Krasicki, Ignacy Palinodia http://www.wolnelektury.pl/lektura/satyry-czesc-pierwsza Sekuła, Aleksandra Hernas, Marcin Fundacja Nowoczesna Polska Oświecenie Epika Satyra Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-palinodia http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=3761&from=&from=generalsearch&dirids=1&lang=pl Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958 Domena publiczna - Ignacy Krasicki zm. 1801 1872 xml text text 2008-02-12 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/965.jpg November 11th, slightly everything@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/965 Ignacy Krasicki Satyry, Część pierwsza PalinodiaPalinodia --- grecka nazwa utworu odwołującego wszystkie stawiane komuś zarzuty. Przykładem odwołania jest Pieśń 16 z ks. I Horacego, w której stara się on zjednać kochankę obrażoną uprzednio złośliwą satyrą: ,,Nad piękną matkę gładsza jeszcze córo! / Znam, żem przewinił wolnym rymem; którą / Chcesz włóż nań karę: czy komina warty, / Czy, by po morzu błędne gonił karty. / (.........) / Poprzestań żalów; i mnie w wieku młodym, / Niebacznym bystra krew była powodem; / Kiedym się gniewnym uniesiony błędem, / Rzucił za piórka ostrego zapędem. // Już ci przyrzekam na sumnienie moje, / Że jadowite żądło mu przykroję / I wziętą z zyskiem przywrócę ci sławę, / Rzuć tylko na mnie oczy twe łaskawe." (Przekład A. Naruszewicza, tytuł: Do Panny [w książce:] A. Naruszewicz, Dzieła, Warszawa 1778, t. IV, s. 17--18). Tytuł Palinodia (w wyd. Dmochowskiego tytuł Odwołanie) jest użyty przez Krasickiego w sensie ironicznym i jak cały utwór nie jest odwołaniem. Na co pisać satyry? Choć się złe zbyt wzniosło,/ Przestańmy. Świat poprawiać --- zuchwałe rzemiosło./ Pochlebstwo, PrawdaNa złe szczerość wychodzi, prawda w oczy kole;/ Więc już łajać przestanę, a podchlebiać wolę./ Których więc grzbiet niekiedy, mnie rozum nawróciłKtórych więc grzbiet... nawrócił --- tj. chłosta.,/ Przystępujcież, filuty, nie będę was smucił./ Ciesz się, Piętrze, zamożny, ozdobnyozdobny --- strojny, wykwintny. i sławny,/ Dobrym kunsztem urosłeś, nie złodziej, lecz sprawny,/ Nie szalbierzu, lecz dzielny umysłów badaczu,/ Nie zdrajco, ale z dobrej pory korzystaczu,/ Nie rozpustny, lecz w grzeczne krotofile płodny,/ Przystąp, Piętrze, bezpiecznie, boś pochwały godnyW brulionie satyry przekreślił Krasicki dalszy ciąg charakterystyki filuta: ,,Dogodziłeś twym żądzom, a gdyś sztucznie szeptał, / Choć (jak mówią niektórzy) wszystkieś względy zdeptał, / Ja nie wierzę. Statysto, zacny i ostrożny! / Wielkim jesteś człowiekiem, boś jaśnie wielmożny." (I. Krasicki, Satyry i listy, s. 120).. OjczyznaCiesz się, Pawle. Oszukać to kunszt doskonały,/ Tyś mistrz w kunszcie, więc winne odbieraj pochwały./ Fraszka Machijawelów wykręty i sztukiMachijawelów wykręty i sztuki --- Niccolo Machiavelli (1469--1527), polityk i historyk florencki, ,,sławny przez swoje polityczne, ale wykrętne i rzetelności przeciwne pisma”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Jako teoretyk władzy absolutnej zalecał panującym zręczność, przebiegłość i bezwzględność, nie krępowaną żadnymi normami etycznymi.,/ Przeniosłeś głębokością tak zacnej nauki/ Wytworność przeszłych wieków. Uczniów ci przybywa,/ Winszuję ci, ojczyzno moja, bądź szczęśliwa./ Janie zacny, coś ojców majętność utracił,/ Fraszka złoto, masz sławę, masz tych, coś zbogacił./ Brzmi wdzięczność, miło słuchać, choćby i o głodzie./ O szczęśliwa ojczyzno! szczęśliwy narodzie!