki, zbyt śmiały w wyrazach,/ Co wszystko, prawda, bardzo ci do twarzy/ I w oczach naszych wadą nawet nie jest./ Lecz gdzieśgdzieś mniej znany --- tu skrócone: gdzie [jeste]ś mniej znany. mniej znany, to wydać się może/ Nazbyt swobodne; staraj się więc studzić/ Kilku chłodnymi skromności kroplami/ Wrzący twój umysł, żeby twoja śmiałość,/ Na mój rachunek czasem zapisana,/ Wszystkich nadziei moich nie zniszczyła. GRACJANO Jeśli skromnej nie przywdzieję miny,/ Jeśli kląć będę częściej, niż potrzeba,/ Jeśli nie będę psałterzykapsałterz --- książka z psalmami biblijnymi, używana jako modlitewnik, śpiewnik lub przeznaczona do celów liturgicznych; w oryg.: prayer-books: modlitewnik. nosił,/ A przy modlitwach jeśli moich oczu/ Nie spuszczę skromnie i nie westchnę: amen!/ Jeśli nie będę chował praw grzeczności,/ Jak mąż ćwiczony w formach uroczystych,/ Aby na względy babki swej zarobić,/ Nie wierz mi nigdy. BASSANIO Będziemy widzieli. GRACJANO Ale dzisiejszą tylko noc wyjmujęwyjmuję --- tu: wyłączam, wykluczam.:/ Z dzisiejszej nocy nie przesądzaj jutra. BASSANIO Byłaby szkoda. I owszem, tej nocy/ Przywdziej swawoli szatę najweselszą,/ Bo mam przyjaciół, którzy chcą się bawić./ Bądź zdrów; mam jeszcze roboty niemało. GRACJANO Ja do Lorenza i przyjaciół śpieszę;/ Lecz nie chybimy godziny wieczerzy. Wychodzą. SCENA III Wenecja. Pokój w domu Shylocka. Jessica i Lancelot. JESSICA Smutno mi bardzo, że tak ojca rzucasz./ Dom nasz jest piekłem, a tyś był diabełkiem,/ Co go choć z nudy cząsteczki okradał./ Lecz bywaj zdrowy! Dukat ten dla ciebie./ Słuchaj, jak tylko zobaczysz Lorenza,/ Który dziś z nowym twym panem wieczerza,/ Proszę cię, list ten oddaj mu tajemnie./ A teraz bądź zdrów! Nie chcę, by mój ojciec/ Widział nas razem. LANCELOT Rozstanie, Łzy, SłowoBądź zdrowa! Łzy są moim językiem. Najpiękniejsza poganko, najsłodsza Żydóweczko! Jeżeli jaki chrześcijanin figla nie wypłata, żeby cię zyskać, omyliłbym się grubo. Ale bądź zdrowa! W głupich kroplachw głupich kroplach --- w kroplach łez. tonie trochę męski mój umysł. Bądź zdrowa! Wychodzi. JESSICA Bywaj mi zdrowy, dobry Lancelocie./ O, co za ciężki grzech na mym sumieniu,/ Że ojca mego córką się być wstydzę!/ Ale choć jestem krwi jego dziecięciem,/ Nie jestem córką jego charakteru./ Lorenzo, jeśli nie jestem zwiedzioną,/ Wnet chrześcijanką będę i twą żoną. Wychodzi. SCENA IV Wenecja. Ulica. Gracjano, Lorenzo, Salerio i Solanto. LORENZO Podczas wieczerzy wymkniemy się skrycie,/ W moim mieszkaniu maski pobierzemy/ I za godzinę będziemy z powrotem. GRACJANO Jeszcze nam braknie wiele przygotowań. SOLARINO Nie mamy jeszcze giermków do pochodni. SOLANIO Jeżeli wszystko nie jest jak należy,/ Mym zdaniem, lepiej rzecz całą odłożyć. LORENZO Wszakże dopiero co czwarta wybiła,/ Mamy więc jeszcze całe dwie godziny. Wchodzi Lancelot z listem. Jakie nowiny niesiesz, przyjacielu? LANCELOT Niech pan ten list odpieczętuje, może tam znajdzie jakie nowiny. LORENZO List, UrodaAch, znam tę rękę! O, piękna to ręka!/ I bielsza, bielsza aniżeli papier,/ Na którym pisze. GRACJANO Nowiny miłości. LANCELOT Z pozwoleniem wielmożnego pana. LORENZO Gdzie idziesz? LANCELOT Zaprosić mojego dawnego pana Żyda na wieczerzę do mojego nowego pana chrześcijanina. LORENZO Weź to dla siebie. A pięknej Jessice/ Powiedz tajemnie, niechaj na mnie liczy. Wychodzi Lancelot. Proszę, czy będzie co z tej maskarady?/ Co do mnie, mam już giermka do pochodni. SALERIO Ja mego idę szukać. SOLANIO I ja także. LORENZO W domu Gracjana zbierzemy się wszyscy. SALERIO Rzecz ułożona. Salerio i Solanio wychodzą. GRACJANO Czy list od Jessiki? LORENZO List, Żyd, Córka, Ucieczka, Bogactwo, AntysemityzmPowiem ci wszystko. W liście tym mi pisze,/ Jak ją mam wykraść z ojcowskiego domu;/ Co bierze w złocie, a co w diamentach,/ Jakiego pazia ubiór ma gotowy./ Jeśli się Żyd ten do nieba dostanie,/ To przez zasługi słodkiej swojej córki;/ A gdy ją troska w życiu kiedy spotka,/ To chyba tylko dlatego jedynie,/ Że jest potomstwem niewiernego Żyda./ A teraz idźmy; list przeczytasz w drodze./ Jessica będzie mej pochodni giermkiem. Wychodzą. SCENA V Przed domem Shylocka. Shylock i Lancelot. SHYLOCK Na własne oczy zobaczysz różnicę/ Między Shylockiem starym a Bassaniem. ---/ Hej, ho! Jessica! --- Nie będziesz się spasał,/ Jak w moim domu. --- Czy słyszysz, Jessica? ---/ I spał, i chrapał, i darł piękną odzież. ---/ Jessica, śpiesz się! LANCELOT Hejże tam, Jessica! SHYLOCK A to co znowu? Kto wrzeszczeć ci kazał? LANCELOT Wasza wielebność miała zwyczaj ciągle łajać mnie za to, że nie mogłem nic zrobić bez rozkazu. Wchodzi Jessica. JESSICA Wołasz mnie, ojcze? Co masz mi rozkazać? SHYLOCK Jessico, jestem na obiad proszony./ Weź moje klucze. Żyd, Pochlebstwo, Uczta, Nienawiść, PieniądzAle czemuż idę?/ Z pochlebstwa proszą mnie, a nie z przyjaźni./ Lecz pójdę jednak, pójdę z nienawiści,/ Rozrzutnych chrześcijan pójdę jeść fortunę./ Ty, moje dziecko, dobrze pilnuj domu./ Z niechęcią idę; Sendla mej spokojności/ Jakieś tu groźne warzy się nieszczęście,/ Bo mi się śniło o workach pieniędzy. LANCELOT Proszę cię, śpiesz się, mój panie, bo mojego pana niecierpliwi twoja nieobecność. SHYLOCK Jak mnie jego. LANCELOT Jest między nimi zmowa. Nie mówię, że zobaczysz maskaradę; jeśli zobaczysz jednak, to nie darmo puściła mi się krew z nosa, o szóstej rano, w ostatni Czarny PoniedziałekCzarny Poniedziałek --- tu: Poniedziałek Wielkanocny. Podczas wojny stuletniej, 13 kwietnia 1360, w poniedziałek, drugi dzień świąt wielkanocnych, 10-tysięczne wojsko Edwarda III rozbiło obóz pod Chartres, żeby oblegać miasto; nagle rozpętała się burza z silnym wiatrem, piorunami i ogromnym gradem, a temperatura gwałtownie spadła; wśród żołnierzy wybuchła panika, grad i intensywne zimno zabiły prawie tysiąc Anglików, utracono kilka tysięcy koni. Odtąd Poniedziałek Wielkanocny nazywano Czarnym Poniedziałkiem., co przypadł tego roku wtedy, kiedy cztery lata temu była Środa PopielcowaŚroda Popielcowa a. Popielec --- w kalendarzu katolickim pierwszy dzień wielkiego postu, przypadający na 46 dni kalendarzowych przed Niedzielą Wielkanocną. po południu. SHYLOCK Co? Maskarada? Słuchaj mnie, Jessico,/ Drzwi mi zarygluj, a jeśli usłyszysz/ Odgłos bębenków, piszczałek świstanie,/ Religia, DomPamiętaj, proszę, okna nie otwieraj/ I na ulicę nie wychylaj głowy,/ Aby szalonych chrześcijan, pośród gwaru,/ Lakierowanym przyglądać się twarzom./ Zatkaj mi uszy domu, to jest okna,/ Ażeby puste wariatów tych wrzaski/ Skromnej komnaty ścian nie obrażały./ Nie mam ochoty ucztować dziś w mieście,/ Nie mam, przysięgam na laskę Jakuba,/ Lecz pójdę. Ruszaj i powiedz, że przyjdę. LANCELOT Pójdę i powiem. A ty, młoda panno,/ Pomimo przestróg wychyl oknem głowę;/ Chrześcijanina ujrzysz tam z wysoka,/ Godnego pięknej Żydóweczki oka. Wychodzi. SHYLOCK Co ci HagaryHagar --- postać biblijna z Księgi Rodzaju, egipska niewolnica Sary, żony patriarchy Abrahama, która z powodu długiej bezdzietności swojej pani urodziła mu syna; po urodzeniu przez Sarę Izaaka, przodka plemion izraelskich, Hagar z synem została wypędzona; Hagary potomek ten: Shylock zapewne sugeruje, że Lancelot jest jak potomek Hagar, gdyż mieszkał w domu swego żydowskiego pana, ale teraz go opuszcza. potomek ten szeptał? JESSICA Powiedział tylko: »Pani, bądź mi zdrowa!« SHYLOCK Sługa, PanDobre chłopczysko, tylko żarłok straszny,/ Ciężki do pracy, a we dnie śpi więcej/ Niż żbik wśród boru. Nie chcę w moim ulu/ Trutni hodować, chętnie go też dałem/ Rozpustnikowi, któremu, daj Panie,/ Niech dopomoże do przemarnowania/ Sum pożyczonych. Bądź zdrowa, Jessico;/ Może być bardzo, że za chwilę wrócę./ Zrób, jak mówiłem: zamknij drzwi na rygiel,/ Bo strzeżonego Pan Bóg, mówią, strzeże;/ Mądry naukę i z przysłowia bierze. Wychodzi. JESSICA Bądź zdrów! Jeżeli losy mnie nie zwiodą,/ Ja tracę ojca, a ty córkę młodą. Wychodzi. SCENA VI Ulica. Przed domem Shylocka. Gracjano i Salerio w maskach. GRACJANO Oto jest okap, pod którym Lorenzo/ Zejść miał się z nami. SALERIO Już przeszła godzina. GRACJANO Bardzo się dziwię, że go jeszcze nie ma./ Kochanek, CzasKochanek zwykle przed zegarem bieżybieżyć (daw.) --- biec, spieszyć, podążać.. SALERIO Miłość, WiernośćDziewięćkroć chyżejchyżej --- tu: bardziej chyżo, szybciej. WeneryWenera a. Wenus (mit. rzym.) --- bogini miłości i piękna, odpowiednik greckiej Afrodyty; towarzyszyły jej gołębie, kojarzone z miłością. gołębie/ Lecą zatwierdzać nowych uczuć węzły/ Niźli dochować raz już danej wiary. GRACJANO Tak zawsze będzie. UcztaKtóż wstaje od uczty/ Z tym apetytem, z którym zasiadł do niej?/ Gdzie rumak, który z równym będzie ogniem/ Wracał po drodze, którą raz przemierzył?/ Każdy z nas ziemi tej wszystkich piękności/ Pragnie goręcej, niżeli używa./ OkrętJak młody panicz lub jak marnotrawnik/ Wypływa z portu okręt strojny w flagi,/ Gnany zalotnych wiatrów uściskami;/ Ale powraca jak syn marnotrawny,/ Z podartym żaglem, z piersią skołataną,/ Obdarty z bander przez swych zalotników. Wchodzi Lorenzo. Otóż Lorenzo. Później więcej o tym. LORENZO Ach, przyjaciele, przebaczcie spóźnienie;/ Nie mnie, lecz moje wińcie interesy./ Kiedy kraść żony kolej na was przyjdzie,/ Jestem gotowy równie długo czekać./ Tu Żyd, mój ojciec, mieszka. Hej! Czy słyszysz? JESSICA w oknie, ubrana po męsku Kto tam? Odpowiedz dla mojej pewności,/ Choć przysiąc mogę, że głos ten znam dobrze. LORENZO Lorenzo, twoja miłość. JESSICA O tak, Lorenzo! O tak, miłość moja!/ Bo kogóż więcej kocham? A oprócz ciebie/ Któż wie, Lorenzo, czyliczyli (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też, czy aby. jestem twoja? LORENZO Niebo i twoje myśli są świadkami,/ Że jesteś moja. JESSICA Lorenzo, co prędzej/ Weź tę szkatułkę; warta bacznej straży./ Dziękuję nocy, że mnie nikt nie widzi,/ Bo sama własnej przemiany się wstydzę./ Miłość, SzaleństwoLecz miłość ślepa; młodzi kochankowie/ Nie mogą widzieć własnych pięknych szaleństw,/ A gdyby mogli, sam nawet KupidoKupido a. Kupidyn (mit. rzym.) --- bóg miłości, przedstawiany jako mały chłopiec z łukiem i strzałami.,/ Widząc mnie chłopcem, płonąłby ze wstydu. LORENZO Śpiesz się, bo musisz moją nieść pochodnię. JESSICA Jak to, czy własnej hańbie mam przyświecać?/ I tak już dosyć jest hańba ta jasna./ Służbę jawności polecasz mi, drogi,/ A mnie potrzeba cienia i ukrycia. LORENZO Dosyć cię kryje twoja piękna odzież/ Młodego chłopca. Lecz się śpiesz, kochana,/ Bo noc ucieka, a na nas Bassanio/ Od dawna czeka w przyjaciół swych kole. JESSICA Idę drzwi zamknąć, więcej dukatami/ Palce ozłocić i za chwilę wrócę. Znika. GRACJANO Na honor, co za wierna z niej niewierna! LORENZO Kochanek, MiłośćNiech zginę, jeśli nie kocham jej z duszy;/ Bo jest roztropna, ile sądzić mogę,/ Bo piękna, jeśli oczy me nie kłamią,/ I wierna, czego dowody mi dała;/ A jak roztropna i piękna, i wierna/ W mym wiernym sercu władać będzie wiecznie. Wchodzi Jessica. Jesteś gotowa? Podwójmy więc kroki,/ Bo maskarada nie cierpi już zwłoki. Wychodzi z Jessicą i Saleriem. Wchodzi Antonio. ANTONIO Kto tam? GRACJANO Antonio? Czy też głos mnie zwodzi? ANTONIO Wstydźcie się, wstydźcie! Gdzie reszta przyjaciół?/ Już po dziewiątej; was tylko brakuje./ Nic z maskarady. Wiatr pomyślny wieje,/ Bassanio siada na okręt za chwilę:/ Dwudziestu posłów wypchnąłem za wami. GRACJANO Nie ja się smucę, że płyniem tak nagle;/ Już rozwinięte chciałbym widzieć żagle. Wychodzą. SCENA VII Belmont. Sala w domu Porcji. Przy odgłosie trąb wchodzą Porcja, Książę Maroka i ich orszaki. PORCJA Rozsuń firanki i pokaż szkatułki./ Szlachetny książę, wybieraj w nich teraz. KSIĄŻĘ MAROKA Pierwsza ze złota, a na niej te słowa:/ »Mnie biorąc, weźmiesz, czego wielu pragnie«./ Druga jest srebrna z taką obietnicą:/ »Mnie biorąc, weźmiesz, ile zasługujesz«./ Trzecia z ciężkiego ołowiu, z napisem:/ »Mnie biorąc, wszystko na szwank musisz stawićstawić --- tu: postawić, zaryzykować.«./ Po czymże poznam, żem wybrał szczęśliwie? PORCJA W jednej szkatułce jest portret mój, książę;/ Gdy tę wybierzesz, żoną jestem twoją. KSIĄŻĘ MAROKA Kieruj mną, Boże! Wszystkie te napisy/ Raz jeszcze jeden rozważmy głęboko./ Cóż ta szkatułka ołowiana mówi?