Rostand, Edmond Konopnicka, Maria Zagórski, Włodzimierz 2019-09-12 1998 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rostand-cyrano-de-bergerac pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Włodzimierz Zagórski zm. 1927 Edmund Rostand, Cyrano de Bergerac, Nakładem Redakcyi "Gazety Polskiej", Warszawa 1898. Komedia Modernizm Dramat Cyrano de Bergerac text Kotwica, Wojciech Choromańska, Paulina Kopeć, Aleksandra https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/rostand-cyrano-de-bergerac.pdf ISBN-978-83-288-5745-2 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rostand-cyrano-de-bergerac.html ISBN-978-83-288-5746-9 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/rostand-cyrano-de-bergerac.txt ISBN-978-83-288-5747-6 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/rostand-cyrano-de-bergerac.epub ISBN-978-83-288-5748-3 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/rostand-cyrano-de-bergerac.mobi ISBN-978-83-288-5749-0 ISBN application/x-mobipocket-ebook DDL 1DDF 3MN https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7797.jpg Ivan Hedqvist som Cyrano de Bergerac, Flodin Hoffoto, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7797/ Uwaga! Struktura do zmiany -- wysoce pożądana publikacja jednotomowa całości dzieła. Cyrano de Bergerac to dumny i waleczny Gaskończyk, mistrz fechtunku, znany z ciętego słowa, utalentowany poeta i muzyk. Znany jest także z przeczulenia na punkcie swego zbyt długiego nosa, gotowości, by rzucić wyzwanie każdemu, kto choćby wspomni o tej części ciała. Kocha się w swojej pięknej kuzynce, Roksanie, ale ukrywa to uczucie, uważając się za mało atrakcyjnego, obawia się odtrącenia. Wkrótce ukochana umawia się z nim na spotkanie... Cyrano de Bergerac to jedna z najpopularniejszych sztuk francuskiego teatru i najbardziej znana sztuka Rostanda, już od premiery spotkała się z entuzjastycznym przyjęciem publiczności. Po zakończeniu spektaklu zachwyceni widzowie zgotowali autorowi dwudziestominutową owację na stojąco, aktorów wywoływano przed kurtynę ponad czterdzieści razy. W ciągu wieczora Rostand stał się bohaterem narodowym, sztukę w tej samej obsadzie grano dwieście razy z rzędu, w ciągu kolejnych lat w nieco zmienionym składzie wystawiono ją ponad sześćset razy. Opublikowane w ciągu roku wydanie książkowe rozeszło się w niezwykłej liczbie dwustu tysięcy egzemplarzy. W uznaniu zasług Rostand otrzymał najwyższe francuskie odznaczenie, order Legii Honorowej, a następnie został wybrany do Akademii Francuskiej, stając się najmłodszym w historii członkiem tego gremium. Z równie gorącym przyjęciem Cyrano de Bergerac spotkał się wśród publiczności innych krajów. Już po kilku miesiącach sztuka miała swoje premiery za granicą, od tamtej pory była grana na niemal wszystkich scenach świata, wielokrotnie przenoszona na ekran, miała także swoje wersje radiowe. Komedia Cyrano de Bergerac Edmunda Rostanda dostępna jest jako e-book (EPUB i Mobi Kindle) oraz plik PDF. Poprawiono błędy źródła: Bertrand (w spisie osób) > Bertrandou; ze śmietanę > ze śmietaną; Richeliey (w przypisie) > Richelieu; strzaskałam > strzaskałem; Felida > Filida; mężczyzni -> mężczyźni; wązki mi -> wąskimi; staje z się -> stajesz się; do Krystyna -> do Chrystiana; doć -> dać; jakgdyby -> jak gdyby; Kapucyan -> Kapucyn; Mos-panie wynalazco -> Mospanie, wynalazco; bez wątpienie -> bez wątpienia; Nie niebezpieczniejszego -> Nic niebezpieczniejszego; W głębir uch -> W głębi ruch; przyiązana -> przywiązana; zielonłych -> zielonych; kwając -> kiwając; Nie czekałem (kwestia siostry Marty) -> Nie czekałam; pryzjacielu -> przyjacielu; pieli -> pięli; Lękałam się (kwestia Cyrana) -> Lękałem się; wsta -> wita; wybacznie -> wybaczcie; kononada -> kanonada; nieladajki -> nie lada jaki; ońskie przechwałki -> Gaskońskie przechwałki (uzup. wg oryg.); to co? -> A to co? (uzup.); artezyańska > arlezjańska; Dwa razy tracą > Dwa razy tracę (kwestia Roksany); Uwspółcześnienia: Wprowadzono obowiązujące zasady dotyczące pisowni łącznej i rozdzielnej oraz pisowni wielką i małą literą, zmieniono nieortograficzną dziś pisownię (np. tłómacz > tłumacz, puhacz > puchacz). Konsekwentnie zastąpiono współczesnymi formami wyrazy z dawnym é oraz zmieniono końcówki w Msc. i N. lp i lm. -em na -ym (np. tem -> tym, zagadkowem > zagadkowym) oprócz pozycji rymowych. Dostosowano do współczesnych zasad pisownię joty, pozostawiając wyjątkowo: Dyana > Dyjana, ze względu na rytm. Uwspółcześniono ubezdźwięcznienia i udźwięcznienia. Wyeliminowano niekonsekwencje pisowni (np. rivesalto, Rivesalto > rivesalto). Uwspółcześniono zapis skrótów, wyrazów dźwiękonaśladowczych oraz liczebników. Uwspółcześniono zapis imion i nazwisk obcych, także w przypadkach zależnych (np. Thalia > Talia; Barro > Baro, Bergerac'a > Bergeraca; Bergerac'em > Bergerakiem; Richelieu'go > Richelieugo;) Uzupełniono i zmodernizowano interpunkcję. Uzupełniono brakujące cudzysłowy otwierające lub zamykające przytoczenia. Nazwę czasopisma ,,Merkury" ujęto w cudzysłowy zamiast wyróżnienia kursywą. Pominięto występujące w źródle wyróżnienia kursywą obcych nazw własnych: Fronda, de la Porte St. Martin, Hôtel de Bourgogne, Marais itp. Z uwagi na fakt, że mamy do czynienia z tłumaczeniem tekstu francuskiego, nie zaś z oryginałem, w tekście sztuki dokonano pomniejszych zmian fleksyjnych, leksykalnych lub składniowych (np.: mólu > molu; salę wypróżnić > salę opróżnić; sowizrzał > sowizdrzał; szlę > ślę), w didaskaliach wprowadzając znaczniejsze uwspółcześnienia (np.: dwoje dzieci, weszłych > dwoje dzieci, które weszły; wchodowy > wejściowy; widne > widoczne; plecyma > plecami; frazes muzyczny > frazę muzyczną; przetwiera okno > otwiera okno; ukazując na głowę > wskazując na głowę; opanowywa się > opanowuje się; przygotowywa się > przygotowuje się; dryndając sobą > chwiejąc się; Noc zapada nieznacznie > Noc zapada niepostrzeżenie). Poza pozycjami rymowymi orzeczniki imienne w N. zmieniono na M., np.: została narażoną > została narażona; pisaną była > pisana była. Dodano brakujące nagłówki postaci. Dodano pominięty nagłówek drugiej sceny trzeciego aktu oraz didaskalia pod nim. Dodano pominięty w tłumaczeniu pierwszy akapit didaskaliów piątego aktu. Poprawiono tłumaczenie: na wóz Pyrama > na wzór Pyrama; czyli więc godzinę > czyli też godzinę; szyszak > hełm; kopia, kopijnicy (pique, piquiers jako piechota) > pika, pikinierzy; dwór bawił w Compiègne już od ranka (la cour est à Fontainebleau) > dwór bawił w Fontainebleau od ranka. Edmond Rostand Cyrano de Bergerac Komedia bohaterska w pięciu aktach Dedykacja autora Chciałem duszy CYRANA poświęcić ten poemat. Gdy jednak dusza jego wcieliła się w ciebie, COQUELINIECoquelin, Benoît-Constant (1841--1909) --- słynny aktor francuski, odznaczony Legią Honorową; współpracował w tworzeniu sztuki Cyrano de Bergerac i zachęcał autora do stworzenia postaci odpowiedniej dla siebie; jako wykonawca roli Cyrana podczas premiery, 28 grudnia 1897 w Theatre de la Porte Saint-Martin w Paryżu, odniósł wielki sukces; w 1900 występował w Londynie i w USA, grając na Broadwayu Cyrana z Sarą Bernhard jako Roksaną; w tym samym roku zagrał swoją jedyną rolę kinową, w zaprezentowanym na Wystawie Światowej w Paryżu dwuminutowym filmie Clémenta Maurice'a Cyrano de Bergerac, przedstawiającym scenę pojedynku (film ten, ręcznie kolorowany i zsynchronizowany z nagraniem dźwiękowym z woskowego wałka, jest uważany za pierwszy w historii film z kolorem i z dźwiękiem); w roli Cyrana Coquelin wystąpił kilkaset razy., poświęcam go Tobie. E.R. Słówko od tłumaczów Sztuka, którą dziś w polskim przekładzie czytelnikom podajemy, nie schodzi od czasu swego zjawienia się z afisza paryskiego teatru de la Porte St. Martin, gdzie niezrównany Coquelin w tytułowej roli co wieczór wznieca zachwyty oczarowanych widzów i słuchaczów. Wydana w książce, rozeszła się ona w olbrzymiej, przez najpoczytniejsze powieści najpoczytniejszych autorów nieosiągniętej liczbie 200,000 egzemplarzówegzemplarzów --- dziś popr. forma D. lm: egzemplarzy.! Dane te same już świadczą o niepospolitej wartości dzieła; jedynie bowiem tylko utwór znakomity i górujący nad całą literacką produkcją chwili bieżącej, przede wszystkim zaś utwór, w którym dane społeczeństwo odczuje żywe tętno swojego ducha, a więc utwór, posiadający wszelkie warunki arcydzieła, może osiągnąć powodzenie tak niezwykłe! Olbrzymie to powodzenie zaintrygowało krytykę w wysokim stopniu i można śmiało powiedzieć, że o Bergeracau, który się w początku bieżącego roku ukazał, napisano w ciągu niewielu miesięcy małą biblioteczkę. Mianowicie krytykom nie-Francuzom wydawało się powodzenie to zagadkowym; każdy z nich przetoprzeto (daw.) --- więc, zatem., doszukując się jego przyczyny, usiłował ją wytłumaczyć na swój sposób. Jedni z nich, zbyt pochopni do tak rozwielmożnionegorozwielmożniony --- o zjawiskach negatywnych: rozpanoszony, nagminny. w krytyce ,,prorokowania literackiej pogody", dopatrywali się tutaj oczywistego jakoby bankructwa realistycznych prądów, przewodniczących spółczesnejspółczesny (daw.) --- współczesny. literackiej produkcji, i reakcji w kierunku dawno pogrzebanego romantyzmu. Inni, bacząc na obecny upadek Francji, starali się wytłumaczyć owo powodzenie tą potrzebą, jaka nas w dobie upadku skłania do poglądaniapoglądać (daw.) --- spoglądać, patrzeć. ku minionej, jaśniejszej przeszłości. Nie da się zaprzeczyć, iż od tych poronionych płodów, jakimi nas pod hasłem naturalizmu à outranceà outrance (fr.) --- do przesady. zasypywano w nowszych czasach, odbiega Bergerac bardzo daleko. Wszelako równie daleko stoi on od tego, co właściwą cechę romantyzmu stanowi. ,,Jesteśmy tu --- jak słusznie powiedziano --- w świecie podniet naturalnych, myśli zdrowych i jasnych, uczuć prostych, silnych, szukających szczerego wyrazu i szczery wyraz znajdujących sobie", a to i owo, co romantyzmem tchnąć się zdaje w Bergeracu, jest wynikiem samego przedmiotu i kolorytem epoki. Czy można mówić o romantycznej reakcji w tych warunkach? Co prawda, oświetlenie tutaj, tak samo jak i w Trzech muszkieterachTrzej muszkieterowie --- popularna powieść o muszkieterach francuskiej gwardii królewskiej, autorstwa Aleksandra Dumasa, wyd. w 1844. poetyckimpoetyckim jest --- dziś raczej: jest poetyckie. jest, a ktokolwiek czytał Pamiętniki kardynała de RetzPamiętniki kardynała de Retz --- napisane przez Jean-François Paula de Gondi (1613--1679), kardynała de Retz, uczestnika Frondy, cenione ze względu na opisy wydarzeń i portrety postaci historycznych., ten wie, iż ci ludzie FrondyFronda --- ruch polityczny we Francji w latach 1648--53 występujący przeciwko absolutyzmowi i rządom kardynała Mazariniego, pełniącego funkcję pierwszego ministra., którą w Bergeracu czuć już tętniącą w powietrzu, cokolwiek innymi byli, aniżeli ich przedstawiają poeci. Również wie każdy Francuz, znający swe dzieje, że ów Cyrano, który w naszej sztuce tak jasnym i czystym jest bohaterem, był jednym z najgorliwszych popleczników kardynała MazarinaMazarin, Jules, właśc. Giulio Raimondo Mazzarini (1602--1661) --- francuski polityk, następca kardynała Richelieu. Pochodził z Włoch, przybył do Francji jako nuncjusz papieski. Faktycznie rządził Francją jako pierwszy minister, kiedy król Ludwik XIV był jeszcze dzieckiem; dążył do wzmocnienia monarchii absolutnej kosztem przywilejów arystokracji; zmodernizował skarb państwa; zwolennik merkantylizmu., co niewątpliwie pewien cień rzuca na jego osobę. Jeżeli więc Francuzi z taką lubością poglądają ku ludziom Frondy w Trzech muszkieterach, jeżeli się tak zachwycają Bergerakiem, to nie dlatego, by im postaci te przypominały jaśniejsze jakieś, świetniejsze czasy; wszakże z daleko większą słusznością mogliby wzrok swój zwracać ku napoleońskiej epopei. Postaci te pociągają ich głównie dlatego, że w nich odnajdują tego warchoła, który w każdym Francuzie tkwi, któremu na imię tak samo być może DéroulèdeDéroulède, Paul (1846--1914) --- francuski poeta, dramaturg i polityk, współzałożyciel prawicowej nacjonalistycznej Ligi Patriotów, dążącej do rewanżu za przegraną wojnę francusko-pruską; podczas zamachu stanu w 1889 bezskutecznie próbował nakłonić gen. Boulangera do marszu na pałac prezydencki; w 1899 po pogrzebie prezydenta Faure próbował nakłonić Rogeta i jego oddziały do zamachu stanu, został aresztowany i wygnany. lub RochefortRochefort, hrabia --- fikcyjna postać stworzona przez pisarza Aleksandra Dumasa, bohater powieści Trzej muszkieterowie oraz Dwadzieścia lat później, szpieg kardynała Richelieu oraz główny antagonista muszkieterów, później przyjaciel d'Artagnana., jak i ZolaZola, Émile (1840--1902) --- francuski pisarz, główny teoretyk i przedstawiciel naturalizmu. W 1898 zaangażował się w obronę Alfreda Dreyfusa, francuskiego oficera niesłusznie oskarżonego o zdradę, publikując na pierwszej stronie paryskiego dziennika ,,L'Aurore" artykuł J'Accuse!... (Oskarżam!), zarzucając władzom antysemityzm i działania niezgodne z prawem., a którego tu znajdują usprawiedliwionym i wyidealizowanym! Oczywista rzecz, iż poza tą świetnie scharakteryzowaną, specyficznie francuską krewkością, zabarwiającą niejako wszystkie czynności Bergeraca, są jeszcze ogólnie ludzkie uczucia, będące tych czynności pobudką, a dochodzące w nich do bardzo pięknego i silnego wyrazu. Jest męstwo, jest nienawiść wszystkiego, co podłe, jest szlachetna duma, jest miłość, jest poświęcenie! Tymi musi on wziąć każdego szlachetnie myślącego człowieka i nie ma obawy, by --- jak przypuszczano --- Bergerac mógł być u nas nieodczutym i niezrozumianym, to zaś tym bardziej że, toute proportion gardéetoute proportion gardée (fr.) --- zachowując wszelkie proporcje., pomiędzy naszymi ludźmi z XVII wieku dałoby się odnaleźć dość zbliżone typy. Chęć wydobycia tego podobieństwa i zachowania utworowi owej archaicznej myszki, która pierwowzorowi jest właściwą, była powodem, dlaczego tłumacze w swoim przekładzie starali się od czasu do czasu przynajmniej zaznaczyć język z XVII w. Zdawało im się, że w tej szacie bardziej swojsko będzie tej mieszaninie wykwintu i rubaszności, które cechują styl utworu, tudzież owej retoryce, która tu i ówdzie w dłuższych tyradach Bergeraca dochodzi do wyrazu. Niemniej płonną --- jak sobie pochlebiają tłumacze --- była wyrażona z pewnych stron obawa, że niepodobna będzie oddać ducha utworu w przekładzie polskim. Trudności były wielkie, tak z powodu nadzwyczaj ruchliwego stylu autora, jak i z przyczyny licznych aluzji do spółczesnej Cyranowi literatury, którymi sztuka jest przepełniona. Mimo to mogą sobie tłumacze oddać tę sprawiedliwość, iż trudności te szczęśliwie pokonali, pochwyciwszy ruch stylowy, utworowi właściwy, i nie zatraciwszy żadnej z artystycznych intencji autora. Ażeby zresztą czytelnikom wniknięcie w ducha utworu ułatwić, zamieszczają oni na końcu drugiego tomu objaśniające przypiskizamieszczają oni na końcu drugiego tomu objaśniające przypiski --- w niniejszym wydaniu, jednotomowym, zamieszono je w formie przypisów z odsyłaczami w tekście., które mniej obeznanym z literaturą francuską posłużą jako klucz do zrozumienia artystycznych zamierzeń autora. Włodzimierz Zagórski Cyrano de Bergerac OSOBY: Cyrano de Bergerac Baron Chrystian de Neuvillette Hrabia de Guiche Ragueneau --- pasztetnik Le Bret, Cuigy, Brissaille --- szlachta, przyjaciele Cyrana Kapitan Carbon de Castel-Jaloux Pierwszy, Drugi, Trzeci, Czwarty, Piąty, Szósty, Siódmy, Ósmy --- kadeci Lignière --- poeta pijak Wicehrabia de Valvert --- dworzanin hr. de Guiche Pierwszy, Drugi, Trzeci --- margrabiowie Montfleury, Bellerose, Jodelet --- aktorowie Szwoleżerszwoleżer --- żołnierz lekkiej kawalerii. Muszkieter Drugi muszkieter Odźwierny Mieszczanin Jego syn Rzezimieszek Widz Gwardzista Pierwszy muzyk Drugi muzyk Natręt Pierwszy, Drugi, Trzeci --- poeci Pierwszy, Drugi, Trzeci -- pasztetnicypasztetnik (daw.) --- człowiek zajmujący się przyrządzaniem potraw pieczonych w piecu, szczególnie ciast (cukiernik). Kapucyn Bertrandou --- fajferfajfer --- w dawnym wojsku muzyk przygrywający na piszczałce. Oficer hiszpański Roksana Liza --- żona Raguenau'a Ochmistrzyni Roksany Aktorka Subretkasubretka (z fr.) --- pokojówka; także: typ postaci sprytnej służącej występującej w komedii. Kwiaciarka Roznosicielka chłodników Matka Małgorzata Siostra Marta Siostra Klara Pierwszy, Drugi, Trzeci --- paziowie Tłum, mieszczanie, margrabiowie, muszkieterzy, rzezimieszki, pasztetnicy, poeci, gaskońscy kadeci, komedianci, skrzypicieleskrzypiciel (daw.) --- skrzypek., dzieci, hiszpańscy żołnierze, widzowie obojej płciobojej płci --- dziś: obojga płci., ,,wykwintnisie", komediantki, mieszczanki, zakonnice itd. Rzecz dzieje się w pierwszych czterech aktach w r. 1640, w piątym akcie w r. 1655. AKT PIERWSZY Przedstawienie teatralne w Hôtel de Bourgogne. (przekład W. Zagórskiego) TeatrScena przedstawia salę teatralną w Hôtel de Bourgogne w r. 1640. Jest to rodzaj szopy do gry w piłkę (jeu de pomme), przeobrażonej i udekorowanej odpowiednio swojemu nowemu celowi. Sala jest długim prostokątem, widzianym z boku, tak iż jedna z jej ścian tworzy głąb, idącą od pierwszego planu po prawej ku ostatniemu planowi po lewej stronie, gdzie tworzy kąt ze sceną widzianą z boku. Po obu stronach sceny tej, wzdłuż kulis, stoją rzędy ławeczek. Kurtynę tworzą dwie kotary, które można rozsuwać. Nad płaszczem ArlekinaArlekin (z wł.) --- postać sprytnego i zakochanego sługi z commedia dell'arte z końca XVII wieku. herb królewski. Z estrady schodzi się do sali szerokimi schodami; po obu stronach tych schodów miejsca dla skrzypków. Przy rampie rząd świec. Dwa rzędy galerii bocznych, jeden nad drugim; górny rząd podzielony na loże. Nie ma krzeseł w parterze, ten bowiem jest właśnie widownią teatru. W głębi tegoż parteru, tj. na prawo, na pierwszym planie, kilka ławeczek, których dalsze rzędy wznoszą się coraz wyżej. Pod schodami, które prowadzą do górnych miejsc, lecz których widać tylko początek, rodzaj bufetu, oświeconego kandelabramikandelabr --- duży, ozdobny, wieloramienny świecznik stojący. i udekorowanego wazonami kwiatów, szkłem, porcelaną, ciastami, butelkami itd. W środku ściany tworzącej głąb, pod galeriami lóż, drzwi prowadzące do sali, które się otwierają, ilekroć wchodzą goście. Na drzwiach, jako też na widocznych miejscach: na bufecie itd. czerwone afisze z napisem ,,Chlorisa". W chwili podniesienia się kurtyny tonie sala jeszcze w półmroku i jest zupełnie pusta. Pająkipająk --- tu: wieloramienny żyrandol zawieszany u sufitu sal bawialnych, świetlic i innych większych pomieszczeń. nad parterem pospuszczane oczekują na lampiarzy. SCENA PIERWSZA Publiczność schodzi się powoli. Odźwierny, Rajtarzyrajtar --- średniozbrojny żołnierz konny, posługujący się w walce głównie bronią palną., Lokaje, Mieszczanin, Syn jego, Paziowie, Rzezimieszki itd., później Roznosicielka, ,,Margrabiowie", Cuigy, Brissaille itd. Słychać za drzwiami wrzenie zmieszanych głosów; nagle wchodzi szybkim krokiem Rajtar. ODŹWIERNY biegnąc za nim Hola!... Piętnaście soldówsold --- dawna moneta francuska, warta 1/20 liwra, czyli 12 denarów.!.... RAJTAR Nie płacę!... ODŹWIERNY Dlaczego? RAJTAR Służę w lekkiej chorągwi domu królewskiego. ODŹWIERNY do drugiego rajtara, który wszedł tymczasem A waść? DRUGI RAJTAR Mam wolny wstęp... ODŹWIERNY niedowierzająco Aa!... DRUGI RAJTAR Jestem muszkieteremmuszkieter --- żołnierz oddziałów specjalnych francuskiej gwardii królewskiej w XVII- i XVIII-wiecznej Francji; formacja ta była uzbrojona m.in. w muszkiety, długą broń palną ładowaną od wylotu lufy, stąd nazwa.!... PIERWSZY RAJTAR do drugiego Pustki!.../ wskazuje pospuszczane pająki/ Nie zapalono świateł nad parterem./ Mamy czas popróbować floretówfloret --- broń szermiercza z elastyczną, wąską, czworograniastą klingą.... Krzyżują florety, które ze sobą przynieśli, i zaczynają się bić. LOKAJ wchodząc Pst, Jacku! DRUGI LOKAJ przedtem przybyły A co tam?... PIERWSZY LOKAJ pokazując mu karty i kości, które dobywa z kieszeni Karty!... Kości!.../ siada na ziemi/ Grajmy!... DRUGI LOKAJ drwiąco Po omacku?... PIERWSZY LOKAJ dobywając z kieszeni świecę, którą zapala i przylepia do podłogi Świsnąłem panu memu świecę... DRUGI LOKAJ siadając do gry To się chwali... GWARDZISTA do przechodzącej kwiaciarki Najbardziej lubię teatr, kiedy ciemno w sali. Bierze ją wpół. JEDEN Z SZERMIERZY dając sztychsztych --- pchnięcie bronią białą. Tusz!tusz (z fr. touche: dotknięcie) --- w szermierce: trafienie przeciwnika. JEDEN Z GRACZÓW Żołądźżołądź --- tu: trefl, jeden z kolorów w grach karcianych.!... GWARDZISTA do kwiaciarki, ciągnąc ją ku sobie Daj całuska! KWIACIARKA wyrywając się Jeszcze ktoś zobaczy! GWARDZISTA pociągając ją w ciemny kąt Nie ma strachu!... JAKIŚ JEGOMOŚĆ siadając na ziemi i rozwijając paczkę z jedzeniem Przynajmniej człowiek się uraczy... MIESZCZANIN prowadzący syna Stańmy tutaj!... JEDEN Z GRACZÓW Trzy tuzytuz (daw.) --- w grach karcianych: as, najsilniejsza karta.!... PODPITY JEGOMOŚĆ wyciąga butelkę z kaftana i, siadając na ziemi, do siebie Tak, mój przyjacielu!