Krasicki, Ignacy Przestroga młodemu http://www.wolnelektury.pl/lektura/satyry-czesc-pierwsza Sekuła, Aleksandra Hernas, Marcin Fundacja Nowoczesna Polska Oświecenie Epika Satyra Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-przestroga-mlodemu http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=3761&from=&from=generalsearch&dirids=1&lang=pl Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958 Domena publiczna - Ignacy Krasicki zm. 1801 1872 xml text text 2008-02-12 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/971.jpg shoe shopping, slightly everything@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/971 Ignacy Krasicki Satyry, Część pierwsza Przestroga młodemu Wychodzisz na świat, Janie. Przy zaczęciu drogi/ Żądasz zdania mojego i wiernej przestrogi;/ Dam, na jaką się może zdobyć moja możnośćmożność --- tu: stan wiedzy, doświadczenie.,/ W krótkich ją słowach zamknę: miej, Janie ostrożność!/ Wchodzisz na świat. Krok pierwszy stawić nie jest snadnosnadno --- łatwo.,/ Zewsząd cię zbójcy, zdrajcy, filuty opadną;/ Zewsząd łowcy przebiegli, kształtnąkształtny --- przyjemny. biorąc postać,/ Będą czuwać, jak by cię w sidła swoje dostać;/ Wpadniesz, jeśli się pierwej dobrze nie uzbroisz./ Słusznie się więc twych kroków pierwiastkowychpierwiastkowych --- pierwszych. boisz./ Rzadki na świat przychodzień, który by obfito/ Nie zapłacił na wstępie oszukania mytomyto --- opłata, podatek../ UmiarkowanieStrzeż się, nie żebyś grzeszył zbytnim nieufaniem,/ Roztropna jest ostrożność; Piotr szedł za jej zdaniem./ Średniej się drogi trzymał i tak kroki zmierzał,/ Że ani zbytnie ufał, ani nie dowierzał;/ Piotr ocalał i chociaż podejścia nie szukał,/ Choć szedł drogą poczciwych, filutów oszukał./ A to jak? Tak jak ślepy; ten, gdzie się obraca,/ Nim stąpi, kijem pierwej bezpieczeństwa maca./ Miej się na ostrożności, nikt cię nie oszuka./ Znajdziesz Pawła na wstępie, co przychodniów szuka;/ Stary to mistrz i profesprofes --- zakonnik, który złożył ostatnie, uroczyste śluby. w filutów zakonie,/ Zna on nie tylko panów, ale psy i konie,/ Układa się i łasi, powierzchownie grzeczny,/ Z miny, z gestów poczciwy, uprzejmy, stateczny,/ Temu rady dodaje, z tym się towarzyszy,/ Tamtemu niby wierzawierzać --- powierzać, zwierzać w zaufaniu., co od drugich słyszy:/ Trwożny, czy kto nie patrzy, czy kto nie podsłucha,/ Za wżdy ma coś w rezerwie i szepcze do ucha,/ Rai, strzeże, poznaje i godzi, i rożnirożni --- różni, doprowadza do poróżnienia się stron, do kłótni.;/ Korzyść, Pochlebstwo, ZdradaPrzeszli przez jego ręce szlachetni, wielmożni,/ Przeszli, a z tych, co zdradnie całował i ściskał,/ Żadnego nie wypuścił, żeby co nie zyskał./ Znajdziesz po nim Macieja, co już resztą goni./ Przechodzi dotąd wszystkich wytwornością koni,/ Ekwipaż po angielskuEkwipaż po angielsku --- już w końcu panowania Augusta III coraz modniejsze stawały się angielskie karety, które sprowadzali przeważnie tylko magnaci., z francuska lokaje,/ A choć do dalszych zbytków sposobu nie staje,/ Choć nikt borgowaćborgować --- pożyczać na kredyt. nie chce, przykrzą się dłużnicy,/ Przecież Maciej paradnie jedzie po ulicy,/ Przecież laufry przed końmi, Murzyn za karetąza karetą --- ,,u kozła tylniego wisiał stopień [...] na paskach rzemiennych, po którym lokaje na kozioł wstępowali, hajducy zaś i pajucy, gdzie nie było hajduków, na tym stopniu plac swój za karetą mieli”. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, s. 531). Obowiązkiem hajduków w czasie podróży było otwieranie drzwi karety i ustawianie przed nią stopnia. Zgodnie z ówczesną modą na egzotykę do dobrego tonu należało mieć służącego Murzyna..Ochocki zanotował w Pamiętnikach: ,,W r. 1786 zastałem jeszcze w Warszawie wiele pańskich domów, jeżdżących z kawalkatą ekwipażami”. Ową ,,kawalkatę” stanowił orszak sług, do których należeli laufrowie, biegnący przed karetą, których zadaniem było trzaskać z harapów na znak, że wszyscy powinni ustąpić z drogi; ,,laufrów odziewano z hiszpańska, w lekkie materie, w trzewiki, z kaszkietem na głowie z herbem pańskim i piórami strusimi, którego nie zdejmowali nigdy ani w kościele, ani w sali posługując do stołu”. (J. D. Ochocki, Pamiętniki, s. 97, 93)./ Chcesz widzieć tajemnicę przed światem ukrytą?/ Nauczysz się, bylebyś tym szedł, co on torem,/ Bylebyś się pożegnał z cnotą i honorem,/ Bylebyś czoło straciłczoło stracić --- wyzbyć się wstydu., dojdziesz przedsięwzięcia./ Zbądź się wstydu, a język trzymaj od najęciajęzyk trzymaj od najęcia --- bądź płatnym chwalcą.,/ Korzyść, PochlebstwoCzołgaj się, a gdy podłość rozpostrzesz najdalej,/ Dokażesz, że przed tobą będą się czołgali./ Zyskasz korzyść niecnotą; ale to zysk podły;/ Nie tymi prawe szczęście obwieszcza się źrodły;/ Strzeż się więc takich zdobyczzdobycz --- dawny dopełniacz liczby mnogiej., co czynią zelżywym. Młodość, NaukaJesteś w wiośnie młodości, w tym wieku szczęśliwym,/ Co do wszystkiego zdatny. Do użycia wzywa/ Rozkosz miła z pozoru, w istocie zdradliwa;/ UwdzięczaUwdzięcza --- nadaje wdzięku, powabu. bite ślady, lecz choć mile pieści,/ Kładzie żółć przy słodyczy, ciernie z kwiaty mieściWszystkie teksty podają zgodnie ten wiersz w brzmieniu: ,,Kładzie żółć przy goryczy, ciernie z kwiaty mieści”. W miejsce niewłaściwego ,,przy goryczy”, co jest oczywistym przepisaniem się Krasickiego, wprowadzono koniekturę wydawcy: ,,przy słodyczy”.,/ Omamia nieostrożnych zdradnymi kompany./ Będziesz na pierwszym wstępie uprzejmie wezwany/ Od rzeszy grzeczno--modnej, rozpustnie wytwornej./ Tam się nauczysz w szkole przebiegłej, wybornej,/ Jak grzecznie rozposażyćrozposażyć --- porozdzielać, porozdawać. zbiory przodków skrzętne,/ A ślady wspaniałości stawiając pamiętne,/ Niesłychanymi zbytki i treścią rozpusty/ Zawstydzać marnotrawców i dziwić oszusty./ Nauczysz się, jak prawom można się nie poddać,/ Jak dostać, kiedy nie masz, dostawszy nie oddać,/ Jak zwodzić zaufanych a śmiać się z zwiedzionych,/ Jak w błędzie utrzymywać sztuczniesztucznie --- umiejętnym podejściem, chytrze. omamionych,/ Jak się udać, gdy trzeba, za dobrych i skromnych,/ Jak podchlebiać przytomnymprzytomny --- obecny., śmiać się z nieprzytomnych,/ Jak cnocie, gdzie ją znajdziesz, dać zelżywą postać,/ Jak deptać wszystkie względy, byle swego dostać,/ Jak wziąwszy grzeczną tonu modnego postawę,/ Dla żartu dowcipnego szarpać cudzą sławę,/ Jak się chlubić z niecnoty, a w wyrazach sprośnych/ Mieszać fałsz z zuchwałością w tryumfach miłosnych./ Taka to nasza młodzież! Jesień, WiosnaPo skażonej wiośnie/ Jaki plon, jaki owoc w jesieni urośnie?