/ »Mnie biorąc wszystko na szwank musisz stawić«./ Co, wszystko stawić? A za co? za ołów?/ Napis ten grozi. Kto wszystko naraża,/ Naraża w wielkich nadziejach wygranej./ Nie do ołowiu myśl się zniży złota;/ Nie dla ołowiu wszystko na szwank stawię./ Co mówi srebro w swej dziewiczej bieli?/ »Mnie biorąc, weźmiesz, ile zasługujesz«./ Pomyśl, Maroku! Ile zasługujesz!/ Zważ własną cenę sprawiedliwą ręką;/ Jeśli sam twoją stanowić masz wartość,/ Wart jesteś wiele; a jednak to wiele/ Jestże już godne tak pięknej nagrody?/ Wątpiąc jednakże o mojej zasłudze,/ Sam siebie własną potępiam śmiałością./ Ilem zasłużył! Na nią zasłużyłem/ Przez urodzenie i przez posiadłości,/ Przez moje cnoty, moje wychowanie,/ A nade wszystko przez miłość mą ku niej./ Gdybym tu przestał, gdybym srebrną wybrał?/ Rozważmy jednak jeszcze złotej napis./ »Mnie biorąc, weźmiesz, czego wielu pragnie«./ A więc ją wezmę; jej świat cały pragnie./ Z czterech stron świata schodzą się pielgrzymi/ Całować ołtarz tej pięknej śmiertelnej./ HyrkańskieHyrkania --- kraina hist. obejmująca ziemie na płd.-wsch. od Morza Kaspijskiego, w ob. płn. Iranie, w starożytności stanowiące satrapię (prowincję) perską; w literaturze łacińskiej i u Szekspira często wymieniana jako odległe miejsce, gdzie żyją krwiożercze tygrysy. puszczepuszcza (daw.) --- pustkowie, pusty, dziki teren. i arabskie piaski/ Są teraz bitym gościńcem, po którym/ Śpieszą książęta ujrzeć piękną Porcję./ Morze, Niebezpieczeństwo, StrachWodne królestwa, co ustyusty (daw.) --- dziś popr. forma N. lm: ustami. dumnymi/ W twarz plują niebuWodne królestwa, co (...) w twarz plują niebu --- tzn. morza i i oceany, których wzburzone fale wznoszą się aż do nieba., nie mają dość grozy,/ Aby odstraszyć błądzących żeglarzy,/ Co po nich, jakby po mruczącej strudze,/ Płyną, ażeby ujrzeć piękną Porcję./ W jednej z nich boski jej obraz spoczywa./ Czy wśród ołowiu? Niech będzie przeklęty,/ Kto śmie tak sądzić! Byłoby potworne,/ W tak ciemnym grobie blasku tyle zamknąć./ Lub miałbym myśleć, że zamknięta w srebrze/ Dziesięćkroć tańszym od czystego złota?/ O grzeszne myśli! Kiedyż perła taka/ W gorszej od złota świeciła oprawie?/ W Anglii jest pieniądz z postacią aniołaW Anglii jest pieniądz z postacią anioła... --- złota moneta angielska z wizerunkiem archanioła Michała zabijającego smoka, bita od 1465 do 1642; traktowana jako talizman./ Na złocie rytą, tylko na powierzchni;/ Ale tu anioł na złotej pościeli/ Uśpiony leży. Skończyłem wahanie;/ Daj klucz, tum wybrałtum wybrał --- konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika; inaczej: tu wybrałem., niech się, co chce, stanie! PORCJA Jeśli w szkatułce tej portret mój leży,/ Żoną twą jestem. Książę Maroka otwiera szkatułkę. KSIĄŻĘ MAROKA Na ognie piekielne!/ Co widzę, tylko hydnyhydny (daw.) --- ohydny, wstrętny. szkielet śmierci,/ A w pustych oczach papier się bieleje./ I cóż mi powie? czyta: »Nie wszystko ma wagę złota,/ Co jak złoto czyste świeci;/ Niejeden kosztem żywota/ Za jasnym pozorem leci./ W złotym grobie robak gości./ Gdybyś rozum dał krewkościkrewkość --- tu ogólnie: popędliwość, łatwe poddawanie się emocjom.,/ Młode serce, stara głowa/ Znalazłyby inne słowa./ Teraz opuść te podwojepodwoje (książk.) --- duże, dwuskrzydłowe drzwi wejściowe; opuścić podwoje: wyjść z budynku.,/ Bo zimne zaloty twoje«. Wszystko stracone! Niechże moja głowa/ Od dnia ucieka, wiecznie wita cienia!/ Bądź zdrowa, Porcjo! Wśród duszy cierpienia/ Żegnać nie umiem. Na wieki bądź zdrowa! Wychodzi. PORCJA Zasuń firanki. Szczęśliwej podróży!/ RasizmLudziom tej cery niech tak szczęście służy!Ludziom tej cery niech tak szczęście służy! --- w oryg.: Let all of his complexion choose me so (Niech wszyscy jego karnacji wybierają mnie tak samo). Porcja życzy sobie, żeby wszyscy ciemnoskórzy kandydaci do jej ręki zgadywali równie błędnie. Wychodzi. SCENA VIII Ulica w Wenecji. Salerio i Solanio. SALERIO Widziałem okręt Bassania pod żaglem,/ Z nim na pokładzie stał i nasz Gracjano,/ Lecz jestem pewny, nie było Lorenza. SOLANIO Ten Żyd przeklęty krzykiem zbudził dożędoża --- naczelnik państwa w Republice Weneckiej, obierany dożywotnio.,/ Poszedł z nim okręt Bassania przetrząsać. SALERIO Poszedł za późno; okręt był pod żaglem./ Lecz w samym porcie zapewnił ktoś dożę,/ Że z swą kochanką, Jessicą, Lorenza/ Widział w gondoli na jakimś kanale;/ Antonio także przysiągł uroczyście,/ Że ich nie było na Bassania statku. SOLANIO NŻyd, Ojciec, Córka, Ucieczka, Pieniądz, Antysemityzmigdym nie słyszał tak sprzecznych, tak dziwnych,/ Tak pomieszanych namiętności krzyków,/ Jak były tego psa Żyda wołania:/ »O moja córka! o moje dukaty!/ Z chrześcijaninem uciekła! ma córka!/ Me chrześcijańskie dukaty! ma córka!/ Sprawiedliwości! o moje dukaty!/ Worek z pieczęcią, dwa worki dukatów,/ Samych dublonówdublon --- tu: double ducat, tj. podwójny dukat, moneta o dwukrotnej wadze dukata, warta dwa dukaty.! przez córkę skradzione!/ Przy tym klejnoty, dwa drogie kamienie,/ Drogie kamienie! przez córkę skradzione!/ Sprawiedliwości! Znajdź mi córkę moją,/ A z nią dukaty me, klejnoty moje!« SALERIO Toż dzieci za nim biegają i krzyczą:/ »Moje klejnoty, ma córka, dukaty!« SOLANIO Niechże Antonio terminu nie chybi,/ Bo za to wszystko drogo mu zapłaci. SALERIO Słuszna uwaga. Rozmawiałem wczoraj/ Z francuskim kupcem, który mi powiedział,/ Że na rękawie morskim, co rozdziela/ Francję od Angliina rękawie morskim, co rozdziela Francję od Anglii --- tj. w szerokiej cieśninie morskiej zwanej kanałem La Manche, co po francusku oznacza dosłownie: rękaw., niedawno zatonął/ Wenecki okręt z bogatym ładunkiem./ Słysząc to, w duszy do nieba westchnąłem:/ Byle Antonio statku nie był panem! SOLANIO Powinien byś mu nowinę tę zanieść,/ Ostrożnie tylko, by go zbyt nie zmartwić. SALERIO Duszy piękniejszej nie nosi ta ziemia./ Widziałem, kiedy żegnał się z Bassaniem./ Bassanio mówił, że o ile zdoła,/ Powrót przyśpieszy; ale on mu na to:/ »Nie naglij tylko interesów dla mnie,/ Czekaj cierpliwie, aż czas twój dojrzeje./ Co się zaś tyczy układów mych z Żydem,/ Niech myśl ta twojej nie chmurzy miłości./ Baw się i całą twoją obróć baczność/ Ku twym zalotom, miłosnym oznakom,/ Które ci w Belmont jedynie przystoją«./ Gdy mówił, łzy mu błyszczały w źrenicach;/ Podał mu rękę z odwróconą twarzą,/ A z głębokiego uczucia wyrazem/ Ścisnął mu dłonie --- i tak się rozstali. SOLANIO Dla niego tylko życie zda się kochać./ Idźmy do niego, szukajmy rozrywek,/ Które by mogły wygnać czarne myśli/ Z jego umysłu. SALERIO Nie traćmy więc czasu. Wychodzą. SCENA IX Belmont. Sala w domu Porcji. Nerissa i Służący. NERISSA O, śpiesz się, śpiesz się, rozsuń te firanki,/ Bo już wykonał książę aragońskiAragonia --- region hist. w płn.-wsch. Hiszpanii, dawniej samodzielne królestwo; w XV w. utworzyła z Kastylią zjednoczone królestwo Hiszpanii, w którym do pocz. XVIII w. zachowała odrębność ustrojową./ Swoją przysięgę i wybierać dąży. Przy odgłosie trąb wchodzą Porcja, Książę Aragoński i ich orszaki. PORCJA Szlachetny książę, oto są szkatułki./ Jeśli tę, w której portret mój, wybierzesz,/ Ksiądz na nas czeka u ślubnych ołtarzy;/ Lecz jeśli zbłądzisz, to pałac ten, książę,/ Musisz bez zwłoki na zawsze opuścić. KSIĄŻĘ ARAGOŃSKI Do trzech przysięgą związałem się rzeczy:/ Naprzód, nikomu nigdy nie wyjawić,/ Którą szkatułkę wybrałem; po wtóre,/ Jeśli się w moim wyborze omylę,/ Nie szukać innej dziewicy za żonę;/ Na koniec, jeśli zawiodą mnie losy,/ Natychmiast dom ten opuścić na zawsze. PORCJA Na te warunki każdy przysiąc musi,/ Co mnie, niegodną, za żonę chce dostać. KSIĄŻĘ ARAGOŃSKI Teraz, fortuno, wspieraj me nadzieje!/ Widzę tu złoto, srebro, podły ołów./ »Mnie biorąc, wszystko na szwank musisz stawić«./ Przódy jaśniejszy blask musisz rozniecać,/ Zanim dla ciebie wszystko na szwank stawię./ Zobaczmy teraz, co powiada złoto:/ »Mnie biorąc, weźmiesz, czego wielu pragnie«./ Wielu, lecz może ten napis przez wielu/ Rozumie Tłumtłumy głupiego motłochu,/ Który z pozorów o wyborze sądzi/ I widzi tylko, co mu w oczy bije,/ W głąb nie przenika, ale jak jaskółka/ Na zewnątrz muru gniazdo swe buduje,/ Na wielkiej drodze przygody i burzy./ TłumNie ja wybiorę, czego wielu pragnie,/ Bo nie chcę razem z barbarzyńską tłuszczą,/ Z pospolitymi umysły iść w parze./ Do ciebie teraz, srebrny idę skarbie;/ Powiedz mi jeszcze raz, jaki twój napis./ »Mnie biorąc, weźmiesz, ile zasługujesz«./ Głębokie słowo! Bo i któż by gonił/ Za uśmiechami zwodniczej fortuny,/ Gdyby znaczony nie był zasług piętnem?/ CzynNiech nikt godności znamion nie przybiera,/ Jeśli zasługa prawa mu nie daje./ O, gdyby ziemie, stopnie i urzędy/ Nie były ręką sprzedajną dzielone!/ Gdyby honory płaciła zasługa!/ Iluż, co stoi z odsłonionym czołem,/ Wdziałoby czapki! Iluż, co rozkazy/ Dzisiaj wydaje, słuchać by musiało!/ Ileż podłego znalazłbym pospólstwa/ W czystego niegdyś honoru nasionach!/ A ile znowu wyrwałbym honoru/ I z plew, i z gruzów zawistnego czasu!/ Lecz do wyboru! Szkatułka ta mówi:/ »Mnie biorąc, weźmiesz, ile zasługujesz«./ Co zasłużyłem, biorę. Daj mi klucze,/ Niech się natychmiast rozstrzygną me losy. PORCJA Wybór twój niewart tak długiej rozwagi. KSIĄŻĘ ARAGOŃSKI Co widzę? Szpetny idioty portret,/ Z obłędnym okiem, papier trzyma w ręku./ Jakżeś do pięknej niepodobny Porcji,/ Do mej nadziei i do zasług moich!/ »Mnie biorąc, weźmiesz, ile zasługujesz«./ Tylkoż na głupca głowę zasłużyłem?/ Toż me zasługi? Toż moja wygrana? PORCJA Błądzić i sądzić, książę, są dwie role/ Różnej natury. KSIĄŻĘ ARAGOŃSKI Co powiada karta? czyta: »Jak metal, co jest bez skazy,/ Tak być musi siedem razy/ Hartowany sąd człowieczy,/ Aby dobrze wybrać wszędzie;/ Cień, PozoryTen, co bierze cień za rzeczy,/ Dola jego cieniem będzie./ Znasz ty głupstwo posrebrzone?/ Takim głupstwem było twoje:/ Jakąkolwiek pojmiesz żonę,/ Będziesz nosił głowę mojęmoję (daw.) --- dziś popr. forma B. lp: moją.,/ A więc opuść te podwoje«. Gdybym w tym domu pragnął zostać dłużej,/ Dawnej głupocie przydamprzydać (daw.) --- dodać, dołożyć. tylko nową;/ Wjechałem tutaj z jedną głupią głową,/ Ale ze dwiema powrócę z podróży./ Dotrzymam wiernie danego ci słowa,/ W milczeniu cierpiąc. Porcjo, bywaj zdrowa! Wychodzi. PORCJA Głupiec, Rozum, UpadekSpaliła świeca skrzydełka motyle./ Przemądre głupcy! Którym dały nieba/ Dowcipudowcip (daw.) --- bystry umysł, rozum. w głowach tylko właśnie tyle,/ Ile do zguby własnej im potrzeba. NERISSA Raz jeszcze stare przysłowie sprawdzone:/ Stryczek i żona z góry przeznaczone. Wchodzi Służący. SŁUŻĄCY Gdzie nasza pani? PORCJA Co masz za nowiny? SŁUŻĄCY Przed bramą zamku tej chwili zsiadł z konia/ Młody Wenetczyk, który zapowiada/ Swojego pana niebawneniebawne (daw.) --- takie, które nastąpi niebawem, wkrótce. przybycie;/ Przynosi razemrazem (daw.) --- dziś: jednocześnie, zarazem. piękne pozdrowienie./ To jest, prócz grzecznych i słów, i zaleceń,/ Bogate dary. Dotąd nie widziałem/ Równie pięknego posłańca miłości./ Nigdy dzień słodszy w kwietniu nie zabłysnął,/ Zapowiadając bliskie drogie lato,/ Jak ten przed panem swoim młody biegun. PORCJA O, dosyć na tym, bo lękam się bardzo,/ Abyś nie dodał, że krewnym jest twoim,/ Gdy tak marnujesz dowcip swój świąteczny./ Śpieszmy, Nerisso; posłaniec tak grzeczny/ Wart, żeby jego przyjąć powitanie. NERISSA Niech to Bassanio będzie, daj, o Panie! Wychodzą. AKT TRZECI SCENA I Ulica w Wenecji. Solanio i Salerio. SOLANIO Co nowego na Rialto? SALERIO Utrzymuje się dotąd pogłoska, że bogato ładowny okręt Antonia rozbił się na kanale w miejscu zwanym, zdaje mi się, GoodwinsGoodwins Sands --- piaszczysta mielizna u wschodniego wybrzeża Anglii, w pobliżu głównych szlaków żeglugowych.. Niebezpieczna to i fatalna mielizna, w której kadłuby wielu wysmukłych okrętów leżą pogrzebane, jeśli kumoszka wieść nie kłamie. SOLANIO Chciałbym, żeby tym razem kłamała, jak żująca imbirżująca imbir --- żucie imbiru miało przywracać apetyt seksualny starszym kobietom. plotkara, która chce wmówić w sąsiadki, że płacze po śmierci trzeciego