/ Pijmy burgundzkie wino.../ pije, po czym z uśmiechem zadowolenia do siebie/ ...w Burgundzkim HoteluBurgundzki Hotel --- Sala, do której nas tu wprowadza autor, historyczną jest i zawdzięcza swą nazwą dawnemu pałacowi książąt Burgundii, który jednak po wygaśnięciu tego domu (r. 1477) został rozebrany. Z całego budynku pozostała tylko szopa służąca do gry w piłkę, która w XV wieku bractwom kościelnym do przedstawień pasyjnych była wynajmywaną. W r. 1640 dzierżawiła ją trupa, zwana les comediens de l'Hôtel de Bourgogne, która dzisiejszej Comedie-Française dała początek. Tłumacz pozostawił sali tej historyczną jej nazwę: Hôtel de Bourgogne, gdyż o pałacu w tych warunkach mowy być nie może.!... MIESZCZANIN do swego syna Ta sala tak wygląda jak mordownia jaka.../ pokazując końcem laski pijaka/ Pijaki!.../ jeden z szermierzy potrąca go wśród szermierki/ Zabijaki!.../ zataczając się na grających/ Szulery! GWARDZISTA do kwiaciarki, której nie przestał nagabywać Buziaka!... MIESZCZANIN zgorszony, do syna Chodźmy stąd!.../ uprowadzając go, z patosem/ I pomyśleć, że to w takiej sali/ Zacnego grali RotrouRotrou, Jean (1609--1650) --- francuski dramaturg i poeta; od 1632 pisał sztuki dla aktorów występujących w Hôtel de Bourgogne.!... MŁODZIENIEC tymże tonem I Corneille'aCorneille, Pierre (1606--1684) --- francuski dramatopisarz, zwany ojcem tragedii francuskiej, doprowadził do odrodzenia teatru i przywrócenia antycznej zasady trzech jedności; jego największe dzieła to Cyd (1636) i Andromeda (1650). grali!... RÓJ PAZIÓW wpada, trzymając się za ręce, i śpiewa, tańcząc farandolęfarandola --- ludowy taniec z Prowansji, tańczony grupowo, w formie korowodu. Trula!... Traderidera!... Traderi!... Trullala!... ODŹWIERNY surowym tonem Paziowie! Bez tych zbytkówzbytki (daw.) --- figle, żarty.!... PIERWSZY PAŹ tonem obrażonej godności Panie, zarzut taki.../ Żartspostrzegając, że się odźwierny odwrócił, skwapliwie do drugiego pazia/ Szpagat masz? ... DRUGI PAŹ Mam dwa kłębki... PIERWSZY PAŹ I haki?... DRUGI PAŹ I haki!... PIERWSZY PAŹ Będziem z góry na wędkę łowili peruki... ZłodziejRZEZIMIESZEK zgromadziwszy około siebie kilku podejrzanych drabów Pamiętajcie, andrusyandrus (daw.) --- łobuziak, psotnik., na moje nauki:/ Doliniarzdoliniarz (środ.) --- złodziej kieszonkowy. musi zawsze ślepia mieć otwarte. Mówi dalej szeptem, z którego później wybrzmiewają pojedyncze wyrazy. ŻartDRUGI PAŹ woła z parteru do trzeciego pazia na galerii Hop! hop! Czy masz dmuchawkę? TRZECI PAŹ z góry Mam, i grochu kwartę! Strzela z galerii grochem na dół. MŁODZIENIEC do swego ojca Co dziś grają?... MIESZCZANIN Chlorisę... MŁODZIENIEC Czyja to rzecz?... MIESZCZANIN uroczyście BaraBaro, Balthazar (1596--1650) --- francuski poeta, dramatopisarz; autor m.in. sielankowej sztuki La Clorise, pastorale, dedykowanej kardynałowi Richelieu adaptacji epizodu z powieści Astrea, której premiera miała miejsce w Hôtel de Bourgogne w 1631../ To jest sztuka pasterska... JEDEN Z GRAJĄCYCH Wygrywam talaratalar --- duża moneta srebrna, bita w Europie od XV w.!... RZEZIMIESZEK robiąc znak wyciągania chusteczki, za sprawą drobnych ruchów Chusteczki!... MIESZCZANIN do syna Baro słynie z wykwintu swych wierszy. TeatrJEDEN Z WIDZÓW do drugiego, pokazując mu miejsce na galerii Siedziałem tam, gdy Cyda grano po raz pierwszy. MIESZCZANIN do syna Poznasz sławnych aktorów i sławne aktorki,/ Jak Montfleury, Bellerose, Jodelet... RZEZIMIESZEK robiąc znak wyciągania zegarka Sikorkisikor (gw. przestępcza) --- zegarek, naszyjnik.! JEDEN Z SZERMIERZY dając sztych Tusz znowu!... To już drugi!... GŁOS Z WYŻSZYCH GALERII Zaświećcież pająki!... ZłodziejRZEZIMIESZEK Nożyczkami ostrożnie obcinać koronki... JEDEN Z PAZIÓW na parterze Idzie roznosicielka!... ROZNOSICIELKA ukazując się za bufetem Owoce!... Bakalie!.../ Orszadaorszada --- słodki napój migdałowo-mleczny.!... Limonadalimonada (daw.) --- lemoniada.!... GŁOS DYSZKANTOWY w tłumie Precz z drogi, kanalie!... JEDEN Z LOKAJÓW zdziwiony Margrabiowie!... W parterze?... DRUGI LOKAJ uspokajająco At, by drwić z publiki;/ Pójdą wnet... Wchodzi rój ,,Margrabiów",,margrabiowie" --- ,,Margrabiami" zwano podówczas to, co dziś gommeux [fr.: fircyk, modniś; red. WL] nazywają. Arogancja ich służyła Molierowi i innym pisarzom często za cel złośliwej satyry.. Teatr, SzlachcicPIERWSZY MARGRABIA widząc, że sala w połowie jest pusta Cóż, waszmoście, wchodzimy jak łykiłyk (daw.) --- pogard.: mieszczanin.,/ Bez wrzawy, bez awantur, nie depcąc po nogach./ O pfe, pfe! .../ spotykając kilku szlachty pierwej już przybyłych/ Cuigy!... Brissaille!... Całują się. TeatrCUIGY tonem wesołym Codziennie w tych progach,/ A wszyscy, jako TaliiTalia (mit. gr.) --- muza komedii. wielbiciele stali/ Przychodzim, choć jak w rogu ciemno jeszcze w sali... MARGRABIA Ach, nie wspominaj waszmość o tej mi ohydzie! DRUGI MARGRABIA Pociesz się, mój margrabio: oto lampiarz idzie!... SALA witając zjawienie się lampiarza Aaaa!... Publiczność grupuje się około świeczników, które lampiarz zapala. Kilka osób zasiada na galeriach. Lignière wchodzi do parteru, prowadząc pod ramię Chrystiana de Neuvillette. Lignière w stroju nieco zaniedbanym wygląda na pijaka z lepszych sfer. Chrystian, ubrany wykwintnie, lecz niemodnie, zdaje się wielce czymś zajęty i rozgląda się po lożach. SCENA DRUGA Ciż sami. Chrystian, Lignière; później Ragueneau i Le Bret. CUIGY Lignière!... BRISSAILLE śmiejąc się Trzeźwy jeszcze?... LIGNIÈRE z cicha do Chrystiana Przedstawić waćpanawaćpan --- forma skrócona zwrotu grzecznościowego: waszmość pan.?.../ Chrystian przytwierdza skinieniem głowy/ Baron de Neuvillette... Ukłony. SALA podczas gdy do góry podciągają pierwszy świecznik zapalony Aaaa!... CUIGY patrząc na Chrystiana, półgłosem do Brissaille'a. Twarzyczka cacana! PIERWSZY MARGRABIA który to posłyszał Phi!... LIGNIÈRE przedstawiając ich Chrystianowi Panowie de Cuigy... de Brissaille... CHRYSTIAN z ukłonem Szacunek! ModaPIERWSZY MARGRABIA do drugiego Niebrzydki, tylko w kryziekryza --- kolisty marszczony kołnierz, noszony w XVI--XVII w. ten układ koronek/ I ta w kaftanie fałda to dziś już niemodnie. LIGNIÈRE do Cuigy'ego Pan przyjeżdża z prowincji... CHRYSTIAN Właśnie trzy tygodnie/ Jak przybyłem, wojaczki pragnąc zakosztować./ Od jutra służę w gwardii, w kadetach... CUIGY uprzejmie Winszować!... PIERWSZY MARGRABIA przyglądając się osobom wchodzącym do lóż Oto prezydentowa Aubry... ROZNOSICIELKA Ciastka, mleko!... TeatrCUIGY do Chrystiana, wskazując mu salę napełniającą się powoli Schodzą się... CHRYSTIAN Tak, i licznie... PIERWSZY MARGRABIA Płynie jakby rzeką/ Cały świat wielki... Wymieniają panie w miarę, jak te wchodzą do lóż, bardzo strojne. Wymiana ukłonów i uśmiechów. DRUGI MARGRABIA Patrzcie, oto wchodzą panie/ De Guéméné... CUIGY De Bois-Daufin... PIERWSZY MARGRABIA Moje kochanie!... BRISSAILLE Charigny... DRUGI MARGRABIA Ta, której służy ku zabawce/ Męka serc... LIGNIÈRE Aaa, pan Corneille siedzi w drugiej ławce!... MŁODZIENIEC do ojca Czy jest kto z AkademiiAkademia --- Akademia Francuska, instytucja założona w 1635 r. przez kardynała Richelieu, mająca na celu dbanie o dobro języka francuskiego. Członków Akademii jest zawsze 40, ich kadencje są dożywotnie.? MIESZCZANIN Owszem, członków wielu:/ Patrz, tam obok Boissata, de la Chambre w fotelu;/ A tu Colomby, Boudu, Arbaud przy Bourdonie.../ z emfazą/ Nie umrze żadne z imion świecących w tym gronie./ Jak to piękne!... Ach!... PIERWSZY MARGRABIA Baczność! Wyższa lóż galeria;/ Przybyły ,,wykwintnisie",,wykwintnisie" --- czyli raczej ,,wybrednisie" (les précieuses) tak powszechnie były nazywane damy hołdujące wybrednemu a przesadnemu wykwintowi w strojach, mowie i układzie, a należące do towarzystwa sławnej margrabiny de Rambouillet, w której salonach zbierała się cała ówczesna rodowa i umysłowa śmietanka. Nazywana przez sławną Ninon de l'Enclos ,,jansenistkami miłości", a wyśmiane przez Molièra i Boileau z powodu swej przesady, nie zasługiwały one jednak na to lekceważenie, gdyż bądź co bądź był pałac (Hotel) Rambouillet ogniskiem i kołyską wykwintnego obyczaju. Nie należy zresztą zapominać, że panie de Sevigné i de Lafayette zaliczały się także do wybredniś.. Oto Felikseria,/ Obok Urimedonta i Bartenoita,/ Cassandaca... DRUGI MARGRABIA Ach Boże!... Ach to znakomita!.../ Jakże cudne imiona, którymi się wabią!.../ Margrabia znasz je wszystkie?... PIERWSZY MARGRABIA uroczyście Znam wszystkie, margrabio! LIGNIÈRE pociągając Chrystiana za sobą na bok Przyszedłem tu jedynie tylko dla waćpana./ Bogdankibogdanka (daw.) --- ukochana. twej nie widać, wracam więc do dzbana. CHRYSTIAN tonem błagalnym Zostań!... Waśćwaść --- skrót od daw. formy grzecznościowej: wasza miłość., co znasz wszystkich w mieście i na dworze,/ Wyjawisz mi, dla kogo serce moje gorzegorzeć --- płonąć, palić się.. KAPELMISTRZ uderzając smyczkiem o pulpit Panowie skrzypki, proszę... ROZNOSICIELKA Soki!... Winogrona... CHRYSTIAN głosem wzruszonym Ach, duszę mi uciska trwoga nieskończona,/ Gdy myślę, że to może kokietka wybredna!.../ Cóż jej powiem? --- Z rozpaczy schnie mi głowa biedna!.../ Choć żołnierz, jam nieśmiały; obca mi ta swada,/ Z którą dziś tu swe myśli każdy wypowiada.../ z przygnębieniem/ Ta wymuskana mowa miesza mnie i trwoży.../ wskazując pustą lożę/ Ona tu zwykle siedzi, na prawo w tej loży!... LIGNIÈRE zabierając się do wyjścia Idę już. CHRYSTIAN zatrzymując go jeszcze Zostań! LIGNIÈRE Muszę! W karczmie na mnie czeka/ D'Assoucyd'Assoucy, Charles Coypeau (1605--1677) --- francuski autor piszący burleski, muzyk, przyjaciel Cyrana de Bergerac i Moliera.. Tutaj człowiek z pragnienia się wścieka. ROZNOSICIELKA przechodząc obok z pełną tacą Oranżada?... LIGNIÈRE Pfe!... ROZNOSICIELKA Mleko?... LIGNIÈRE Dbrum!... WinoROZNOSICIELKA Riv'zaltoriv'zalto --- zniekszt.: rivesaltes; chodzi o muscat de Rivesaltes, słodkie wino z regionu Rivesaltes, w płd. Francji.?... LIGNIÈRE Zgoda!/ do Chrystiana/ Zostaję.../ do roznosicielki/ Niech mi aśćkaaśćka (daw.) --- waćpani a. waćpanna; skrót od: waszmość pani, waszmość panna. rivesalta poda!... Siada przy bufecie. Roznosicielka nalewa mu lampkę wina. PUBLICZNOŚĆ witając wejście uciesznego grubasa Ragueneau!... LIGNIÈRE do Chrystiana Poznasz waćpan zacnego dziwaka! RAGUENEAU w stroju wyświątecznionego pasztetnikapasztetnik (daw.) --- człowiek zajmujący się przyrządzaniem potraw pieczonych w piecu, szczególnie ciast (cukiernik)., podchodząc skwapliwie ku Lignière'owi Czy wasza cześć nie widział pana Bergeraca?... LIGNIÈRE przedstawiając go Chrystianowi Komediantów pasztetnik to i rymotworów! RAGUENEAU tonem uciesznego protestu Ooooo!... LIGNIÈRE Wszakżeś MecenasemMecenas właśc. Gaius Cilnius Maecenas (70--8 p.n.e.) --- rzymski polityk i pisarz, doradca i przyjaciel cesarza Augusta, opiekun i protektor najsławniejszych poetów rzymskich: Horacego, Owidiusza, Wergiliusza; jego nazwisko stało się synonimem patrona sztuki, literatury lub nauki. jest tych głodomorów?... RAGUENEAU Ee, żarty!... Ci panowie stołują się u mnie... LIGNIÈRE Na kredyt... Sam jest zdolnym poetą... RAGUENEAU Tak szumnie!.../ To jenojeno (daw., gw.) --- tylko. goście moi łaskawie tak bająbajać --- opowiadać niestworzone historie, fantazjować.!... LIGNIÈRE Kocha się w rymach... RAGUENEAU zapalając się To prawda, że mnie upajają!.../ Ach tak!... Za małą odę, albo też sonecik... LIGNIÈRE Dajesz autorom pasztet... RAGUENEAU Malutki pasztecik!... LIGNIÈRE na stronie Poczciwiec! Jak się broni!.../ głośno/ Przecież wiem, człowieku,/ Żeś dał tort za triolettriolet --- wyrafinowana forma poetycka: ośmiowersowa strofa o dwóch rymach i schemacie rymowym: ABaAabAB, w której wers pierwszy powtarza się jako czwarty i siódmy, a drugi jako ósmy.... RAGUENEAU Strucelkę!... LIGNIÈRE surowo Na mleku!/ A teatr lubisz?... RAGUENEAU z zapałem Lubić?... Ja za nim przepadam!... LIGNIÈRE Odpowiedz mi otwarcie; pytanie ci zadam:/ Za wstęp ciastkami płacąc, musiałeś dać wiele/ Za wejście twoje dzisiaj?... RAGUENEAU Ej nie, bagatelę:/ Trzy babki i piętnaście pączków ze śmietaną.../ rozglądając się z niepokojem po sali/ To dziwna, że nie widać pana de Cyrano!... LIGNIÈRE Czemu?... RAGUENEAU z przejęciem Montfleury gra dziś... LIGNIÈRE Istotnie ta fasafasa (daw.) --- drewniane naczynie z klepek spiętych obręczami; kształtem przypominało beczkę, posiadało jednak tylko jedno dno w szerszym końcu, na którym stało pionowo./ Dzisiaj w roli Fedona owieczki tu pasa;/ Lecz jakiż to ma związek z Cyrana osobą?... RAGUENEAU To wasza miłość nie wie?... Mają coś ze sobą:/ Pan Cyrano przez miesiąc wzbronił grać tej hadzihadź (gwar., z ukr.) --- rzecz hadka, czyli brzydka, obrzydliwa.... LIGNIÈRE No i... RAGUENEAU z uciesznym naciskiem Montfleury gra dziś... CUIGY który uprzednio zbliżył się do tej grupy Cóż na to poradzi?... RAGUENEAU Ho, ho!... Ja coś przeczuwam!... PIERWSZY MARGRABIA Kto zacz ten CyranoCyrano, Hektor Savignian de Cyrano, zwany de Bergerac (1620--1655) --- sławny pojedynkarz i autor Podróży do księżyca, a jako taki poprzednik Verne'go i Flammariona. Oprócz tego napisał on tragedię pt. Agrypina, zawierającą wiele ustępów pełnych siły, oraz komedię pt. Le pédant joué, z której jedną scenę wcielił Molière do swego Scapina [Szelmostwa Skapena; red WL]. W czasie Frondy stanął Bergerac po stronie kardynała de Mazarin i popierał go piórem i orężem. Resztę biograficznych szczegółów zawiera sztuka sama.?... CUIGY To chłopczyk, co w ukropie duszę ma kąpaną!... DRUGI MARGRABIA Szlachcic?... CUIGY Tak!... Służy w gwardii, w kadetach Carbona./ wskazując szlachcica, który chodzi tam i samtam i sam (daw., gw.) --- tu i tam. po sali, jak gdyby kogoś szukał/ Lecz oto właśnie Le Bret, druh tego Gaskona;/ On nam powie.../ woła go/ He, Le Bret.../ Le Bret podchodzi/ Waść szukasz Cyrana?... LE BRET Tak... jestem niespokojny! CUIGY Prosimy waćpana./ Powiedz co to za człowiek, wszak z sobą żyjecie?... LE BRET z miłością Znakomitszej istoty nie ma na tym świecie!... RAGUENEAU Rymopis!... LE BRET Muzyk zdolny!... BRISSAILLE Fizyk!... CUIGY Zawadiaka!... LIGNIÈRE A jaki cudak pyszny, butna mina jaka!... RAGUENEAU Szlachcic, DumaO, tak, tak, dziwak z niego!... I wątpię okrutnie,/ By tę postać, co z tłumu odrywa się butnie,/ Uroczysty pan ChampaigneChampaigne, Filip de (1602--1674) --- jeden z najbardziej cenionych malarzy XVII w. Był istotnie nader uroczystym i zimnym, mimo swej sławy. uwiecznił na płótnie.../ Lecz przesadny, dziwaczny, pocieszny, szalony,/ Dla CallotaCallot, Jakub (1590--1635) --- sławny malarz i rytownik odznaczał się śmiałością i fantastycznością swych utworów. Ulubionym jego tematem byli komedianci, cyganie i włóczęgi, z którymi w młodości swej chętnie przestawał. on jakby umyślnie stworzony,/ Ten warchoł ponad wszystkie cudacki warchoły:/ Kapelusz... o trzech czubach!... kaftan... sześciopoły!.../ I płaszcz, który zadziera z tyłu jego buta/ Szpadą... niby zuchwały ogon u koguta.../ Butniejszy niźli wszystkie GaskończykiGaskończyk --- człowiek pochodzący z Gaskonii, historycznej krainy w płd.-zach. Francji; Gaskończycy słynęli z waleczności, dumy i chełpliwości. razem,/ Dumnego ArtabanaArtaban --- postać ze współczesnej Cyranowi powieści la Calprenède'a [12-tomowy romans rycerski Gauthiera de Coste de la Calprenède'a pt. Cléopâtre (1647--1658)], której wspomnienie utrzymało się do dziś dnia w przysłowiu: Fier comme Artaban [fr.: dumny jak Artaban; red. WL]). będący obrazem,/ Dźwiga on ponad sutą kryzą PulcinelliPulcinella (z wł. pulcino: kogucik) --- postać z komedii dell'arte, zwykle występująca z kogucim piórem, charakteryzująca się złośliwością, nieuprzejmością i egoizmem./ Nos... Ach, waszmoście mili, czyście też widzieli/ Ten nos?... Na widok jego, gdy się z nim przechadza,/ Zbiera nas chęć zawołać: ,,Ależ nie, przesadza!..."