/ Masz umysły wyborne, dusze heroiczne,/ Zewsząd wielkie przykłady, wspaniałe i liczne,/ Zewsząd... Po cóż te śmiechy? Niech ZoilZoil --- ,,krytyk niepomiarkowany, oszczerca swego wieku ludzi uczonych. Jego imię stało się powszechną nomenklaturą nieprawych krytyków. Żył za czasów Ptolomeusza Philadelfa, króla Egiptu”. (Zbiór potrzebn. wiad.). uwłacza,/ Niechaj zjadliwe pióro w żółci coraz macza,/ Nie przeprze. Ci, co satyr udali się drogą,/ Mszczą się na wielkich, że być wielkimi nie mogą./ Ta pobudka, co bardziej niż żarliwość wzrusza,/ Wzbudziła JuwenalaJuwenal --- Iunius Decimus Iuvenalis, satyryk rzymski z I w. n. e., słynny z krytyki warstwy rządzącej ówczesnego Rzymu. ,,Pisarz ten satyr, wszystkich innych w zwięzłości i wytworze przewyższył” --- mówi o nim Krasicki w dziele O rymotwórstwie i rymotwórcach, nazywając go równocześnie ,,żarliwym obyczajów strażnikiem i obrońcą”. (I. Krasicki, Dzieła prozą, t. III, s. 176). i HoracjuszaHoracjusz --- Quintus Horatius Flaccus (63 p. n. e.---8 n. e.), poeta rzymski, autor liryk, satyr i listów, o którym Krasicki powiedział, że jest ,,najsławniejszy w rodzaju swoim rymotwórca”. (Zbiór potrzebn. wiad.)../ Kiedy pod pretekstami obyczajów zdrożnych/ Targali się wśród Rzymu na jaśnie wielmożnych,/ Gdy szydzili z konsulówkonsul --- ,,w czasie Rzeczypospolitej Rzymskiej najwyższa władza do roku tylko trwająca; dwóch zaś corocznie konsulów obierano”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Asystą konsulów było 12 liktorów, o których por. Pan niewart sługi, przyp. do ww. 103--104. mimo ich topory,/ A co skarb (jak zazwyczaj) okradły kwestorykwestor --- w starożytnym Rzymie urzędnik zarządzający skarbem państwa.,/ Choć nie kradli otwarcie, byli połajani./ AuguryAugury --- ,,u Rzymian zwali się kapłani, którzy z lotu ptaków czynili wieszczbiarstwa. Rozciągały się te wieszczby [...] do sposobu jedzenia lub krzyków ptaszych. Zabobonność ta powszechna prawie była u wszystkich narodów. [...] Augures u Rzymian z najznamienitszych obywatelów wybierani bywali”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Wróżb nadużywali często augurzy do celów osobistych i politycznych., z charakteru chociaż poważani,/ Chociaż w mocy, w kredyciekredyt --- zaufanie, wiara. bywali ustawnie,/ Kara, Pozycja społeczna, SprawiedliwośćChoć ostrożnie grzeszyli, łajano ich jawnie./ Nie wiedzieli prostacy, że co lud obchodzico lud obchodzi --- co lud oburza.,/ Że co małym nie wolno, to wielkim się godzi,/ Nie chcieli raczej wiedzieć; a zajadłość wściekła,/ Skoro się w pierwsze stopnie zuchwale zaciekła,/ Nie patrząc na osoby, lecz ścigając zdrajcę,/ Z wśród kościoła, senatu brała winowajcę./ Ale też z mody wyszli, mało je kto czyta,/ A co komu do tego, kto był hipokryta,/ Kiedy żył Juwenalis, na przymówki skory,/ Co stąd PersjuszowiPersjusz --- Aulus Persius Flaccus (34--62 n. e.), satyryk rzymski z okresu cesarstwa. Piętnował zepsucie moralne i obyczajowe współczesnego Rzymu i przeciwstawiał mu starorzymską cnotę. ,,Satyry jego wiadomości wieków naszych doszły i między wyborniejszymi rzymskimi autorami dały mu miejsce” (Zbiór potrzebn. wiad.). Wiersze satyry dotyczące Persjusza nie są zgodne z rzeczywistością. (S. Skimina, Persjusz w Polsce, Toruń 1952, s. 55)., że kradły kwestory?/ Źle czynił, że się na nie z satyrą ośmielił;/ Kto wie, milcząc czyby się z nimi nie podzielił./ Jak naówczas, tak teraz mało kogo wzrusza,/ Że augury gorszyły za Horacyjusza,/ To przywilej urzędu. Dumny a bogaty,/ Nie dla wróżkiwróżka --- wróżba. żył augur, ale dla intraty./ Sędzia, Korzyść, Poeta, PrawdaPretorPretor --- ,,urzędnik Rzeczypospolitej Rzymskiej, najpierwszy w dostojeństwie po konsulach, jego obowiązek był sądzić sprawy obywatelów”. (Zbiór potrzebn. wiad.). że w trybunale niekiedy pobłądził,/ Tym gorzej przegranemu; kto wygrał, osądził,/ Że pretor sprawiedliwy. A poeta za co/ Głos podniósł? Nieźle milczeć, czasem za to płacą./ Tak by nam czynić; ale łatwiej z paszczy wilczej/ Łup wyrwać niż dokazać, że poeta zmilczy./ Więc gdy milczeć nie mogę, tak jak przedsięwziąłem,/ Każdego w szczególności, wszystkich chwalę wspołem./ Jak Piotr, Paweł z osobna, mnogimi orszaki/ Przystępujcie, szulery, oszusty, pijaki,/ Hipokryty, pieniacze; niech każdy przychodzi,/ StratniStratni --- utracjusze, marnotrawcy., skępcy, filuci, i starzy, i młodzi,/ Zgoła, kogom ukrzywdził; ile tylko zdołam,/ Przychodźcie, com niebacznie powiedział, odwołam. Cnota, Kobieta, UpadekDo czegoś w polerownym tym wieku przywykła,/ Płci piękna, czyń krok pierwszy. Cóż wstyd? --- Marność znikłaznikły --- znikomy, nietrwały../ Co honor? --- Mistrz dziwaczny i tyran ponury./ Oswoiłyście cnotę, już innej natury:/ Zgodziła się z wdziękami, a co niegdyś dzika,/ Już pieszczotom niesprzeczna i modzie przy wyka. Pijaństwo, Król, Państwo, SzczęścieBogdaj ów czas szczęśliwy nigdy był nie mijałBogdaj ów czas szczęśliwy... --- aluzja do panowania Sasów, a szczególnie Augusta II, który urządzał orgie pijackie w czasie rozjazdów po kraju dla skaptowania sobie stronników w czasie walki o tron ze Stanisławem Leszczyńskim.,/ Kiedy się król ze trzema stanamitrzy stany --- król, stan senatorski i rycerski. upijał!/ Nie byłoć, prawda, rządów, lecz było wesoło./ Wróćcie się, dobre wieki, niech pogodne czoło/ Oznacza wnętrzną radość. Trunek troski goi,/ Trunek serca orzeźwia, trwogę uspokoi/ I będziemy szczęśliwi. Dobrej chwile dawce,/ Bierzcie, co wam należy, chwałę, marnotrawce;/ Dobroć serca w was mieszka, czynicie szczęśliwych,/ Na cóż ranę rozjątrzać w pismach uszczypliwych?/ Dusze słodkie, dość kary. Śmiech krótki, płacz trwały,/ Nie satyr, lecz pociechy godniście i chwały. BogactwoStracił Tomasz majętność, lecz kraj przyozdobił;/ Pałac został, tapicer na meblach zarobił./ Przeniósł pysznym ogrodem Francuzy i WłochyZakładanie wielkich modnych ogrodów było bardzo kosztowne i przyczyniało się niejednokrotnie do ruiny gospodarcze] nierozważnych amatorów ogrodnictwa.,/ Nie miał, prawda, pszenicy, ale miał karczochykarczochy --- delikatna jarzyna, podawana jako potrawa luksusowa../ Zgoła pięknie z nim było. SkąpiecŹle z skąpymi wszędzie,/ Przecież i tych nie gańmy, a choć w zdrożnych rzędzie/ Górne miejsce trzymają, choć dzicy, nieczuli,/ Z wstydu, względów i cnoty chociaż się wyzuli,/ Przecież się czasem zdadzą. PłużnePłużne --- pracujące bardzo ciężko, jak przy pługu. te bydlęta/ Orzą, kto inny zbiera. Stąd hojne panięta,/ Co spasłe głodem ojców, na dowód wdzięczności/ Śmieją się z fundatorów swojej wspaniałości./ Niech się śmieją do woli; równie to los dzieli,/ Przyjdzie czas, gdy się i z nich drudzy będą śmieli,/ Ja chwalę. W czym złe karty? Kto przegrał, ten gani./ Ci, co do tego stanu nie są powołani,/ Próżno bluźnią. Że dobre, wypróbuję snadnie;/ Wojciech, ów sławny Wojciech, kiedy gra, nie kradnie./ Niechby grał, niechby grali oszusty, matacze,/ Hipokryty, złodzieje, rozpustni, pieniacze,/ Mniej by było szkarady. Dwór, IroniaDwór? To źródło cnoty,/ Dwór cechacecha --- próba (wyznaczająca wartość metali szlachetnych)., gdzie się wielkie próbują przymioty,/ Dwór szkoła uczciwości, skarbnica poloru,/ Zgoła, cokolwiek dobrze, to wszystko u dworu:/ Więc grzeczne Sokratesy, Platony dorodne,/ Pełne wdzięków Seneki, Cycerony modne,/ Solony manijernemanijerny --- elegancki, wytworny., Epiktety sprawnesprawny --- zręczny.,/ Tacyty żartobliwe, Katony zabawnegrzeczne Sokratesy... --- wymienionym tu postaciom starożytnych filozofów, mężów stanu, uczonych i pisarzy przypisuje Krasicki ironiczne cechy wprost przeciwne tym, którymi się odznaczali się zgodnie z przekazana tradycją./ U dworów się wylęgły; a nas, prostych, rzesza/ Na hołd tym wielkim duszom zdziwiona pospiesza/ I ja biegnę za gminem, ile mogę zdołać./ Lecz nie dosyć przeprosić, nie dosyć odwołać./ Niechaj pozna świat cały z daleka i z bliska;/ Kiedym ganił, taiłem ganionych nazwiska./ Chwalę, niech będą jawni... Rumieniec?... Nie chcecie?/ Zacny wstydzie! Osiadłeś na tych czołach przecie./ Cóż czynić? Nieznajomych czy w dwójnasób sławić?/ Mówić? --- czyli umilknąć? Taić? --- czy objawić?/ Milczą. Szacowna skromność zdobi wielkie dusze./ Niechże sądzi potomność, a ja pióro kruszę.