męża. Prawda jednak, żeby mówić bez ogródek, a nie mijać się z prostym gościńcem szczerości, prawda, że dobry Antonio, uczciwy Antonio --- o, gdybym znalazł przymiotnik godny nazwisku jego towarzyszyć! SALERIO Skończ, proszę. SOLANIO Ha, nie wiesz, o co pytasz, ale skończę --- stracił okręt. SALERIO Gdyby się na tym straty jego skończyły! SOLANIO Modlitwa, Diabeł, Żyd, Antysemityzm,,Amen!" wołam co prędzej, żeby diabeł nie zaszedł drogi w modlitwie, bo widzę, że się zbliża w postaci Żyda. Wchodzi Shylock. Dzień dobry, Shylocku. Co za nowiny między kupcami? SHYLOCK Wyście wiedzieli --- nikt lepiej, och! nikt od was lepiej --- wyście wiedzieli o ucieczce mojej córki. SALERIO Bez wątpienia. Ja przynajmniej znałem krawca, który jej uszył skrzydła do lotu. SOLANIO A Shylock wiedział także ze swej strony, że ptaszek porósł już w pierze; a w naturze podlotków, że odlatują z gniazda. SHYLOCK Potępiona za to! SALERIO Bez wątpienia, jeśli diabeł jest jej sędzią. SHYLOCK Ciało moje i krew moja zbuntowane! SOLANIO Wstydź się! Stare ścierwo buntuje się jeszcze w twoim wieku? SHYLOCK Mówię o córce, która jest ciałem i krwią moją. SALERIO Większa jest różnica między twoim a jej ciałem niż między hebanemheban --- cenne drewno egzotyczne o naturalnym czarnym kolorze, bardzo twarde i ciężkie. a słoniową kością; większa między krwią waszą niż między czerwonym a reńskim winemreńskie wina --- białe wina wytrawne produkowane w winnicach położonych w dolinach otaczających rzekę Ren w Niemczech.. Ale powiedz, czy słyszałeś o jakich statkach Antonia na morzu? SHYLOCK I tu znowu zły interes. Bankrut, marnotrawnik, który ledwo śmie głowę na Rialto pokazać; żebrak, który zwykle tak wymuskany na plac przychodził. Niech baczybaczyć (daw.) --- zwracać uwagę; pilnować. na swój oblig, zwykle mnie lichwiarzem nazywał; niech baczy na swój oblig, zwykle pieniądze przez chrześcijańską miłość rozpożyczał; niech baczy na swój oblig. SALERIO Pewny jestem, że jeśli się nie uiści, nie weźmiesz przecie jego mięsa; i na cóż by ci się przydało? SHYLOCK Na rybią ponętę. Żyd, Krzywda, ZemstaJeśli nie nasyci nikogo, to nasyci moją zemstę. Zniesławił mnie, przeszkodził pół miliona zarobić, śmiał się ze strat moich, szydził z moich zysków, gardził moim narodem, moje spekulacje krzyżował, ziębił moich przyjaciół, moich nieprzyjaciół zagrzewał --- a dla jakich powodów? Bo jestem Żydem. Alboż Żyd nie ma oczu? Alboż Żyd nie ma rąk, członków, organów, zmysłów, uczuć i namiętności? Alboż się nie żywi tym samym pokarmem, ran nie odbiera od tej samej broni, nie ulega tym samym chorobom, nie leczy się tymi samymi lekarstwami, nie grzeje się i nie oziębia tym samym latem i tą samą zimą co chrześcijanin? Gdy nas ukłujesz, czy nam krew nie ciecze? Czy nie śmiejemy się, kiedy nas łechcesz? Kiedy nam truciznę zadasz, czy nie umieramy? A gdy nas pokrzywdzisz, nie mamyżmamyż --- konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy mamy, czyż mamy. pomsty szukać? Podobni wam we wszystkim --- i w tym będziemy podobni. Pokrzywdzony przez Żyda chrześcijanin czym swoją pokorę objawia? Zemstą. Żyd przez chrześcijanina pokrzywdzony, wierny chrześcijańskiemu przykładowi, czym swojej cierpliwości dowiedzie? Zemstą. Złość, której mnie uczycie, do was zastosuję, a źle by było, gdybym nie ulepszył nauki. Wchodzi Służący. SŁUŻĄCY Pan mój, Antonio, czeka na was u siebie i pragnie z wami mówić. SALERIO Właśnie szukaliśmy go wszędzie. Wchodzi Tubal. SOLANIO Otóż i drugi z plemienia; trzeciego im nie dobierzesz, chyba sam diabeł stanie się Żydem. Salerio i Solanio wychodzą. SHYLOCK I cóż, Tubalu? Jakie nowiny z Genui mi przynosisz? Czy znalazłeś moją córkę? TUBAL Słyszałem o niej często, lecz nie mogłem jej znaleźć. SHYLOCK Skąpiec, Pieniądz, Córka, UcieczkaAch, ach, ach! Przepadł diament, który mnie we FrankfurcieFrankfurt nad Menem --- miasto niemieckie w Hesji; od średniowiecza ważny ośrodek handlowy z wielkimi targami. dwa tysiące dukatów kosztował! Teraz dopiero spadło przekleństwo na nasz naród; nie czułem go dotąd. Jeden diament --- dwa tysiące dukatów! a prócz tego inne drogie klejnoty! Chciałbym córkę trupem u nóg mych widzieć, a klejnoty w jej uszach; chciałbym, żeby w trumnie u nóg mych leżała, a klejnoty były w trumnie! Żadnej o nich wiadomości! Jak to? A ja tu nie wiem już, jak wiele na szukanie ich wydałem! Strata goni za stratą! Złodziej uniósł tyle, a tyle na znalezienie złodzieja! a żadnego zadośćuczynienia, żadnej zemsty! Nie ma nieszczęścia, tylko na moich barkach, nie ma westchnień, tylko w moich piersiach, nie ma łez, tylko w moich oczach. TUBAL O nie, i na innych spadają nieszczęścia. Antonio, jak słyszałem w Genui... SHYLOCK Co, co? Nieszczęście, nieszczęście? TUBAL Stracił bogaty okręt, wracający z Trypolisu. SHYLOCK Dzięki Bogu, dzięki Bogu! Ale czy to tylko prawda? Czy prawda? TUBAL Rozmawiałem z majtkami, którzy uratowali się z rozbicia. SHYLOCK Dziękuję ci, uczciwy Tubalu. Dobre nowiny, dobre nowiny! Ha, ha! Gdzie, w Genui? TUBAL Córka twoja przetrwoniła w Genui, jak słyszałem, w jednej nocy osiemdziesiąt dukatów. SHYLOCK Skąpiec, PieniądzUtopiłeś mi sztylet w sercu. Nie zobaczę się już nigdy z moim złotem! Osiemdziesiąt dukatów na raz! Osiemdziesiąt dukatów! TUBAL Przybyłem do Wenecji w towarzystwie kilku wierzycieli Antonia; wszyscy zapewniają, że musi zbankrutować. SHYLOCK Co za radość! Będę go dręczył, będę go męczył. Co za radość! TUBAL Jeden z nich pokazywał mi pierścień, który dostał od twojej córki za małpę. SHYLOCK Ha, żeby ją!... Męczysz mnie, Tubalu. To był mój turkus; dostałem go od Lii, kiedym był jeszcze kawalerem. Za całą puszczę małp byłbym go nie dał. TUBAL Ale Antonio niezawodnie zrujnowany. SHYLOCK Prawda, wielka prawda! Idź, Tubalu, najmij mi woźnegowoźny --- tu: pracownik sądowy pośredniczący pomiędzy stronami sporu oraz między sądem a stronami, zajmujący się m.in. dostarczaniem pozwów, ściąganiem zasądzonych kar, dokonywaniem aresztowań., zamów go na dwa tygodnie przed terminem. Wydrę mu serce, jeśli się nie uiści. Bylem się jego pozbył z Wenecji, będę mógł, jakie zechcę, kontrakty zawierać. Idź, Tubalu. Znajdziesz mnie w bożnicy; idź dobry Tubalu; w bożnicy, Tubalu. Wychodzą. SCENA II Belmont. Sala w domu Porcji. Bassanio, Porcja, Gracjano, Nerissa, dwór. Widać odsłonięte szkatułki. PORCJA Wstrzymaj się, proszę, dzień lub dwa dni jeszcze;/ Bo jeśli w nagłym zmylisz się wyborze,/ Utracam miłe twoje towarzystwo./ Coś mi tu szepce (ale to nie miłość),/ Że bym cię stracić nie chciała; wiesz dobrze,/ Podobnej rady nie daje nienawiść./ Bojąc się, żebyś źle mnie nie zrozumiał,/ Choć Dziewictwo, Młodość, Kobieta, Słowodziewic myśli dziewic są językiem,/ Chciałabym parę wstrzymać cię miesięcy,/ Nim pójdziesz ręki mej szukać w wyborze./ Wprawdzie bym mogła wskazać ci szkatułkę,/ Ale to byłoby krzywoprzysięgać,/ A nie chcę winną być krzywoprzysięstwa./ Wiec możesz w twoim pobłądzić wyborze,/ A wtedy, wtedy wolałabym zgrzeszyć/ I krzywoprzysiąc. Miłość, Oko, WzrokPrzeklęte twe oczy/ Swoim mnie czarem rozcięły na dwoje;/ Część jedna twoja i druga jest twoja,/ Chcę mówić: moja, lecz moje jest twoje,/ Więc wszystko twoje. O, czasy okrutne,/ Co właściciela od praw jego dzielą,/ I chociaż twojej --- bronią zostać twoją!/ Jeśli tak będzie, niech do piekła za to/ Nie ja, lecz moja zapadnie fortuna!/ Tak długo mówię, tylko by czas zwlekać,/ Wybór twój wstrzymać. BASSANIO Pozwól mi wybierać,/ Bo teraz żyję jakby na męczarniach. PORCJA Jak na męczarniach? Więc wyznaj, Bassanio,/ Jaka się zdrada z twą miłością miesza. BASSANIO Ach, tylko szpetna zdrada wątpliwości,/ Czy zdołam posiąść, co kocham tak wiernie;/ Miłość, ZdradaBo równie łatwo śnieg z ogniem sprzyjaźnić/ Jak miłość moją zjednoczyć ze zdradą. PORCJA Ty może mówisz jak człek na męczarniach,/ W boleściach mówić, co kto chce, gotowy. BASSANIO Zaręcz mi życie, a wyznam ci prawdę. PORCJA Więc żyj, a wyznaj. BASSANIO Raczej »żyj, a kochaj«/ Jest całą treścią mego wyznania./ Drogie męczarnie, kiedy kat mój własny/ Sam mi zbawienia podsuwa odpowiedź!/ Lecz pozwól moim rozstrzygnąć się losom. PORCJA Zamknięta jestem w jednej z tych szkatułek;/ Jeśli mnie kochasz, odkryjesz mnie łatwo./ A teraz wszyscy na bok się usuńcie./ Niech wyborowi pieśni towarzyszą;/ Jeśli pobłądzi, niech jak łabędź kona,/ Mdleje wśród pieśniniech jak łabędź kona, mdleje wśród pieśni --- nawiązanie sięgającego starożytności przekonania, że łabędzie śpiewają tylko w ostatnich chwilach przed śmiercią.. Żeby porównanie/ Było zupełne, łzy me strugą będą/ I mokrym grobem jego; jeśli wygra,/ Pieśń wtedy będzie jako trąb odgłosy,/ Kiedy poddani w dzień koronowania/ Swego nowego witają monarchę;/ Jak słodkie tony, które w dniu poranku/ Z rozkosznych marzeń budzą oblubieńca/ I do ołtarza wołają. Już idzie,/ Z równą powagą, lecz większą miłością/ Niż młody Alcydlecz większą miłością niż młody Alcyd... --- Herakles (Herkules) za młodu zgodnie z umową uratował trojańską królewnę Hezjone, przykutą do skały i oddaną na pożarcie potworowi morskiemu; podjął się tego pod warunkiem, że jej ojciec odda mu w nagrodę parę cudownych koni, jakie otrzymał od Zeusa., gdy płaczącą Troję/ Od dziewiczego wyzwolił haraczu,/ Który potworze morskiej opłacała./ Jam jest ofiarą; to dardańskiedardańskie (mit. gr.) --- trojańskie; od imienia Dardanosa, przodka Trojan. córki,/ Co, trwogą blade, przyszły widzieć koniec/ Strasznej rozprawy. Śmiało, Herkulesie!/ Żyj, a ja żyję. Na bój patrząc srogi,/ Więcej się lękam niż szermierz mój drogi. Bassanio rozważa w milczeniu napisy szkatułek. Muzyka. PIEŚŃ Powiedz, gdzie się miłość rodzi?/ Czy w głowie, czy w sercu wschodzi?/ Co ją żywi, co ją płodzi?/ Powiedz! Powiedz!/ W jasnych oczach urodzona,/ Blaskiem oczu wykarmiona,/ A w kolebce swojej kona./ Więc miłości głośmy zgon;/ Ja zaczynam: don, dyn, don! WSZYSCY Don, dyn, don! BASSANIO Boćboć (daw.) --- bo przecież. blask pozorny może nicość słonićsłonić (daw.) --- zasłaniać.,/ Świat ciągle zwodzi ozdobna powłoka./ Bo w sądach naszych gdzież jest tak zła sprawa,/ Która by, słodkim okraszona słówkiem,/ Wad swych nie skryła? A jestże w religii/ Herezja taka, co nie ma kapłana/ Z poważną miną zawsze gotowego/ Pobłogosławić i tekstem ją stwierdzićstwierdzić (daw.) --- potwierdzić, zatwierdzić.,/ Pięknym ubraniem słonić jej ohydę?/ Nie ma występku, który by zarazem/ Na zewnątrz cnoty jakiej nie miał piętna./ Iluż to tchórzów, których pierś zwodnicza/ Jest wałem z piasku; choć na twarzy noszą/ Brodę Alcyda lub gniewnego MarsaMars (mit. rzym.) --- bóg wojny.,/ To serce mają tak białe jak mleko...serce mają tak białe jak mleko... --- tzn. lękliwe; ze strachu serca im bledną, tak jak twarz staje się blada./ Tylko narostynarost --- to, co narosło na czymś. odwagi przybrali,/ Aby świat trwożyć. Przyjrzyj się piękności,/ A znajdziesz, że jest na wagę kupiona,/ Że towar cuda z kobietami robi,/ Że te się właśnie najlżejsze wydają,/ Które najwięcej mają go na sobie./ Te złote, jak wąż wijące się sploty,/ Z którymi wiatry rozkosznie igrają,/ Blaskiem zwiedzione, wprzódy należały/ Do czaszki, która dawno w grobie leży./ Tak więc strój tylko zwodniczym jest brzegiem/ Zdradnego morza lub szarfą uroczą/ Indyjską pięknośćIndyjską piękność --- tj. śniadą, czarnowłosą kobietę z Indii (lub z Indii Zachodnich, czyli Karaibów); określenia ,,piękność" Bassanio używa tutaj z przekąsem, ironicznie: w czasach Szekspira za piękne uważano tylko blondynki o jasnej skórze, śniada, ciemna cera uchodziła za brzydką. przed okiem słoniącą,/ Pozorną prawdą, przez którą czas chytry / I mędrców zwodzi. Więc, błyszczące złoto, / Mijam cię, twardy MidasaMidas (mit. gr.) --- król Frygii; na swoją prośbę otrzymał od boga Dionizosa dar zamieniania w złoto wszystkiego, czego dotknął; kiedy zorientował się, że chleb i wino również zamieniają się w złoto i grozi mu śmierć głodowa, wybłagał cofnięcie daru. pokarmie, / I ciebie, blady, zwykły pośredniku / Ludzkich układów. Ty, biedny ołowiu, / Co raczej grozisz, niźli obiecujesz, / Ja nad wymowę cenię twoją bladość, / Ciebie wybieram, daj mi złotą radość! PORCJA Jak wszystkie inne uczucia topnieją! / Rozpacz, co już się żegnała z nadzieją, / Trwoga i zazdrość z źrenicą zieloną! / Hamuj, miłości, radość twą szaloną! / Sącz po kropelce rozkosz do mej duszy, / Albo jej zbytek wątłe ciało skruszy! / Lękam się zbytkuzbytek --- tu: nadmiar.. BASSANIO otwierając ołowianą szkatułkę O Boże, co widzę?