/ I patrzym, zalizali (daw.) --- czy. tego nie złoży toboła.../ Ale pan de Cyrano nie składa go zgoła!... LE BRET potakując głową O, nie --- i śmiercią karci każde o nim słowo! RAGUENEAU z dumą Jego szpada nożyczek ParkiParka (mit. rzym.) --- jedna z trzech bogiń przeznaczenia, przędących i przecinających nić ludzkiego losu; były to: Nona, która przędła nić życia ludzkiego, Decima, która czuwała nad nicią, oraz Morta, która nić przecinała; w mit. gr. ich odpowiednikami były Mojry. jest połową!... PIERWSZY MARGRABIA wzruszając ramionami Nie przyjdzie!... RAGUENEAU Trzymam zakład. PIERWSZY MARGRABIA O co?... RAGUENEAU O kuraka/ À laà la (fr.) --- na sposób, w stylu. Ragueneau! MARGRABIA śmiejąc się Dobrze!... Szmer podziwu w sali. Roksana zjawiła się w swej loży i siada na przodzie; ochmistrzyni jej w głębi. Chrystian, płacąc roznosicielce za wino wypite przez Lignière'a, nie spostrzega na razie Roksany. UrodaDRUGI MARGRABIA w zachwycie Jakaż piękna, jaka!.../ Nie, po prostu przeraża blaskiem swej urody!... PIERWSZY MARGRABIA Brzoskwinia, co się dwiema uśmiecha jagodydwiema (...) jagody --- dziś popr. forma N. lm: dwiema jagodami; jagody (daw., poet.): policzki.... DRUGI MARGRABIA A tak świeża, że patrzeć nie można bez szkody,/ I zakatarzysz serce, stając przy niej z bliska!... CHRYSTIAN podnosi głowę, spostrzega Roksanę i porywając Lignière'a za ramię, z żywością To ona!... LIGNIÈRE patrząc A, to ona?... CHRYSTIAN Mów!... Lęk mnie uciska!... LIGNIÈRE pijąc drobnymi haustami swe rivesalto To Magdalena Robin, przezwiskiem Roksana,/ Wykwintnisia... CHRYSTIAN Niestety! LIGNIÈRE Kuzynka Cyrana,/ O którym tu mówiono... Jest panną, sierotą;/ Mieszka z swą ochmistrzynią... Tymczasem wszedł do loży Roksany pan wykwintnie ubrany, z błękitną wstęgą orderową przez plecyz błękitną wstęgą orderową przez plecy --- na błękitnej wstędze orderowej (Cordon bleu) noszony był Order Ducha Świętego, najwyższe odznaczenie królestwa Francji, ustanowione w 1578 przez Henryka III Walezego., i stojąc, począł rozmawiać z Roksaną. CHRYSTIAN gorączkowo Ten człowiek tam, kto to?... LIGNIÈRE którego już trunek zaczyna rozmarzać, przymrużając oczy He,he, he, to de Guiche jest!... Hrabia... Pan bogaty.../ Zadurzony w Roksanie na śmierć, lecz żonaty/ Z siostrzanką RichelieugoRichelieu, Armand-Jean du Plessis de (1585--1642) --- francuski książę, kardynał, od 1624 roku pierwszy minister Francji.... Więc swata ją z innym,/ Który jest wicehrabią.../ z szyderczym naciskiem/ razem i... uczynnym!.../ Ten kmotrkmotr, kumotr --- kum, ojciec chrzestny; także jako dawne określenie grzecznościowe. zwie się de Valvert... Panna się opiera,/ Ale de Guiche jest możny i wielki przecheraprzechera (daw.) --- człowiek sprytny, przebiegły..../ Może zgnieść, zdusić pannę, samą, nie ze szlachty!/ Zresztą już odsłoniłem w piosnce te konszachty.../ Cięta jest... zwłaszcza koniec... Muszą źli być srodze!.../ Czy chcesz waćpan posłuchać?... Powstaje z podniesioną szklanicą, chwiejąc się, gotów śpiewać. CHRYSTIAN Nie, dzięki!... Odchodzę. LIGNIÈRE Gdzie? CHRYSTIAN Szukać tego Valvert. LIGNIÈRE Nie idź... W sieć ich wpadłszy,/ Zginiesz jak mucha.../ pokazując mu okiem Roksanę/ Zostań. Roksana tu patrzy!... CHRYSTIAN Prawda... Od tej chwili, z głową podniesioną, z ustami rozwartymi, nie przestaje na nią patrzeć w zachwycie. Grupa rzezimieszków, widząc go zagapionego w ten sposób, zbliża się do niego powoli. LIGNIÈRE To ja odchodzę... Chcę pić... W karczmie czeka/ D'Assoucy... Wychodzi, zataczając się. LE BRET który obszedłszy całą salę, zbliżył się do Ragueneau'a, z otuchą Coś nie widać naszego człowieka!... RAGUENEAU Przyjdzie... LE BRET z otuchą Może cedułyceduła (daw.) --- zapisana kartka, zestawienie, reklama; tu: plakat, afisz. nie czytał dziś wcale!... SALA Nuże!... Fora!... Kurtyna!... Zaczynać, guzdrale! SCENA TRZECIA Ciż sami, oprócz Lignière'a de Guiche, Valvert, później Montfleury. PIERWSZY MARGRABIA widząc hrabiego de Guiche, który zeszedłszy z loży Roksany, idzie przez parter, otoczony usłużną szlachtą, między którą wicehrabia de Valvert. Patrz!... De Guiche!... Z jakim dworem!... Phi, phi!... Tam do kata!... DRUGI MARGRABIA Znowu jeden Gaskończyk... PIERWSZY MARGRABIA Gaskon dyplomata,/ Taki dojdzie wysoko... Słuchaj, moja rada:/ Submitowaćsubmitować (daw.) --- przedstawiać, oferować; submitować się: ulegać, pokornie się kłaniać. mu nasze atencjeatencja (przestarz., z łac.) --- poważanie, szacunek, względy. wypada... Podchodzą ku niemu. ModaDRUGI MARGRABIA Jaka to barwa tych cudnych szarf, hrabio Guiche:/ Baise moi ma mignonnebaise moi ma mignonne (fr.) --- całuj mnie, mój słodki., czyli też ventre de bicheventre de biche (fr.) --- brzuch łani.? DE GUICHE To Espagnol maladeEspagnol malade (fr.) --- chory Hiszpan. jest... PIERWSZY MARGRABIA Barwa ta nie kłamie,/ Krucho będzie z Hiszpanem, gdy pozna twe ramię. DE GUICHE wskazując na scenę Idę tam, a waszmościów scena czy nie zwabia?/ Chodźmy, chodźmy!.../ Podąża ku scenie w towarzystwie margrabiów i szlachty. W drodze przystaje i woła/ No, Valvert, chodźże!... CHRYSTIAN który to wszystko widział i słyszał, drgnął, usłyszawszy to nazwisko Wicehrabia./ Rękawicę mu rzucę w twarz; zabiję w walce.../ Złodziej, KradzieżSięga do kieszeni i znalazłszy tam rękę rzezimieszka, odwraca się zdumiony.../ Co?... RZEZIMIESZEK Aj!... CHRYSTIAN nie wypuszczając jego ręki Szukam rękawic... RZEZIMIESZEK z kwaśnym uśmiechem A znalazł waść palce!.../ zmieniając ton, półgłosem i skwapliwie/ NiebezpieczeństwoPuść mnie, waszmość. W zamianę powiem tajemnicę. CHRYSTIAN nie wypuszczając jego ręki Jaką? RZEZIMIESZEK Lignière, co stąd przed chwilą wyszedł na ulicę... CHRYSTIAN No i cóż?... RZEZIMIESZEK ...umrze dzisiaj... Pewien pan --- figura!.../ Śmiertelnie się obraził piosnką jego pióra,/ I stu ludzi --- ja z nimi! --- pod zmrok wieczorowy/ Ma dziś czekać w zasadzce... Nie uniesie głowy!... CHRYSTIAN Kto zacz ów pan?... RZEZIMIESZEK To sekret!... CHRYSTIAN wzruszając ramionami Głupiś!... RZEZIMIESZEK z wielką godnością Zawodowy... CHRYSTIAN Gdzież stanie ta zasadzka?... RZEZIMIESZEK Brama Nesle, przy wieży.../ On musi iść tamtędy... Niech waść ostrzec bieżybieżyć (daw.) --- biec, spieszyć, podążać.!! CHRYSTIAN wypuszczając wreszcie jego rękę Lecz gdzież znajdę go teraz? RZEZIMIESZEK Od szynku do szynku/ Musi go waszmość szukać wszędzie, bez spoczynku./ Pod Paskiem, który trzeszczy, pod Trzema Lejkami,/ Pod Złotą Prasą, pod Szyszką, Dwiema Pochodniami,/ A wszędzie pozostawić karteczkę dla niego... CHRYSTIAN Tak, lecę!... Ha, łajdaki!... Stu!... Stu na jednego!.../ spoglądając z czułością na Roksanę/ Kochana! Ją porzucić.../ rzucając wściekłe spojrzenie Valvertowi/ i jego zostawić!.../ Lecz Lignière!... Lecę, muszę z matni go wybawić!... Wybiega skwapliwie. De Guiche, wicehrabia, margrabiowie i szlachta znikają za kotarą, by się usadowić w ławeczkach na scenie. Parter szczelnie zapełniony, tudzież loże i galerie. WSZYSCY Fora!... ŻartMIESZCZANIN którego peruka unosi się, poderwana wędką przez pazia z drugiej galerii. Moja peruka!... GŁOSY WŚRÓD TŁUMU Łysy, patrzcie, łysy!.../ Ha, ha, ha!... Brawo pazie!... MIESZCZANIN wygrażając pięścią, rozwścieczony Hultaje!... Urwisy!... ŚMIECHY z początku bardzo głośne, potem coraz cichsze Ha, ha, ha!... Ha, ha, ha, ha!... Ha, ha, ha!... Ha, ha, ha!... Milczenie zupełne. LE BRET zdziwiony Co to?... Zamilkli nagle?/ jeden z widzów szepce mu coś do ucha/ Aaa!... WIDZ Ręczył mi za to... SZMERY WŚRÓD PUBLICZNOŚCI Przyszedł!... Gdzież tam!... Z pewnością!... Jest w loży za kratą.../ Wszystkie oczy zwracają się w stronę zakratowanej loży./ Ha, Kardynał!... Kardynał!... Kardynał!... Kardynał!... JEDEN Z PAZIÓW Przepadł kawał, a tak się uciesznie zaczynał! GŁOS JEDNEGO Z MARGRABIÓW za kotarą, wśród milczenia Rozjaśnijcież tę świecę!... DRUGI MARGRABIA wystawiwszy głowę spoza kotary Stołka!... Podają krzesło ponad głowami z ręki do ręki. Margrabia bierze je, nie zaniedbawszy rzucić kilku całusków w stronę lóż. JEDEN Z WIDZÓW Cyt! Kurtyna!... TeatrW tej chwili słychać trzy stuknięcia, obwieszczające początek przedstawienia. Kotara się rozsuwa. Widać margrabiów, siedzących po obu stronach sceny w postawach zuchwałych. Kurtyna w głębi przedstawia dekorację do sztuki pasterskiej. Cztery małe kryształowe świeczniki oświecają scenę. Skrzypki grają przyciszonym głosem. LE BRET z cicha do Ragueneau'a Montfleury wyjdzie pierwszy?... RAGUENEAU również z cicha Tak, to on zaczyna!... LE BRET No, oddycham nareszcie: nie ma Bergeraca.../ Ach, jakże mnie to cieszy!... RAGUENEAU Przegrałem kuraka!... LE BRET żartobliwie Tym lepiej!... Byłby twardy z Cyrana przyprawą!... TeatrSłychać głos kobzy i Montfleury ukazuje się na scenie, ogromny, w kostiumie pasterza ze sztuki pasterskiej, w kapeluszu osadzonym na bakier i przystrojonym różami, dmuchając w kobzękobza --- tu: dudy, instrument muzyczny złożony z miecha skórzanego i przytwierdzonych do niego piszczałek., której jedna duda wstążkami jest ubrana. PARTER klaszcząc Montfleury!... Ha, Montfleury!... Brawo!... Brawo!... Brawo!... MONTFLEURY dziękuje, kłaniając się na wszystkie strony, po czym zaczyna grać rolę Fedona ,,Szczęsnyszczęsny (daw.) --- szczęśliwy, obdarzony szczęściem., komu bogowie zażyć dają wczasówwczas (daw.) --- odpoczynek, wypoczynek, rozrywka./ W ustroni, z dala dworu, w pośród ciszy lasów,/ I gdy ZefirZefir (mit. gr.) --- bóg i uosobienie wiatru zachodniego, tj. łagodnego, ciepłego, wilgotnego wiatru, przynoszącego orzeźwienie, a wiosną budzącego przyrodę do życia. w drzew liściach szumi pieśń arfianąarfiany (daw.) --- harfiany, związany z harfą...." GŁOS z głębi parteru Łajdaku!... Wszak przez miesiąc grać ci zakazano!... Przerażeni. Wszyscy odwracają się w stronę głosu. Szemrania. ZMIESZANE GŁOSY Cóż to?... Co tam za hałas?... Publiczność w lożach powstaje, by móc widzieć. CUIGY Ha, to on!... LE BRET osłupiały Cyrano!... GŁOS Ruszaj stąd, królu błaznów!... CAŁA SALA z oburzeniem Ooo!... MONTFLEURY Ależ!... GŁOS Precz z sali!... GŁOSY z parteru i lóż Cicho!... Dość już!... Montfleury!... Nie bój się!... Graj dalej!... MONTFLEURY niepewnym głosem ,,Szczęsny, komu bogowie zażyć dają..." GŁOS coraz groźniejszy Nuże!/ Czy chcesz, bym ci las kijów zaszczepił na skórze?... Ponad głowami ukazuje się ramię, które laską wygraża. MONTFLEURY coraz słabszym głosem ,,Szczęsny ko..." Laska wygraża. GŁOS Precz w tej chwili!... PARTER Och!... MONTFLEURY zdławionym głosem ,,...komu bogowie..." CYRANO wskoczywszy na krzesło wśród parteru, z założonymi rękami, w kapeluszu o kryzie do góry nad czołem podniesionej; wąs najeżony, nos przerażający. Ejże!... Bo się rozgniewam. Wrażenie ogromne. SCENA CZWARTA Ciż sami, Cyrano; później Bellerose i Jodelet. MONTFLEURY do margrabiów Ratujcie panowie!... JEDEN Z MARGRABIÓW niedbale Grajże! Co będziesz słuchał!... GniewCYRANO Słyszsłysz (daw.) --- słuchaj., ty: wara!... zasięzasię (daw.) --- precz.!.../ Bobyś mnie zmusił pysk ci trzepać, ty grubasie. MARGRABIA Dość już!... CYRANO Niech markiziątka milczą, radzę szczerze,/ Inaczej laską moją wstążki ich przemierzę!... WSZYSCY MARGRABIOWIE zrywają się To zanadto!... Montfleury!... CYRANO Precz z nim, póki proszę,/ Bo mu uszy obetnę i brzuch wypatroszę!... GŁOS JAKIŚ Jednak... CYRANO Precz z nim!... INNY GŁOS Lecz... CYRANO Cóż to?... On jeszcze tu stoi?.../ zakasując rękawy/ Dobrze!... Idę na scenę, by jako przystoi/ Pokrajać w płatki ową mortadelę włoską!... MONTFLEURY z wymuszoną godnością Lżąc mnie, obrażasz waszmość ciężko Talię boską!... CYRANO z ironiczną grzecznością O, gdyby muza owa, dla której waść niczem,/ Miała zaszczyt się spotkać z waszmości obliczem,/ To, widząc cię jestestwem tak tłustem, a durnem,/ Palnęłaby cię --- wierz mi! --- gdzieś swoim koturnem!... PARTER Montfleury!... No, Montfleury!... Nuże!... Sztuka Bara!... CYRANO do tych, którzy wołają w jego sąsiedztwie Błagam was! Cierpliwości przebierze się miara!.../ Pochwa moja znudzona rzygnie ostrzem miecza!... TŁUM cofając się Och!... Och.... CYRANO do Montfleury'ego Precz mi ze sceny!... TŁUM stojący za Cyranem, następuje, mrucząc: Ech! Ech! CYRANO zwracając się żywo w tę stronę Ktoś zaprzecza!? Tłum cofa się znowu skwapliwie; wokoło Cyrana wytwarza się próżne miejsce. GŁOS JAKIŚ z głębi parteru, śpiewając: Tańczyć każe nam Cyrano/ Tak, jak jego gra organik,/ Lecz Chlorisa będzie graną,/ Chce, czy nie chce nasz tyranik!... CAŁA SALA śpiewa I Chlorisa będzie graną!... CYRANO Jeśli mi się ozwiecieozwać się (daw.) --- odezwać się. jeszcze jednym tonem,/ To zatłukę was wszystkich!... JAKIŚ MIESZCZANIN Waść nie jest SamsonemSamson --- postać biblijna (Sdz 13--16), legendarny bohater wojen Izraelitów z Filistynami, obdarzony przez Boga niezwykłą siłą; walcząc jedynie oślą szczęką, zabił tysiąc przeciwników.!... CYRANO Czy nie raczysz mi waszmość pożyczyć swej szczęki?... JAKAŚ DAMA w loży Niesłychane!... JAKIŚ PAN To skandal!... MIESZCZANIN To prawdziwe męki!... JEDEN Z PAZIÓW A to kawał!... PARTER Ksy, ksy, ksy!... Montfleury!... Cyrano!... CYRANO Milczeć!... PARTER rozochocony Bee!... Kukuryku!... Hau, hau, hau!... Hi-haa-o!... CYRANO Ja wam... JEDEN Z PAZIÓW Miau!... CYRANO Ja wam pisnąć zakazuję słowo,/ I cały --- jak jest! --- parter wyzywam zbiorowo!.../ Otwieram listę!... Sam tusam tu! (daw.) --- chodź tu! podejdź!, młody bohaterze!.../ Każdy w swojej kolei, numer po numerze!.../ Dalej!... Kto chce rozpocząć poczet znakomity?.../ do pojedynczych widzów w swym sąsiedztwie, którzy zaprzeczają gestem/ Waćpan?... Nie!... Może waść?... Nie!... Z wszelkimi zaszczytyz wszelkimi zaszczyty --- dziś popr. forma N. lm: z wszelkimi zaszczytami./ Wyprawię tego, który pierwszy stanie w walce!.../ Niech w górę ci, co umrzeć chcą, podniosą palce!.../ Milczenie./ Czy skromność waszą razi widok nagiej stali?.../ Co?... Nikt?... Żadnego palca?... Dobrze!... Idźmy dalej!.../ Otóż chcę teatr leczyć z tego opuchnięcia/ Gdy samo nie ustąpi.../ uderzając dłonią po szpadzie/ przejdziemy do cięcia!... Złazi z krzesła i usiadłszy w środku koła, jakie się wytworzyło, poczyna tak, jak gdyby był u siebie w domu. MONTFLEURY Ja... CYRANO do niego Słuchaj: klasnę trzykroć, a kiedy ,,trzy" powiem,/ Pamiętaj pełnio jedna, abyś stał się nowiem!... PARTER rozochocony Ha, ha, ha, ha!... MONTFLEURY Ja sądzę... JAKIŚ GŁOS z loży Zostań!... CYRANO klaszcząc w dłonie Raz!... PARTER Zostanie!.../ Nie zostanie!... MONTFLEURY Panowie, takie moje zdanie!... CYRANO ta sama gra Dwa!... MONTFLEURY Jestem przekonany, że lepiej niżeli... CYRANO ta sama gra Trzy!... Montfleury znika, jak gdyby się zapadł w ziemię. Burza śmiechu, gwizdania i szyderczych okrzyków. SALA Hu!... Hu!... Podły!... Wróć się!... CYRANO rozpromieniony, rozpierając się i zakładając noga na nogę Niechaj się ośmieli!... JAKIŚ MIESZCZANIN Orator sceny!... Bellerose zjawia się; ukłon. LOŻE Aa!... A!... Bellerose raport składa!... BELLEROSE wykwintnie Wysoka szlachto!... PARTER Nie!... Nie!... Jodelet niech gada!... JODELET występuje i tonem błazna przez nos Cielęta!... PARTER Brawo!... Ha, ha!... Wybornie!... JODELET Bez brawa!.../ Tragik, co wam tak brzuchem do serca przystawaprzystawa (daw.) --- przystaje, pasuje do czegoś.,/ Uczuł nagle... PARTER Tchórz podły.... Pfe!... Przed groźbą strusiał!... GŁOSY Niech powróci!... JODELET Nie może!... GŁOS JAKIŚ Czemu?... JODELET Bo wyjść musiał!... Śmiechy. MŁODZIENIEC do Cyrana Koniec końców, mój panie, jakie masz powody/ Tak ścigać Montfleury'ego?... CYRANO z udaną uprzejmością Mój gąsiaku młody,/ Mam ich dwa, zaś już każdy z nich za siebie starczy,/ Naprzód lichy to aktor, bo drze się i warczy,/ Rąbiąc ze stękiem drwala takie wiersze, które/ Winny ulatać lekko, swobodnie... Po wtóre.../ To mój sekret... STARY MIESZCZANIN siedzący za krzesłem Cyrana Toż waszmość bezwzględnie, wyniośle/ Nie dajesz nam Chlorisy słuchać... CYRANO zwracając się z krzesłem ku niemu, z udanym szacunkiem Stary ośle,/ Wiersze starego Bara ni z mięsa, ni z pierzaWiersze starego Bara ni z mięsa, ni z pierza --- Baltazar Baro, autor licznych sztuk pasterskich, był mianowany przez Richelieugo członkiem Akademii. Utwory jego były jednak tak liche, iż pamięć ich nie przechowała się w literaturze.,/ Ściśle mówiąc, niewarte nawet i halerzahalerz --- drobna moneta używana na terenie Austro-Węgier../ Bez wyrzutu sumienia krzyczę zatem: haro!haro! (daw.) --- basta! dość tego!... WYKWINTNISIE w lożach Ach!... Ach!... Moja kochana!... Słyszałaś?... Nasz Baro!.../ Boże!... Co za zuchwalstwo!... CYRANO zwracając się ku lożom z galanteriągalanteria (z fr.) --- wyszukana grzeczność w obejściu, szczególnie w stosunku do kobiet. Poezja, KobietaŚliczne moje panie,/ Promieniejcie, kwitnijcie, to wasze zadanie!/ Czarujcie nas uśmiechem w słodkie sny i bądźcie/ Muzami naszych wierszy, ale ich nie sądźcie!... BELLEROSE Oj, te pieniądze, które zwrócić nam wypadnie!... CYRANO zwracając się krzesłem ku scenie Tyś jeden tu przemówił roztropnie i składnie!/ Dziury nie chciałbym zrobić w TespisowejTespis (VI w. p.n.e.) --- pierwszy grecki aktor, poeta, twórca tragedii; wprowadził pierwszego aktora rozwijającego dialog z chórem i przewodnikiem chóru, co zapoczątkowało dramat jako rodzaj literacki; swoje sztuki przedstawiał, przemieszczając się pomiędzy wioskami wozem. szacie./ wstaje i rzuca na scenę kieskękieska --- kiesa, woreczek do przechowywania pieniędzy, sakiewka. z pieniędzmi/ Łapcie!... Hopla!... I milczeć; wszak krzywdy nie macie!... SALA w zdumieniu Ach!... Ach!... JODELET podnosi kieskę i ważąc ją w dłoni Gdy waszmość zechcesz, to po takiej cenie/ Możesz nam choćby co dzień zrywać przedstawienie. SALA Hu!... Hu!... JODELET Niech z nas urąga, kto chce, niechaj syka!... BELLEROSE do Jodeleta Trzeba salę opróżnić!... JODELET do publiczności Teatr się zamyka!... Publiczność zaczyna wychodzić. Cyrano przypatruje się temu z zadowoleniem. Jednakże, przysłuchując się następującej scenie, tłumy przystają. Kobiety w lożach, które wstały i ubrały się w płaszcze, zatrzymują się, nasłuchując, i siadają po chwili znowu. LE BRET do Cyrana To szaleństwo!... NATRĘT zbliżając się do Cyrana Montfleury!... Panie, co za skandal./ Wszak to protegowany książęcia de Candale!.../ Czy masz pan protektora?... CYRANO Nie mam!... NATRĘT Nie masz?... CYRANO Zgoła!... Duma, Szlachcic, BrońNATRĘT Co? Nie masz waść magnata, co cię bronić zdoła?... CYRANO zniecierpliwiony Mówiłem już!... Aśćaść (daw.) --- skrót od: waść, waszmość, wasza miłość., widzę, w uszach masz zatyczkę!.../ Nie, protektora nie mam.../ kładąc dłoń na rękojeści/ lecz orędowniczkę!... NATRĘT To pewnie waść opuścisz gród nasz?... CYRANO To zależy!... NATRĘT Ba, panie, to nie żarty, niech mi waszmość wierzy!/ Książę de Candale ramię długie ma i duże. CYRANO Nie dłuższe od mojego.../ wskazując szpadę/ Gdy go tym przedłużę. NATRĘT Toż waść nie zechcesz twierdzić... CYRANO Owszem, twierdzę właśnie!... NATRĘT Lecz... CYRANO zniecierpliwiony Dość już!... Teraz ruszaj asanasan a. acan (daw.) --- skrót od: waszmość pan; starop. potoczny zwrot grzecznościowy.! Niech cię jaśnie.../ Albo nie, stój!... I niechaj mi asindziejasindziej (daw.) --- skrót od: asan dobrodziej, tj. pan. powie,/ Czemu się tak przyglądasz mojemu nosowi?... NATRĘT osłupiały Ja... ja... CYRANO następując Cóż w nim dziwnego?... NATRĘT cofając się Wasza miłość raczy/ Mylić się... CYRANO jak wyżej Zali krzywy jest jak dziób puchaczy?... NATRĘT jak wyżej Ja... CYRANO Czy też może dynda na wzór trąby słoniej?... NATRĘT Ależ... CYRANO Może brodawek pełny?... NATRĘT Niech Bóg broni!... CYRANO Więc jeśli czasem mucha po nim sobie chodzi,/ Czy to dziw?... NATRĘT Ależ panie... CYRANO Szydzić czyż się godzi?... NATRĘT Toż ja z waszmości nosa ani myślę szydzić./ Ja na niego nie patrzę, ja go nie chcę widzieć!... CYRANO Aść nie chcesz widzieć?... Czemu? Proszę uniżenie!... NATRĘT Och... CYRANO Czyż swym widokiem budzi obrzydzenie?... NATRĘT Ależ ja... CYRANO Barważbarważ --- konstrukcja z partykułą pytającą -że (nadającą charakter pytania retorycznego), skróconą do -ż ; inaczej: czy barwa, czyż barwa. jego, sądzisz aść, niezdrowa?... NATRĘT Ja... CYRANO Kształt nieprzyzwoity... NATRĘT Niechże Bóg uchowa!... CYRANO Dlaczegóż mu się asan przypatrujesz drwiąco?