Krasicki, Ignacy Oszczędność http://www.wolnelektury.pl/lektura/satyry-czesc-pierwsza Sekuła, Aleksandra Hernas, Marcin Fundacja Nowoczesna Polska Oświecenie Epika Satyra Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/satyry-czesc-pierwsza-oszczednosc http://www.polona.pl/dlibra/doccontent2?id=3761&from=&from=generalsearch&dirids=1&lang=pl Ignacy Krasicki, Satyry i listy, oprac. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, wyd. 1, Wrocław, 1958 Domena publiczna - Ignacy Krasicki zm. 1801 1872 xml text text 2008-02-12 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/964.jpg baking, slightly everything@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/964 Ignacy Krasicki Satyry, Część pierwsza Oszczędność Obyczaje, Szlachcic,,Naucz, panie Aleksy, jak to zostać panem./ Nie o takim ja mówię, co wysokim stanem/ I wspaniałym tytułem dumnie najeżony,/ Albo jaśnie wielmożny, albo oświeconyoświecony --- tytuł ,,jaśnie oświeconego” przysługiwał książętom oraz senatorem i ministrom.,/ Co tydzień daje koncert, co dzień bal w zapusty,/ A woreczek w kieszeni maleńki i pusty;/ SkąpiecAle o takim mówię, co w czarnym żupanieżupan --- długi kaftan męski, noszony zazwyczaj pod kontuszem; bogatsza szlachta stroiła się we wzorzyste żupany z kosztownych materii./ I w bekieszcebekiesza --- długie okrycie wierzchnie węgierskiego kroju ze stojącym kołnierzem. wytartej, rano na śniadanie/ Skosztowawszy z garnuszka piwa z serem ciepło/ Lub wczorajszą pieczonkę przypaloną, skrzepłą,/ Na saneczkach łubianychłubianych --- zrobionych z łubu, czyli twardej kory; tu: sanki z budką lubianą. do Lwowa się wlecze,/ Trwożny, czy z prowizyjkąprowizja --- procent, zazwyczaj lichwiarski, od pożyczonej sumy. panicz nie uciecze,/ A tymczasem w szkatule dębowej okuty/ Nowy więzieńNowy więzień --- pieniądze wiezione przez skąpca na pożyczki dla paniczów trwoniących je na balach i redutach. pospiesza na pańskie redutyreduty --- popularne w większych miastach od czasów saskich zabawy maskowe. ,,Zabawa redut była trojaka: taniec, gra w karty i przypatrywanie się jedni drugim” --- czytamy u Kitowicza. (J. Kitowicz, Opis obyczajów, Wrocław 1951, Bibl. Nar. Seria I. Nr 88, s. 584)../ Jam mniemał, że to wielkich włości dziedzic będzie,/ Ma wieś jedną w zastawie, a dwie na arendzie./ Skądże jemu te zbiory? Czy jadących złupił?/ Czy skarb znalazł, że tyle pożyczył i kupił?"/ ,,Nie”. ,,Może jakim szczęśliwym przypadkiem/ Po nieboszce małżonce wziął majętność spadkiem?”/ ,,I to nie”. ,,To zapewne, pieniając zuchwale,/ Wygrał w ziemstwieziemstwo --- ,,Ziemskie sądy składają się z urzędników mających jurysdykcją, obranych przez zgromadzoną szlachtę na sejmikach elekcyjnych”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Sądy ziemskie zajmowały się sprawami cywilnymi szlachty osiadłej. fortunę albo w trybunaletrybunał --- ,,trybunał w Polszcze jest najwyższą zwierzchnością sądową, ultimae instantiae, w sprawach ziemskich”. (Zbiór potrzebn. wiad.). Krasicki był w r. 1765 prezydentem trybunału małopolskiego.?”/ ,,I to nie”. ,,Może, żeby zbiorów przysposobił,/ Wynalazł alchimistę, co mu złoto robił?”/ ,,Nie”. ,,Skądże ta szkatuła, co niosą na drągachco niosą na drągach --- ponieważ jest ciężka, wypakowana pieniędzmi.?”/ ,,Zgadnij”. ,,Nie wiem. Skąd przecie?” ,,Znał się na szelągach”./ ,,Cóż stąd?” ,,Oto stąd wszystko”. ,,Pewnie bił w mennicyPewnie bił w mennicy --- chaos systemu monetarnego w Polsce ułatwiał fałszowanie pieniędzy, zwłaszcza, że przywilej bicia ich wydzierżawiano osobom prywatnym aż do r. 1764, kiedy to sejm przywrócił królowi wyłączny przywilej menniczy i uchwalił nową stopę menniczą.?”