/ Oko, UrodaPorcji oblicze! I jakiż półbożek / Na ziemię zstąpił? Czy oko jej mruga? / Lub czyli tylko w oczu moich stoku / Ruszać się zdaje? Usta jej rozdziela / Cukrowy oddech; tak słodka przegroda / Tak słodkich dzielić powinna przyjaciół. / Włosy jej malarz, jak pająk, powikłał, / Złote ich sploty przemienił w tkaninę, / Co ludzkie serca niezawodniej chwyta / Niż sieć pajęcza muchy i komary. / Jej oczy! Jakże oddać mógł te oczy? / Kiedy z nich jedno, wiernie przedstawione, / Dość miało siły ukraść jego oba / I w środku pracy zatrzymać malarza? / Lecz jak pochwały me niżej są wdzięków / Tego tu cienia, tak daleko znowu / Ten cień jest niżej wdzięków swego wzoru. / Lecz pismo jakiż los mi zapowiada? czyta: »Ty, coś nie sądził z pozoru, / Wniosłeś szczęście do wyboru. / Skarbem takim wzbogacony, / Czego szukać ci potrzeba? / Jeśliś rad jest z takiej żony, / Z takich błogosławieństw nieba, / Na jej licach koralowych / Wyciśń pieczęć swych praw nowych«. Jak słodki rozkaz! Posłuszeństwo skore. całuje ją Na rozkaz, pani, i daję, i biorę. / Jak na igrzyskach, kiedy szermierz młody / Czuje w zapasach, że jest wart nagrody, / Gdy grzmot oklasków wstrząsł teatru ściany, / Niepewne oko toczy jak pijany, / Niby się się pyta: »Mnież to powitanie?«, / W równym, o piękna, wątpliwości stanie, / Ufności nie mam w moim szczęściu nowym, / Póki ty, droga, nie stwierdzisz go słowem. PORCJA MiłośćBassanio, widzisz mnie teraz przed sobą / Taką, jak jestem. Choć dla siebie samej / O nic bym więcej nie prosiła nieba, / Dla ciebie jednak pragnęłabym stać się / Stokroć piękniejszą, tysiąckroć bogatszą; / Żeby w twych oczach większą zyskać cenę, / Chciałabym wszelki prześcignąć rachunek / W cnotach, piękności, skarbach, przyjaciołach. / Ale, ach! cała wartości mej suma / Wynosi --- zero. Bo i cóż ją składaskładać coś (daw.) --- stanowić coś, tworzyć coś; składać się na coś.? / Dziewczyna prosta i bez doświadczenia, / Szczęśliwa tylko, że młoda jest jeszcze, / Kształcić się zdolna; a stokroć szczęśliwsza, / Że ma zdolności, które kształcić może, / A najszczęśliwsza, że giętki swój umysł / Pod twój, Bassanio, oddaje kierunek, / Byś jej był panem, rządcą jej i królem. / Ja i co moje teraz się przemienia / W ciebie i twoje. Krótką chwilę temu / Tego pałacu, sług tych byłam panią, / Własną królową; lecz teraz, już teraz / Ten dom, ci słudzy, a nawet ja sama,/ Wszystko to twoje, wszystko ci oddaję/ Wraz z tym pierścieniem. Jeśli pierścień stracisz/ Albo dasz komu, to będzie mi znakiem,/ Że twoja dla mnie miłość przeminęła,/ Że będę mogła skarżyć się na ciebie. BASSANIO Słowa twe, pani, niemym mnie zrobiły,/ Tylko w mych żyłach krew ci odpowiada./ W mych wszystkich myślach takie zamieszanie,/ Jakie się rodzi po wymownym głosie/ Drogiego księcia wśród szemrzących tłumów,/ Gdy szmer tysiąców, pomieszany razem,/ Rośnie w ton dziki głośnego wesela,/ Wyraźnych uczuć znamię niewyraźne./ Przysięga, WiernośćPierścień ten z palca tylko z życiem spadnie;/ Mów wtedy śmiało: »Bassanio mój skonał«. NERISSA Pani ma, panie, teraz na nas kolej,/ Cośmy na wasze patrzyli wesele:/ Więc szczęść wam Boże, mój panie, ma pani. GRACJANO Dobry Bassanio i ty, dobra pani,/ Niech wszystkie wasze spełnią się życzenia,/ Bo i wy moich spełnienia pragniecie./ Gdy czas nadejdzie, w którym zamierzacie/ Ślubować sobie wiarę, pozwolicie,/ Że i ja z żoną stanę przed ołtarzem. BASSANIO I owszem, jeśli żonę tę znalazłeś. GRACJANO Dzięki ci, panie; tobie ją winienem./ Źrenice moje tak jak twoje, bystre;/ Tyś ujrzał panią, ja jej powiernicę;/ W jednym spojrzeniu, jak ty, pokochałem,/ Bo, jak ty, równie zwłoki nienawidzę./ Twój los był w tamtych zamknięty szkatułkach;/ Tam moje także były przeznaczenia./ Bo gdy w umizgachumizgi --- zaloty. poty na mnie biły,/ Gdy mi schło w gardle wśród przysiąg miłosnych,/ Po długiej walce otrzymałem przecie/ Słowo nadziei --- jeśli godna wiara ---/ Że mi odpłaci miłość wzajemnością,/ Byleś ty zdołał wygrać pani rękę. PORCJA do Nerissy A ty co na to? NERISSA Wszystko prawda, pani,/ Byle to z twoją zgadzało się wolą. BASSANIO A ty, Gracjano, czy chcesz w wierze dotrwać? GRACJANO Chcę, na mój honor. BASSANIO Ślub wasz, Gracjano,/ Niemało blasku i naszemu przyda. GRACJANO Załóżmy się z nimi, kto będzie miał pierwszego chłopca, o tysiąc dukatów. NERISSA Co? O to zakład ma stanąć?... GRACJANO Nie wygramy tego zakładu, jeśli nie stanie. Lecz któż to? Ze swą niewierną Lorenzo,/ A z nimi stary przyjaciel Salerio. Wchodzą Lorenzo, Jessica, Salerio. BASSANIO Witaj, Lorenzo! Witaj mi, Salerio!/ Jeśli mi młode szczęście prawo daje/ Witać was tutaj. Przebacz, droga Porcjo,/ Jeśli tak witam dwóch moich współziomków,/ Starych przyjaciół. PORCJA I ja, razem z tobą,/ Przyjaciół twoich szczerym witam sercem. LORENZO Dzięki ci, pani. Co do mnie, Bassanio,/ Nie miałem myśli odwiedzić cię tutaj,/ Ale gdym spotkał Saleria wśród drogi,/ Nie mogłem jego oprzeć się życzeniom. SOLANIO Prawda, a miałem do tego natręctwa/ Ważne powody. Dobry nasz Antonio/ Twej się poleca pamięci. Oddaje mu list. BASSANIO Salerio,/ Nim list otworzę, zaspokój mnie wprzódy,/ Mów mi o zdrowiu mego przyjaciela. SALERIO Jeśli jest chory, to chyba na duszy,/ Chyba na duszy, jeżeli jest zdrowy./ List powie resztę. BRACYANO Proszę cię, Nerisso,/ Idź i powitaj tę obcą kobietę./ Daj dłoń, Salerio. I cóż tam w Wenecji?/ Co tam porabia królewski nasz kupiec?/ Wiem, że go nasza ucieszy pomyślność:/ Jak nowy Jazon zyskaliśmy runo. SALERIO Bodaj to było runo, które stracił! PORCJA ListPapier ten musi niezwykłej być treści:/ Wszystek rumieniec z jego liców kradnie./ Czy przyjaciela śmierć? Bo cóż innego/ Tak nagle może twarz całą przemienić/ Silnego męża? Coraz, coraz gorzej!/ Pozwól, Bassanio, jestem twą połową,/ Mam przeto prawo do jednej połowy/ Utrapień twoich. BASSANIO Słodka moja Porcjo,/ Ach, to są słowa najczarniejszej treści,/ Co kiedykolwiek papier pokalały!/ Kiedym ci pierwszy raz miłość mą wyznał,/ Nie kryłem prawdy, że całym mym skarbem/ Była w mych żyłach moja krew szlachecka./ Mówiłem szczerze. Jednak, droga moja,/ Ujrzysz, że nawet ceniąc się tak nisko,/ Jeszcze zbyt wiele samochwalstwa miałem./ Mówiąc, że mienie moje było niczym,/ Winienem dodać: było mniej niż niczym,/ Bo zaciągnąłem dług u przyjaciela,/ Który, by mojej dogodzić potrzebie,/ Z śmiertelnym wrogiem wejść musiał w układy./ Ten list, jak mego przyjaciela ciało,/ Każde w nim słowo jest otwartą raną,/ Z której krew ciecze! Lecz powiedz, Salerio,/ Czy wszystkie statki, czy wszystkie przepadły?/ Z Anglii, Trypolis, Meksyku, Lizbony,/ Indii, AlgieruAlgier --- duże miasto portowe w płn.-zach. Afryce, ob. stolica Algierii; od XVI do XIX w. należące do Imperium osmańskiego.? Czy żaden nie uszedł/ Morderczych dotknień skał przykrytych wodą? SALERIO Żaden, Bassanio. Zdaje się prócz tego,/ Że gdyby nawet i miał dziś pieniądze,/ Żyd by ich przyjąć nie chciał. Nigdym jeszcze/ Nie widział wilka pod człeka postacią,/ Co by łakomszy był na krew bliźniego./ We dnie i w nocy uprzykrza się doży,/ Oskarża prawa rzeczypospolitejrzeczpospolita --- tu ogólnie: republika.,/ Jeśli odmówią mu sprawiedliwości./ Dwudziestu kupców, doża i najpierwsi/ Senatorowie próżno go błagali,/ Zawsze i zawsze on powtarza swoje:/ Prawo i kontrakt, i złamane słowo. JESSICA ZemstaPamiętam, kiedy jeszcze byłam w domu,/ Jak przed Tubalem i Chusem przysięgał,/ Że woli mięsa jego drobną cząstkę/ Niźli dwadzieścia razy wartość sumy,/ Którą mu winien; wiem zbyt dobrze tylko,/ Że jeśli prawo zapory nie stawi,/ Twardy los będzie biednego Antonia. PORCJA Twójże przyjaciel w takich jest kłopotach? BASSANIO O, mój najlepszy, najdroższy przyjaciel,/ Szlachetne serce, dusza nieznużona/ W czynieniu dobrze! Jak Włochy szerokie,/ Mąż nie oddycha, którego by czyny/ Wskrzeszały lepiej stary rzymski honor. PORCJA Jak wielką sumę zaciągnął u Żyda? BASSANIO Trzy mu tysiące winien jest dukatów,/ A winien za mnie. PORCJA Jak to? I nic więcej?/ Więc sześć mu zapłać, byle oblig zniszczyć;/ Lub podwój, potrój sumę, jeśli trzeba,/ Wprzód nim przyjaciel tak dobry, tak rzadki,/ Włos jeden straci dla mego Bassania./ Naprzód w kościele daj mi żony imię,/ Do przyjaciela potem, do Wenecji!/ Bo nie położysz głowy przy twej żonie,/ Póki w twej duszy niepokój ten gości./ Będziesz miał złota dosyć, jeśli trzeba,/ Aby dwadzieścia razy dług ten spłacić./ Zapłać, a potem wracaj z przyjacielem./ Ja tu z Nerissą, jakby dwie dziewice,/ Jakby dwie wdowy czekać was będziemy./ Śpieszmy! Bo musisz w dzień ślubu mnie rzucić;/ Pozdrów przyjaciół, a przestań się smucić;/ Drogi mi będziesz, boś drogo kupiony./ Ale odczytaj mi list przyjaciela. BASSANIO czyta ,,Kochany Bassanio, wszystkie moje okręty przepadły; moi wierzyciele co dzień niemiłosierniejsi, moje położenie co dzień gorsze. Termin wypłaty Żydowi już przeminął; a że dopełniając następnych warunków, żyć nie mogę, wszystkie rachunki między nami będą pokwitowanerachunki między nami będą pokwitowane (daw.) --- tzn. uznane za rozliczone; dziś w tym znaczeniu: skwitować, zwolnić kogoś z zobowiązań, wydając pokwitowanie., bylem cię ujrzał raz jeszcze przed śmiercią. Mimo tego jednak słuchaj własnego tylko natchnienia; jeśli cię przyjaźń nie będzie naglić do powrotu, niech cię mój list nie nagli". PORCJA Mój drogi, odłóż wszystkie interesy / A śpiesz się. BASSANIO Droga, żegnam się więc z tobą;/ Śpieszę do miasta, do mych przyjacieli;/ Nie będzie winą snu ani pościeli,/ Jeśli choć jedną powrót spóźnię dobą. Wychodzą. SCENA III Ulica w Wenecji. Shylock, Solanio, Antonio i stróż więzienia. SHYLOCK Stróżu, bądź baczny. Nie mów o litości./ Głupi, kto pieniądz gratisgratis (z łac.) --- bezpłatnie, darmo. rozpożycza./ Stróżu, bądź baczny. ANTONIO Słuchaj mnie, Shylocku... SHYLOCK Żyd, Zemsta, PiesChcę mieć mój oblig, muszę mieć mój oblig,/ Przysiągłem na to --- próżna gadanina./ Psem mnie nazwałeś, przód nim miałeś powód;/ Gdy więc psem jestem, strzeż się moich zębów./ Doża wymierzyć musi sprawiedliwość./ Dziwię się, stróżu, że tak lekkomyślnie/ Na więźnia prośbę po mieście z nim chodzisz. ANTONIO Proszę cię, słuchaj mnie, dobry Shylocku... SHYLOCK Muszę mieć oblig, a nie chcę cię słuchać./ Muszę mieć oblig --- nie mów do mnie więcej./ Nie chcę być miękkim, zapłakanym głupcem,/ Potrząsać głową, wzdychać i ustąpić/ Mych chrześcijańskich pośredników prośbom./ Próżne gadanie --- muszę mieć mój oblig! Wychodzi. SALERIO AntysemityzmŻyd ten przeklęty, ach, to pies najtwardszy,/ Co kiedykolwiek żył pomiędzy ludźmi! ANTONIO Dość tego; próśb tych daremnych już dosyć!