/ Pewnie ci wielkość jego zdaje się rażącą?... NATRĘT P-p-rzeciwnie p-pan masz m-m-mały... m-maciupeńki nosek! CYRANO groźnie Co?... Jak?... Do kroć tysięcy piorunowych krzosekkrzoska --- skałka w strzelbie, która uderzona krzesiwem wytwarzała iskrę zapalającą proch.!/ Jak asan śmiesz posądzać mnie o śmieszność taką?/ Mój nos mały? O, hola!... NATRĘT B-b-boże mój!... CYRANO Pokrako!/ Płaskonosie ty nędzny, głupcze niedołężny,/ Wiedz o tym, że mój nos jest olbrzymi... potężny!/ I że z narośli takiej jestem wielce dumny,/ Gdyż nos wielki mieć może tylko mąż rozumny,/ Uprzejmy, dobry, hojny, sprawiedliwy, mężny,/ Wspaniałomyślny, miły --- słowem miary takiej/ Jak ja!... miary, do której, hetkohetka (daw.) --- marny koń, szkapa; pot.: byle kto. lada jaki,/ Ty nie dorośniesz nigdy, bo niesławne lico,/ Którego tu karzącą dotykam prawicą... Daje mu policzek. NATRĘT Aj!... CYRANO ...z polotu, z liryzmu, z ducha cech, z godności,/ Ze znamion cnót szlachetnych i z malowniczości,/ Krótkimi słowy: z nosa równie jest wyzute.../ obraca go plecami ku sobie i łącząc gest ze słowami/ Jak ta w końcu twych pleców, w którą godzę butem!... NATRĘT uciekając Gwałtu!... Rety!... Dla Boga!... CYRANO Nauczka dla kpiarzy,/ Co by chcieli dworowaćdworować (daw.) --- żartować. ze środka mej twarzy,/ Przy tym mam zaszczyt donieść jeszcze, że jeżeli/ Ów dworniś, który z niego szydzić się ośmieli,/ Pieczętuje się herbem jako urodzony,/ Mam zwyczaj nieco wyżej i z przeciwnej strony,/ Wprzód nim go z moich rękuz moich ręku --- daw. Ms. liczby podwójnej, dziś: z moich rąk. w świat wypuszczę dalej,/ Przykładać mu nie skórę, lecz... kawałek stali!... DE GUICHE który z ,,margrabiami" zeszedł byłzeszedł był --- przykład użycia czasu zaprzeszłego, wyrażającego czynność wcześniejszą niż opisana czasem przeszłym lub niezrealizowaną możliwość; dziś: zeszedł. ze sceny Ależ ten pan nas nudzi... WICEHRABIA DE VALVERT wzruszając ramionami Chwali się i chwali!... DE GUICHE Niktżeniktże --- konstrukcja z partykułą -że; znaczenie: czy nikt. mu nie odpowie?... WICEHRABIA Czekaj, mości grafiegraf --- tytuł szlachecki, odpowiednik polskiego hrabiego.,/ Ja mu tę brzydką gębę wnet zamknąć potrafię./ Powiem mu coś... Zobaczysz, jak ja mu dogodzę.../ Podchodzi do Cyrana, który na niego patrzy, i stanąwszy przed nim ze śmieszną butą/ Waszmość masz nos... cha, cha, cha!... srodze wielki... CYRANO z powagą Srodze!... WICEHRABIA śmiejąc się Cha, cha!... CYRANO I to już wszystko?... WICEHRABIA Ależ. CYRANO Nie, młokosie,/ To krótko!... Można było rzec o moim nosie/ Daleko więcej. Tonów przebiegając skale,/ Można było na przykład powiedzieć: Zuchwale:/ ,,Ja, mosaniemosan a. mospan (daw.) --- mości pan; poufały tytuł grzecznościowy., nos mając wyrosły tak szpetnie,/ Biegłbym do cyrulikacyrulik --- fryzjer wykonujący również proste zabiegi medyczne., niech mi go obetnie"./ Przyjaźnie: ,,Z takim nosem pić nie sposób z czarek,/ Waćwać --- skrót od: wasza miłość. byś się zaopatrzyć powinien w lewarek!"/ Ze swadą, uroczyście: ,,Ten nos to zrąb skały!/ To przylądek!... Co mówię? To półwysep cały!..."/ Ciekawie: ,,Na co służy ten długi futerał?/ Czyżby kałamarz lub też nożyczki zawierał?..."/ Z magnacka: ,,Hej, człowieku, czy ten hak jest modny?/ Jako wieszadło sukien, musi być wygodny!..."/ Z przymileniem: ,,Czy aść się tak kochasz w przyrodzie,/ Żeś tu postawił grzędzielgrzędziel a. grządziel --- długa, czworoboczna część pługa, do której przymocowany jest korpus roboczy. ptaszkom ku wygodzie?..."/ Z prostacka: ,,A wściórnościwściórności, częściej: wciórności (gw.) --- przekleństwo: diabli!! To ci nos! Dla Boga!/ Musi to albo dynia, albo rzepa sroga!..."/ Lirycznie: ,,Waszmość chyba musisz być trytonemTryton (mit. gr., mit. rzym.) --- bóstwo morskie, syn i herold Posejdona (w mit. rzym. Neptuna); przedstawiany jako postać o ludzkim tułowiu i rybim ogonie, z wielką muszlą (konchą), w którą dął, uspokajając lub wzburzając fale; czasem uznawany za ojca trytonów, podobnych sobie istot morskich.,/ Że z taką chodzisz konchą!"... Bakalarskimbakalarski --- właściwy bakałarzom; bakałarz: średniowieczny uczony niższego stopnia. tonem:/ ,,Jedynie zwierz ów, który w ArystofanesieArystofanes (ok. 445--ok. 385 p.n.e.) --- grecki komediopisarz, najwybitniejszy z twórców komedii staroattyckiej./ Hippokampelefantokamelosem zwie się,/ Mógł się poszczycić równie potężnym tobołem/ Kości, chrząstek i mięsu, wiszących pod czołem!"/ Troskliwie: ,,Strzeż się waszmość!... Nosa twego brzemię/ Gotowogotowo (daw., gw.) --- gotowe. cię pociągnąć i bęcniesz na ziemię!..."/ Przezornie: ,,Kup futerał aść dla swego nosa,/ By nie zjadły barw jego słońce, deszcz i rosa!..."/ Jowialnie: ,,Mówią ludzie, że gdy waszećwaszeć (daw.) --- skrócona forma grzecznościowa: waszmość, tzn. wasza mość, wasza miłość. pali/ Fajeczkę, to mu z nosa dym tak gęsty wali,/ Że sąsiady wołają: »Pali się w kominie!...«"/ Stylem epickim: ,,Krew, gdy z tego nosa płynie,/ W szeroką się rozlewa toń Czerwone Morze!..."/ Z szacunkiem: ,,Pozwól waćpan, że mu hołd swój złożę,/ To się nazywa dwór mieć, srogą basztą zbrojny!..."/ Z emfazą: ,,Zakatarzyć --- o nosie dostojny! ---/ Mógłby cię tylko powiew BoreaszaBoreasz (mit. gr.) --- bóg i uosobienie wiatru północnego, zimnego, porywistego i srogiego. skrzydeł..."/ Z podziwem: ,,Cóż za godło dla składu pachnideł!..."/ Naiwnie: ,,Kiedyż zwiedzić można ten budynek?..."/ Z żołnierska: ,,Szwadron!... Baczność!... Bojowy ordynekordynek (z niem. Ordnung) --- porządek, szyk.!.../ Marsz, marsz!... Broń do ataku!... Hura na baterię!..."/ Praktycznie: ,,Puść asindziej nos ten na loterię;/ Zaiste nos tak wielki będzie wielkim losem!..."/ Wreszcie na wzór PyramaPyram i Tysbe --- w Przemianach Owidiusza byli parą kochanków, pochodzących ze zwaśnionych rodów z Babilonii. Tysbe, która przyszła pierwsza na umówione spotkanie, zobaczyła lwa i uciekła, gubiąc przy tym szal. Pyram, widząc poszarpany szal i sądząc, że Tysbe zginęła, popełnił samobójstwo. Gdy Tysbe odkryła jego ciało, również odebrała sobie życie. Ich historia znalazła odbicie m.in. w dramacie Pyram i Tysbe (1621) fr. dramaturga Théophile'a de Viau. poszlochując głosem:/ ,,Patrzcie, to nos, którego przewrotność zbrodnicza/ Zepsuła władcy swemu harmonię oblicza!/ Łotr, teraz wstydem płonie!..." Oto w krótkim słowie,/ Coś mógł acan powiedzieć, mając olej w głowie./ Lecz sprytu, lecz dowcipu nie ma w twej stodole,/ O, najnędzniejszy z tworów na tym łez padole!/ A wiedza twa nie wznosi się nad poziom sfery,/ Objętej wiadomymi czterema litery!/ Zresztą, choćbyś miał wiedzy i dowcipu prawie,/ Byś mógł ku tych szlachetnych galerii zabawie/ Uraczyć mnie podobnie szalonymi żarty,/ Wiedz, iżby ćwierć ćwiarteczki jednej części czwartej/ Pierwszego słowa z ust twych nie wyszła bezkarnie,/ Bo to, com tu o nosach powiedział figlarnie,/ Wybaczam, po przyjaźni, sobie, gdy je głoszę,/ Lecz wara!... z ust innego żadnych drwin nie znoszę!... DE GUICHE chcąc odciągnąć wicehrabiego, oszołomionego tą napaścią Wicehrabio, daj spokój!... Szlachcic, Moda, PogardaWICEHRABIA zdławionym głosem Jak się to nadyma!/ Szlachetka, co... co nawet rękawiczek nie ma,/ I bez wstęg, bez koronek wchodzi w te podwojepodwoje --- dwuskrzydłowe drzwi, z reguły odznaczające się rozmiarem i ozdobnością.!... CYRANO Honor, Duma, Moda, Strój, Fircyk, SzlachcicJa, mój młody łaskawco, moralnie się stroję./ Fircykom pozostawiam blichtr, wstęgi, pętlice,/ Lecz jeśli mniej wykwintny, dbałością się szczycę!.../ Ja bym się niezasromionniezasromion (daw.) --- niezasromiony, niezawstydzony. ludziom nie pokazał/ Pod brzemieniem obelgi, której bym nie zmazał,/ Z rozespanym sumieniem, ze czcią nadszarganą/ Ze skrupułami, którym milczeć nakazano.../ Mnie blichtr obcy! Lecz na wzór strusich pióropuszy,/ Stroi mnie dumna szczerość nieugiętej duszy;/ Więc krygowną postacią stać nie pragnąc w świecie,/ Kryguję ducha mego hardo jak w gorsecie,/ A w sławne czyny strojny, byby (daw.) --- tu: niby, jakby, jak. w cenne gipiurygipiura --- elegancka koronka o dużych oczkach i wypukłym wzorze.,/ Podkręcam me dowcipy, jak wąsa do góry,/ I w szacie tego kroju idąc świata drogą,/ Dzwonię wokół prawdami, butnie.... jak ostrogą!... WICEHRABIA Ależ... CYRANO Honor, ModaJa nie mam rękawiczek?... To nie żarty!.../ Miałem jedną... sierotę po siostrze podartej,/ Lecz widząc, że biedaczki pocieszyć nie mogę,/ W łeb ją cisnąłem komuś, co mi wlazł był w drogę!... ŻartWICEHRABIA wybuchając Heciak!... Śmieszny pyszałek!... Gbur z pałką narwaną!... CYRANO z ukłonem, udając, iż zrozumiał, że mu tymi słowy wicehrabia się przedstawił A! Bardzo mi przyjemnie!... A jam jest Cyrano/ De Bergerac!... Śmiechy. WICEHRABIA zdławionym głosem To błazen!... CYRANO krzywiąc się, jak gdyby nagle dostał kurczowego napadu Aj!... WICEHRABIA który chciał już odejść, zatrzymując się Co to?... CYRANO krzywiąc się boleśnie Drętwieje!.../ Trzeba by ją rozruszać!... Tak zwykle się dzieje,/ Gdy zbyt długo w spokoju gnuśnymgnuśny --- leniwy, niechętny działaniu. pozostanie!.../ Aj!... WICEHRABIA Cóż tam do licha?... CYRANO Czuję w szpadzie rwanie... WICEHRABIA dobywając szpady Dobrze!... CYRANO z wdziękiem Dam aści sztyczeksztyczek --- zdrobn. od sztych: pchnięcie bronią białą. przedziwny, mosanie!... Poeta, PoezjaWICEHRABIA pogardliwie Poeta!... CYRANO Tak: poeta! I takiego kroju,/ Że zaimprowizuje wierszyk w czasie boju,/ I podczas gdy z waszmością tu skrzyżuję szpadę,/ Równocześnie ułożę balladę... WICEHRABIA Balladę?... CYRANO Waszmość zda się nie wiedzieć, co to jest ballada?... WICEHRABIA Ależ... CYRANO recytując, jakby lekcję wydawałwydawać lekcję (daw.) --- odpowiadać, recytować przed kimś zadany materiał lekcyjny. Ballada tedytedy (daw.) --- więc, zatem. z trzech się zwrotek składa,/ Każda po osiem wierszy...Ballada tedy z trzech się zwrotek składa, każda po osiem wierszy... --- Mimo ścisłości do której dążył, musiał tutaj tłumacz z powodu nadzwyczajnych technicznych trudności odbiec od pierwowzoru, zachowując jednak ogólny tok myśli i formę balladzie właściwą, o co, zdaniem jego, jako o ważny szczegół kolorytowy głównie chodziło. WICEHRABIA drepcząc ze złości Och!... CYRANO ciągnie dalej ...i z zakończenia,/ Które jest czterowierszem, lecz rymów nie zmienia. WICEHRABIA Waść... Pojedynek, PoezjaCYRANO Tak jest! Właśnie taką ułożę balladę,/ A przy ostatnim wierszu... szpadą cię przejadę!... WICEHRABIA Nigdy!... CYRANO Nigdy?.../ deklamując/ ,,Ballada o tym pojedynku,/ Który w burgundzkiej sali odbył się budynku,/ Między panem Cyrano a pewnym półgłówkiem". WICEHRABIA Co?... Jak?... CYRANO To, panie, tytuł, zwany też nagłówkiem! SALA zaciekawiona do najwyższego stopnia Ustąpcie!... To wyborne!... Cyt!... Sza!... Bez chichotów!... Dokoła Cyrana i wicehrabiego tworzy się koło ciekawych. W parterze ,,margrabiowie", oficerowie, zmieszani z mieszczanami i ludem. Paziowie wspinają się na barkach widzów, by lepiej widzieć. Wszystkie kobiety w lożach powstają. Z prawej strony de Guiche i jego dworzanie. Z lewej Le Bret, Ragueneau, Cuigy itd. CYRANO zamykając oczy na chwilę Czekajcie!... Szukam rymów!... Mam, mam!... Jużem gotów!... ilustrując słowa stosownym gestem Pełnym wdzięku ruchem dłoni/ Rzucam moje w kąt manatki/ I płaszcz zwlekam, co mię słonisłonić (daw.) --- dziś: osłaniać, zakrywać.,/ I... dobywam mojej szpadki./ Grzeczny, lekki, zwinny, gładki./ Trwam, mój aść, przy słowach mych,/ Że przy końcu mej balladki/ Tym szpikulcem dam ci sztych!... Składają się pierwsze chody. Sam biesbies --- zły duch, diabeł. aści nie ochroni,/ Choć mam kłopot iście rzadki,/ Jaki cel wziąć dla mej broni:/ Brzuch.... czy serce tej dzierlatki?.../ Sieje broń ma skrawe płatki,/ Niby roje muszek pstrych,/ Ach, tak! Z końcem mej balladki/ W brzuszek dam waszmości sztych! Tu mi rymu brak na ,,oni";/ Waść pobladłeś jak opłatki,/ Bym mógł rzec: ,,Ha, w piętkę goni!..."/ Szach!... Odbiłem sztych z przysiadki,/ I rżnę młyńca wprost z paradkiparada --- w szermierce: odparcie ciosu.,/ Gładko, równo, jak pod sztrychsztrych (daw., z niem.) --- linia, kreska.!.../ Czuj duch! Idzie kres balladki,/ A przy końcu będzie sztych!... Uroczyście Posłanie!... Módl się, waszeć!... Idą jatki,/ Za spełniony żałuj grzech;/ Prima!... Tercja!...prima, tercja --- nazwy pozycji w szermierce. kres balladki!/ daje sztych/ Tusz!.../ Wicehrabia chwieje się; Cyrano z ukłonem/ Mówiłem, będzie sztych!... Okrzyki, oklaski z lóż. Kwiaty i chusteczki sypią się na dół. Oficerowie, otoczywszy Cyrana, winszują mu. Ragueneau tańczy w zachwycie. Le Bret jest zrozpaczony i szczęśliwy. Podtrzymując wicehrabiego, wyprowadzają go przyjaciele z sali. TŁUM w jednym długim okrzyku podziwienia Aaa!... RAJTAR Wspaniałe!... JEDNA Z KOBIET Zabawne!... RAGUENEAU Niebotyczne!... JEDEN Z MARGRABIÓW Nowe!... LE BRET Szalone!... ZMIESZANE GŁOSY wśród zgiełku około Cyrana Brawo!... Czołem!... Życzenia zbiorowe!... JEDNA Z KOBIET To bohater!... JEDEN Z MUSZKIETERÓW podchodząc z wyciągniętą dłonią Mosanie, jesteś waszmość chwatem!/ To było wcale dobre!... Znam się trochę na tem!.../ Tupałem aż z uciechy, widząc grę waćpana!... Odchodzi. CYRANO do Cuigy'ego Mój drogi, kto to taki?... CUIGY Nie znasz d'Artagnanad'Artagnan --- główny bohater cyklu powieści Aleksandra Dumasa, Gaskończyk, muszkieter króla Ludwika XIII i Ludwika XIV; wzorowany na historycznej postaci Charlesa de Batz-Castelmore hrabiego d'Artagnan (1611--1673).?.../ To on!... LE BRET biorąc Cyrana za rękę Chodź, pogadamy!... CYRANO Niech tłum wyjdzie z sali!/ do Belterose'a/ Mogę zostać?... BELLEROSE z uszanowaniem Ooo, proszę!.../ Słychać krzyk na dworze./ Cóż to?... Czy się pali?... JODELET który wyszedł był zobaczyć, wracając To Montfleury'ego lżą tak!... BELLEROSE uroczyście Sic transit!...Sic transit!... (łac.) --- początek sentencji: Sic transit gloria mundi: Tak przemija chwała świata./ zmieniwszy ton, do odźwiernego i lampiarza/ No, dalej!/ Zamknąć! Zamieść! Nie gasić!... Już szósta godzina;/ Skoro wrócim z obiadu, próba się zaczyna... Jodelet i Bellerose wychodzą, kłaniając się Cyranowi nisko. Bieda, DumaODŹWIERNY do Cyrana A wasza miłość nie pójdzie jeść?... CYRANO Ja?... Nie!... LE BRET Dlaczego?... CYRANO butnie Bo nie chcę.../ spostrzegłszy, że się odźwierny oddalił, i zmieniając ton/ ...bo halerza nie mam złamanego!... LE BRET Żarty!... Jak to pieniędzy nie masz?.../ robiąc ruch rzucenia czegoś/ A talary?... CYRANO jak wyżej To lafalafa (daw.) --- pensja; żołd., którą ojciec mi przysyła stary!... LE BRET z żywością Całomiesięczny fundusz?... CYRANO jak wyżej Poszedł, z dymem pary!... LE BRET Ach, cóż to za szaleństwo rzucenie tej kieski!... CYRANO Tak! Być może.../ z gestem dumnego zadowolenia/ ...lecz przyznaj, co za ruch królewski!... ROZNOSICIELKA pokaszlując nieśmiało dla zwrócenia uwagi Hm, hm!... Nie mogę ścierpieć, że się waszmość głodzi;/ Tu jest wszystko, co trzeba... Niech waćpan dobrodziej!.../ Proszę... CYRANO zdejmując kapelusz Moja dziecino, chociaż mi zabrania/ Gaskońska buta z twego korzystać wezwania,/ Jednak ci nie chcę smucić odmową serduszka.../ Podchodzi ku bufetowi i wybiera./ Więc biorę... z tego grona.../ Ona kładzie na talerz skwapliwie wskazane grono./ ...o nie!... dość ziarnuszka./ Jedno ziarnko to dosyć!... Szklankę wody.../ Ona chce mu dolać wina./ czystej!.../ I pół makaronika!... Oddaje drugą połowę. LE BRET wzruszając ramionami, do siebie Wariat oczywisty!... ROZNOSICIELKA nalegając Niech waszmość raczy przyjąć... Są owoce, pączki!.../ Może coś przecie?... CYRANO Owszem... pocałunek rączki!... Całuje rękę jej z takim szacunkiem, jakby to była ręka księżniczki. ROZNOSICIELKA wzruszona Och!... Przepraszam!.../ ukłon/ Dobranoc!... wychodzi. SCENA PIĄTA Cyrano, Le Bret, później Odźwierny. CYRANO do Le Breta No, więc... gadu-gadu!.../ staje przed bufetem i rozkładając przed sobą: makaronik.../ Obiad!.../ ...szklankę wody.../ Napitek!.../ ...i winną jagodę/ Wetywety (daw.) --- deser.!.../ siada/ Siadam do obiadu!.../ Ach, głodny byłem wściekle!.../ gryząc makaronik/ Więc mówisz, mój drogi?... LE BRET Że te pyszałki butne o postawie srogiej,/ Jeśli ich słuchać będziesz, przewrócą ci w głowie.../ Pytaj ludzi roztropnych, niech ci który powie:/ Te dzisiejsze wybryki twoje tak zuchwałe,/ Jakie one wywarły wrażenie?... CYRANO dogryzając makaronika Wspaniałe!... LE BRET Kardynał... CYRANO zaciekawiony, radośnie Co?... Kardynał?... Zaliżzaliż (daw.) --- czyż. on był przy tym?... LE BRET pesymistycznie Był, był!... Och, on to nazwie... CYRANO przerywając Arcyznakomitym!... LE BRET Jednak... CYRANO No, wszak należy do pisarskiej rzeszy;/ Żem nie dał grać kolegi --- czyż go nie ucieszy?... LE BRET Zbyt wiele sobie ludzi narażasz bez celu!... CYRANO CzymCzym (...) naraził --- inaczej: czy naraziłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). istotnie dziś sobie naraził tak wielu?... LE BRET Najmniej pół setki; przy tym cała armia babia... CYRANO No, licz!... LE BRET Montfleury... mieszczuch... de Guche... wicehrabia.../ Baro, wraz z akademią... CYRANO Dość, jestem w zachwycie!... Życie jako wędrówkaLE BRET Gdzież ty zajdziesz, mój drogi, wiodąc takie życie?.../ Jakie masz plany?... CYRANO Byłem jakby wśród manowcamanowiec --- bezdroże../ Sto krętych dróg się słało przed okiem wędrowca.../ Wybrałem... LE BRET Którą?... CYRANO Ależ najprostszą w tym rzędzie./ Oto: zdumiewać ludzi we wszystkim i wszędzie!... LE BRET Dobrze. Lecz powiedz, jaka mucha cię ubodła,/ Ścigać tak Montfleury'ego?... CYRANO ZazdrośćOch, ta fasa podła,/ Co, niby wieprz w karmniku, ledwie brzuch swój tacza,/ Ma się za serc niewieścich wielkiego zjadacza,/ I --- ględząc, tak jak ględzą rubaszne pastuchy ---/ Robi słodziutkie oczy... ślepiami ropuchy!.../ Nie cierpię go od chwili, gdym raz z oburzeniem/ Spostrzegł, że się ośmielił ślinić... ją!... spojrzeniem!.../ Zdawało mi się wzrokiem, gdy dotknął jej lica,/ Że widzę, jak po róży... pełza gąsienica... LE BRET ze zdziwieniem Co? Jak?... Czy to możliwe?... CYRANO Bym kochał?.../ zmieniając ton/ Niestety!... Miłość niespełnionaLE BRET Tyś nie mówił... nie wspomniał nigdy... CYRANO Tej kobiety?.../ Ach, pomyśl! Ta ironia!... Gdy mi nie pozwala/ Ten nos, co tak jak lauferlaufer (z niem.) --- goniec. poprzedza mnie z dala,/ Bym śnił, żem jest kochany, choćby przez brzydala,/ To ja!... Lecz to konieczne! to nieuniknione!.../ Ja kocham... To tak proste, ach, a tak szalone!.../ Ja kocham najpiękniejszą w świecie... LE BRET Najpiękniejszą?... CYRANO Najbardziej złotowłosą.../ z przygnębieniem/ i najwykwintniejszą!... LE BRET Na Boga, mów, kto ona?... CYRANO MiłośćHazardhazard (daw.) --- niebezpieczeństwo, ryzyko. sercom gwoligwoli (daw.) --- dla, z powodu, w celu.,/ Rozkoszny --- mimo wiedzy, groźny --- mimo woli./ Pułapka zdrad natury, róża, w której łonie/ AmorAmor (mit. rzym.) --- bóg i uosobienie miłości. czyha w zasadzce, srogie ostrząc bronie!.../ Ten, kto poznał jej uśmiech, poznał doskonałość./ Ona w najmniejszy drobiazg zaklina wspaniałość,/ I umie w każdym ruchu zamknąć bóstwa całość!.../ Nie!... Ty byś nie umiała, boska AfrodytoAfrodyta (mit. gr.) --- bogini miłości; narodziła się z piany morskiej u wybrzeży Cypru, często była przedstawiana jako wyłaniająca się z wielkiej muszli (konchy).,/ Wstąpić w konchę, jak ona w lektykę odkrytą,/ Ni ty, czysta DyjanoDyjana (mit. rzym.) --- dziś: Diana, dziewicza bogini łowów i księżyca, odpowiednik gr. Artemidy., kroczyć tak po lesie,/ Jak ona po paryskim bruku kroki niesie!... LE BRET Ach, rozumiem!... To jasne!... CYRANO Łatwo zrozumiane! LE BRET Ty kochasz twą kuzynkę Robin?... CYRANO Tak!... Roksanę!... LE BRET Ano, tym lepiej!... Kochasz?... Powiedz jej... Masz prawo,/ Zwłaszcza dziś, gdy w jej oczach okryłeś się sławą!... CYRANO Miłość niespełnionaPrzypatrz mi się, kochany! Czyż mi nie zabrania/ Ta narośl śnić o błogich zachwytach kochania?.../ O, nie, ja się nie łudzę! Chyba że chwilowo/ Zakwili we mnie rzewność w porę wieczorową,/ Kiedy w woń się rozpłyną sny kwiatów miłosne,/ A mój drągal-nosisko wciąga w siebie wiosnę!.../ I zdarza się, że błądząc w promieniach księżyca,/ Spotkam w ogrodzie parę: z młodzieńcem dziewica!