/ ,,Ale nie, wszak jej nie masz w całej okolicy”. ,,To...”/ ,,Nie to. Bądź cierpliwym albo nic nie powiem”./ ,,Słucham, już będę milczał, niech się tylko dowiem”./ ,,Wszak w groszu trzy szelągi?” ,,Cóż stąd?” ,,Ale proszę,/ Wszak w groszu trzy szelągi?" ,,W trojakutrojak --- drobna moneta obiegowa wartości 3 groszy, początkowo srebrna, a od r. 1765 miedziana. trzy grosze”./ ,,Ale nie, nie to mówię, zamilknę, albowiem/ Kto mi nie da dokończyć, ja mu nic nie powiem”./ ,,Już milczę”. ,,Więc zaczynam. Bogactwo, Praca, SzczęścieNie każdy bogatym/ Urodził się, lecz szczęście nie zawisło na tym;/ Owszem, według mnie, zawżdy szczęśliwi są tacy,/ Których nie los zbogacił, ale skutek pracy./ SkąpiecTen, co jechał do Lwowa na saniach łubianych,/ Ażeby dostał zysku bogactw pożądanych,/ Zbyt je drogo zapłacił. Na co sobie szkodzić?/ Na co zbiory, jeżeli nie mają dogodzić?/ Dla nas są, nie my dla nich. Niech dogodzą mierniemiernie --- w miarę, umiarkowanie, trochę../ Ten, co żądze w zapędach rozpuszcza niezmiernie,/ Światem się nie nasyci, jak ów, który stękał,/ Że nie stało narodów, które by ponękałów, który stękał --- według legendy, Aleksander Macedoński, podbiwszy prawie cały znany ówcześnie świat, narzekał, że nie ma z kim wojować. O ,,niezmiernych żądzach” Aleksandra czytamy w wierszu Krasickiego Do księdza plebana: ,,Ów głupi, co świat posiadł, a posiadłszy płacze, / Bo już nie miał co posiąść! Niechby Jowisz zatem, / Chcąc go więcej szczęśliwym czynić i bogatym, / Stworzył jeszcze świat drugi, a właśnie dla niego, / Posiadłby go i płakał, iż nie masz trzeciego." (I. Krasicki, Pisma wybrane, t. II, s. 139--140)../ Mówmy więc, o czym pierwsze mówienie się wszczęło./ Zostać panem, największe, prawda, to jest dzieło./ Cnota teraz za złotem”. ,,Tak i przedtem było”./ ,,Ale nie, nie tak złoto jak teraz mamiło./ Cokolwiek bądź, powtarzam, com mówił, a zatem/ Bogactwo, PieniądzPoznaj się na szelągach, a będziesz bogatym./ Z małych się rzeczy wielkie sklecają i wznoszą;/ Z szelągów się, nie złota, ubodzy panosząpanoszyć się --- bogacić się, wychodzić na panów../ Nim się skleci z odrobin małych pieniądz złoty,/ Nad miedzią zastanowić trzeba się nam poty,/ Póki ten lichy kruszec srebru nie wyrówna./ Od srebra aż do złota, praca niewymowna./ Pierwsze kroki najcięższe. Skoro złoto błyśnie,/ Do kruszca wybornego podlejszy się ciśnie,/ Łatwo już reszta idzie. Tak początek mały/ Z pracą, czuciem, staraniem rośnie w kapitały./ Trzeba więc czcić szelągi; nieznaczne wydatki,/ Potocznepotoczne --- powszednie, codzienne. ujścia te są utraty zadatki./ Zbierał Piotr, z arend Żydów przenosił i zsadzał;/ Ten ciemiężył poddanych, ten w percepcjepercepcja --- dochód, wpływ pieniężny. zdradzał./ Niedbały na rozkazy ścisłe jegomości,/ Wziął pięćdziesiąt gumiennygumienny --- dozorca robót w obejściu gospodarskim., sto plag podstarości./ Nieustannie powtarzał, co rano przykazał,/ Co dzień nowe rozkazy i pisał, i mazał./ Do gumien, obór, stodół porozsyłał sługi,/ Chodził rano i wieczór, gdzie orały pługi./ Jedne zyski wyprosił, a drugie wyfukał;/ Zwiózł wcześnie, przedał dobrze i kupca oszukał./ Rok się skończył, perceptę gdy z ekspensąekspensą --- ekspens, wydatki, rozchody. liczył,/ Poszedł handel z intratąintrata --- zysk, dochód. i jeszcze pożyczył”./ ,,To pewnie były zbytki?” ,,Źle jadł, źle się nosił”./ ,,Pewnie w święta?” ,,I to nie, w dom gości nie prosił”./ ,,Może jejmość?” ,,Ta zawżdy siedziała nad przędzą,/ Przy niej kapłony tuczą i pieczenie wędzą”./ ,,Cóż tę stratę przyniosło?” ,,Szelągi i grosze./ Nie znał się na nich, dawał, upuszczał po trosze,/ Zrobiły się z nich złote, tynfytynf --- dawny srebrny pieniądz polski wartości 18 