/ Śmierci mej pragnie, wiem dobrze dlaczego:/ Nieraz ja z szponów jego wyzwoliłem/ Biednych, co czasem zgłaszali się do mnie;/ Stąd ta nienawiść. SOLANIO Doża nie zezwoli/ Na wykonanie takiego obligu. ANTONIO Prawo, Handel, Zaufanie, ObcyDoża hamować biegu praw nie może,/ By cudzoziemcom nie dać w podejrzenie/ Sprawiedliwości naszych trybunałów,/ Pomny, że miasta naszego bogactwo/ Spoczywa całe na ufności kupców./ Straty i troski tak mnie wycieńczyły,/ Że mi zaledwo funt mięsa zostanie/ Na wierzyciela mojego dług krwawy./ Stróżu, wracajmy. Bylebym przed śmiercią/ Bassania ujrzał, o resztę nie stojęnie stoję (daw.) --- nie dbam.. Wychodzą. SCENA IV Belmont. Pokój w domu Porcji. Porcja, Nerissa, Lorenzo, Jessica i Baltazar. LORENZO Pani, choć mówiąc, skromność twą obrażę,/ Wyznam, że w myślach szczytne masz pojęcie/ Boskiej przyjaźni, czego dziś dowodzisz,/ Z taką stałościąstałość --- spokój, niewzruszoność. znosząc odjazd męża./ A gdybyś jeszcze wiedziała, o pani,/ Ile szlachetnej pomagasz osobie,/ Ile do męża twego przywiązanej,/ Wiem, że byś w sercu więcej czuła dumy,/ Więcej, niż dobroć pospolita wzbudza. PORCJA Nie żałowałam nigdy dobrych czynów/ I dziś nie będę. Przyjaźń, MałżeństwoW towarzyszach bowiem,/ Którzy pospołu dnie żywota pędzą,/ Których myśl jedno jarzmojarzmo --- drewniana rama umieszczona na szyjach wołów, aby trzymać je razem podczas pracy. uczuć sprzęga,/ Musi być równa miara i stosunek/ Ducha, zwyczajów, chęci i skłonności;/ To mi więc każe sądzić, że Antonio,/ Jako serdeczny przyjaciel Bassania,/ Musi być jemu podobny; w tym razie/ Antysemityzm, OkrucieństwoJakże niewielkim, jak ubogim kosztem/ Duszę pokrewną mojej wykupiłam/ Od piekielnego okrucieństwa Żyda./ Ale to wszystko zbyt tchnie samochwalstwem,/ Więc przejdźmy raczej do innej rozmowy./ Słuchaj mnie teraz, Lorenzo, w twych rękach/ Zostawiam cały zarząd mego domu/ Aż do powrotu Bassania. ŻonaCo do mnie,/ Tajną przysięgą niebu ślubowałam,/ Że na modlitwach i na rozmyślaniu/ Z Nerissą, jedną tylko towarzyszką,/ Czas będę pędzić do powrotu męża./ Jest cichy klasztor, odległy dwie milemila --- tu: stara mila angielska, dawna miara odległości równa ok. 2 km.,/ Tam się zamkniemy. Nie odmawiaj, proszę,/ Usługi, którą przyjaźń i konieczność/ Wkładają na cięna cię --- dziś popr.: na ciebie.. LORENZO Pani, całym sercem/ Słusznych rozkazów zawszem słuchać gotów. PORCJA Mój dwór, o mojej uprzedzony woli,/ Będzie poważał ciebie i Jessicę/ Jak mnie i męża mojego, Bassania./ Więc bądźcie zdrowi aż do zobaczenia! LORENZO Szczęśliwe myśli niech ci towarzyszą! JESSICA Niech radość spłynie na serce twe, pani! PORCJA Dobre życzenia życzeniem odpłacam:/ Bądźcie szczęśliwi! Jessico, bądź zdrowa! Lorenzo i Jessica wychodzą. Słuchaj, Baltazar: zawsześ był mi wierny,/ Bądź nim i teraz. Weź list ten i zaraz,/ O ile tylko siły twoje starczą,/ Śpiesz z nim do Padwy, tam oddaj go w ręce/ Mego krewnego, doktora Bellario,/ A ubiór, który da ci, i papiery/ Z równym pośpiechem przynieś do przewozu/ Na wielkim trakcie weneckim; śpiesz tylko/ A wracaj; ja tam przed tobą już będę. BALTAZAR Bądź pewna, pani, że nie stracę czasu. Wychodzi. PORCJA Śpieszmy, Nerisso. Mam na myśli dzieło,/ O którym pewno nie śniłaś; małżonków/ Ujrzymy prędzej, niż się spodziewają. NERISSA A oni będąż nas widzieć? PORCJA Zapewne,/ Lecz tak przebrane, iż będą mniemali,/ Że mamy wszystko, na czym nam dziś zbywa./ PrzebranieO zakład, że gdy wdziejemy przebranie,/ Ja będę chłopcem piękniejszym od ciebie,/ Z dzielniejszą gracją nosić będą sztylet,/ Piskliwym głosem wyrostka rozmawiać,/ Wąziuchne kroki na chód zmieniać męski,/ Prawić o bójkach jak młodzik chełpliwy,/ Kłamać, jak wielkie kochały mnie damy,/ Jak je w grób moja wpychała oziębłość;/ »Nie moja wina --- dołożę ze skruchą ---/ Byłoby lepiej, gdybym ich nie zabił«./ Dodam dwadzieścia innych kłamstw wierutnych,/ Tak że słuchacze zdziwieni powiedzą:/ »Młokos ten ze szkół wymknął się przed rokiem«./ Mam w głowie mojej tysiąc różnych figlów,/ Które im płatać zamierzam. NERISSA Więc w mężczyzn/ Zmienić się mamy? PORCJA Fe, co za pytanie!/ A gdyby jaki słyszał nas rozpustnik?/ Lecz idźmy, powóz u bramy nas czeka,/ Śród drogi resztę planów ci wyłożę./ Pamiętaj, że nim gwiazdy zaczną świecić,/ Dziesięć mil drogi musimy przelecieć. Wychodzą. SCENA V Belmont. Ogród. Lancelot i Jessica. LANCELOT Antysemityzm, ReligiaBez wątpienia, bo słuchaj, grzechy ojca spadają na dziecigrzechy ojca spadają na dzieci --- wielokrotnie wyrażany w księgach biblijnych pogląd, że przewiny ojców są przez Boga karane na ich dzieciach i kolejnych pokoleniach (np. Wj 34,7; Lb 14,18; Pwt 5,9); w niektórych tekstach biblijnych prezentowany jest pogląd przeciwny, o indywidualnej odpowiedzialności za grzech. i dlatego to boję się o ciebie. Byłem zawsze z tobą szczery i w tym więc przedmiocie nie zataję ci prawdy; nie trać przeto serca, bo zdaje mi się, że jesteś potępiona. Jedna tylko pozostaje ci nadzieja ratunku, a i ta nawet jest rodzajem bękarciej nadziei. JESSICA Cóż to za nadzieja, proszę? LANCELOT Co za nadzieja? Możesz się trochę spodziewać, że cię nie twój ojciec spłodził, że nie jesteś córką Żyda. JESSICA Byłaby to niezawodnie bękarcia nadzieja. Wtedy nawiedziłyby mnie grzechy mojej matki. LANCELOT To prawda. Widzę więc, że jesteś potępiona po kądzieli i po mieczupo kądzieli i po mieczu --- zarówno po matce, jak i po ojcu (ogólnie: po rodzinie ze strony matki i ze strony ojca); kądziel: pęk włókien przygotowanych do przędzenia, dawniej symbol płci żeńskiej.. Kiedy chcę uciekać od ScyliliScylla i Charybda (mit. gr.) --- dwa potwory morskie, opisane przez Homera w Odysei, czyhające na żeglarzy w wąskiej cieśninie: jeden po jednej, drugi po drugiej stronie cieśniny., twojego ojca, wpadam w Charybdę, twoją matkę. Na obu drogach przepadłaś. JESSICA Wiara, JedzenieMój mąż mnie zbawiMój mąż mnie zbawi --- być może odniesienie do 1 Kor 7,14, gdzie stwierdza się, że niewierząca żona osiągnie świętość dzięki wierzącemu mężowi., on mnie zrobił chrześcijanką. LANCELOT I bardzo źle zrobił. I tak już było dosyć chrześcijan, właśnie ilu się mogło wyżywić uczciwie jedni przy drugich. Ta fabrykacja chrześcijan podniesie cenę wieprzowiny. Jeśli wszyscy zostaniemy wieprzojadami, nie długo człowiek za żadne pieniądze kawałka szperkiszperka --- słonina, płat tłuszczu wieprzowego. nie dostanie. Wchodzi Lorenzo. JESSICA Powiem to wszystko mojemu mężowi, który właśnie nadchodzi. LORENZO Zacznę być zazdrosny, Lancelocie, jeśli tak po kątach będziesz z żoną moją rozmawiał. JESSICA Nie masz się czego obawiać, Lorenzo! Lancelot jest w otwartej ze mną wojnie. Powiada mi bez ogródki, że nie ma dla mnie miłosierdzia w niebie, bo jestem córką Żyda, a ciebie nazywa złym obywatelem rzeczypospolitej, bo nawracając Żydów, podnosisz cenę wieprzowiny. LORENZO Łatwiej mi z tego będzie usprawiedliwić się przed rzecząpospolitą niż tobie z uwiedzenia MurzynkiMurzynka --- tu w oryginale Moor, czyli Mauryjka (muzułmańska kobieta z Afryki Płn. lub Płw. Iberyjskiego), zapewne czarnoskóra służąca; w odpowiedzi Lancelot wykorzystuje grę słów, podobieństwo brzemienia do słowa more (więcej): It is much that the Moor should be more than reason itd., która przez ciebie zaszła w ciążę. LANCELOT Słusznie, aby zyskała w objętości, co straciła w uczciwości. LORENZO Słowo, MilczenieJak każdy błazen igrać może ze słowami! Zdaje mi się, że niedługo milczenie będzie najlepszą zaletą dowcipu, a mowa tylko w papugach będzie miała wartość. Idź teraz i powiedz sługom, żeby się gotowali do obiadu. LANCELOT Wszyscy od dawna gotowi, wszyscy mają żołądki. LORENZO Ach, co za koncepcistakoncepcista (daw.) --- człowiek miewający dowcipne koncepty, pomysły; dowcipniś, żartowniś.! Więc powiedz, niech przygotują obiad. LANCELOT Już przygotowany, brak tylko zastawy. LORENZO To zastaw. LANCELOT Co i u kogo? LORENZO Coraz nieznośniejszy! Czy chcesz od razu pokazać wszystkie skarby twojego dowcipu? Proszę cię, zrozum po prostu proste wyrazy. Idź do twoich towarzyszy, niech stół nakryją, zastawią potrawy, bo chcemy zaraz obiadować. LANCELOT Stół, panie, będzie zastawiony, potrawy będą nakryte, a co do pańskiego obiadowania, to zależy od humoru i fantazji. Wychodzi. LORENZO Co za gaduła bez myśli i sensu!/ Błazen ten w swojej zaszczepił pamięci/ Armię konceptów. Znam niemało błaznów/ Na wyższym niż on postawionych szczeblu,/ Koncepcikami tak jak on wypchanych,/ Co śmiesznym słowem pragną sens zastąpić./ Słodka Jessico, powiedz mi otwarcie,/ Jak ci się żona Bassania podoba? JESSICA Brak mi słów na to. Słusznie się należy,/ Aby cnotliwe Bassanio wiódł życie,/ Żona, Szczęście, NieboBo w żonie mając błogosławieństw tyle,/ Rozkosze nieba znalazł już na ziemi;/ Jeśli na ziemi ceny ich nie pozna,/ Nie wart jest, żeby i w niebie je znalazł./ Gdyby dwa bóstwa o zakład niebieski/ Dwie postawiły ziemi tej niewiasty,/ A Porcja jedną z nich była, do drugiej/ Skarb jeszcze jaki dodać by musiały:/ Świat biedny drugiej Porcji nie posiada. LORENZO Czym śród żon Porcja, tym ja pośród mężów. JESSICA O, co do tego, pytaj mnie o zdanie. LORENZO Tylko nie teraz, idźmy przód na obiad. JESSICA Słuchaj mych pochwał, póki mam apetyt. LORENZO Nie, nie, zachowaj to aż do obiadu,/ Żebym mógł strawić razem z potrawami/ Wszystko, co powiesz. JESSICA Usłyszysz nowiny. Wychodzą. AKT CZWARTY SCENA I Wenecja. Trybunał. Doża, senatorowie, Antonio, Bassanio, Gracjano, Solanio, Salerio i inni. DOŻA Gdzie jest Antonio? ANTONIO Czekam na rozkazy. DOŻA Z boleścią widzę, że masz odpowiedzieć/ Na kamiennego przeciwnika skargi,/ W którego nędznym sercu nadaremnie/ Szukałbyś kropli ludzkiego uczucia. ANTONIO Książę, wiem dobrze, ileś zażył trudów,/ By żądań jego surowość złagodzić;/ Ale gdy w chęciach swoich trwa upornieupornie (daw.) --- uporczywie.,/ Skoro prawnymi nie mogę środkami/ Wyrwać się z szponów jego nienawiści,/ Niechaj cierpliwość tarczą moją będzie./ Jestem gotowy spokojnym umysłem/ Wytrzymać jego wściekłości męczarnie. DOŻA Niech Żyd się teraz przed trybunał stawi. SOLANIO Żyd czeka przy drzwiach na sędziów rozkazy. Wchodzi Shylock. DOŻA Zróbcie mu miejsce. Przybliż się, Shylocku!/ To jest i świata, i moje mniemanie,/ Że choć się srożysz do ostatniej chwili,/ W końcu pokażesz większe miłosierdzie,/ Niż jest pozorne twoje okrucieństwo;/ Że chociaż teraz, wedle słów obligu,/ Chcesz z ciała jego funt mięsa wykroić,/ Nie tylko prawa twojego się zrzeczesz,/ Lecz, uczuć ludzkich duchem przenikniony,/ Odstąpisz jednej części kapitału,/ Litosnym okiem rzucając na straty,/ Które na jego zwaliły się barki,/ Pożarły mienie królewskiego kupca,/ Zbudziły litość nad jego niedolą/ W żelaznych piersiach i kamiennych sercach/ Synów TartariiTartaria --- dawna europejska nazwa rozległej części Azji, obejmującej ziemie na wschód od M. Kaspijskiego i Uralu oraz na północ od Persji, Indii i Chin, terenów zamieszkiwanych m.in. przez plemiona Tatarów., niećwiczonych nigdy/ W szlachetnej szkole uczuć delikatnych./ Czekamy na twą litosną odpowiedź. SHYLOCK Książę, wiadome ci są me zamiary./ Ja na nasz święty szabasszabas a. szabat --- sobota, siódmy dzień tygodnia obchodzony w judaizmie jako święto. poprzysiągłem,/ Że mieć to muszę, co mi oblig daje./ Odmowa twoja groźbą razem będzie/ I prawom waszym, i waszej wolności./ Jeśli mnie spytasz, dlaczego przenoszę/ Funt złego ścierwa nad moje pieniądze,/ Choć odpowiedzieć nie mam obowiązku,/ Lecz cóż, gdy powiem: to me przywidzenie;/ Odpowiedź taka nie będzież wam dosyć?/ Czyliż gdy w domu moim szczur plądruje,/ Dać mi nie wolno, jeśli mam ochotę,/ Dziesięć tysięcy dukatów za trutkę?/ I ta odpowiedź jeszczeż wam nie dosyć?/ Jedni znieść kota widoku nie mogą,/ Kwiczącej świni ci nie mogą słuchaćKwiczącej świni ci nie mogą słuchać --- w oryg. Some men there are love not a gaping pig, ogólnie: ,,nie lubią", przy czym gaping pig może też oznaczać upieczoną świnię na półmisku, z owocem w pysku.,/ Inni, gdy kobza zaskrzypi im w uszach,/ Daremnie pragną zatrzymać urynę,/ Bo antypatii i sympatii władza/ Po swojej woli myśli ich nastraja./ I ja też powiem w mojej odpowiedzi:/ Jak ty nie możesz dobrej dać przyczyny,/ Dlaczego jeden znieść nie może kota,/ Kwiczącej świni ten nie może słuchać,/ A tamten kobzy, by się pomścić nie chciał/ Na mimowolnej słabości przyczynie,/ Tak ja nie mogę dać wam i dać nie chcę/ Innej przyczyny mojego uporu,/ Jak zastarzałą moją doń nienawiść./ Odpowiedź moja jestże dostateczna? BASSANIO Taka odpowiedź, kamienny człowieku,/ Dzikich popędów nie usprawiedliwia. SHYLOCK Nic mnie nie zmusza, abym w odpowiedziach/ Pragnął na twoją zasłużyć pochwałę. BASSANIO Mamyż zabijać, czego nie kochamy? SHYLOCK Nienawiść, ŚmierćKtóż nie chce zabić, czego nienawidzi? BASSANIO Każda uraza ma rodzić nienawiść? SHYLOCK Chcesz więc, by dwakroć ten sam wąż cię ukłuł? ANTONIO AntysemityzmNie zapominaj, że spierasz się z Żydem;/ Że równie łatwo mógłbyś nad wybrzeżem/ Rozkazać fali rosnącej ustąpić,/ Że z równym skutkiem mógłbyś wilka pytać,/ Dlaczego jagnię od owcy wydziera,/ Równie byś łatwo leśnym kazał sosnom,/ Aby bez szumu kołysały czoła,/ Gdy je niebieskie trącają oddechy;/ Łatwiej byś spełnił najtrudniejsze dzieło,/ Niż tego Żyda twarde zmiękczył serce./ Więc cię zaklinam, przestań próżno błagać/ I dozwól, proszę, ażeby bez zwłoki/ Sąd wydał wyrok, a Żyd dostał swoje. BASSANIO Za trzy tysiące daję sześć, Shylocku. SHYLOCK Z sześciu tysięcy gdyby każdy dukat/ Na sześć się nowych dukatów rozdzielił,/ Jeszcze bym moich praw ci nie odstąpił. DOŻA MiłosierdzieJeśli dla bliźnich miłosierdzia nie masz,/ Jak możesz liczyć sam na miłosierdzie? SHYLOCK Żyjąc uczciwie, czego mam się lękać?