/ Wzruszony, za śladami stóp ich biegnę okiem,/ I myślę, że to dobrze, chodzić wolnym krokiem/ W księżycu, ręka w rękę, z ukochaną w parze,/ A wtedy zapominam --- unoszę się --- marzę!.../ Aż znienacka zobaczę, spojrzawszy z ukosa,/ Na ogrodowym murze cień mojego nosa!... LE BRET Mój drogi!... CYRANO O, mój drogi, miewam ja rozpacze,/ I gdy jestem samotny... LE BRET ze współczuciem To płaczesz... CYRANO z protestem ŁzyJa?... Płaczę?.../ Nie, to by nazbyt szpetnym było, gdyby rosa/ Łez popłynęła kiedy wzdłuż takiego nosa,/ I nie pozwolę na to, póki we mnie siła,/ Aby ich boska piękność kiedy się splamiła/ Związkiem z taką brzydotą... Toż nie znajdziesz przecie/ Nic zgoła, od łez bólu, świętszego na świecie;/ Więc nie chcę, by z tych pereł jedna z mej przyczyny/ Została na szydercze narażona drwiny... LE BRET pocieszając Nie smuć się!... MiłośćCzas sposobność i radę ci poda./ Wszak prawem, co miłością rządzi, jest przygoda. CYRANO z goryczą Nie! Nie! Nie!... Jest stosunek! Jest ład! I jest miara!.../ Ja kocham KleopatręKleopatra VII Filopator (69--30 p.n.e.) --- ostatnia królowa Egiptu, słynna z urody i uroku osobistego; była kochanką Gajusza Juliusza Cezara (100--44 p.n.e.), rzymskiego polityka i wodza, który dążył do przejęcia w Rzymie władzy absolutnej. --- mamżemamże --- konstrukcja z partykułą pytającą -że (nadającą charakter pytania retorycznego); inaczej: czy mam, czyż mam. twarz Cezara?.../ Ubóstwiam BerenikęBerenika (28--ok. 79) --- najstarsza córka Heroda Agrypy I, króla Judei, królowa Chalkis i Cylicji, znana z burzliwego życia miłosnego; jej związek z rzymskim wodzem, a późniejszym cesarzem Tytusem (39--81) stał się tematem wielu powieści, dramatów i oper. --- licoż mam Tytusa?... LE BRET z żywością Lecz twój rozum! Twe męstwo!.../ wskazując miejsce, na którym stała przedtem roznosicielka/ Złożyłeś całusa/ Na ręku tej tu małej, rumieniąc niebogę./ Wszak widziałeś jej oczy --- czyż były ci wrogie?... CYRANO zdziwiony To prawda!... LE BRET I Roksana, gdy Valvert pchnął szpadą,/ Godząc w ciebie, okropnie blada była... CYRANO zdziwiony Blada. LE BRET Już dzisiaj twoje męstwo, dowcip pokochała./ Śmiało!... Idź do niej.... wyznaj... CYRANO Aby mnie wyśmiała?.../ Nie znam trwogi, lecz myśleć nie mogę bez drżenia... ODŹWIERNY wprowadzając kogoś ode drzwi Pytają o waćpana!... CYRANO spostrzegłszy ochmistrzynię Boże! Jej duennaduenna (daw., z hiszp. dueña) --- ochmistrzyni, dama do towarzystwa młodej kobiety, towarzysząca jej w wyjściach poza dom; przyzwoitka.!... SCENA SZÓSTA Cyrano, Le Bret, Ochmistrzyni. OCHMISTRZYNI z głębokim ukłonem Walecznego kuzyna w dniu jutrzejszym z rana/ Pragną widzieć tajemnie... CYRANO wstrząśniony Mnie widzieć? OCHMISTRZYNI dygając Waćpana!.../ Chcą mu się z czymciśczymciś (daw., gw.) --- czymś. zwierzyć... CYRANO Mnie?... OCHMISTRZYNI z nowym dygiem Tak!... CYRANO słaniając się O, mój Boże!... OCHMISTRZYNI Skoro jutro na niebie pierwsze błysną zorze,/ Pójdą mszy świętej słuchać u Świętego Rocha... CYRANO opierając się na ramieniu Le Breta O, mój Boże!... OCHMISTRZYNI Wracając, by pomówić trocha,/ Gdzie mają wstąpić?... CYRANO jakby oszalały Gdzie?... Ha?... Zaraz!... O, mój Boże!... OCHMISTRZYNI Mów waszmość!... CYRANO O, mój Boże!... Zaraz!... Szukam w głowie!.../ W paszteciarni Ragueneau'a... OCHMISTRZYNI Gdzież to? Niech waść powie! CYRANO Ulica Honoriusza... ciasta w okien szybie... OCHMISTRZYNI dygając Przyjdziem... Godzina siódma... Bądź waszmość!... CYRANO Nie chybięchybić --- tu: uchybić, zawieść.!... Ochmistrzyni wychodzi. SCENA SIÓDMA Cyrano, Le Bret, później Komedianci, Komediantki, Cuigy, Brissaille, Lignière, Odźwierny, Skrzypiciele. MiłośćCYRANO rzucając się w objęcia Le Breta Ja?... Z nią?... Schadzkę?... LE BRET wesoło Cóż smutek?... Już inny wiatr wieje?... CYRANO Przynajmniej wie, że żyję!... Szaleję... Szaleję!... LE BRET Takie mi tu bajałeś przed chwilą androny;/ Teraz będziesz spokojny?... CYRANO zapalając się Przeciwnie!... Szalony!.../ Nieprzeparty, jak piorun, gdy w miał kruszy skałę!.../ Sam mi tu całą armię! Wojsko dajcie całe!.../ Mam dziesięć serc! Dwadzieścia ramion!... Wielkie nieba!.../ Precz z karlęcą hołotą!.../ wrzeszczy na całe gardło/ Olbrzymów mi trzeba!... Od jakiegoś czasu poruszają się cienie komediantów i komediantek w głębi na scenie. Słychać szmery i gwary. Próba się odbywa. Skrzypiciele zajęli swe miejsce. GŁOS ZE SCENY Ciszej!... Próbę zaczęto!... O spokojność prosim!... CYRANO śmiejąc się Chodźmy!... Zmierzają ku wyjściu. W tej chwili otwierają się wielkie drzwi. Wchodzą Cuigy, Brissaille i kilku oficerów, podtrzymując spitego Lignière'a. CUIGY Cyrano?... CYRANO Co tam?... CUIGY śmiejąc się Bąka ci przynosimBąka ci przynosim --- W oryginale: ,,Une énorme grive". Grive, kwiczoł, prawdopodobnie z powodu pokrewieństwa dźwięków, poczytywany jest za synonim człowieka pijanego (gris). Tłumacz sądził, iż wyraz ,,bąk" z powodu przysłowia ,,pijany jak bąk" będzie najstosowniejszym dla oddania tej intencji [mowa o bąku zwyczajnym, dużym ptaku wodnym z rodziny czaplowatych; red. WL].!... CYRANO poznając Lignière'a Lignière!... Co z tobą, chłopcze?... CUIGY Został bez noclega!... Niebezpieczeństwo, Odwaga, SzaleństwoBRISSAILLE Nie może wrócić do dom... CYRANO nie rozumiejąc Co?... LIGNIÈRE bełkocąc i pokazując papier pomięty Ten list ostrzega/ O zasadzce... Stu zbirów zasadzono na mięmię (daw.) --- forma skrócona zaimka używana daw. w pozycji nieakcentowanej w zdaniu (podobnie jak ,,się", ,,cię"); dziś używana jest tylko długa forma: mnie..../ To z powodu mej piosnki... Tour de Nesle, przy bramie.../ Iść do domu koniecznie muszę popodpopod (daw.) --- pod. wieżę!.../ Pozwól mi się dziś przespać na twojej kwaterze!... CYRANO z żywością Stu ludzi, mówisz?... Brawo!... Będziesz spał u siebie!... LIGNIÈRE przerażony Ależ... CYRANO straszliwym głosem Jam salvaguardiąsalvaguardia --- czyli gleit, wyraz staropolski wojskowy oznaczający siłę zbrojną dodaną komuś dla bezpieczeństwa. twoją, jak Bóg w niebie!.../ pokazując mu latarnię, którą w ręku trzyma odźwierny, przysłuchujący się tej scenie/ Weź tę latarnię!.../ Lignière bierze ją skwapliwie./ Naprzód marsz!.../ do oficerów/ Waszmoście z nami!.../ W oddaleniu... Wy tylko jesteście świadkami!... CUIGY tonem przestrogi Lecz stu ludzi!... CYRANO Dziś właśnie na stu chrapchrap --- chrapka, zachcianka, chętka. mnie zbiera!... Komedianci i komediantki zeskakują ze sceny i podbiegają w rozmaitych kostiumach. LE BRET Lecz na cóż łba nadstawiać... CYRANO O, Le Bret już gdera!... LE BRET Dla opilca takiego?... CYRANO Bo ten pijaczyna,/ Bo ta kadź rosolisurosolis --- likier aromatyzowany płatkami róży., bo ta beczka wina,/ Miłość, PoświęcenieWykonał w moich oczach czyn bardzo subtelny,/ Oto, gdy dama jego raz po mszy niedzielnej/ Umaczała paluszki wedle obyczaju/ W kropielnicy, on skoczył, przypiął się do skraju,/ I choć nie cierpi wody, wypił wszystko do dna!... JEDNA Z KOMEDIANTEK kostium subretkisubretka (z fr.) --- pokojówka; także: typ postaci sprytnej służącej występującej w komedii. Aaa! To rzecz bardzo ładna i pochwały godna!... CYRANO Co, nieprawdaż, subretko?... SUBRETKA do drugiej komediantki Ciekawam też, czemu/ Stu, aż stu zasadzili przeciwko jednemu?... CYRANO Idziem.../ do oficerów/ A waściów proszę, niech się nikt nie waży/ Spieszyć do mnie z sukursemsukurs (daw., z łac.) --- wsparcie, pomoc., cokolwiek się zdarzy!... JEDNA Z KOMEDIANTEK zeskakując ze sceny Nie, ja to widzieć muszę!... CYRANO Dalej!... JEDNA KOMEDIANTKA przyłącza się i woła starego komedianta Chodź, KasandrzeKasander, Leander --- konwencjonalne postacie z daw. komedii: Kasander to naiwny ojciec, opiekun bądź oszukiwany mąż płochej Izabelli, zaś Leander to amant Izabelli, łączący w sobie cechy prostego żołnierza, jak i zarozumiałego fircyka.!... CYRANO Chodźcie wszyscy: doktorze, subretko, Leandrze!/ Dalej, szalone pałki! Pójdziem wszyscy zatem!/ Złączymy włoską farsę z hiszpańskim dramatem.../ Niech chrapliwy jęk śmierci wesoła drużyna/ Brzękiem dzwonków otoczy, jak krąg tamburyna!... WSZYSTKIE KOBIETY skacząc z radości Brawo!... Gdzie mój kapturek?... Mój płaszcz!... JODELET Idźmy!... Brawo!... CYRANO do skrzypków Panowie muzykanci zagrają nam żwawo!.../ Skrzypiciele przyłączają się do pochodu. Wszyscy porywają świece płonące przy rampach. Pochód przybiera wygląd capstrzykucapstrzyk --- tu: przemarsz formacji wojskowej z orkiestrą przez miasto wieczorem w przeddzień uroczystości. z pochodniami/ Brawo! Oficerowie, damy, skrzypiciele,/ Światła. A o dwadzieścia kroków.../ idzie naprzód/ ...ja na czele,/ Sam pod mym pióropuszem!... Gotowo?... POCHÓD Gotowo... CYRANO I niech się nikt nie waży pomagać mi!... Słowo?.../ Choćby mi śmierć groziła, słowo!... No, ruszamy!/ Raz, dwa trzy!... Hej, odźwierny! Otwieraj nam bramy!.../ Odźwierny otwiera podwójne drzwi sali, a w świetle księżyca ukazuje się malowniczy zaułek starego Paryża./ Miasto, Noc, Księżyc, RzekaPatrzcie, ha! Paryż senny, mroczny, niby mglisty;/ Z dachów spływa księżyca blask, jak deszcz srebrzysty!/ Oto jest dekoracja sceny, jak dobrana!/ Tam pod szarfą mgieł srebrnych toczy się Sekwana,/ Tajne zwierciadło nocy, tak złote o świcie.../ A teraz zobaczycie to, co zobaczycie!... WSZYSCY Dalej, do bramy Nesle!... Marsz!... CYRANO z progu do subretki Waćpanna pytała,/ Słysząc, że tam w zasadzce setka leży cała,/ Czemu rąk na jednego zbrojono tak wiele?.../ wyciąga szpadę i ze spokojem/ Dlatego, iż wiedziano, żeśmy przyjaciele!... Wychodzi, a za nim cały pochód. Na czele Lignière z latarnią, zataczając się, za nim Cyrano; dalej komediantki, oparte na ramieniu oficerów, i komedianci w podskokach. Kroczą przy dźwięku skrzypiec w zmroku nocnym, oświeceni blaskiem świec. Kurtyna. AKT DRUGI Paszteciarnia poetów. (przekład W. Zagórskiego) Scena przedstawia gospodę restauratora-pasztetnika Ragueneau. Jest to duża sala na rogu ulic Saint Honoré i Arbre-Sec, które przez szklane drzwi w głębi widnieją, zarysowujące się w pierwszych brzaskach świtu. Na lewo pierwszy plan: bufet pod baldachimem z kutego żelaza i porozwieszanymi na nim gęsiami, kaczkami i białymi pawiami. W wielkich fajansowych wazonach ogromne bukiety z kwiatów, głównie słoneczników. Po tejże stronie drugi plan: olbrzymi komin, przy którego ogniu, między żelaznymi podstawami, dźwigającymi rondelki i rynki, smażą się w brytfannach pieczenie. Po prawej stronie pierwszy plan ze drzwiami. Na drugim planie schody prowadzące do małej salki w półpięterku, której wnętrze, widoczne przez otwartą okiennicę, zajmuje stół nakryty, oświecony małym flamandzkim pająkiem. Jest to gabinet, w którym podają gościom jedzenie i picie. Drewniana galeria, będąca niejako przedłużeniem schodów, zdaje się prowadzić do podobnych gabinetów. W środku wielka obręcz żelazna, którą można za pomocą sznurów podciągać i spuszczać, niby pająk jaki, a na której, przyczepione hakami, wiszą grubsze sztuki zwierzyny. W piecach pomieszczonych w cieniu pod schodami tli się żar. Miedź rondli świeci się. Rożny obracają się za pomocą sprężynowej maszynerii. Jarzyny i mięso, przygotowane do kuchni, leżą w piramidach, szynki wiszą. Jest to chwila, kiedy przyrządzają śniadanie. Spłoszone kuchciki potrącają się wzajemnie; ogromni kucharze i małe kuchciki krzątają się pilnie. Pełno czapek z kogucimi piórami lub skrzydłami pantarekpantarka --- perliczka, ptak z rzędu kuraków.. Co chwila wnoszą na blachach lub plecionych z wikliny noszach stosy potraw i ciast. Stoły zastawione ciastami i potrawami; inne, ponakrywane i krzesłami otoczone, czekają na gości. Mały stoliczek w kącie, zarzucony papierami. W chwili podniesienia się kurtyny siedzi przy nim Ragueneau i pisze. SCENA PIERWSZA Ragueneau, Pasztetnicy; później Liza. JedzenieRagueneau siedzi przy małym stoliku, z miną natchnioną, liczy na palcach i pisze. PIERWSZY PASZTETNIK wnosząc półmisek z pieczystym, przystrojonym w ogon pawi Pieczony paw!... DRUGI PASZTETNIK z półmiskiem ciasta Ciasteczka!... TRZECI PASZTETNIK z blatemblat (daw.) --- taca, płaski, podłużny półmisek na pieczone mięsa. placków Placki migdałowe!... CZWARTY PASZTETNIK z babką Babka!... KUCHCIK z półmiskiem Duszone mięso!... RAGUENEAU odkłada pióro i podnosi głowę Promienie różowe/ Świtu błyszczą na rondlów miedzi jak polewa.../ Każ milczeć temu Bogu, który w tobie śpiewa/ O, Ragueneau!... Godzina lutni później spłynie;/ Trzeźwa godzina pieca trzyma berło ninieninie (daw.) --- teraz..../ wstaje, przygląda się jakiemuś półmiskowi i do jednego z kucharzy/ Ten sos tu jest za krótki!... Przedłużyć go można... KUCHARZ O ile?... RAGUENEAU O trzy stopystopa --- tu: najmniejsza jednostka miary rytmicznej wiersza albo dawna miara długości, wynosząca ok. 30 cm.... Oddala się. KUCHARZ zdziwiony Co?... Jak?... KUCHCIK wnosząc półmisek Prosię z rożna!... RAGUENEAU stanąwszy przed kominem Jedzenie, PoezjaOdwróć oczy, o, boska muzo, pełne czarów,/ By ich nie zaczerwienił skwar kuchennych żarów!.../ do jednego z pasztetników, pokazując mu ciastka/ W tych ciastkach całkiem krzywo siedzi konfitura:/ Hemistychyhemistych (z gr.) --- połówka wersu wiersza, wyodrębniona przez cezurę (średniówkę). po bokach, a w środku cezuracezura --- przerwa; tu: średniówka, przerwa intonacyjna, która dzieli wers wiersza na dwie w przybliżeniu równe połowy.!.../ do drugiego, pokazując mu pasztet niedokończony/ Uwieńczyć dachem trzeba te grzankowe mury!.../ do Kuchcika, który siedząc na ziemi, wdziewa na rożen sztuki drobiu/ A ty, co drób na rożnie mieścisz różnopióry,/ Przełóż skromne kurczęta wspaniałym indykiem,/ Jak MalherbeMalherbe, François de (1555--1628) --- francuski poeta klasycystyczny. długie wiersze króciutkim wierszykiem,/ Tutaj stopę przedłużaj, a tam znowu skracaj,/ I strofki pieczystego przy ogniu obracaj!... JedzenieINNY UCZEŃ wnosząc półmisek przykryty serwetą Jegomość! Z brioszowegobrioszowe ciasto --- ciasto jak do wyrobu brioszek, tj. francuskiego lekko słodkiego pieczywa drożdżowego. ciasta i ze sera/ Upiekłem niespodziankę dla was... Patrzcie!... Odkrywa półmisek, na którym widnieje duża lira z ciasta. RAGUENEAU zachwycony Lira!... UCZEŃ Struny jej, patrzcie jeno, z czystego karmelu!... RAGUENEAU wzruszony A laur ze strączków grochu!.../ daje mu pieniądz jakiś/ Masz, mój przyjacielu!.../ Wypij za moje zdrowie dobrą wina flaszkę!.../ spostrzegając wchodzącą Lizę/ Ale sza!... Oto jejmośćjejmość (daw.) --- tytuł grzecznościowy używany w odniesieniu do szlachcianek, pani.!... Pieniądz schowaj w taszkętaszka (daw., z niem.) --- sakiewka, woreczek; kieszeń.,/ I zmykaj!.../ do Lizy, pokazując jej lirę z miną zakłopotaną/ Patrz, waćpani, to ładne?... LIZA To śmieszne!... Kładzie na bufecie stos torebek z papieru. RAGUENEAU Aaa!... Tutkitutka --- papier zwinięty w rożek, w ten sposób noszono dawniej różne drobne przedmioty: ciasteczka, owoce itp.?... Dzięki!.../ przypatruje im się/ Boże!... Me książki ucieszne!.../ Wiersze moich przyjaciół podarte, pocięte!.../ O, waćpani wznowiłaś tu dzieło przeklęta!/ Aby w tutki zawijać pączki i krokantkikrokantka (z fr.) --- kruche ciastko.,/ Rozdarłaś OrfeuszaOrfeusz (mit. gr.) --- niezrównany poeta i pieśniarz, jego muzyka miała wzruszać nawet zwierzęta i uspokajać wzburzone morze; zginął rozszarpany przez czcicielki Dionizosa, bachantki, gdy, pogrążony w żałobie za utraconą Eurydyką, odmówił udziału w ich misterium., jak niegdyś bachantkibachantki --- czcicielki boga wina Dionizosa (Bachosa); ich inna nazwa: menady, oznacza ,,szalejące", ponieważ misteria dionizyjskie cechowało nieokiełznanie tańców i pieśni.!... LIZA A toż lepszego zrobić nie sposób użytku/ Z tego, co wpływa w zamian jadła i napitku,/ Jakie waść każesz dawać tym nędznym piszczykompiszczyk (daw., lekcew.) --- pisarzyna, marny pisarz.!... RAGUENEAU uroczyście Mrówko!... Nie bluźń natchnionym tym pasikonikom!... LIZA Nim się w konszachty wdałeś waść z tymi półgłówki,/ Nie lżyłeś od bachantki mi, ani od mrówki... RAGUENEAU Do tego użyć wierszy!... LIZA Phi!... RAGUENEAU Mdleję ze zgrozy!.../ Jakiż tedy użytek robisz aśćka z prozy?... SCENA DRUGA Ciż sami. Dwoje dzieci, które weszły do paszteciarni. RAGUENEAU Co dać dzieciom?... PIERWSZE DZIECKO Trzy ciastka!... RAGUENEAU obsługując Parzone na winie.../ Rumiane... prosto z pieca... Chce je wręczyć. DRUGIE DZIECKO Niech waćpan zawinie!... RAGUENEAU stropiony, na stronie Niestety w tutki one zawijać je muszę!.../ bierze jedną z torebek, a w chwili, gdy ma włożyć ciastka, czyta/ ,,Już złotowłosy FebusFebus a. Feb (z gr. Fojbos: promienny; mit. gr.) --- przydomek Apolla, boga światła i słońca, wróżbiarstwa i gwałtownej śmierci, opiekuna sztuk, patrona poetów i pieśniarzy; jego atrybutami były łuk i lira. napina swą kuszę..."