/ Rzuć okiem na Tomasza: słaby, wynędzniały,/ Dwudziestoletni starzec. Poszły kapitały,/ Poszły wioski, miasteczka, pałace, ogrody,/ Jęczy nędzarz, a pamięć niepowrotnej szkody/ Truje resztę dni smutnych, co je wlecze z pracąz pracą --- z trudem, mozołem.:/ Taka korzyść rozpusty, tak się zbytki płacą./ Uszedłeś marnotrawców, wpadniesz w otchłań nową./ Kochanek, MiłośćCi to są, co z romansów zawróconą głową,/ Bohatyry miłosne, żaki teatralniżaki teatralni --- zgrywające się młokosy.,/ Trawią wiek u nóg bogiń przy ich gotowalni./ Westchnienia ich kunsztowne do FilidówFilida, Filis, Tyrsys --- konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. modnych,/ KaloandryKaloander --- aluzja do bohatera popularnego wówczas romansu włoskiego poety Giovanni Ambrogio Mariniego pt. Calloandro sconosciuto (1640), przetłumaczonego na język polski, którego pełny tytuł brzmi: Kolloander wierny Leonildzie przyjaźni dotrzymujący, przy różnych nienawiści wojennych awanturach i przypadkach, z okazji niedotrzymania słowa między Poliartem, cesarzem konstantynopolitańskim, Enceladona synem, i między Tygryndą, królową trabizońską, Tygranora króla córką, albo historia polityczna, kawalerskie ich dzielności i skrytą miłość przez Hymeneusz dożywotniej przyjaźni między nimi zakończone opisująca. O romansach pisał Krasicki w Zbiorze potrzebn. wiad.: ,,rodzaj ten pisma, zbyt teraz rozpleniony zabawką momentalną, nie nadgradza nieskończonego uszczerbku w obyczajach młodzieży”. w afektach wiernych a dowodnych/ Jęczą nad srogim losem, a boginie cudne,/ Raz uprzejme, drugi raz dzikie i obłudne,/ Czy się zechcą nasrożyć, czy wdzięcznie uśmiechać,/ Dają im tylko wolność rozpaczać i wzdychać. Czas, Kobieta, Miłość, WolnośćStrzeż się matni zdradliwych, w które płochych mieści/ Zbyt czuły na podstępy zawżdy kunszt niewieści;/ Strzeż się sideł powabnych, w które młodzież wabią./ Choć sztuką zdradę skryją, pęta ujedwabią,/ Przecież w nich wolność ginie, czas się drogi traci,/ Zysk wdzięcznych sentymentów w cnoty nie bogaci;/ A FilidaFilida, Filis, Tyrsys --- konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. tymczasem, gdy ją statekstatek --- stałość. smuci,/ Dla nowego TyrsysaFilida, Filis, Tyrsys --- konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. dawnego porzuci./ Skacz ze skały, w miłosnych pętach niewolniku,/ Albo siadłszy w zamysłachw zamysłach --- w zamyśleniu, w zadumie. przy krętym strumyku,/ Gadaj z echem płaczącym na płonne nadzieje;/ Twoja FilisFilida, Filis, Tyrsys --- konwencjonalne imiona bohaterów modnych sielanek dworskich. tymczasem z głupiego się śmieje./ Nie masz tego w romansach --- ale jest na jawie;/ KochanekKtokolwiek się tej płochej poświęcił zabawie,/ Nie inszą korzyść żądań zniewieściałych zyska;/ Czyli politowania wart, czy pośmiewiska,/ Niech boginie osądzą. --- Ty zważ, co cię czeka./ Boginie są, mój Janie; czcij je, lecz z dalekaBogatszą charakterystykę ,,bogini” odnajdujemy w nieukończonej satyrze, ogłoszonej przez L. Bernackiego w krytycznym wydaniu satyr i listów (s. 232--233): ,,Dla wdzięków bojaźliwa, a dla mody chora, / Jęczy, wzdycha wsparta na sofach piękna Leonora [!]