/ Wszak macie u was kupnych niewolników,/ Których jak osłów, jak psów lub jak koni/ Do niewolniczych posług używacie,/ Bo to wasz pieniądz. Mamże wam powiedzieć:/ Dziedziczki wasze dajcie im za żony;/ Wróćcie im wolność; niech pościel ich będzie/ Miękka jak wasza; niech ich podniebieniu/ Równie wykwintne pochlebiają dania./ Wy odpowiecie: to własność jest nasza./ To samo teraz i ja odpowiadam./ Mięso, o które przed wami się spieram,/ Drogo kupiłem, moją jest własnością./ Jeżeli przegram, hańba prawom waszym!/ Wyroki wasze czczą są gadaniną./ Wymagam sądu: czyliż mi go dacie? DOŻA Mocą praw moich odraczam trybunał,/ Dopóki doktor uczony, Bellario,/ Którego zdania w sprawie tej zasięgam,/ Nie będzie z nami. SALERIO Książę, właśnie z Padwy/ Przybył posłaniec z listami doktora. DOŻA Przynieś mi listy, zawołaj posłańca. BASSANIO Drogi Antonio, dobrej bądź otuchy;/ Przód Żyd zabierze mą krew, mięso, kości,/ Zanim ty dla mnie krwi kropelkę stracisz. ANTONIO Jam jest śród trzody zarażoną owcą,/ Na śmierć skazaną; jak najsłabszy owoc/ Najpierwszy spada, tak ja niechaj spadnę,/ A ty nie możesz nic lepszego zrobić,/ Jak żyć i dla mnie nagrobek napisać. Wchodzi Nerissa w ubiorze dependenta dependent (daw.) --- praktykant lub pomocnik u adwokata lub notariusza.. DOŻA Czy od Bellaria, czy z Padwy przybywasz? NERISSA Książę, Bellaria niosę pozdrowienie. Oddaje list. BASSANIO Dlaczego nóż twój tak żarliwie ostrzysz? SHYLOCK By dług wykroić na bankruta ciele. GRACJANO Nie na rzemieniu, ale na sumieniu/ Nóż ten zaostrzasz; ale żaden metal,/ Nie, żaden, nawet katowska siekiera/ Połowy ostrza złości twojej nie ma./ Żadna więc prośba wzruszyć cię nie zdoła? SHYLOCK Żadna, przynajmniej, którą ty zanosisz. GRACJANO Bądźże przeklęty, psie nieubłagany!/ Twe życie sądów wieczną jest satyrą!/ Prawie zachwiałeś moją silną wiarę,/ Przyjąć mnie zmuszasz PitagoraPitagoras (ok. 570--ok. 495 p.n.e.) --- grecki matematyk i filozof, domniemany założyciel ruchu filozoficzno-religijnego i naukowego zwanego pitagoreizmem; pitagorejczycy wierzyli w wędrówkę dusz: wielokrotne odradzenie się człowieka po śmierci biologicznej przez wcielanie się jego duszy w inne ciało. zdanie,/ Że się zwierzęce przelewają dusze/ W człowieka ciało; że psia twoja dusza/ W wilku mieszkała, gdy go powieszono,/ Wpłynęła w ciebie prosto z szubienicy,/ Gdyś jeszcze w matki przeklętym był łonie,/ Bo wszystkie twoje skłonności i żądze/ Są wilcze, krwawe, głodne i żarłoczne. SHYLOCK Póki szyderstwem nie zniszczysz obligu,/ Daremnie krzykiem płuca twoje męczysz./ Radzę ci z serca, dowcip twój połataj,/ Bo jest dziurawy. Domagam się sądu. DOŻA Bellario listem poleca doktora/ Młodego, ale pełnego nauki./ Gdzie jest ten doktor? NERISSA Czeka niedaleko/ Na twą odpowiedź i twoje rozkazy. DOŻA Niech się więc śpieszy. Spomiędzy was kilku/ Niech go uprzejmie wprowadzi do sali./ Tymczasem listu słuchajmy Bellaria. SEKRETARZ czyta ,,Książę, w dzień odebrania waszego listu złożony byłem ciężką chorobą. Ale razem z waszym posłańcem przybył do mnie z Rzymu w odwiedziny młody doktor, nazwiskiem Baltazar. Opowiedziałem mu całą sprawę Żyda i kupca Antonia. Przerzuciliśmy ksiąg niemało; Baltazar wie moje zdanie, a dopełniając je własną nauką, której głębokości dostatecznie zalecić nie jestem w stanie, śpieszy w moim zastępstwie, aby żądaniu waszemu zadosyć uczynić. Proszę was, niech brak lat nie naraża go na brak waszego szacunku, bo nigdy jeszcze widzieć mi się nie zdarzyło z tak młodym ciałem tak starej głowy. Polecam go więc waszej uprzejmości, przekonany, że próba będzie dla niego lepszą niż moje słowa rekomendacją". DOŻA Tak pisze do nas uczony Bellario./ Właśnie i młody doktor nasz przychodzi. Wchodzi Porcja w ubiorze doktora prawa. Daj rękę. Stary przysłał cię Bellario? PORCJA Tak jest. DOŻA Więc witaj! Siądź przy moim boku./ Znaszliznaszli --- konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy znasz. treść sprawy, która tu się toczy,/ W której dziś wyrok trybunał ma wydać? PORCJA Wszystkie szczegóły znane mi dokładnie./ Teraz gdzie Żyd jest, gdzie kupiec Antonio? DOŻA Antonio, Shylock, przybliżcie się oba. PORCJA Imię twe Shylock? SHYLOCK Shylock imię moje. PORCJA Dziwnej natury proces wytoczyłeś,/ Lecz w takiej formie, że weneckie prawa/ Oprzeć się twoim nie mogą żądaniom. do Antonia Tobie zagraża to niebezpieczeństwo? ANTONIO Tak jest, mnie, panie! PORCJA Czy uznajesz oblig? ANTONIO Uznaję. PORCJA Żydzie, bądź więc miłosierny. SHYLOCK A czemu, proszę, mam być miłosierny? PORCJA Miłosierdzie, Władza, Król, Bóg, SprawiedliwośćDla miłosierdzia nikt przymusu nie ma;/ Ono jak kropla niebieskiego deszczu/ Spływa na ziemię, dwakroć błogosławi:/ Tego, co daje, i tego, co bierze./ Ono z potężnych jest najpotężniejsze;/ Przystoi królom lepiej niż korona./ Berło ich świadczy doczesną potęgę,/ Obudza w sercach bojaźń majestatu/ I groźne myśli o królów potędze;/ Lecz miłosierdzie od władzy tej wyższe,/ W królewskich sercach jego panowanie;/ Ono jest Boga samego przymiotem:/ Najpodobniejszy jest Bogu król ziemski,/ Gdy sprawiedliwość słodzi miłosierdziem./ Dlatego, Żydzie, choć prawo za tobą,/ Sprawiedliwość, Sąd, Zbawienie, MiłosierdziePomnij, że nikt z nas zbawienia nie znajdzie/ W sprawiedliwości sądzie nieugiętym./ W modlitwach Boga o litość błagamy;/ Czyż ta modlitwa nie uczy nas razem,/ Żeśmy bliźniemu winni miłosierdzie?/ Mówię tak długo, aby cię przebłagać,/ Bo jeśli zechcesz uprzeć się przy prawie,/ Trybunał musi Antonia potępić. SHYLOCK Zdam w swoim czasie liczbę z moich czynów;/ Teraz chcę sądu wedle słów obligu. PORCJA Czy nie jest w stanie uiścić się z długu? BASSANIO I owszem. Ja mu w przytomności sądu/ Daję podwójną sumę; gdy to mało,/ Dziesięćkroć więcej zapłacić przyrzekam/ Pod ręki, serca, pod głowy utratą./ Jeśli mu na tym nie dosyć, to widać,/ Że nad uczciwym złość dziś tryumfuje./ Powagą twoją złam prawo, wykonaj / Z niewielką krzywdą wielką sprawiedliwość/ I ugnij diabła okrutnego wolę. PORCJA Nie mogę. PrawoNie ma w Wenecji potęgi/ Mogącej łamać stanowione prawo./ Sąd taki byłby złym tylko przykładem,/ Za którym liczna gromada nadużyć/ W prawa by nasze wkradła się. Nie mogę. SHYLOCK DanielDaniel --- bohater biblijnej Księgi Daniela, prorok żydowski; znany m.in. z mądrości, jaką wykazał się jako młodzieniec, osądzając sprawę cnotliwej Zuzanny oskarżonej przez dwóch lubieżnych starców o cudzołóstwo (Dan 13)., o Daniel przyszedł nas rozsądzić!/ O mądry sędzio, jakże cię uwielbiam! PORCJA Pozwól mi, proszę, oblig ten odczytać. SHYLOCK Oto jest, zacny, przewielebny sędzio! PORCJA Trzykroć ci większą ofiarują sumę. SHYLOCK Przysięga moja w niebie zapisana;/ Krzywoprzysięstwem mamże się obciążyć?/ Tego nie zrobię za Wenecję całą. PORCJA Oblig jest jasny; niewątpliwe prawo/ Żydowi służy funt mięsa wykroić/ Z Antonia piersi, spod samego serca./ Ale, Shylocku, pokaż miłosierdzie,/ Weź, co ci dają; dozwól oblig podrzeć. SHYLOCK Jak go zapłaci wedle jego treści./ Widzę, że jesteś dostojnym doktorem,/ Prawo, SądPrawo znasz dobrze, jasno je wykładasz,/ A więc cię teraz wzywam w imię prawa,/ Którego jesteś potężnym filarem,/ Przystąp do sądu. Na duszę przysięgam,/ Nie ma języka zdolnego mnie zachwiać/ W moich zamiarach, a przy mnie jest prawo. ANTONIO I ja z mej strony błagam was, sędziowie,/ Wydajcie wyrok. PORCJA Wyrok tej jest treści:/ Do noża jego pierś przygotuj twoją. SHYLOCK Szlachetny sędzio! Wyborny młodzieńcze! PORCJA Bo i duch prawa, i jego litera/ Upoważniają wykonanie kary,/ Którą twój oblig wyraźnie zastrzega. SHYLOCK To wielka prawda. O przemądry sędzio!/ Jakże twój rozum lata twe prześciga! PORCJA Odsłoń więc piersi. SHYLOCK Tak jest, odsłoń piersi:/ Tak mówi oblig; czy nie, zacny sędzio?/ »Najbliżej serca«, to są własne słowa. PORCJA Czyliczyli (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li; znaczenie: czy też, czy aby. masz wagi, by mięso odważyć? SHYLOCK Mam je gotowe. PORCJA Zarazem, Shylocku,/ Miej w pogotowiu dobrego chirurga,/ By go krwi ujście o śmierć nie przywiodło. SHYLOCK Czyś i to także w obligu wyczytał? PORCJA Choć oblig żadnej nie ma o tym wzmianki,/ Zrób to przez proste ludzkości uczucie. SHYLOCK Warunku tego darmo w piśmie szukam. PORCJA A ty, Antonio, czy masz co powiedzieć? ANTONIO Tylko słów kilka. Umrzeć jestem gotów./ Bądź zdrów, Bassanio, daj mi twoją rękę;/ Niech dola moja łez ci nie wyciska./ Los, Upadek, Starość, ŚmierćUznaj w tym wszystkim fortuny przychylność/ Większą niż zwykle. Kiedy bowiem innych/ Przymusza bogactw swych przeżyć ruinę,/ Z zapadłym okiem, pomarszczonym czołem/ Patrzeć na nędzę samotnej starości,/ Mnie naraz z długich wyzwala męczarni./ Poleć mnie pięknej żony twej pamięci,/ Powiedz jej koniec procesu Antonia,/ Mów, jak cię kochał, powiedz, jak umierał,/ A potem żądaj, niech rozsądzi sama,/ Czyli Bassanio przyjaciela nie miał./ Nie żałuj, proszę, że stracić mnie musisz;/ Ja, dług twój płacąc, życia nie żałuję./ Byleby Żyd ten pchnął nóż dość głęboko,/ Dług mój, bez trwogi, chętnym płacę sercem. BASSANIO Wiesz, mój Antonio, że pojąłem żonę,/ Która mi droższa niźli moje życie;/ Lecz życie, żona, ale świat ten cały/ Mniej mi są drogie od twego żywota/ I chciałbym wszystko utracić, poświęcić/ Temu tu diabłu, byle cię ocalić. PORCJA Gdyby twa żona słyszała ofiarę,/ Nie wiem, jak bardzo byłaby ci wdzięczna. GRACJANO I ja mam żonę, którą z duszy kocham,/ Lecz chciałbym, żeby w niebie teraz była,/ Błagała Boga, by psa tego zmiękczył. NERISSA Dobrze, że robisz ofiarę zaoczną,/ Boby inaczej wojna była w domu. SHYLOCK na stronie ReligiaTo chrześcijańscy męże. Ja mam córkę,/ Wolałbym, żeby z rodu BarabaszaBarabasz --- w księgach Nowego Testamentu: przestępca winny ciężkiej zbrodni, współwięzień Jezusa, głosem ludu uwolniony od kary ukrzyżowania./ Dostała męża niż chrześcijanina. głośno Lecz czas tracimy na próżno. Do rzeczy! PORCJA Funt jego mięsa własnością jest twoją;/ Tak prawo mówi, a stwierdza trybunał. SHYLOCK O wielki sędzio! PORCJA Wykroisz je z piersi;/ Tak prawo mówi, a stwierdza trybunał. SHYLOCK O sędzio mądry! uczony! Do dzieła! PORCJA Poczekaj chwilę --- jedno jeszcze słowo./ Oblig nie daje ci krwi ani kropli;/ Funt jeden mięsa, powiada wyraźnie./ Weźże, co twoje, weź jeden funt mięsa;/ Lecz biorąc mięso, jeżeli rozlejesz/ Krwi chrześcijańskiej choć jedną kropelkę,/ Wszystkie twe dobra prawo konfiskuje/ Na rzecz Wenecji. GRACJANO Uczony sędzia! Shylock, co za sędzia! SHYLOCK Czy to jest prawo? PORCJA Pokażę artykuł./ Sprawiedliwości domagasz się ciągle,/ Dam ci jej więcej, niżeli sam żądasz. GRACJANO Uczony sędzia! Hę, czy nie uczony? SHYLOCK Więc wolę, niech mi potrójnie zapłaci/ I z Bogiem idzie. BASSANIO Oto są pieniądze. PORCJA Nie; sprawiedliwość musim mu wymierzyć;/ Chciał jego mięsa, niechże mięso weźmie. GRACJANO O wielki sędzia! Żydzie, mądry sędzia! PORCJA Dlatego śpiesz się zabrać twoje mięso,/ Lecz strzeż się rozlać krew albo odkroić/ Mniej albo więcej jak jeden funt mięsa;/ Bo jeśli weźmiesz albo mniej lub więcej,/ Choćby o setną tylko cząstkę grama,/ Ba, choćby tylko i o włosa wagę,/ Czekają na cię śmierć i konfiskata. GRACJANO O, drugi Daniel! Żydzie, drugi Daniel!/ Teraz, niewierny, złapałem cię w szpony. PORCJA Czemu się wahasz, Shylocku? Do dzieła! SHYLOCK Zwróć mi kapitał, a kwituję z reszty. BASSANIO Czekam od dawna z sumą odliczoną. PORCJA Nie chciał jej przyjąć w przytomności sądu,/ Sprawiedliwością niech się teraz cieszy. GRACJANO O Daniel, Daniel, Żydzie, drugi Daniel!/ Dzięki ci za to, żeś to imię znalazł! SHYLOCK Nie mogęż dostać choćby kapitału? PORCJA Dostaniesz tylko, co oblig waruje,/ A biada tobie, jeśli weźmiesz więcej! SHYLOCK A więc niech diabeł zapłaci mu za mnie!