/ Nie ten.../ odkłada ją na bok, bierze inną, a w chwili, gdy ma włożyć ciastka, czyta/ ,,Jako UlissesUlisses (mit. gr.) --- Odyseusz, król Itaki, bohater Iliady i Odysei Homera, znany ze sprytu...." Nie!... Ta sama gra. LIZA niecierpliwie Cóż tak powoli?... RAGUENEAU Już! już!.../ wziął trzecią torebkę, przypatruje jej się, i z rezygnacją/ Wiersz do FilidyFilida a. Filis --- konwencjonalne imię kobiece z poezji sielankowej.!... A jednak to boli/ Zawijać ciastka w rymy.../ do dziecka/ Masz tu, moje dziecię!... LIZA drwiąco Bogu dzięki, że w końcu namyślił się przecie! Wyłazi na stołek i ustawia półmiski na górnych półkach kredensu. RAGUENEAU korzystając z tego, że się odwróciła, przywołuje dzieci, będące już u drzwi Pst! pst!... Słuchajcie, dziatki, wróćcie mi woreczek,/ A zamiast trzech w papierze, dam wam sześć ciasteczek!.../ Dzieci zwracają torebkę, biorą żywo ciasteczka i odchodzą. Ragueneau wyprostowuje papier i czyta uroczyście/ ,,Filis..." Na tym imieniu brzydka plama tłusta!.../ ,,Filis okrutna!"... Cyrano wchodzi szybko. SCENA TRZECIA Ragueneau, Liza, Cyrano; później Muszkieter. CYRANO Która tam godzina?... RAGUENEAU z ukłonem służbistym Szósta!... CYRANO Mam czas... Wchodzi do środka sklepu. RAGUENEAU idąc za nim Brawo!... Widziałem... CYRANO Co, mój przyjacielu?... RAGUENEAU Walkę waszmości... CYRANO Którą?... RAGUENEAU W Burgundzkim Hotelu!... CYRANO z lekceważeniem A, tak, mój pojedynek!... RAGUENEAU Gdzie stal rymem dzwoni!... LIZA Wciąż mówi o tej bitwie... CYRANO Niech zdrów mówi o niej! RAGUENEAU dając sztych pochwyconym rożnem ,,Będzie sztych..." CYRANO Która teraz?... RAGUENEAU pozostając w pozycji, spogląda na zegar Szósta trzy minuty!.../ dając sztych, jak wyżej/ ,,Będzie sztych!..." Ha, wyborne, ,,będzie sztych!..." i skłuty!.../ podnosząc się/ O, napisać balladę!... LIZA do Cyrana, który przechodząc obok bufetu, uścisnął jej był rękę uprzejmie Waść ma krew na dłoni?... CYRANO To nic!... RAGUENEAU Waszmość w terminachterminy (daw.) --- opały, tarapaty; sytuacje, okoliczności stanowiące zagrożenie. byłeś?... CYRANO Niech Bóg broni!... LIZA wygrażając mu palcem Ej, czy waszmość nie kłamie? Cyrano żartobliwie Z nosaż mi się kurzy?/ W tym razie dym by musiał okrutnie być duży!.../ zmieniając ton/ Czekam tutaj na kogoś; jeśli mi nie skrewiCzekam tutaj na kogoś; jeśli mi nie skrewi --- W oryginale: J'attends ici quelqu'un. Si ce n'est pas sous l'orme. Niedająca się przetłumaczyć aluzja do wiersza: Attendez moi sous l'orme; vous m'attenderez longtemps [fr.: Czekaj na mnie pod wiązem, poczekasz mnie długo; z jednoaktówki Attendez moi sous l'orme Regnarda, wystawionej w 1694; red. WL], którego wspomnienie zachowało się do dziś dnia.,/ Pozostawisz nas samych... RAGUENEAU Żal mi!... Waszmość nie wie:/ Poeci moi przyjdą... LIZA ironicznie Na pierwsze śniadanie!... CYRANO Oddalisz ich skinieniem, gdy ci dam wezwanie.../ Godzina?... RAGUENEAU Pięć po szóstej!... CYRANO siada z gorączkowym pośpiechem przy stoliku i biorąc papier do ręki Pióra!... RAGUENEAU podając mu wyjęte z za ucha Jest łabędzie!... MUSZKIETER z wąsem zabójczym, wchodzi i głosem stentorowymstentorowy głos --- głos gromki, donośny jak głos Stentora, herolda opisanego w Iliadzie. Czołem!... LIZA podchodzi ku niemu z żywością CYRANO odwracając się Co tam?... RAGUENEAU Przyjaciel mej żony, jak wszędzie/ Głosi, wojownik straszny.... CYRANO odsuwając Ragueneau'a gestem ListCyt!... Napiszę... złożę.../ Podam jej.... i ucieknę!... Tchórz!... Lecz wielki Boże!/ Czyż zdołałbym powiedzieć jej słowo choć jedno/ Z tych wszystkich, co mi głowę rozsadzają biedną,/ Podczas gdy w liście.../ bierze pióro do ręki/ Dobrze!... Więc piszmy list onyony (daw.) --- ten, ów.,/ Stokrotnie pomyślany, stokroć przerobiony,/ Tak, iż spowiedź mej duszy.../ wskazując na serce/ ...dawno tu gotowa,/ I mogę ją odpisać, nie zmieniając słowa!... Pisze. Za szybami okazują się sylwetki chudych postaci, które się krzątają tam i sam, jakby się wahały wejść. SCENA CZWARTA Ragueneau, Liza, Muszkieter, Cyrano (zajęty pisaniem przy małym stoliku). Poeci czarno ubrani, pończochy opadłe, trzewiki zabłocone. LIZA wchodząc, do Ragueneau'a Brudasy jegomości!... PIERWSZY POETA wchodząc, do Ragueneau'a ParnasowaParnas --- pasmo górskie w środkowej Grecji, wg mit. gr. będące siedzibą boga Apollina, opiekuna sztuk, oraz orszaku otaczających go Muz, patronek różnych kunsztów. gwiazdo!... DRUGI POETA potrząsając jego dłonią Orle kucharzy!.../ węsząc/ Mile woniwonić (daw.) --- wonieć; woni: dziś popr. forma 3 os. lp cz.ter.: wonieje. twoje gniazdo!... TRZECI POETA Kolega mój po piórze!... CZWARTY POETA Mój po lutni bracie!... PIĄTY POETA Apollo pasztetniku!... PIERWSZY POETA Febie parzygnacie!... RAGUENEAU otoczony, całowany, ściskany Jak to z nimi od razu człek rozmawia śmiele!... PIERWSZY POETA Spóźnilim się, spotkawszy w drodze ludu wiele/ Przy bramie Nesle... DRUGI POETA Jak ryby sprawione, pod wieżą/ Z otwartym brzuchem trupy ośmiu zbójów leżą... CYRANO podnosząc głowę na chwilę Myślałem: tylko siedmiu... RAGUENEAU do Cyrana Kto im ścielił łoże?/ Czy wasza miłość nie wie?... CYRANO niedbale Ja?... Nie!... LIZA do muszkietera A waść?... MUSZKIETER podkręcając wąsa Może!... CYRANO pisząc na stronie. Od czasu do czasu wymawia, mrucząc, wyraz jakiś ,,Kocham Cię..." PIERWSZY POETA Powiadają, że te nieboszczyki/ Poraził jeden człowiek... CYRANO pisząc ,,...oczu twych promyki..." DRUGI POETA Zbójów było tam siłasiła (daw.) --- wiele, dużo.. Niby zżęte kłosy/ Leżą na bruku pałki, piki... CYRANO ta sama gra ,,...me niebiosy..." PIERWSZY POETA O, to było ciekawe!... Na całej ulicy/ Leżą tam kapelusze... CYRANO ta sama gra ,,...w przesłodkiej tęsknicy..." PIERWSZY POETA Zdziałać to mógł jedynie olbrzym jakiś srogi... CYRANO ta sama gra ,,A gdy twój głos posłyszę, to omdlewam z trwogi..." DRUGI POETA ściągając ciastko Coś napisał, Ragueneau?... CYRANO ta sama gra ,,...wpatrzony jak w tęczę..." Zatrzymuje się chwilę, mając list podpisać; potem składa go żywo, chowa do kieszeni i wstaje. Nie potrzeba podpisu. Sam jej go doręczę. JedzenieRAGUENEAU do drugiego poety Pewien przepis na ciastko przystroiłem w rymy... TRZECI POETA stając przy półmisku pączków ze śmietaną A tak, przepis na ciastka!... Prosimy! prosimy!... CZWARTY POETA przypatrując się brioszce, którą ściągnął Tej brioszce czepek na łbie dziwacznie się boczy!... Zdejmuje go zębami. PIERWSZY POETA Spod cykatowychcykatowy --- przym. od cykata, smażone w cukrze skórki owoców. powiek strzelają z uboczy/ Na mnie tego piernika migdałowe oczy!... Zabiera go. TRZECI POETA ściskając z lekka pączek ze śmietaną Ten pączek jak w uśmiechu usteczka otwiera!... DRUGI POETA nadgryzając lirę z ciasta Słuchamy!... Po raz pierwszy żywi mnie dziś lira!... RAGUENEAU przygotowuje się do deklamacji, kaszle, poprawia czapkę na głowie i staje w pozycji. Przepis wierszem... DRUGI POETA do pierwszego, potrącając go łokciem Ty śniadasz?... PIERWSZY POETA do drugiego Jem, co jest gotowe!... RAGUENEAU Przepis, jak się torciki robi migdałowe. Bij na piankę jajek kilka,/ A gdy przejdzie czasu chwilka,/ Ściśnij w dłoni swej cytrynę/ Odrobinę. Kiedy spłynie sok na piankę,/ Niechaj dłużej nikt nie czeka,/ I z migdałów słodkich mleka/ Doda szklankę!... Mając dzieła już połowę,/ Rozrób ciasto śmietankowe,/ I pilnując ściśle normy ---/ Włóż do formy! Przy czym szybko niech twój palec/ Z tego ciasta zrobi walec,/ I otoczy nim jej boki ---/ W krąg szeroki!... Do samego teraz środka/ Niechaj spłynie pianka słodka./ I skończona oto heca,/ Oprócz pieca. Nim godzina jednak minie,/ Jeśli dobry żar w kominie,/ Pyszny torcik migdałowy ---/ Masz gotowy!...Bij na piankę jajek kilka... --- przekład W. Ł. JEDEN Z POETÓW dławiąc się Hompf!... INNI POECI z pełną gębą Przewyborne!... Pyszne!... Idą w głąb sklepu, zajadając. CYRANO który zauważył ich postępowanie, podchodząc do Ragueneau Czerwony jak rydze,/ Tokujesz, nic nie wiedząc, a oni żrą... RAGUENEAU przytłumionym głosem, uśmiechając się Widzę,/ Nie patrząc tam, by głodnej nie zawstydzić rzeszy;/ A taka deklamacja podwójnie mnie cieszy,/ Bo folgując słabostce miłej w takiej chwili,/ Pozwalam jeść biedakom, którzy głodni byli!... CYRANO klepiąc go po ramieniu Podobasz mi się, waszewasze a. waszeć (daw.) --- waszmość; skrócona forma grzecznościowa.... Ragueneau odchodzi, podążając za swoimi przyjaciółmi. Cyrano odprowadza go oczyma, potem nagle i nieco szorstko Lizo!... Liza, czułą rozmową z muszkieterem zajęta, zadrżała, i podchodzi spiesznie ku Cyranowi Ten wojskowy/ Smali aśćce cholewkismalić cholewki --- zalecać się.... Liza tonem obrażonym Oo! Mój wzrok surowy/ Zwycięsko myśli gromić zwykł nieprzyzwoite!... CYRANO Jak na zwycięzców... oczy aśćki są podbite!... LIZA dławiąc się gniewem Ależ... CYRANO Dość! Mąż twój sercu mojemu jest drogi,/ Zabraniam więc surowo przypinać mu rogi... LIZA Ależ ja... CYRANO który podniósł był głos dostatecznie, by słyszanym być przez galantagalant (daw.) --- mężczyzna odznaczający się wyszukaną uprzejmością. Kto zrozumiał, niech z tego skorzysta!... Kłania się znacząco muszkieterowi, po czym, spojrzawszy na zegar, idzie ku drzwiom wejściowym w głębi sceny i stanąwszy przy nich, wygląda na ulicę. LIZA do muszkietera, który odkłonił się był Bergeracowi Nie pojmuję waćpana!... Piękny mi gwardzista!.../ Powiedz mu coś o nosie... MUSZKIETER O nosie, o nosie... Odchodzi skwapliwie; Liza idzie za nim. CYRANO ode drzwi, przy których stanął, dając znak Ragueneau'owi, by uprowadził poetów Pst!... RAGUENEAU do poetów Niepodobna wierszy czytać w tym chaosie... CYRANO niecierpliwiąc się Pst! pst!... RAGUENEAU wskazując im drzwi na prawo Tam będzie nam wygodniej!.../ pociągając ich za sobą/ Lepiej się zabawim!... PIERWSZY POETA zrozpaczony, z pełną gębą A ciastka?... DRUGI POETA Zabierzemy!... Toż ich nie zostawim!... Wychodzą wszyscy procesjonalnie za gospodarzem, unosząc z sobą kilka półmisków. SCENA PIĄTA Cyrano, Roksana, Ochmistrzyni. CYRANO Jeśli mi stąd wybłyśnie cień nadziei cienia,/ Oddam jej list mój.../ Roksana w masce, poprzedzając swą ochmistrzynię, ukazuje się w szybach drzwi wejściowych. Cyrano żywym ruchem otwiera drzwi./ Proszę!.../ Przystępując do ochmistrzyni/ Dwa słówka duegna!... OCHMISTRZYNI Sześć!... JedzenieCYRANO Czy asińdźkaasińdźka a. aśćka (daw.) --- skrót od: waszmościanka, waszmość panna. bardzo łakoma?... OCHMISTRZYNI Jak kotka!... CYRANO biorąc z bufetu jedną z papierowych torebek Masz więc tu Benserade'aBenserade, [Isaac de] (1612--1691) --- marny poeta francuski. odę... OCHMISTRZYNI Co?... CYRANO ...do środka/ Ciasteczek śmietankowych kilka aśćce wkładam. OCHMISTRZYNI Ooo!... CYRANO A pączki czy lubisz?... OCHMISTRZYNI Za nimi przepadam,/ Zwłaszcza gdy zawierają w sobie bitą piankę!... CYRANO Sześć pączków więc asińdźce zawijam w sielankę/ Saint-AmantaSaint-Amant, [Antoine Girard de] (1594--1661) --- poeta liryczny; w XVII w. bardzo ceniony z powodu swej oryginalności.!... Zaś w wiersze pana ChapelainaChapelain, [Jean] (1595--1674) --- poeta protegowany przez kardynała Richelieu i sławny swego czasu, choć bez zdolności.,/ Składam tutaj smacznego kawał baumkuchenabaumkuchen (niem.) --- sękacz, rodzaj biszkoptowego ciasta pieczonego na rożnie../ Asińdźka lubisz ciastka świeże?... OCHMISTRZYNI Bez różnicy!... CYRANO wręczając jej napełnione torebki Raczże te tutaj wszystkie spożyć na ulicy. OCHMISTRZYNI Ależ... CYRANO popychając ją z lekka ku drzwiom I nie powracać do nas aż po ich spożyciu! Zamknąwszy za nią drzwi, powraca do Roksany i odkrywszy głowę, pełen szacunku, zatrzymuje się w przyzwoitym oddaleniu. SCENA SZÓSTA Cyrano, Roksana, Ochmistrzyni przez małą chwilę. CYRANO Błogosławiona stokroć ta chwila w mym życiu,/ Gdy wspomniawszy, że żyję, zeszłaś tutaj, pani,/ Aby... aby?... ROKSANA która zrzuciła maskę Najsamprzódnajsamprzód a. nasamprzód (daw.) --- najpierw; przede wszystkim. hołd ci złożyć w danidań (daw.) --- danina, dar. ./ Widziałam bój waćpana. Ach, jak byłam radąrad (daw.) --- zadowolony; chętny, przychylny; tu r.ż. w N.: radą.,/ Kiedyś tego nicponia upokorzył szpadą;/ Bo musisz waszmość wiedzieć, że się kocha we mnie/ Pewien magnat potężny... CYRANO De Guiche?... ROKSANA I nikczemnie/ Narzuca mi innego; a ów pokonany/ To właśnie upatrzony dla mnie mąż... CYRANO Słomiany!.../ z ukłonem/ Tym ci lepiej!... To dla mnie odkryciem jest miłe:/ Nie o mój nos --- o piękne twe oczy walczyłem!... ROKSANA Potem... chciałam... DzieciństwoLecz mówiąc to, co tu wyjawię,/ Musiałabym odnaleźć tego brata prawie,/ Z którym niegdyś igrałamigrać (daw.) --- bawić się. w parku, przy jeziorze... CYRANO Tak! Zjeżdżaliście do nas co rok w letniej porze... ROKSANA Szpadą z drzewa staczałeś urojone walki... CYRANO Kukurydza swą nacią stroiła twe lalki... ROKSANA To był czas psoty... CYRANO Cacek... ROKSANA Łakotek... CYRANO Chowanki... ROKSANA Czas, gdy waszmość spełniałeś wszystkie me zachcianki... CYRANO Roksana w krótkiej sukni była Madzią wtedy... ROKSANA Czy byłam wówczas ładna?... CYRANO żartobliwie Tak!... Dosyć!... Od biedy!... ROKSANA Czasem, dłoń skaleczywszy przy jakimś psikusie,/ Przybiegałeś... Ja wtedy, udając matusię,/ Wołałam, groźnie memu każąc dźwięczeć słowu:/ ,,I gdzież mi się tak ślicznie urządziłeś znowu?..."/ zatrzymuje się osłupiała/ A to co?.../ Cyrano usiłuje cofnąć rękę/ Pokaż zaraz!... Nie, to strach!... W tym wieku/ Jeszcze!... Gdzież to złapałeś, niedobry człowieku?... CYRANO Bawiąc się w okolicy wieży Nesle, przy bramie... ROKSANA siada na krześle i maczając chustkę w szklance wody Pokaż... CYRANO siadając przy niej Nie sposób takiej opierać się mamie!... ROKSANA obmywając mu rękę I powiedzże mi, waszmość, jak się wszystko działo;/ Iluś miał przeciw sobie?... CYRANO E, setkę niecałą!... ROKSANA Mów!... CYRANO Nie! To nieciekawe!... Powiedz pani raczej,/ Czegoś wprzód rzec nie śmiała... Miłość niespełnionaROKSANA nie wypuszczając jego ręki O, teraz inaczej!/ Teraz woniami wspomnień dziecinnych owiana,/ Ośmieliłam się... Otóż, jestem zakochana! CYRANO Ach!... ROKSANA W kimś, co tego nie wie... CYRANO Ach!... ROKSANA Dotychczas jeszcze!... CYRANO Ach!... ROKSANA Lecz komu, gdy nie zgadł, wkrótce to obwieszczę!... CYRANO Ach!... ROKSANA Jest to biedny chłopiec, który o mnie marzy,/ A kochania mi swego wyznać się nie waży... CYRANO Ach!... ROKSANA obwiązując mu ręką swą chusteczką Pozwól tętno zbadać... Masz gorączkę małą!.../ Widziałam, jak na ustach wyznanie mu drżało!... CYRANO Ach!... ROKSANA kończąc opatrunek I wyobraź sobie --- to pewno coś wróży!.../ Ten chłopiec, mój kuzynie, w twoim pułku służy!... CYRANO Ach!... ROKSANA śmiejąc się W twojej kompanii właśnie... CYRANO Ach!... ROKSANA Umysł szlachetny/ Widnieje z jego oczu... Geniusz, dowcip świetny,/ Młodość, waleczność, duma z czoła jego świeci,/ Układny, piękny... CYRANO zrywając się, pobladłszy Piękny!... ROKSANA Co to?... Co waszeci?... CYRANO Mnie?... Nic, nic!.../ pokazując rękę z uśmiechem/ To ta bubabuba (dziec.) --- skaleczenie, ranka, bolące miejsce.!... ROKSANA Wkrótce się zagoi./ Widuję go w teatrze tylko z loży mojej... CYRANO Nie mówiliście z sobą?... ROKSANA Nie!... Tylko oczyma!... CYRANO Skądżeś się dowiedziała?... ROKSANA Czyż kumoszek nie ma?.../ Na placu Royale o tym mi opowiadano... CYRANO Więc on w kadetach służy?... ROKSANA W gwardii... CYRANO Jego miano?... ROKSANA Chrystian baron de Neuvillette... CYRANO Mylisz się pani;/ Takiego u nas nie ma... ROKSANA Owszem, jest w kompanii/ Kapitana de Carbon. Służy od dziś rana... CYRANO Jak to?... I tak od razu jużeś zakochana?... OCHMISTRZYNI otwierając drzwi w głębi Wasza miłość, spożyłam wszystkie już ciasteczka... CYRANO To idź asińdźka wiersze odczytać z woreczka.../ Ochmistrzyni oddala się/ Lubując się w dowcipie, w wymowie wybredna,/ Wykwintna! --- Cóż natenczas poczniesz moja biedna,/ Jeśli to dziki prostak, co dwóch słów nie sklei?... ROKSANA Skądże?... Ma przecież włosy jak pasterz z AstreiAstrea --- sławna swojego czasu powieść pasterska Honoriusza d'Urfé (1567--1625), osnuta na prawdziwych zdarzeniach, a przedstawiająca pod maską pasterzy współczesne autorowi osoby.!... CYRANO Lecz jeśli to jest płytka, choć trefiona głowa?... ROKSANA Nie, nie!... On może tylko piękne mówić słowa!... CYRANO Prawda, skoro wąs piękny!... Lecz gdyby duch karła/ W tym bożku?... gdyby głupi był?... ROKSANA tupiąc nogą Tobym umarła!... CYRANO po chwili milczenia Wezwałaś mnie tu pani, by mi to powiedzieć?/ Przyznam, że myślą celu nie mogę wyśledzić!... ROKSANA Bo to, słyszałam wczoraj rzecz, która mnie straszy./ Mówiono, że jesteście tam w kompanii waszej/ Gaskończykami wszyscy... CYRANO I sprawiamy tuzytuzy (daw.) --- uderzenia pięścią, kijem, guzy./ Żółtodzióbkom, co do nas włażą jak intruzy,/ Nie będąc Gaskonami, jak my, z krwi i kości?.../ Czy takie miałaś pani o nas wiadomości? ROKSANA Tak!... O, ja drżę o niego!... CYRANO półgłosem przez zaciśnięte zęby Słusznie, jak Bóg żywy!... ROKSANA Ale wczoraj w teatrze, gdyś karcił, straszliwy,/ Tego łotra, gdyś czoło stawiał trutniom onym,/ Widząc cię takim wielkim i tak niezwalczonym,/ Pomyślałam: O, gdyby ta stal, co tam brząka... CYRANO z uśmiechem Rozumiem już!... Zasłonię twojego baronka!... ROKSANA Nieprawdaż, ty go w każdej obronisz potrzebie?/ Ja zawsze taką przyjaźń żywiłam dla ciebie!... CYRANO Tak, tak!... ROKSANA Będziesz mu druhem?... CYRANO Będę!... ROKSANA Karteluszekartelusz (daw., ze śrdw. łac. cartellus: kartka) --- kawałek zapisanego papieru (np. liścik, kwitek, afisz); pismo z wyzwaniem na pojedynek./ Żadne go nie dosięgną?... CYRANO Nie, na moją duszę!... ROKSANA O, ja cię bardzo kocham!... Już do dom iść muszę!.../ wkładając maskę i zarzucając na głowę koronkową mantylęmantyla --- lekki szal, zwykle z czarnej koronki, zakrywający ramiona i głowę kobiet., w roztargnieniu/ Aleś mi nic nie mówił waść o swoim boju./ Musiał być srogi!... W strasznym byłam niepokoju!.../ Mów mu, niech pisze do mnie!.../ rzucając mu ręką całuska/ Kocham cię, kuzynie!... CYRANO Tak, tak!... ROKSANA Stu ludzi przeciw tobie? Żegnaj ninie!/ Nie zapomnę ci tego w ostatniej godzinie!... CYRANO Tak, tak!... ROKSANA Niech pisze!... Jeden na stu, wielki Boże!