groszy, wycofany z obiegu uchwałą sejmu z r. 1766; nazwa pochodzi od nazwiska Andrzeja Tumpe, zarządcy mennicy w r. 1663. i talarytalar --- ,,Mamy największą sztukę monetalną srebrną, 8 złotych wartującą, taler bity albo twardy pospolicie zwaną, i ten jest pierwszą i najwyższą monetą srebrną”. (Zbiór potrzebn. wiad. s. v. ,,Moneta”).:/ I tak za małe fraszki, za drobne towary/ Wyszła suma; a ten, co poddanych uciskał,/ Pracując stracił jeszcze, zamiast co by zyskał./ Nie tak czynił pan Michał”. ,,Jakże?” ,,Ale proszę,/ Proszę mi nie przeszkadzać. Znał pan Michał grosze,/ Znał szelągi". ,,Któż nie zna?” ,,Ale nie, nie znacie;/ Nie jest to znać, kto małej nie zabiega stracie./ Bogactwo, Pieniądz, SkąpiecPan Michał, nim dał szeląg, pierwej się zatrzymał,/ Obejźrzał go dwa razy, a chociaż się zżymał,/ Choć już rękę wyciągnął, nazad w kieszeń schował:/ Został szeląg z drugimi, w grosz się porachował, Przyszło więcej, woreczek coraz się dął spory, Aż na koniec z woreczka zrobiły się wory. PieniądzPierwszy szeląg schowany, co się w grosz pomnożył,/ Ten grunt milijonowej fortuny założył./ Złoto się samo strzeże, miedź wstrzymać należy,/ Czerwony złotyCzerwony złoty --- nazywany również dukatem moneta złota o wartości 16 złp. siedzi, ale szeląg bieży./ Trzeba go mieć na oku, a gdy zbieg uciecze,/ Zwracać nazad, bo drugich za sobą wywlecze./ Tak mówił nasz pan Michał, co krocie rachował”./ ,,Nic też nie jadł”. ,,Bogactwo, UmiarkowanieJadł dobrze, sobie nie żałował,/ Żył uczciwie, wygodnie, chociaż nie wspaniale;/ Lepsze miał wino w kubku niż drugi w krysztale,/ Tuczniejszy jego kapłon niż pańskie bażanty./ Wydawał on, gdzie trzeba, ale nie na fanty,/ Nie na fraszki, co z wierzchu szklnią sięszklnić się --- lśnić., wewnątrz puste,/ Nie na zbytki kosztowne lub modną rozpustę./ SzczęścieBrał rzeczy, jak brać trzeba, i cenił istotą:/ Znał on, co jest pozłota, znał, co szczere złoto./ Tym sposobem zgromadził, wspomógł się i użył,/ Godzien szczęścia, bo na nie gruntownie zasłużył./ Nad nasz polor prostotę ja dawną przenoszę./ Niegdyś za naszych ojców rachowano grosze,/ Trzymały się też lepiej, szły w liczbie na kopyszły w liczbie na kopy --- dawny zwyczaj liczenia groszy na kopy datował się od czasów Wacława, króla polskiego i czeskiego (pocz. XIV w.), kiedy to z grzywny srebra (103 g.) bito 60 sztuk groszy.,/ Bogatsze były pany, majętniejsze chłopy./ Ojczyzna, Religia, Korzyść, ZdradaTeraz modniejszą jakąś przywdzialiśmy cnotę,/ Rachujem na talary, na czerwone złote;/ Nie masz ich też, a jeśli niekiedy zabrzęczą,/ Napłaczą się poddani pierwej i najęczą./ Wstydziemy się szelągów, złota trzosy nosim,/ Cóż po tym, kiedy z lichwą ledwo je uprosim/ Albo czyniąc bezwstydną zyskowi ofiarę,/ Przedajemy za złoto ojczyznę i wiarę./ Złoty to handel, o bracia! Nikt na nim nie zyska;/ Choć ostatnia potrzeba gnębi i przyciska,/ CnotaLepiej być i żebrakiem, ale żebrać z cnotą,/ Niż siebie i kraj wieczną okrywać sromotą./ Zbytek nas w to wprowadził, z nim duma urosła:/ Ta z kraju krwawą pracę poddanych wyniosła, Ta panów ogołaca, ta poddanych gnębi, Ta naród w przepaścistej klęsk zanurza głębi. Pozory, Próżność, PrzebranieChcieć być, czym być nie możem, duma to jest podła,/ Bieda, Bogactwo, UmiarkowanieChcemy bogactw, wróćmy się do dawnego źródła:/ Niechaj się każdy zbytków niepotrzebnych strzeże;/ Nie szpeci wstrzemięźliwość i proste odzieże./ PieniądzLepszy szeląg z intraty, chociaż jest miedziany,/ Niż pieniądz złotostemplny, ale pożyczany./ Takimi się ojcowie nie obciąży wali,/ Po szelągu, po groszu oni rachowali/ I mieli co rachować. My, z pozoru drodzydrogi --- majętny, bogaty.,/ Choć tysiące rachujem, przecieśmy ubodzy”.