/ Ja się wyrzekam praw moich. PORCJA Poczekaj!/ Jeszcze wszystkiego nie skończyłeś z prawem./ W weneckich prawach stoi zapisane,/ Iż gdy dowiedzie się cudzoziemcowi,/ Że bezpośrednio albo też pośrednio/ Godził na życie Wenecji mieszkańca,/ Dóbr swych połowę na rzecz jego traci;/ Drugą połowę skarb publiczny bierze,/ A w końcu życiem samym winowajcy/ Doża dowolnie może rozporządzić./ Dziś ten artykuł potępia cię, Żydzie,/ Bo z procedury całej się wykrywa,/ Że tak pośrednio, jak i bezpośrednio/ Groziłeś życiu obżałowanegoobżałowany (daw.) --- oskarżony o coś; podsądny.;/ Dlatego wyżej przytoczona kara/ Dosięga ciebie i twe posiadłości./ O miłosierdzie błagaj u stóp doży. GRACJANO Błagaj, niech ci się powiesić dozwoli./ Ale gdyś cały utracił majątek,/ Gdy nie masz grosza na kupno postronka,/ A więc publicznym kosztem będziesz wisiał. DOŻA Byś uczuć naszych sam poznał różnicę,/ Wprzód niźli błagasz, daruję ci życie./ Twych dóbr połowę zabiera Antonio,/ Ale część tego, co do skarbu wpływa,/ Jeszcze pokorą możesz uratować. PORCJA Z Antonia części nic odjąć nie wolno. SHYLOCK Nie, zabierz życie; nie błagam o życie;/ Dom mój zabierasz, zabierając słupy,/ Co go wspierają; wydzierasz mi życie,/ Gdy mi z rąk bierzesz wszystko to, czym żyję. PORCJA do Antonia A ty, czym twoją pokażesz mu litość? GRACJANO Daj mu postronek gratis, lecz nic więcej. ANTONIO SądNiech wyrok sądu, miłosierdzie doży/ Wrócą Żydowi połowę majątku./ Drugą połowę, aż do jego śmierci,/ Na przechowanie zatrzymam u siebie,/ A potem wszystko temu wiernie spłacę,/ Który niedawno córkę jego wykradł./ Dwa jednak inne dołożę warunki:/ Za tyle łaski chrzest przyjmie natychmiast/ I w trybunale urzędownie stwierdzi/ Donacjędonacja (z łac.) --- darowizna. wszystkich swoich posiadłości/ Córce i swemu synowi Lorenzo. DOŻA Jeśli warunków obu nie dopełni,/ Ja odwołuję słowo przebaczenia. PORCJA Żydzie, czy na to przystajesz? SHYLOCK Przystaję. PORCJA Więc, sekretarzu, akt wygotuj śpiesznie. SHYLOCK Pozwólcie teraz, żebym się oddalił,/ Bo mi jest słabo. Akt przyślijcie za mną,/ Podpiszę w domu. DOŻA Możesz się oddalić. GRACJANO Dwóch chrzestnych ojców do chrztu cię powiedzie;/ Gdybym był sędzią, dodałbym dziesięciuDwóch chrzestnych (...) Gdybym był sędzią, dodałbym dziesięciu --- tradycyjnie w anglosaskim systemie prawnym o winie lub niewinności osoby oskarżonej w procesie karnym decyduje ława przysięgłych, złożona z 12 osób (sędzia wyznacza tylko wymiar kary, jeśli przysięgli orzekną winę); współczesny Szekspirowi komediopisarz Ben Johnson w komedii The Devil is an Ass nazywa przysięgłych ,,chrzestnymi ojcami wedle prawa" (akt V, scena 5), to samo określenie pojawia się w The Muse's Looking-Glass (1630) Thomasa Randolpha oraz u Williama Bulleyna w jego A Dialogue bothe pleasaunte and pietifull (...) against the fever Pestilence (1564).,/ Żeby powiedli cię na szubienicę. Wychodzi Shylock. DOŻA do Porcji Racz dzisiaj przyjąć obiad w moim domu. PORCJA Z żalem nie mogę przyjąć zaproszenia,/ Bo mnie do Padwy obowiązek woła;/ Wenecję muszę bez zwłoki opuścić. DOŻA Boleję, że tak nagle nas opuszczasz. do Antonia Pokaż się wdzięcznym temu doktorowi,/ Bo wielkiej ceny oddał ci usługę. Wychodzą Doża, senatorowie i służba. BASSANIO Drogi doktorze, ja i mój przyjaciel/ Przez mądrość twoją uszliśmy szczęśliwie/ Okrutnej kary; za twoje zabiegi/ Zechciej uprzejmie z naszej przyjąć ręki/ Te trzy tysiące dukatów ShylockaTe trzy tysiące dukatów Shylocka --- tj. kwotę pożyczoną od Shylocka, która wcześniej miała mu być zwrócona.. ANTONIO A oprócz tego na zawsze bądź pewny/ Naszej wdzięczności i miłości naszej. PORCJA Sumienie nasze najlepiej nas płaci./ Szczęśliwy, że was mogłem uratować,/ W moim sumieniu jestem zapłacony./ Moją nauką nigdym nie frymarczyłfrymarczyć (daw.) --- kupczyć, handlować../ Przyjaźń mi waszą zachowajcie, proszę,/ A teraz bądźcie zdrowi i szczęśliwi! BASSANIO Kochany sędzio, jedno jeszcze słowo./ Przyjmij co od nas, już nie jak zapłatę,/ Lecz jak pamiątkę. Dozwól mi dwie łaski:/ Śmiałość mi przebacz, daru nie odmawiaj. PORCJA Trudno odmówić tylu naleganiom./ Dla twej miłości przyjmę na pamiątkę/ Twe rękawiczki i pierścień ten z palca./ Nie cofaj ręki, na tym poprzestanę,/ A ty zapewne nie zechcesz odmówić. BASSANIO Ten pierścień, sędzio, zbyt małej jest wagi/ I wstyd mi taką dawać ci drobnostkę. PORCJA Ja znowu nie chcę nic innego przyjąć,/ A szczerze pragnę dostać, o co proszę. BASSANIO Ten pierścień droższy dla mnie nad swą cenę./ Najdroższy brylant, który w całym mieście/ Przez obwieszczenia znaleźć mi się uda,/ Dam ci w podarku, ten zostaw mi tylko. PORCJA Szczodry, jak widzę, jesteś w obietnicach./ Tyś mnie nauczył żebrać, teraz uczysz,/ Jak żebrakowi trzeba odpowiadać. BASSANIO Słuchaj, ten pierścień dostałem od żony,/ Której przysiągłem, kładąc go na palec,/ Że go nie sprzedam, nie dam ani stracę. PORCJA Dobra wymówka, aby dar zatrzymać./ Jeśli twa żona przy zdrowych jest zmysłach,/ Wie, za co pierścień dostałem w nagrodę,/ Niedługo w sercu zachowa urazę./ Lecz dosyć na tym; bywajcie mi zdrowi! Wychodzą Porcja i Nerissa. ANTONIO Dobry Bassanio, daj mu ten pierścionek./ Niech miłość moja i jego zasługi/ Ten raz rozkazy żony twej przeważą. BASSANIO Śpiesz się, Gracjano, ponieś mu pierścionek,/ A jeśli możesz, przyprowadź go z sobą,/ W Antonia domu będziemy czekali. Wychodzą. SCENA II Wenecja. Ulica. Wchodzą Porcja i Nerissa. PORCJA Wyszukaj Żyda; niechaj akt podpisze,/ A wracaj śpiesznie. Wyjeżdżamy w nocy/ I powrót mężów dniem wyprzedzim całym./ Miły gościniecgościniec --- tu: prezent przywieziony z podróży. niesiem dla Lorenza. Wchodzi Gracjano. GRACJANO Piękny doktorze, szczęście, żem cię znalazł./ Pan mój, Bassanio, po lepszym namyśle/ Daje ci pierścień i na obiad prosi. PORCJA Pierścień z wdzięcznością przyjmuję, obiadu/ Przyjąć nie mogę; przeproś go ode mnie./ Proszę cię także, pokaż, jeśli możesz,/ Sekretarzowi memu dom Shylocka. GRACJANO Chętnie. NERISSA Wprzód z panem chwilę chcę pomówić. na stronie do Porcji Spróbuję pierścień wyłudzić od męża,/ Który na palcu wiecznie nosić przysiągł. PORCJA Dostaniesz, ręczę. Będą po staremu/ Kląć się, że dali mężczyznom pierścionki,/ Lecz my bezczelność spłacim bezczelnością,/ A klęciem klęcie. Wiesz, gdzie się zejść mamy. NERISSA Prowadź mnie teraz do Shylocka domu. Wychodzą. AKT PIĄTY SCENA I Belmont. Aleja prowadząca do domu Porcji. Lorenzo i Jessica. LORENZO Księżyc, Noc, Wiatr, Drzewo, Pocałunek, Miłość, TęsknotaJak jasny księżyc! W takiej jak ta nocy,/ Kiedy wiatr słodki drzew całował szczyty,/ One całunków nie zdradzały szumem,/ TroilusTroilus (mit. gr.) --- młody książę Troi, syn Priama; wg legendy średniowiecznej zakochany w Kresydzie, wzór wiernego kochanka; po innych autorach (m.in. Bocaccio, Chaucer) rozwiniętą wersję tej historii miłosnej przedstawił także Szekspir, w sztuce Troilus i Kresyda (1602). stąpał po trojańskich murach/ I słał westchnienia ku greckim obozom/ Do swej KresydyKresyda --- postać ze średniowiecznych i renesansowych opowieści o wojnie trojańskiej: Trojanka, córka kapłana Kalchasa, ukochana księcia Troilusa, w ramach wymiany zakładników wysłana do obozu Greków.. JESSICA W takiej jak ta nocy/ TysbeTysbe (mit. gr.) --- bohaterka jednej z opowieści poematu Przemiany Owidiusza: ukochana Pyrama. Kochankowie należeli do zwaśnionych rodzin, porozumiewali się potajemnie przez szparę w murze. Tysbe, która przyszła pierwsza na umówione spotkanie, zobaczyła lwa i uciekła, gubiąc przy tym okrycie. Pyram, widząc poszarpaną szatę i sądząc, że Tysbe zginęła, popełnił samobójstwo. Gdy Tysbe odkryła jego ciało, również odebrała sobie życie. Romantyczna opowieść o Pyramie i Tysbe, bardzo popularna w średniowieczu i renesansie, znalazła odbicie w dramacie Szekspira Romeo i Julia (1597)., z traw rosę lękliwie strząsając,/ Lwa groźnym cieniem nagle przerażona,/ Z trwogą pierzchnęła. LORENZO W takiej jak ta nocy/ DydonaDydona --- legendarna królewna fenicka, założycielka i królowa Kartaginy; w Eneidzie Wergiliusza zakochana w Eneaszu, trojańskim księciu, który uciekł z płonącej Troi ze swoim ojcem, synem i garstką towarzyszy; chciała oddać mu swą rękę i władzę nad miastem, ale mimo jej próśb posłuszny woli bogów Eneasz porzucił ją i odpłynął do Italii, by założyć tam nowe państwo; zrozpaczona Dydona przeklęła go i popełniła samobójstwo; w ręku z gałązką wierzbową: symbolem żałoby po stracie kochanka., w ręku z gałązką wierzbową,/ Na pustym brzegu wzywała kochanka,/ Ażeby wrócił. JESSICA W takiej jak ta nocy/ MedeaMedea (mit. gr.) --- czarodziejka, córka króla Kolchidy, zakochana w Jazonie, pomogła mu zdobyć złotego runo, po czym uciekła z nim i została jego żoną; na prośbę Jazona swoimi czarami przywróciła młodość jego ojcu Ajzonowi (łac. Aeson). zioła czarowne zbierała,/ Którymi ciału starego Ezona/ Wróciła młodość. LORENZO W takiej jak ta nocy/ Dom opuściła ojcowski Jessica/ I biegła z swoim rozrzutnym kochankiem/ W Belmont się schronić. JESSICA W takiej jak ta nocy/ Młody Lorenzo miłość jej przysięgał,/ Wykradł jej duszę tysiącami przysiąg,/ Przysiąg fałszywych. LORENZO W takiej jak ta nocy/ Piękna Jessica, malutka złośnica,/ Kochanka swego ciężko spotwarzyła;/ On jej przebaczył. JESSICA Przenocowałabym/ Wszystkie twe noce, ale ktoś nadchodzi. Wchodzi Stefano. LORENZO Noc, MilczenieKtóż się tak śpieszy wśród milczenia nocy? STEFANO Swój, wasz przyjaciel. LORENZO Imię, przyjacielu. STEFANO Jestem Stefano, przynoszę wiadomość,/ Że pani moja jeszcze przed świtaniem/ Do Belmont wróci. Teraz u stóp krzyża/ Klęczy w pokorze i zanosi modły/ O dnie szczęśliwe swojego zamęścia. LORENZO Kto z nią przybywa? STEFANO Nikt oprócz Nerissy/ I pustelnika. Czy pan już powrócił? LORENZO Nie, dotąd żadnej o nim wiadomości./ Teraz, Jessico, wracajmy do domu,/ Pomyślmy, jakby piękną panią naszą/ W chwili powrotu witać uroczyście. Wchodzi Lancelot. LANCELOT Hola, ho! Hola, ho! Hola, ho! LORENZO Kto tam woła? LANCELOT Hola, ho! Czy nie widziałeś przypadkiem pana Lorenzo, pana Lorenzo? Hola, ho! LORENZO Przestań wrzeszczeć, człowieku, tu jestem. LANCELOT Hola, ho! A gdzie? LORENZO Tu. LANCELOT Więc mu powiedz, że przyszła poczta od mojego pana z pełnym rogiemz pełnym rogiem --- nawiązanie do mitycznego rogu obfitości, stale napełniającego się pożywieniem. dobrych nowin. Pan mój wraca przed świtaniem. Wychodzi. LORENZO Idźmy, o droga, w domu na nich czekać./ Ale nie, po co w murach się zamykać?/ Dobry Stefano, zapowiedz służącym,/ Że lada chwila pani się pokaże./ Każ wyjść kapeli na wolne powietrze. Wychodzi Stefano. Jak słodko drzemie światło na pagórku!/ Muzyka, NocTu siądźmy, tutaj niech muzyki fale/ W uszy nam płyną; nocy miękka cichość/ Słodkiej harmonii przystoi najlepiej./ Niebo, Gwiazda, MuzykaUsiądź, Jessico; spojrzyj, jak sklepsklep (daw.) --- sklepienie. nieba/ Jasno wybity złotymi gwiazdami;/ Najmniejsza kula wśród gwiazd tych tysiąca/ W biegu swym śpiewaNajmniejsza kula wśród gwiazd tych tysiąca w biegu swym śpiewa... --- mowa o tzw. harmonii sfer, przepełniającej kosmos, niesłyszalnej dla ludzi muzyce; wg dawnej koncepcji pitagorejczyków, popularnej aż do XVII w., orbity (sfery) ciał niebieskich pozostają ze sobą w takich samych prostych stosunkach liczbowych jak dźwięki muzyki, zatem wszechświat rozbrzmiewa nieustającą harmonią, której ludzie nie słyszą, gdyż żyją wśród niej od urodzenia. jak anioł niebieski,/ Wtórując chórom młodych cherubinówcherubini --- występujące w Biblii potężne istoty nadprzyrodzone, skrzydlaci strażnicy, pomagający Bogu w rządzeniu światem; wg tradycji mają młodzieńcze, ludzkie rysy, stoją wysoko w niebiańskiej hierarchii../ Taka harmonia w nieśmiertelnych duszach;/ Ale dopóki w tym błocie znikomym/ Duch nasz zamknięty, nie możem jej słyszeć. Wchodzi muzyka. Zacznijcie, hymnem rozbudźcie DianęDiana (mit. rzym.) --- dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy; tu w jej imieniu głoska ,,i" czytana jako zgłoskotwórcza: Di-a-na.,/ Najsłodsze tony ślijcie w pani uszy,/ Niech ją muzyka przyciągnie do domu. Muzyka. JESSICA Słodka muzyka wesele mi kradnie. LORENZO Bo twoje myśli pod władzę swą bierze./ Koń, Zabawa, MuzykaRzuć tylko oczy na swawolne stado/ Nieujeżdżonych, dzikich, młodych źrebiąt,/ Jak rżą, jak skaczą po łąkach szalone,/ Posłuszne tylko krwi gorącej w żyłach;/ Lecz niech przypadkiem usłyszą głos trąby/ Lub jakikolwiek dźwięk uszami schwycą,/ Ujrzysz, jak całe wstrzymuje się stado,/ Z dzikiej źrenicy łagodność wygląda,/ Słodkiej muzyki zbudzona potęgą./ MuzykaStąd to poeci mówią, że OrfeuszOrfeusz (mit. gr.) --- niezrównany tracki śpiewak i poeta, swoim śpiewem uspokajał dzikie bestie i poruszał nawet rzeczy nieożywione./ Ciągnął za sobą lasy, wody, skały,/ Bo nie ma duszy tak wściekłej, tak twardej,/ By jej na chwilę nie zmiękczyły pieśni./ Muzyka, ZłoCzłowiek, co nie ma w swych piersiach muzyki,/ Którego rzewne nie wzruszają tony,/ Do zdrad, podstępów, grabieży jest skłonny,/ Duch jego ciężki jak ciemności nocne,/ A myśli jego tak jak ErebEreb (mit. gr.; z gr. erebos: mrok) --- bóg ciemności, a także określenie podziemnej krainy zmarłych (Hadesu) albo najgłębszej i najciemniejszej jej części (Tartaru). czarne./ Takiemu nigdy nie ufaj. Słuchajmy! Porcja i Nerissa pokazują się w odległości. PORCJA To światło w moim gorejegorzeć (daw.) --- palić się, płonąć. przedsieniuprzedsień --- przednia część sieni, przedsionek.,/ Uboga lampa jak daleko błyszczy!