/ Teraz nie mogę; powiesz mi to w innej porze.../ Jeden przeciw stu ludziom! To strach, co za męstwo!... CYRANO kłaniając się półgłosem Większe od tego czasu odniosłem zwycięstwo!... Roksana wychodzi. Cyrano pozostaje, jak w ziemię wryty, nieruchomy, z oczyma spuszczonymi. Chwila milczenia. Potem otwierają się drzwi na prawo i Ragueneau wystawia głowę. SCENA SIÓDMA Cyrano, Ragueneau, Poeci, Carbon de Castel-Jaloux, Kadeci, Tłum, później de Guiche. RAGUENEAU Czy można?... CYRANO nie ruszając się z miejsca Tak!... Ragueneau daje znak swym przyjaciołom, aby weszli. Poeci wchodzą, a równocześnie przez drzwi w głębi wchodzi Carbon de Castel-Jaloux, w stroju kapitana gwardii, wymachując rękami na widok Cyrana. CARBON DE CASTEL-JALOUX drżąc z uciechy A, jesteś wreszcie?... CYRANO podnosząc głowę Kapitanie!... CARBON Nasz bohater!... Już wiemy wszystko!... Tam w altanie/ Naprzeciwko kadetów ze trzydziestu czeka... CYRANO cofając się Ależ... CARBON chcąc go pociągnąć ze sobą Chodź, chcą cię widzieć... CYRANO Nie!... CARBON Toż niedaleka/ Droga!... Piją naprzeciw, pod Krzyżem, na dworze. CYRANO Ja... CARBON podchodzi ku drzwiom i wrzeszczy tubalnym głosem Bohater się wzdraga... W kwaśnym jest humorze!... GŁOS za drzwiami Ach! Sandious!sandious --- wykrzyknienie gaskońskie, od: sang de Dious: krew Boża.... Zgiełk za drzwiami; słychać szczęk szpad i łoskot kroków w ciężkich butach. CARBON zacierając ręce Już!... Już idą!... Już są na ulicy!... KADECI wchodząc do paszteciarni Milledious!... Capdedious!... Mordious!... Pocapdedious!...Milledious!... Capdedious!... Mordious!... Pocapdedious!... --- wykrzyknienia gaskońskie, z charakterystycznym członem Dious, któremu odpowiada fr. Dieu, tj. Bóg. RAGUENEAU cofając się z przerażeniem To waszmoście tu wszyscy sami Gaskończycy?... KADECI Wszyscy!... PIERWSZY KADET do Cyrana Brawo!... CYRANO Baronie!... DRUGI KADET ściskając mu ręce Niech żyje!... CYRANO Baronie!... TRZECI KADET całując go Buzi!... CYRANO Baronie!... KILKU KADETÓW wyciągając do niego ręce Pozwól uścisnąć twe dłonie!... CYRANO nie wiedząc już, któremu z nich odpowiedzieć Baronie!... Ach, baronie, łaski!... RAGUENEAU Pan Bóg z nami!.../ To waszmoście jesteście wszyscy baronami?... KADECI Wszyscy!... RAGUENEAU Ej, czy to waście powiadacie szczerze?... PIERWSZY KADET Z perełek naszych koron zbudowałbyś wieżę!... LE BRET wszedłszy, podbiega ku Cyranowi Szukają cię! Tłum ludzi w gorączce tu śpieszy;/ Ci, co szli wczoraj z tobą przodują tej rzeszy!... CYRANO Nie mówiłeś, gdzie jestem? LE BRET Owszem, powiedziałem!... JAKIŚ MIESZCZANIN wchodząc na czele kilku ludzi Wasza cześć! MaraisMarais --- dzielnica Paryża na północnym brzegu Sekwany, w XVII w. najmodniejsza, arystokratyczna część miasta. całe pędzi tu nawałem. LE BRET uśmiechając się, z cicha do Cyrana A ona?... CYRANO z żywością Milcz!... LICZNE GŁOSY za sceną Cyrano!... Tłum wpada do paszteciarni. Okrzyki, zgiełk, ścisk, potrącania. RAGUENEAU wylazłszy na stół Przewrócą sklep cały,/ Cha, cha, cha!!... Tłuką wszystko!... To widok wspaniały!... LUDZIE otaczający Cyrana Przyjacielu kochany, drogi przyjacielu!... CYRANO Wczoraj jeszcze nie miałem przyjaciół tak wielu. LE BRET w zachwycie Powodzenie!... JEDEN Z MARGRABIÓW podbiegając z wyciągniętymi rękami Ach, gdybyś ty wiedział, mój drogi... CYRANO Gdybyś?... Ty?... Czyśmy razem pasali bezrogi?... INNY MARGRABIA Chcę waćpana przedstawić damom, które trawi/ Ciekawość... CYRANO Lecz asindziej, kto mi go przedstawi?... LE BRET zdumiony Co tobie?... CYRANO Milcz!... JAKIŚ LITERAT z przyborami do pisania Czy mogę prosić o szczegóły?... CYRANO Nie!... LE BRET potrącając go łokciem To jest Teofrastus RenaudotRenaudot, Théophraste (1586--1653) --- francuski lekarz, filantrop, założyciel najstarszej francuskiej gazety ,,La Gazette", wydawanej od 1631 jako tygodnik., bibuły/ Gazeciarskiej inwentorinwentor (daw., z łac.) --- wynalazca, sprawca. znakomity... CYRANO Basta!... LE BRET Ten świstek, nowin pełny ze świata i z miasta,/ Jak mówią, rolę wielką odegra w przyszłości!... JEDEN Z POETÓW podchodząc Wasza cześć!... CYRANO Jeszcze?... POETA Chciałbym z nazwiska waszmości/ Ułożyć pięcioraki akrostychakrostych --- wiersz, w którym początkowe litery, sylaby lub słowa wersów tworzą dodatkowo pewien wyraz, frazę lub zdanie.... KTOŚ Z TŁUMU podchodząc Mości panie!... CYRANO Dosyć!... Poruszenie. Obecni dają rum wchodzącemu hrabi de Guiche i jego orszakowi. Cuigy, Brissaille i oficerowie, którzy na końcu pierwszego aktu towarzyszyli Cyranowi. Cuigy podchodzi ku niemu z żywością. CUIGY do Cyrana Hrabia de Guiche!... TŁUM ustępując miejsca hrabiemu Aaa!... CUIGY Przynosi posłanie/ Od marszałka Gassiona!... DE GUICHE kłaniając się Cyranowi ...który za mą sprawą/ Hołd imprezieimpreza (daw. z wł.) --- przedsięwzięcie. najnowszej aści składa... TŁUM Brawo!... CYRANO uchylając czoła Jegomość pan marszałek na odwadze zna się. DE GUICHE Nie wierzył, aż przysięgli obecni w tym czasie/ Pod bramą, że widzieli... CUIGY Oczyma własnymi. LE BRET z cicha do Cyrana, który zda się być nieprzytomny Ależ... CYRANO Milcz!... DumaLE BRET Cierpisz, widzę... CYRANO drgnąwszy, podnosi głowę żywym ruchem Co? Przed ludźmi tymi/ wąsy jego stroszą się, pierś się nadyma/ Ja cierpieć?... Wnet zobaczysz!... DE GUICHE któremu Cuigy coś szeptał do ucha Waść już tyle wieńców/ Zdobyłeś?... Waćpan służysz w pułku tych szaleńców,/ Gaskończyków. CYRANO sucho W kadetach służę, mości panie! JEDEN Z KADETÓW głosem tubalnym U nas!... DE GUICHE spoglądając na Gaskończyków, zgrupowanych za Cyranem Więc ci panowie z miną niesłychanie/ Butną to są... CARBON DE CASTEL-JALOUX Cyrano.... CYRANO Mości kapitanie!... CARBON Ponieważ tu kompania zebrana w całości,/ Zechciej ją waść przedstawić hrabi jegomości!... CYRANO postąpiwszy dwa kroki naprzód ku Hrabiemu i pokazując ręką Gaskończyków Szlachcic, Duma, WalkaGaskońskie oto są junaki...Gaskońskie oto są junaki... --- I tutaj również nie mógł tłumacz z powodu nadzwyczajnych technicznych trudności być całkiem ścisłym. Zachował jednak tak samo jak w balladzie ogólny tok myśli i formę trioletów, o co jako o szczegół kolorytowy głównie chodziło./ Carbona de Castel-Jaloux;/ Bezczelni łgarze, zabijaki,/ Gaskońskie oto są junaki!.../ Tak dumni każdy, jak król jaki,/ Bo w każdym łotr, lecz szlachty dwu;/ Gaskońskie oto są junaki/ Carbona de Castel-Jaloux!... Wzrok orli, czapli chód, lwie kłaki,/ Wąs rysi, głód wilczego kłu!/ W puch walą podły gmin wszelaki/ Wzrok orli, czapli chód, lwie kłaki!.../ Ich kapelusze --- to przetaki,/ Lecz za to czub --- od diabłów stu!/ Wzrok orli, czapli chód, lwie kłaki,/ Wąs rysi, głód wilczego kłu!... ,,Rozwal-mu-pysk" i ,,Pruj-mu-flaki" ---/ Tak zową się z krwawego chrztu!/ Krew chłepcą tak, jak lwie szczeniaki/ ,,Rozwal-mu-pysk" i ,,Pruj-mu-flaki"!.../ Gdzie gra na pięść-kij-nóż-tasaki,/ He-hej! w lot pędzą tam co tchu;/ ,,Rozwal mu pysk" i ,,Pruj-mu-flaki" ---/ Tak zową się z krwawego chrztu! Gaskońskie oto są junaki,/ Co mężom spokój trują snu!/ Kobietko --- diable siedmioraki! ---/ Gaskońskie oto są junaki!.../ Niech rogal z gniewu ssie kułakikułak --- pięść.;/ Graj trąbko, graj: Tra-ta!... Ku-ku!.../ Gaskońskie oto są junaki,/ Co mężom spokój trują snu!... Poeta, DumaDE GUICHE rozparłszy się niedbale w fotelu, który mu skwapliwie był przystawił Ragueneau Poeta to dziś zbytek, co się płaci drogo./ Chcesz waść należeć do mnie?... CYRANO O nie, do nikogo!... DE GUICHE Stryj mój, kardynał, dość się nacieszyć nie może/ Twą werwą.... Forytowaćforytować (daw.) --- darzyć kogoś lub coś szczególnymi względami, popierać, protegować. mogę... LE BRET olśniony Wielki Boże!... DE GUICHE Waćpan pięć aktów rymem napisałaś ponopono (daw., gw.) --- ponoć, podobno.?... LE BRET do Cyrana na ucho Słuchaj! Twa AgrypinaAgrypina --- tragedia Cyrana de Bergerac La mort d'Agrippine (Śmierć Agrypiny), wydana drukiem w 1654. będzie wystawioną!... DE GUICHE Zanieś mu je!... CYRANO uradowany, na wpół ulegając Prawdziwie!... DE GUICHE On się w znawcę bawi,/ Wszystkiego kilka wierszy może ci poprawi... CYRANO którego twarz zamroczyła się natychmiast Nie sposób, mości panie! Krew się we mnie pieni,/ Na myśl samą, że komękoma (daw.) --- przecinek. jedną mi ktoś zmieni... DE GUICHE Lecz w zamian, jeśli wiersz go upieści przyjemnie,/ Drogo płaci za niego... CYRANO Nie drożej ode mnie,/ Bo najlepszą zapłatą za wiersz, który zrobię,/ Jest to, że mnie upaja, gdy go nucę sobie!... DE GUICHE Waćpan dumny!... CYRANO Prawdziwie? Waszmość zauważył?... JEDEN Z KADETÓW wchodząc, z nadzianymi na szpadę swą zatłuszczonymi i podziurawionymi kapeluszami o połamanych piórach Patrz, Cyrano, zwierzyna, jaką los nam zdarzył!.../ Kapelusze te naszlimnaszlim (daw.) --- znaleźliśmy; najść: znaleźć. rano na bulwarkubulwark (daw.) --- bulwar, nabrzeże.;/ To po tych, co zmykali, mając śmierć na karku!... CARBON Świetne łupy!... WSZYSCY śmiejąc się Cha, cha, cha!... CUIGY Ten, co te łajdaki/ Posłał, wściekać się musi!... BRISSAILLE Kto to mógł być taki? DE GUICHE To ja!.../ Śmiechy milkną; po pauzie/ Gdy własne ręce brudzi praca taka,/ Ukarać im kazałem poetę-pijaka!... Ogólne zakłopotanie; wszyscy milczą. KADET półgłosem do Cyrana, pokazując mu kapelusze Co z tym zrobić?... Tłuszcz kapie!... Udusić w śmietanie?... CYRANO biorąc szpadę, na której zawieszone są kapelusze, i zsuwając je w ukłonie do stóp Hrabi Racz to swym przyjaciołom zwrócić, mości panie!... DE GUICHE zerwawszy się, głosem gromkim, sucho Lektyka! Służba moja!... Idę precz! Dość tego!.../ do Cyrana gwałtownie/ A waszmość... GŁOS NA ULICY wołając Hej, kolebkakolebka --- tu: luksusowy pojazd konny, którego pasażerowie siedzieli w kabinie zawieszonej na skórzanych pasach, żeby mniej odczuwali wstrząsy na nierównych drogach. jaśnie wielmożnego/ De Guiche!... DE GUICHE opanowawszy się, z uśmiechem Waść Don KichotaDon Kichot z La Manchy --- powieść Miguela de Cervantesa (1547--1616), w której tytułowy bohater motywowany wzniosłymi ideami, postanawia ruszyć w świat i wcielać w życie średniowieczny ideał rycerski, jest jednak pozbawiony poczucia rzeczywistości, przez co często naraża się na śmieszność (zasłynął m.in. walką z wiatrakiem, który wydawał mu się olbrzymem). czytałeś?... CYRANO z ukłonem Czytałem,/ I głowę przed tym wzniosłym kłonię sowizdrzałemsowizdrzał --- człowiek niepoważny, żartowniś występujący w ludowej literaturze od XIV w.!... DE GUICHE Więc polecam... HAJDUKhajduk (z węg.) --- zbrojny służący, lokaj. HRABIEGO we drzwiach Kolebka czeka przede drzwiami!... IdealistaDE GUICHE Rozdział, gdzie opisuje walkę z wiatrakami... CYRANO z ukłonem Rozdział trzynasty!... DE GUICHE Właśnie, bo się czasem zdarza,/ Że tego, co napadać na nie się odważa... CYRANO Napadam więc na ludzi, których wiatr obraca? DE GUICHE Wiatrak młyńcem swych ramion po żebrach pomaca,/ I porwawszy go w wiry napowietrznej jazdy,/ Wbije w błotną kałużę... CYRANO Lub unosi w gwiazdy!... De Guiche wychodzi. Widać, jak wsiada do lektyki. Szlachta oddala się, szepcząc między sobą. Le Bret odprowadza gości do drzwi. Tłum się rozchodzi. SCENA ÓSMA Cyrano, Le Bret, Kadeci, którzy obsiedli stoły po prawej i po lewej i którym usługa paszteciarni podaje jadło i napitek. CYRANO kłaniając się tym, którzy wychodzą, nie śmiejąc go pożegnać Czołem, waszmoście!... Czołem!... LE BRET zrozpaczony, powracając ode drzwi, z podniesionymi ramionami Ubrałeś się caca!... CYRANO O, ty! ty musisz gderać!... LE BRET Czyż ta wroga praca/ Przeciw fortuniefortuna --- los., gdy się uśmiechnie w przelocie,/ Nie jest dziełem szaleńca?... CYRANO Szaleję w istocie!... LE BRET tryumfująco Aaa! CYRANO Czynię to z zasady, bo to czasem rzeźwi,/ Być szalonym narwańcem, gdy inni zbyt trzeźwi... Duma, Honor, SłużalczośćLE BRET Gdybyś twą muszkieterską chciał okiełzać duszę,/ Grosz, sława... CYRANO Cóż więc w celu tym uczynić muszę?...Cóż więc w celu tym uczynić muszę?... --- Cała ta długa tyrada przepełniona jest w oryginale aluzjami do licznych wierszy, przysłów, bajek, i naszpikowana specyficznie francuskimi zwrotami, które jak np. dejeuner d'un crapaud (wykonać dla przypodobania się komuś coś hańbiącego i nie zdradzić twarzą przykrości, jaką się z tego powodu doznaje) nie dają się przetłumaczyć. Tłumacz zastąpił zwroty owe polskimi odpowiednikami, i pochlebia sobie, iż oddał wiernie wszystkie intencje autora./ Uczepić się gdzieś klamki na magnackim dworze/ I jak ów bluszcz, po dębu pełzający korze,/ Piąć się w górę służalstwem, a nie własną siłą?.../ Nie, dzięki!... Dedykować, jak tylu zrobiło,/ Wiersze swe mecenasom głupim i przywyknąć,/ By słuchając ich bredni, w nos śmiechem nie ryknąć?/ Na błazna lisi ogon w pióropusz zamienić,/ By chmurną twarz ministra śmiechem rozpromienić?.../ Nie, dzięki!... Mydlić oczy i pić te mydliny,/ Rankorurankor (daw.) --- wściekłość, uraza, gniew. swej infamiiinfamia (daw., z łac.) --- niesława, hańba. nie zdradzając z miny?/ Od czołgania się w prochu brudne mieć kolano,/ Skórę na brzuchu zdartą, do cna wyświechtaną?.../ Nie, dzięki!... Chorągiewką być, która co chwilka/ Zwraca się do kapusty? --- do kozy? --- do wilka?/ Być ręką, która, myjąc drugą, siebie brudzi?/ Trybularzemtrybularz --- kadzielnica; metalowe naczynie z przykrywką, w którym znajdują się rozżarzone węgle z kadzidłem o mocnym zapachu, służące do okadzania wiernych podczas rytuałów religijnych., co marnych nos okadza ludzi?.../ Nie, dzięki!... Ze szczebelków pnąc się na szczebelki,/ Zajaśnieć w małym kółku jako pisarz wielki,/ I w łodzi, którą wiosło madrygałówmadrygał --- gatunek krótkiego poematu miłosnego z motywami sielankowymi. żenieżenie --- daw. forma od czas. gnać; znaczenie: gna, pędzi.,/ Płynąć, unosząc w żaglach starych bab westchnienie?.../ Nie, dzięki!... Własnym sumptemsumpt (daw., z łac.) --- koszt, wydatek. swe tłoczyć piosenki/ U starego wydawcy SercySercy --- zapewne Nicolas de Sercy (zm. 1646), paryski księgarz i wydawca z rodziny księgarzy, działający od 1638.?... O, nie! dzięki!.../ Dać się wybrać papieżem na onych synodach,/ Co sejmują przy dzbanie w szynkownych gospodach?.../ Nie, dzięki!... Skrzętnie kuszczekuszcz (daw.) --- krzak, krzew. podlewać laurowe,/ Zdobyte sonecikiem, miastmiast (daw.) --- zamiast. sięgać po nowe?.../ Dzięki!... Przyznawać talent marnym tylko chłystkom?/ Submitować się kornie dziennikarskim świstkom?/ Budzić się co dnia z myślą: ach, byle me imię/ Redaktor ,,Merkurego" zachował w estymieestyma --- poważanie, szacunek.?.../ Nie, dzięki!... Drżąc ze strachu, ważyć każde słowo?/ Torować sobie drogę czapką, a nie głową?/ Uniżać się do prośby? Dać się forytować?.../ Nie, dzięki! dzięki! dzięki!... Chcę sobie dworować,/ Śpiewać, śnić, mym natchnieniom folgując swawolnym,/ Być samotnym, to prawda, lecz sobą! lecz wolnym! ---/ Nieskrępowany zgoła, pełnię animuszu/ Wylewać w madrygale, albo w karteluszu!/ Bez troski, czy grosz kapnie, czy sława przyświeca,/ Tworzyć swą zamierzoną Podróż do księżycaPodróż do księżyca --- Histoire comique les États et Empires de la Lune (Historia komiczna państw i cesarstw Księżyca), powieść fantastyczna Cyrana de Bergerac, opublikowana po śmierci autora, w 1657; wyd. polskie pt. Tamten świat (1956).!/ Słóweczka nie napisać, co by nie wyrosło/ Z najgłębszej ducha treści, i z dumą wyniosłą/ Móc sobie mówić co dnia: Tak, tak, mój maleńki,/ Lubuj się kwiatów twoich woniami i wdzięki,/ Bo to wszystko jest plonem twej głowy i ręki!/ A jeśli w końcu tryumf zdobyć się poszczęści,/ Nikomu cezarowej nie być dłużnym częścicezarowej nie być dłużnym części --- odniesienie do daniny płaconej cesarzom (cezarom) rzymskim.,/ Słowem, bluszcz depcąc, choćby dębem się nie było,/ Niewysoko się może wznieść, lecz własną siłą!... LE BRET Zgoda!... Gardzisz paktami, drogą życia zatem/ Idź sam! Ale nie szukaj walki z całym światem!/ Skąd ci się wziął ten nałóg, najgorszy z nałogów ---/ Wszędzie na każdym kroku wzniecać sobie wrogów?... CYRANO Pytasz skąd?... To przywarło do mnie tak, mój bracie,/ Gdym ujrzał, jak przyjaciół tłum sobie jednacie,/ Jak KastoraKastor i Polluks (mit. gr.) --- bliźniacy, synowie Zeusa i Ledy, bracia Heleny. uśmiechem wierny Polluks durzydurzyć (daw.) --- zwodzić, bałamucić.,/ Sznurując wargi swoje jak kuperek kurzy!.../ Wolę, gdy łotr, obrażon, nie skłoni mi głowy;/ Wtedy wołam z uciechą: Przybył mi wróg nowy!... LE BRET Co za szaleństwo?... CYRANO Buntownik, DumaPrawda! Tym umysł mój grzeszy!/ Lubię się nie podobać; nienawiść mnie cieszy!.../ Ach, gdybyś wiedział, drogi, jak pewnie się kroczy,/ Gdy nienawiścią prażą nas niechętne oczy,/ I jak ucieszne plamy na połach kaftana/ Zostawia żółć zawistnych i nikczemnych piana!.../ --- Ta miękka przyjaźń, co w nią każdy z was tak wierzy,/ Podobną jest do sutych italskich kołnierzy,/ W których miękkiej koronce niewieścieje szyja.../ Wygodne to, lecz zgoła prezencji nie sprzyja,/ Bo głowa nie znajdując podpory, jak w puchu,/ Przywyka do chwiejnego na wsze strony ruchu!.../ Mnie zaś nienawiść stroi co dnia w kryzy nowe,/ Których krochmal przymusza górą nosić głowę./ Każdy wróg nowy --- dla mnie jest karbikiem nowym,/ Który ciśnie, lecz blaskiem ozłaca tęczowym,/ Bo do kryzy hiszpańskiej podobną niewolą,/ Nienawiść jest garrotągarrota a. garota (z hiszp.) --- dawny przyrząd do przeprowadzania egzekucji, stosowany od średniowiecza w Hiszpanii i Portugalii, mający postać zakładanego na szyję zaciskanego kołnierza lub pętli zakręconej wokół kija, który dokręcano, stopniowo zaciskając sznur. --- lecz jest... aureolą!... LE BRET po chwili, biorąc go pod ramię Głośno folguj goryczy... możećmożeć --- skrócone: może ci. ulży trocha!/ Lecz cicho musisz przyznać: ona cię nie kocha!... CYRANO z żywością Milcz!... W czasie tej rozmowy wszedł był Chrystian, usiłując się do kadetów zbliżyć. Widząc jednak, iż mu nie odpowiadają, usiadł przy osobnym stoliku, obsługiwany przez Lizę. SCENA DZIEWIĄTA Cyrano, Le Bret, Kadeci, Chrystian de Neuvillette. JEDEN Z KADETÓW siedzący ze szklanką w ręku przy stoliku w głębi Cyrano!.../ Cyrano zwraca twarz ku niemu/ Relacja z walki!... CYRANO W tym momencie!... Oddala się wsparty na ramieniu Le Breta; rozmawiają z cicha. PIERWSZY KADET powstając i podchodząc To będzie najwłaściwsze nauk rozpoczęcie/ zatrzymując się przy stoliku Chrystiana/ Dla tego nieśmiałego uczniaczka... CHRYSTIAN podnosząc głowę Uczniaczka?... DRUGI KADET Do usług północnego cherlaczka!... CHRYSTIAN z żywością Cherlaczka?... PIERWSZY KADET rubasznie drwiąco Panie de Neuvillette! Niech wasza cześć pamięta,/ Że tu w naszej parafii jest pewna rzecz święta,/ O której pary puścić nie wolno nikomu./ Jak nie mówią o stryczku we wisielca domu!... CHRYSTIAN Cóż to jest?... DRUGI KADET głosem groźnym Spojrzyj na mnie!.../ przykłada trzykroć z miną tajemniczą palec do nosa/ Zrozumiałeś wasze?... CHRYSTIAN Ach, to... TRZECI KADET Cyt! Nigdy słowo to przez usta nasze/ Wymienione nie bywa, bo źle jadać kaszę/ pokazuje Cyrana, który rozmawia w głębi z Le Bretem/ Z tym oto zawadiaką... CZWARTY KADET który podczas gdy Chrystian twarzą był zwrócony ku poprzedzającym, zaszedł z cicha i usiadł na stole za jego plecami. Wszakże w gniewu chwili/ Dwóch zabił, za to jeno, że przez nos mówili... PIĄTY KADET głosem grobowym; wyłażąc spod stołu, gdzie wlazł był cichaczem na czworakach Kto nie pragnie przed czasem poślubić Kostusi,/ Wzmianki o tej nieszczęsnej chrząstce strzec się musi. SZÓSTY KADET kładąc Chrystianowi rękę na ramieniu Dość słowa, gestu! Chustkę wyciągnąć w potrzebie,/ Znaczy, mosanie, całun wyciągnąć dla siebie!... Milczenie. Wszyscy kadeci ze skrzyżowanymi ramionami patrzą na Chrystiana. On wstaje i podchodzi do Carbona, który rozmawiając z jakimś oficerem, zdaje się nie zwracać uwagi na to, co się dzieje. CHRYSTIAN Kapitanie!... CARBON odwracając się i mierząc go oczyma A co tam?... CHRYSTIAN Jaka na to rada./ Gdy południak dmie nosa?... CARBON Dowieść mu wypada,/ Że można być z Północy i odważnym... Odwraca się od niego. CHRYSTIAN Gratia!gratia (łac.) --- wdzięczność, łaska; tu zamiast popr. gratias: dzięki, dziękuję. PIERWSZY KADET do Cyrana Teraz twoja relacja!... WSZYSCY Relacja!... CYRANO podchodząc Relacja?.../ Wszyscy przysuwają swoje stołki, grupując się dokoła niego, i nadstawiają uszu. Chrystian siadł okrakiem na krześle./ ANoc, Księżyc więc szedłem sam jeden na spotkanie owo./ Księżyc mi jak zegarek świecił ponad głową,/ Kiedy nagle zegarmistrz jakiś zbyt troskliwy/ Przeciągnął po nim obłok waty i oliwy,/ Czyszcząc srebrną kopertę jego cyferblata,/ I noc się uczyniła czarna wokół świata,/ W której tonął przede mną i bulwark, i szosa,/ Tak, iż widziałem --- Mordious!mordious --- przekleństwo gaskońskie, od: mort de Dious: śmierć Boża. --- ledwo... CHRYSTIAN Koniec nosa!... Milczenie. Wszyscy powstają z wolna, patrząc na Cyrana z przestrachem. Cyrano milczy zdumiony. Ogólne oczekiwanie. CYRANO Kto jest ów człowiek?... JEDEN Z KADETÓW półgłosem Przybyły dziś rano/ Kadet nowozaciężny... CYRANO dając krok naprzód ku Chrystianowi Dzisiaj?... CARBON półgłosem Jego miano/ Baron de Neuvil... CYRANO przystając, głucho Dobrze!.../ Blednie, rumieni się, robi znowu ruch, jakby się miał rzucić na Chrystiana, po czym hamuje się i dodaje głosem zdławionym/ Bardzo dobrze nawet!.../ spokojnie/ O czymże to mówiłem?