. / Jęczy, wzdycha, niesyta szczęściem, nowych zysków łaknie [!], / W tym, co tylko mieć może, a ma, czegoś braknie. / Im więcej zgromadziła, tym bardziej ubywa, / Piękna, młoda, dostatnia, przecież nieszczęśliwa. / Gdzie jest --- nudno, gdzie nie jest --- tam miłe momenta. / Więc tam leci, gdzie pragnie; doszła --- niekontenta. / Skąd nudność? Zbyt myśl wzniosła, zbyt się umysł żarzy, / Co usłyszy, co zoczy --- mniej, niż sobie marzy. / Świat szczupły na te głowy, dopieroż kraj cały!./ Nie, żebyś był odludkiem. KobietaZnajdziesz nawet w mieście,/ Co umysł mając męski, powaby niewieście,/ Szacowne bardziej cnotą niż blaskiem urody,/ Mimo zwyczaj powszechny, mimo przepis mody/ Śmią pełnić obowiązki, a proste SarmatkiSarmatki --- tu: Polki przestrzegające dawnych obyczajów, wprowadzone do satyry jako przeciwstawienie kobiet modnych.,/ Są i żony poczciwe, i starowne matki;/ Romans je w obowiązkach nigdy nie rozgrzesza./ Z takich gniazd, jeśli znajdziesz, szukaj towarzysza;/ I znajdziesz. Niech odszczeka, co je trzy rachowałNiech odszczeka, co je trzy rachował --- aluzja do zjadliwego ustępu satyry Boileau (satyra X, ww. 43--44): ,,Ba, i dziś nawet podług tak sławnego wzoru / Można znaleźć małżonkę wierną nie z pozoru. / Prawda. Ja sam w Krakowie, jeśli się nie mylę, / Trzy takie bym wymienił." (Boileau, Satyry wierszem polskim przełożone, z przystosowaniem do polskich rzeczy przez J. Gorczyczewskiego, Warszawa 1805, I. 90. Tu jest to satyra IX, ww. 43--46)../ Nie będę ja zbyt ostrą satyrą brakowałbrakować --- tu: piętnować../ Są, a często, choć pozór przeciwnie obwieszcza,/ W uściech płochość, a cnota w sercu się umieszcza. FilozofWojciech --- mędrzec ponury, łapie młodzież żywą,/ A najeżony miną poważnie żarliwą,/ Nową rzeczy postawą gdy dziwi i cieszy,/ Same wyroki głosi zgromadzonej rzeszy./ Za nic dawni pisarze, stare księgi --- fraszki,/ Dzieła wieków to płonne u niego igraszki;/ Filozof, jednym słowem, i miną, i cerącera --- ułożenie twarzy, mina.,/ Unosi się nad podłą gminu atmosferą,/ Depce miałkośćmiałkość --- powierzchowność. uprzedzeń, a dając, co nie ma,/ Stwarza nowy rząd rzeczyStwarza nowy rząd rzeczy --- daje pogląd na siły, które rządzą światem. Po w. 134 znajdował się w brulionie, następnie zarzucony przez autora fragment: ,,Tli się ogień szkodliwy, zajęty w iskierce, / Powabne jego słowa wkradają się w serce, / W bluźnierskich żartach, grzeczną mądrość kiedy mieści, / Doktor płochych umysłów, apostoł niewieści, / Wszystko, co jest, on pojął, co było, on wiedział. / Rzekł słowo, a choć reszty ani dopowiedział, / Rozśmiał się lub zasępił --- misternie a sztucznie, / Umieją to tłumaczyć omamione ucznie." (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 95--96). i wiary systema./ Z daleka od tej szkoły, z daleka, mój Janie!/ Powabne tam jest wejście, wdzięczne przywitanie,/ Ale powrót fatalny. Rozum, Pobożność, CnotaZły to rozum, bracie,/ Co się na cnoty, wiary zasadza utracie./ Ochełznajochełznać --- okiełznać, stłumić. dumne zdania pokory munsztukiemmunsztukiem --- wędzidłem; za jego pomocą powściąga się zapędy konia; tu: umysłu.,/ Bóg, Cnota, Mądrość, Rozum, ReligiaWierz, nie szperaj, bądź raczej cnotliwym nieukiem/ Niż mądrym, a bezbożnym. Tacy byli dawni,/ Równie, a może więcej naukami sławni,/ Przodki twoje poczciwe, co Boga się bali./ Co mogli, co powinni, oni roztrząsali,/ Umieli dzielić w zdaniu, o czym sądzić można,/ Od tego, w czym nauka próżna i bezbożna./ Na co rozum, dar boży, jeśli bluźni dawcę?/ Mijaj, Janie, bezbożnych maksym prawodawcę,/ Mijaj mądrość nieprawą. Ta niech tobą rządzi,/ Co do cnoty zaprawia, w nauce nie błądzi,/ Co prawe obowiązki bezwzględnie określa,/ Co zna ludzką ułomność, w zdaniach nie wymyśla,/ Co cię łącząc z poczciwym, staropolskim gminem,/ Nie każe ci się wstydzić, żeś chrześcijaninem.