/ Pośród złych ludzi tak czyn dobry świeci./ NERISSA Gdy księżyc jaśniał, nie znaćnie znać --- tu: nie widać. było lampy. PORCJA Tak większa chwała mniejszą chwałę gasi./ Namiestnik króla króla blaskiem świeci,/ Nim król przybędzie; wtedy jego światłość/ Znika jak strugi wędrujące fale/ Wśród oceanu. Lecz słuchaj, muzyka! NERISSA To zwykła domu twojego kapela. PORCJA Noc, MuzykaWszystko, jak widzę, względnie tylko dobre./ Muzyka w nocy słodsza mi się zdaje. NERISSA Bo głucha cichość wdzięku jej przyczynia. PORCJA Dla obojętnych, roztargnionych uszu/ Wrona tak słodko jak skowronek śpiewa,/ I słowik nawet, gdyby we dnie nucił/ Wśród gęsi gęgu, może od strzyżykastrzyżyk --- mały ruchliwy ptak, pospolity w zaroślach./ Lepszym nie wydałby się muzykantem./ Rzecz każda, tylko gdy w porę się jawi,/ Doskonałości otrzymuje palmę./ Cichość! Jak księżyc śpi z EndymionemEndymion (mit. gr.) --- piękny pasterz, ukochany bogini księżyca Selene; na jej prośbę Zeus obdarzył go wieczną młodością i pogrążył w wiecznym śnie w grocie, w której go odtąd odwiedzała w księżycowe noce; tu w jego imieniu ,,i" czytane jako zgłoskotwórcze: En-dy-mi-o-nem./ I nie chce, żeby zbudziła go wrzawa. Ustaje muzyka. LORENZO Głos to jest Porcji albo słuch mnie zwodzi. PORCJA Poznał mnie, widzę, jak ślepy kukułkę ---/ Po szpetnym głosie. LORENZO O, witaj nam, pani! PORCJA Za mężów zdrowie błagałyśmy Boga,/ Może te modły powrót ich przyśpieszą./ Czy już wrócili? LORENZO Nie wrócili jeszcze,/ Lecz ich posłaniec przed chwilą oznajmił,/ Że są już blisko. PORCJA Śpiesz się więc, Nerisso,/ Nakaż służącym, niech nie robią wzmianki,/ Żeśmy na chwilę dom ten opuściły;/ A i wam także milczenie zalecam. Słychać odgłos trąbki. LORENZO To mąż twój, pani, słyszę jego trąbkę./ O nas się nie bój, nie mrukniemy słowa. PORCJA Noc, Choroba, Cierpienie, CieńNoc ta się zdaje tylko dniem w chorobie,/ Bledszym z cierpienia; dzień tak się wydaje,/ Kiedy się słońce utuli za chmury. Wchodzą Antonio, Bassanio, Gracjano i ich służba. BASSANIO Z antypodamiantypodowie (z gr. antipodes: naprzeciw stopy) --- ludzie mieszkający na antypodach, tj. po przeciwnej stronie kuli ziemskiej. dzień byśmy nasz mieli,/ Gdybyś za słońce wschodzić tylko chciałaGdybyś za słońce wschodzić tylko chciała --- tzn. gdybyś zechciała wschodzić zamiast słońca, zastępować je.. PORCJA Żona, Słońce, Światło, Mąż, NocNiech będę słońcem, lecz tylko dla ciebie:/ Żona, co wszystkim zarówno chce świecić,/ Nad mężem tylko noc zawiesi czarną./ Lecz niech się wszystko z bożą dzieje wolą!/ Witaj, o mężu, witaj w twoim domu! BASSANIO Dzięki ci. Witaj mego przyjaciela;/ To jest Antonio, drogi mój Antonio,/ Któremu tylem jest obowiązany. PORCJA O, bardzo wiele, bo on, jak słyszałam,/ Ciężkie za ciebie wziął zobowiązanie. ANTONIO Już mi za wszystko sowicie zapłacił. PORCJA Jak są nam miłe twoje odwiedziny,/ Nie czczym wyrazem dowiodę ci, panie,/ Dlatego grzecznych oświadczeń ci skąpię. Gracjano i Nerissa rozmawiają na stronie. GRACJANO Krzywdzisz mnie, świadkiem ten księżyc na niebie,/ Sekretarzowi sędzi go oddałem./ Chciałbym w rzezańcarzezaniec (daw.) --- eunuch, kastrat. zmienić pisarczyka,/ Gdy cię ta sprawa tak mocno dotyka. PORCJA Jak to? Już wojna? Co ją zapaliło? GRACJANO Złota obrączka, ubogi pierścionek,/ Który mi dała, którego dewizadewiza --- tu: wyryty na przedmiocie krótki napis z myślą przewodnią./ Nie większą miała poetyczną wartość/ Od nożownika dewizy na trzonku:/ »Kochaj mnie szczerze, a nie zgub mnie, proszę«. NERISSA Co o poezji pleciesz, o wartości?/ Czy nie przysiągłeś, kiedy ci go dałam,/ Że go nie zdejmiesz z palca aż do śmierci,/ Że go po śmierci do grobu zabierzesz?/ Jeśli nie dla mnie, to dla przysiąg własnych/ Trzeba ci było wiernie go zachować./ Sekretarzowi dał go! Ten sekretarz/ Nie będzie nigdy włosa miał na brodzie. GRACJANO Będzie, byleby wyrósł na mężczyznę. NERISSA Tak, gdy dziewczyna wyrośnie na męża. GRACJANO Klnę się na duszę, pierścień ten oddałem/ Biednemu dziecku, małemu chłopięciu,/ Twojego wzrostu, sędzi wyrostkowi;/ Nie chciał innego poczestnegopoczestne --- podarunek honorowy; honorarium, wynagrodzenie; od słowa cześć: szacunek, poważanie. przyjąć./ Powiedz sumiennie, mógłżem mu odmówić? PORCJA Otwarcie powiem, niedobrze zrobiłeś,/ Żeś dał tak łatwo pierwszy prezent żony,/ Rzecz, którąś włożył na palec śród przysiąg,/ Wiernością przybił do twojego ciała./ Ja także dałam pierścień kochankowi,/ On także przysiągł zachować go wiernie/ I jestem przysiąc gotowa za niego,/ Że by go z palca nie zdjął, nie odstąpił/ Za świata skarby. Wierzaj mi, Gracjano,/ Dałeś twej żonie słuszny powód żalu./ Ja na jej miejscu straciłabym rozum. BASSANIO na stronie Ach, czemuż sobie nie uciąłem ręki,/ Abym mógł przysiąc, że ją utraciłem,/ Pierścienia broniąc! GRACJANO Bassanio dał także/ Pierścień sędziemu, który nań zasłużył,/ O który prosił; a jego sekretarz,/ Co się umęczył, akta redagując,/ O mój się uparł; ni jeden, ni drugi/ Nie chciał innego przyjąć honorarium. PORCJA Jakiż to pierścień dałeś mu, Bassanio?/ Nie ten, przypuszczam, który ja ci dałam? BASSANIO Gdybym chciał kłamstwo do błędu przyrzucić,/ Przeczyłbym temu. Lecz widzisz mój palec;/ Palec jest nagi, zniknął z niego pierścień, PORCJA Jak z twego serca i prawda, i wiara./ Niebo mi świadkiem, że do twego łoża/ Nie wstąpię, póki nie ujrzę pierścionka. BASSANIO Gdybyś wiedziała, komu dałem pierścień,/ Gdybyś wiedziała, za kogom dał pierścień,/ Gdybyś wiedziała, za co dałem pierścień,/ Z jaką niechęcią odstąpiłem pierścień,/ Gdy nie chciał przyjąć nic, ten tylko pierścień,/ Wiem, że by zaraz gniewy twe ostygły. PORCJA Gdybyś znał cnoty, które miał ten pierścień,/ Gdybyś znał wartość tej, co dała pierścień,/ Honor, co wzywał, byś zachował pierścień,/ Nie tak byś łatwo z palca zsunął pierścień;/ Bo gdzie jest człowiek tyle bezrozumny,/ Aby upornie stał przy swym żądaniu,/ Gdybyś był bronił szczerze i gorliwie,/ Jak świętej rzeczy, mego podarunku?/ Tak jak Nerissa, i ja też przysięgam,/ Że mój dziś pierścień jakaś ma kobieta. BASSANIO Nie, na mój honor, nie, na moją duszę,/ Nie, nie kobieta, ale doktor prawa,/ Który z pogardą złoto me odrzucił,/ O pierścień prosił; odmówiłem naprzód;/ Widziałem, z jaką urazą odchodził/ Ten, który drogie mego przyjaciela/ Ocalił życie. I cóż miałem robić?/ Kochana, pierścień musiałem mu posłać,/ Zmuszony wstydem i sumienia głosem./ Miałżem oszpecić niewdzięczności plamą/ Czysty mój honor? Przebacz mi, o droga!/ Ale przysięgam na te jasne gwiazdy,/ Że gdybyś była przytomna, ty sama/ Zdjęłabyś pierścień i dała go sędzi. PORCJA Niechże ten doktor w strony te nie zjeżdża./ Gdy dostał klejnot, którym tak kochała,/ Któryś miał chować dla mojej miłości,/ I ja też będę równie szczodrobliwa,/ Dla niego będzie wszystko, co jest moje,/ Nawet me ciało i mężowskie łoże./ Poznać go, wierzaj, nietrudno mi będzie./ Strzeż mnie jak ArgusArgos (mit. gr.), łac. Argus --- stuoki, zawsze czuwający olbrzym, pilnujący nimfy Io na rozkaz bogini Hery., nie opuszczaj domu,/ Bo ile razy zostawisz mnie samą,/ Przysięgam na mój honor dotąd czysty,/ Że bez doktora spać się nie położę. NERISSA I ja nie myślę spać bez sekretarza./ Wiesz, co cię czeka, jeśli się oddalisz. GRACJANO Niechże sekretarz nie wpadnie mi w ręce:/ Jeśli go złapię, pióro mu ukręcę. ANTONIO Ja nieszczęśliwą sporów tych przyczyną. PORCJA Nie trap się. Mimo to miło cię widzieć. BASSANIO Daruj mi, Porcjo, błąd ten przymuszony,/ A w przytomności tych wszystkich przyjaciół/ Przysięgam, droga, na jasne twe oczy,/ W których się widzę... PORCJA Słyszycie, co mówi?/ We dwu mych oczach podwójnie się widzi,/ Raz w każdym oku; mam wierzyć przysiędze,/ Którą wykonał na swe dwie postacie? BASSANIO Błąd mi ten przebacz! Przysięgam na duszę,/ Że ci raz drugi nie złamię przysięgi. ANTONIO Dla jego szczęścia życie naraziłem,/ A od mąk strasznych ten mnie uratował,/ Który dziś pierścień Bassania posiada./ Teraz powtórnie głową moją ręczę,/ Że mąż twój więcej nie złamie ci wiary. PORCJA Bądź mu rękojmią; daj mu ten pierścionek/ I zaleć, żeby lepiej go pilnował. ANTONIO Weź i przysięgnij zachować go wiernie. BASSANIO Ach! To pierścionek, który sędzi dałem! PORCJA Mnie go dał sędzia. Daruj mi, Bassanio,/ Lecz doktor ze mną spał za ten pierścionek. NERISSA Przebacz mi także, dobry mój Gracjano,/ Lecz ów wyrostek, sekretarz doktora,/ Za ten pierścionek noc przepędził ze mną. GRACJANO To coś wygląda, jakby szarwarkszarwark --- przymusowe świadczenia w robociźnie wykonywane przez ludność wiejską dla publicznego pożytku, najczęściej przy budowie i naprawie dróg, mostów i wałów przeciwpowodziowych. w lecie,/ Gdy dobrą drogę lud naprawiać śpieszy./ Mamyż mieć rogi, nim na nie zasłużym? PORCJA Mów trochę skromniej. Sprawa ta was dziwi;/ Oto list, który rzecz wyjaśni całą;/ Jest to list z Padwy, pisze go Bellario./ Tam wyczytacie, że Porcja doktorem,/ Nerissa była jego sekretarzem./ Że wkrótce po was dom ten opuściłam,/ Wróciłam tylko na chwilę przed wami,/ To wam potwierdzi Lorenza zeznanie./ Raz jeszcze witaj, Antonio! Dla ciebie/ Mam stokroć lepsze nowiny w zapasie,/ Niż się spodziewasz; list ten otwórz tylko,/ A w nim wyczytasz, że trzy twe okręty/ Wbiegły do portu z bogatym ładunkiem./ Jakim przypadkiem list ten wpadł mi w ręce,/ Nie pytaj teraz. ANTONIO Z dziwu oniemiałem. BASSANIO Byłaś doktorem, a jam cię nie poznał! GRACJANO Tenli sekretarz rogi mi przyprawi? NERISSA On sam, a wtedy dotrzyma ci słowa,/ Kiedy na męża wyrośnie. BASSANIO Doktorze,/ Będziesz mi słodkim nocy towarzyszem,/ A gdy odjadę, śpijże z moją żoną. ANTONIO Dałaś mi życie i z czego żyć dajesz,/ Bo tu niemylne wyczytuję wieści,/ Że me okręty wróciły szczęśliwie. PORCJA Słuchaj, Lorenzo, młody mój sekretarz/ Ma i dla ciebie dobre wiadomości. NERISSA Za które żadnych kosztów nie wymaga./ Masz akt zapisu, którym Żyd bogaty/ Wszystkie wam skarby legujelegować (daw.) --- zapisywać w testamencie. po śmierci. LORENZO O piękne panie, wy spuszczacie mannęmanna --- w Biblii: pokarm, który został zesłany Izraelitom przez Boga w trakcie ich wędrówki przez pustynię po ucieczce z Egiptu (Wj 16,14--15; Lb 11,7--9)./ Na pustą drogę zgłodniałego ludu. PORCJA Już świta prawie; widać z waszych oczu,/ Że wszystko jeszcze nie dosyć wam jasne;/ Idźmy do domu; tam z nas wywód słowny/ Możecie ciągnąć i wszystko wyświecić. GRACJANO Niech i tak będzie. Pierwszy wywód słowny,/ Który z mej pięknej wyciągam Nerissy,/ Jest, czy chce czekać przyszłego wieczora,/ Czy też spać woli, choć już świtu pora;/ A gdy dzień przyjdzie, nocy będę wzywać,/ Bym z sekretarzem akta mógł spisywać./ Odtąd zaś, póki stanie mi istnienia,/ Jak własnych źrenic będę strzegł pierścienia.