/ z wybuchem wściekłości w krzyku/ Do miliona lawet!.../ ciągnąc zwykłym głosem dalej/ Aa, tak! że było ciemno!... Idę tedy nocą,/ I myślę sobie w duchu, że licho wie po co/ Drażnię jakiegoś panka, który mi --- co robię ---/ Zakarbujezakarbować (daw.) --- dobrze zapamiętać.... CHRYSTIAN Na nosie!... CYRANO z wściekłością Mordious!.../ powściągnąwszy się, zdławionym głosem/ na wątrobie.../ I myślę, że nie rozum w rozszczepioną kłodęnie rozum w rozszczepioną kłodę wtykać rękę (...) A nuż klin skoczy, drzewo zuchwalca przycapie... --- Milon z Krotony (VI w. p.n.e.), zapaśnik grecki słynny ze swojej siły, zwycięzca wielu zawodów, kiedy zobaczył w lesie pień drzewa z wbitymi klinami, próbował go rozerwać, jednak kliny obsunęły się, ręce uwięzły mu w szczelinie i bezbronny Milon zginął rozszarpany przez wilki./ Wtykać... CHRYSTIAN Nos!... CYRANO ...rękę --- płochopłocho (daw.) --- lekkomyślnie. wyzywać przygodę./ A nuż klin skoczy, drzewo zuchwalca przycapie/ Jak w klubykluby --- dyby, imadło; daw. narzędzie tortur. i oberwę... CHRYSTIAN Po nosie!... CYRANO obcierając sobie pot z czoła ...po łapie!/ Lecz rzekłem sobie: Naprzód!... Niechaj świat się wali,/ Rób, co każe powinność!... Marsz Cyrano!... Dalej!.../ I ruszam z myślą oną, co grzmi jak pobudka,/ Gdy wtem pośród ciemności ktoś mi pali... CHRYSTIAN Szczutkaszczutek (daw.) --- prztyczek, pstryknięcie palcami w nos.!... CYRANO Odbijam cios, w noc dalej zasuwam się ciemną,/ Nagle stu zbrojnych drabów stanęło przede mną. CHRYSTIAN Nos w nos!... CYRANO rzucając się ku niemu z wściekłością Do kroćset kroci tysięcy!.../ Wszyscy zrywają się i cisną, by widzieć. Cyrano, doszedłszy do Chrystiana, zatrzymuje się i ochłonąwszy, ciągnie dalej/ Woń zgniła/ Wina, glejtyglejta --- czerwonożółta lub żółta odmiana tlenku ołowiu, używana na polewy garnków, do wyrobu kitu oraz jako barwnik do farb., cebuli od drabów tych biła... CHRYSTIAN Prosto w nos!... WalkaCYRANO Walę naprzód z pochyloną głową,... CHRYSTIAN Z nosem w górę zadartym!... CYRANO ...prosto w kupę ową./ Rozprułem dwóch, strzaskałem łeb trzeciemu płazempłaz --- płaska strona broni siecznej.,/ Aż tu ktoś godzi we mnie: Paf!... Ja mu żelazem... CHRYSTIAN Pif!... CYRANO wybuchając Mordious!... Precz stąd wszyscy!... Wszyscy kadeci rzucają się ku drzwiom. PIERWSZY KADET Lew ze snu zbudzony!... CYRANO Precz wszyscy!... Niech zostanie tylko człowiek ony!... DRUGI KADET Posieka go na bigos... RAGUENEAU Na bigos?... TRZECI KADET Wróciwszy,/ Najdziesz go aść w pasztecie... RAGUENEAU podnosząc ręce ku niebu Sędzio najstraszliwszy!.../ Siwieję z trwogi, wątły jestem jak serweta!... CARBON Chodźmy!... CZWARTY KADET Wiór nie zostanie z pięknego kadeta!... INNY Mrę z trwogi na myśl samą, co się tutaj stanie!... INNY zamykając drzwi z prawej Coś przerażającego!... Wszyscy wychodzą bądź to głównymi w głębi, bądź to bocznymi drzwiami, bądź wreszcie schodami. Cyrano i Chrystian patrzą przez chwilę na siebie. SCENA DZIESIĄTA Cyrano, Chrystian. CYRANO Uściskaj mnie!... CHRYSTIAN Panie?... CYRANO Dzielny!... CHRYSTIAN Do kroćset! Ależ!... CYRANO I bardzo!... Dość na tem!... CHRYSTIAN Powiesz mi waść?... CYRANO Uściskaj mnie. Jestem jej bratem!... CHRYSTIAN Czyim?... CYRANO Jej!... CHRYSTIAN Hę?... CYRANO Roksany!... CHRYSTIAN podbiegając ku niemu Nie wiedziałem o tem!.../ Waćpan jej bratem?... CYRANO Prawie! Jestem jej pociotem!... CHRYSTIAN Ona waszmości?... CYRANO Wszystko powiedziała! CHRYSTIAN Boże!.../ Ja oszaleję!... Kocha mnie ona?... CYRANO Być może!... CHRYSTIAN biorąc go za ręce Jakże jestem szczęśliwy, żem poznał waćpana!... CYRANO To się zwie czułość nagła i niespodziewana!... CHRYSTIAN Wybacz mi!... CYRANO przyglądając mu się i kładąc mu rękę na ramieniu Że jest piękny ten łotr, przyznać muszę. CHRYSTIAN Od chwili, gdym cię poznał, zabrałeś mi duszę!... CYRANO Lecz te nosy, coś do mnie... CHRYSTIAN Cofam je sprzed mety!... CYRANO Roksana czeka listu wieczorem... CHRYSTIAN Niestety!... CYRANO Co... CHRYSTIAN Przestając być cichym, zgubię siebie... CYRANO Zalićzalić (daw.) --- skrócone: zali ci, tj. czy ci./ Nie dość szczęścia?... CHRYSTIAN Ze wstydu winien bym się spalić,/ Takem głupi!... CYRANO Tak mówiąc, dowodzisz niekłamnie,/ Żeś nim nie jest. A zresztą uderzałeś na mnie/ Tutaj przed chwilą wcale nie jako półgłówek!... CHRYSTIAN Ba! Kto idzie do szturmu, temu nie brak słówek!.../ Chociaż mam pewien dowcip łatwy i wojskowy.../ Wobec kobiet najlepiej gram rolę niemowy./ Ich oczy takie dobre dla mnie, gdy przechodzę! CYRANO Ich serca nie sąż lepsze, gdy przystajesz w drodze? CHRYSTIAN Nie! Gdyż jestem z tych --- wiem to i drżę z nieśmiałości! ---/ Co wcale nie umieją mówić o miłości!... CYRANO Gdybym pięknych był kształtów, co mi ducha słoni,/ Byłbym z tych, którym dano gładko mówić o niej!... CHRYSTIAN O, z wdziękiem móc wyrażać to, co serce tłoczy!... CYRANO Być pięknym muszkieterem, co ulicą kroczy!... CHRYSTIAN Wybrednisią, niestety, jest piękna Roksana/ I na pewno zostanie mną rozczarowana! PodstępCYRANO patrząc na Chrystiana Gdyby dano mej duszy podobne oblicze!... CHRYSTIAN z rozpaczą Trzeba by mi wymowy!... CYRANO nagle Ja ci jej użyczę!.../ Ty mi udziel zwycięskiej fizycznej piękności,/ By z nas dwóch powstał jeden bohater miłości!... CHRYSTIAN Co?... CYRANO Czy mógłbyś powtórzyć, co każdego rana/ Wyryłbym w twej pamięci?... CHRYSTIAN Chcesz, abym... CYRANO Roksana/ Nie dozna rozczarowań!... Mów, jesteśmy sami:/ Chcesz, byśmy ją zdobyli wspólnymi siłami,/ Bym tchnął ducha pod twoją kurtę haftowaną/ Spod mej kurty ze skóry bawolej?... CHRYSTIAN Cyrano,/ Ależ!... CYRANO Chcesz? Mów, Chrystianie!... CHRYSTIAN Ja się ciebie boję! CYRANO Chcesz, by wargi twe odtąd oraz słowa moje/ Współdziałały?... Już wkrótce zyskasz pocałunek/ Tej, o której dziś serce trapi cię frasunekfrasunek (daw.) --- zmartwienie, smutek.!... CHRYSTIAN Oczy twe błyszczą!... CYRANO Chcesz więc?... CHRYSTIAN To by ci sprawiło/ Taką przyjemność?... CYRANO w upojeniu To by.../ poprawiając się po artystowsku/ To by mnie bawiło!/ Poetę próba taka skusiłaby w niebie./ Czy chcesz mnie uzupełnić, bym dopełniał ciebie?/ W twym cieniu pójdę, kędykędy (daw.) --- gdzie, dokąd, którędy. losy mnie zawiodą;/ Ja będę twym umysłem, ty moją urodą!... CHRYSTIAN Lecz żądanego przez nią dziś listu nie zdoła/ Napisać moja ręka... ListCYRANO wyjmując z zanadrza list, który napisał Oto epistołaepistoła (daw.) --- list.!... CHRYSTIAN Jak to?... CYRANO W liście tym wszystko jest, oprócz adresu. CHRYSTIAN Ja... CYRANO Och, możesz go posłać. Bądź pewien sukcesu!... CHRYSTIAN Miałeś?... CYRANO PoetaMamy w kieszeniach zawsze, my poeci,/ Epistoły do ChlorydChloryda a. Chloris (gr.: zielona) --- konwencjonalne imię kobiece z poezji sielankowej, także: imię greckiej nimfy, boginki kwiatów, utożsamianej z rzymską Florą., które z łba się kleci,/ Z tych będąc, którzy mają za przedmiot westchnienia/ Sen tylko, tchnięty w bańkę jakiegoś imienia!/ Weź, a w prawdę przemienisz te moje bajania!/ Na los szczęścia rzuciłem skargi i wyznania;/ Dzięki tobie to ptactwo wędrowne osiędzie./ Poznasz sam, że w tym liście, jak i zresztą wszędzie,/ Przeważyła nie szczerość, lecz moja wymowa!/ Weź go tedy, i skończmy!... CHRYSTIAN Może jakie słowa/ Należałoby zmienić?... Z fantazji pisany/ Czyż list ten odpowiedni będzie dla Roksany?... CYRANO Jak rękawiczka... CHRYSTIAN Ale... CYRANO Pewna niepoznaka!/ Łatwowierność miłości własnej bywa taka,/ Że Roksana uwierzy, iż ta epistoła/ Pisana była dla niej!... CHRYSTIAN Druhu mój!... Pada w objęcia Cyrana. Uściski. SCENA JEDENASTA Ciż sami, Kadeci, Muszkieter, Liza. JEDEN Z KADETÓW uchylając drzwi Nic zgoła!/ Jakby śmierć przeszła tędy... Cicho jak w kościele.../ Nie śmiem spojrzeć.../ wyziera/ Hę?... WSZYSCY KADECI wchodzą i widząc Cyrana z Chrystianem w uścisku Ach!... Ooo!... JEDEN Z KADETÓW Tego już za wiele!... Konsternacja. MUSZKIETER rubasznie Cóż to?... CARBON Bies w kościelnego się przedzierzgnął sługę./ Palnij go w nozdrze jedno, on nastawi drugie! MUSZKIETER Można więc teraz mówić mu o nosie jego?.../ wołając Lizę z miną tryumfującą/ Hej, Lizo!... Pójdź na hecę!.../ węsząc z afektacjąafektacja --- przesada, nienaturalność, zwłaszcza w wyrażaniu uczuć./ Och, to coś dziwnego!/ Co tu czuć?/ podchodząc ku Cyranowi/ Aść to zwęszył?... Skraśniały mu lica!.../ Powiedz że nam, co tutaj tak pachnie?... CYRANO policzkując go Pieprzyca!...Powiedz że nam, co tutaj tak pachnie?... Pieprzyca!... --- W oryginale: Qu'est-ce que cela sent ici?... La giroflée! Wyraz giroflée (lewkonia) z powodu podobieństwa brzmień używany bywa jako synonim policzka (gifle). W braku odpowiedniejszego wyrazu postawił tłumacz natomiast ,,pieprzycę", ażeby choć w przybliżeniu (,,dać komuś pieprzu" ,,pieprzyć") zaznaczyć intencję autora [daw. ,,dać komuś pieprzu" oznaczało: dokuczyć komuś, pognębić, dać do wiwatu; red. WL]. Kadeci wywracają koziołki z uciechy. Zasłona. źródło: http://polona.pl/item/6035399/2/ AKT TRZECI Pocałunek Roksany. (przekład M. Konopnickiej) Mały placyk w dawnej dzielnicy Marais. Stare domy. Perspektywa kilku wąskich uliczek. Na prawo dom Roksany i mur ogrodowy, spoza którego wychyla się bogata zieleń. Nade drzwiami domu okno i balkon. Przed progiem ławka. Bluszcz pnie się po murze; lekkie gałęzie jaśminu oplatają balkon i powiewnie opuszczają się z niego. Naprzeciwko staroświecki dom w tymże stylu, z cegły i z kamienia. U drzwi wejściowych młotek owinięty płótnem, niby chory palec. Przy podniesieniu zasłony widać Ochmistrzynię siedzącą na ławce. Balkonowe okno Roksany na oścież otwarte. W pobliżu Ochmistrzyni stoi Ragueneau, odziany w suknie dworzanina i, ocierając z łez oczy, kończy swe opowiadanie. SCENA PIERWSZA Ragueneau, Ochmistrzyni, później: Roksana, Cyrano i dwóch Paziów. RAGUENEAU ...A potem mi uciekła z pewnym muszkieterem.../ Sam, w ruinie, wieszam się. Czymże mi świat? Zerem!/ Wtem pan Bergerac wchodzi fortunnym momentem,/ Odwiesza i swej krewnej czyni intendentemintendent --- pracownik zajmujący się zaopatrzeniem i sprawami gospodarczymi.. OCHMISTRZYNI Lecz skąd asindziejowi ta nagła ruina? RAGUENEAU Liza lubiła MarsaMars (mit. rzym.) --- bóg wojny., a ja --- Apolina./ Co zbyło od poetów, zjadały mundury.../ Rozumiesz teraz, aśćka, takie koniunkturykoniunktura --- splot okoliczności, szczególnie tych istotnych.... OCHMISTRZYNI podnosi się i woła ku otwartemu oknu Roksano! Czyś gotowa? Czekają nas... GŁOS ROKSANY Z OKNA Kładę/ Płaszcz. SalonOCHMISTRZYNI do Ragueneau, ukazując przeciwległą bramę Idziem naprzeciwko. Na ważną naradę./ Do Klomiry. Tam u niej damy się zbierają./ I dziś właśnie O czułym dyskursowaćdyskursować (daw.) --- prowadzić dyskurs, rozprawiać. mają.Tam u niej damy się zbierają. I dziś właśnie ,,O czułym" dyskursować mają --- w XVII w. dzieła literackie czytano i omawiano podczas regularnych zebrań towarzyskich w domach arystokratycznych lub mieszczańskich. Tego rodzaju salony literackie, gromadzące twórców, krytyków i odbiorców literatury, prowadziły często kobiety. RAGUENEAU O... Czułym? OCHMISTRZYNI mizdrząc się Ależ... tak jest!/ woła ku oknu / Roksano! Schodź zaraz!/ Spóźnimy się na Czułe i będzie ambarasambaras (daw.) --- kłopot, przykrość.... GŁOS ROKSANY Idę... MuzykaSłychać zbliżający się brzęk teorbanówteorban --- instrument muzyczny podobny do lutni.. GŁOS CYRANA śpiewającego w kulisach La... La... La... OCHMISTRZYNI mile zadziwiona Grają!... Dla nas grają, zda się!... CYRANO za którym postępują dwaj paziowie z teorbanami Nuta trzykroć wiązana, potrójny głuptasie! PIERWSZY PAŹ ironicznie A! To wasza cześć ekspert także co do tego?... CYRANO Bom muzyk, jako wszyscy ucznie GassendiegoGassendi a. Gassend, Pierre (1592--1655) --- francuski filozof, astronom i matematyk; uważa się, że Cyrano był jednym z jego uczniów.! DRUGI PAŹ grając i śpiewając razem La... La... CYRANO wyrywa mu teorban i sam kończy frazę muzyczną ...La... La... La... ROKSANA ukazuje się na balkonie To waść?... CYRANO śpiewając na nutę poprzedniej przygrywki To ja... Niosę w dani/ Cześć twym liliom... i pokłon różom twoim... pani! ROKSANA Schodzę... Znika z balkonu. OCHMISTRZYNI wskazując paziów A! Wasza miłość wirtuozów wiedzie? CYRANO To zakład, com go wygrał wczoraj po obiedzie/ Od Assoucy'ego. Szło nam o składnię. On swoje,/ Ja swoje. Gdy wtem spostrzegł tych drągalów dwoje,/ Niezgorsze dławidudydławiduda (żart.) --- organista; muzykant, grajek. ze swego orszaku,/ Więc stawił dzień muzyki, i przegrał --- do znaku!/ Nim tedy Febus z nieba wóz ściągnie ognisty,/ Po piętach oto depcą mi teorbanisty/ I cokolwiek uczynię, melodią mi wtórzą.../ Z rana mnie to bawiło, lecz teraz --- mniej dużo./ do Teorbanistów/ Hola! Ruszajcie zagrać ode mnie pawanępawana --- taniec dworski pochodzenia włoskiego lub hiszpańskiego, popularny w XVI i XVII w./ Montfleury'emu!/ Paziowie odchodzą w głąb./ Do Ochmistrzyni/ Przyszedłem zapytać Roksanę,/ Jak co wieczór.../ do Paziów/ ...A rżnijcie fałszywie i długo!.../ do Ochmistrzyni/ Czy przyjaciel jej duszy zawsze miłym sługą? ROKSANA wychodząc z domu Miłym, pięknym i mądrym, jak przedtem, tak ninie! CYRANO z uśmiechem Taki mądry?... ROKSANA O, mędrszy od ciebie, kuzynie! CYRANO Zgoda na to! Mężczyzna, Mądrość, UrodaROKSANA Nikt inny nie umie pod słońcem/ Tak pieścić drobnym słówkiem tkliwym, czarującym,/ Co jest wszystkim w miłości! Czasem go natchnienie/ Opuszcza... Lecz za chwilę mówi --- jak marzenie! CYRANO z niedowierzaniem Być nie może! ROKSANA Jest właśnie! Ci mężczyźni --- Boże!/ Że piękny, to już zaraz mądrym być nie może! CYRANO Więc w sprawach serca mówi biegle? Więc je czuje? ROKSANA Mówi? O, nie, mój panie!... On w nich dysertujedysertować (daw.) --- rozprawiać.! CYRANO A... pisze? ROKSANA Jeszcze lepiej! Słuchaj... To z tysięcy/ Jeden przykład:/ deklamując/ ,,Im serca mego bierzesz więcej,/ Tym go mam więcej!"/ tryumfująco do Cyrana/ A co? CYRANO Phi!... ROKSANA Lub to:/ ,,Katusze/ Gdy znosić mam miłosne, wszak serce mieć muszę!/ Racz mi więc przysłać swoje, bo moje zostało/ U ciebie"... CYRANO To go nadto ma... to znowu mało.../ Czegóż on chce właściwie? ROKSANA Gniewam się, kuzynie./ Tak zazdrość... CYRANO wzdrygnąwszy się Co?... ROKSANA ...pisarska przemawia jedynie!/ A to... Czy nie ostatni wykwint jest w języku/ Miłości?/ deklamując/ List, Pocałunek, Serce,,Serce moje rwie się w jednym krzyku/ Do Ciebie! Pocałunkiem gdyby były skargi,/ Nie Twe oczy by list ten czytały, lecz --- wargi!" CYRANO uśmiechając się z mimowolnym zadowoleniem Sprytny ladaco!... ROKSANA A to? CYRANO z zachwytem Więc pani te listy/ Umiesz na pamięć?... ROKSANA Wszystkie! CYRANO Honor oczywisty/ Dla skrybentaskrybent (daw., łac.) --- piszący, pisarz.... ROKSANA To mistrz jest! CYRANO skromnie Och, mistrz... Jeszcze czego... ROKSANA stanowczo Owszem, mistrz! CYRANO Niechaj będzie! OCHMISTRZYNI która się oddaliła w głąb, a teraz spiesznie powraca Spostrzegam hrabiego.../ Pana de Guiche... Tu idzie!.../ do Cyrana, popychając go ku domowi/ A wy, wejdźcie, panie.../ Bo może lepiej będzie, gdy was nie zastanie!/ Mógłby co zwęszyć... ROKSANA O tak... Lubą tajemnicę/ Duszy mej! Jest potężny, silną ma prawicę,/ Kocha mnie... Trzeba strzec się... Mógłby zabić moje/ Szczęście, razem z miłością... Idź, idź... Ja się boję... CYRANO Dobrze... Dobrze już... Dobrze... Znika we drzwiach domu. Ukazuje się de Guiche. SCENA DRUGA Roksana, De Guiche, z boku Ochmistrzyni. ROKSANA oddając ukłon Właśniem jest na drodze/ Do wyjścia... DE GUICHE A ja, pani, żegnać cię przychodzę. ROKSANA Wasza dostojność jedzie?... DE GUICHE Na wojnę. ROKSANA A! DE GUICHE W nocy/ Przyszedł rozkaz. Pod ArrasArras --- miasto w płn. Francji; od końca XV w. stanowiło część należących do Hiszpanii Niderlandów; akcja sztuki rozgrywa się podczas oblężenia Arras przez wojska francuskie w 1640, które zakończyło się zdobyciem miasta i trwałym włączeniem do Francji. spieszym ku pomocy/ Oblegającym. ROKSANA Czy tak?... Więc to oblężenie? DE GUICHE Mój odjazd dziwi panią, widzę, nieskończenie... ROKSANA Och! DE GUICHE Kiedyż cię znów ujrzę?... Tak mam pierś wezbraną.../ Pani wiesz, że mi główne dowództwo oddano... ROKSANA obojętnie A, brawo! DE GUICHE ...regimenturegiment (hist. wojsk.) --- pułk piechoty lub kawalerii. kadetów? ROKSANA uderzona tym słowem Co?... ka... det... DE GUICHE Służy w nim kuzyn pani. Człowiek nie bez zalet,/ Lecz pyszałek. Pod Arras nie ujdzie mej sieci.../ Będę umiał się zemścić! ROKSANA przygnębiona Jak to?... Więc kadeci... DE GUICHE śmiejąc się Wszakże to mój regiment! ROKSANA upada na ławkę, szepcząc na stronie Chrystian!... DE GUICHE Lecz na Boga!/ Co ci, pani? ROKSANA walcząc ze wzruszeniem Ten odjazd... Ach... To wieść zbyt sroga!/ Jestem w rozpaczy... Możnażmożnaż --- konstrukcja z partykułą -że, skróconą do -ż; znaczenie: czy można. pomyśleć spokojnie,/ Że ktoś... ktoś sercu miły... jest tam... na tej wojnie! DE GUICHE zadziwiony i uradowany I słyszeć po raz pierwszy słowa te w godzinie/ Odjazdu!... Po raz pierwszy!... ROKSANA zmienia ton i wachluje się Więc... na mym kuzynie/ Pragniesz się zemścić, hrabio? DE GUICHE Pani --- za nim? ROKSANA Wcale! DE GUICHE On tu bywa?... ROKSANA Dość rzadko. DE GUICHE Widuję go stale/ Z pewnym kadetem... Ne... Neu... Z miną lalowatą,/ Blond... ROKSANA z pośpiechem ...Rudy... DE GUICHE ...Piękny, ale głupi. ROKSANA ...Patrzy na to!/ zmienia ton/ Zemsta, KobietaWięc... hrabio... Twoja zemsta?... Wystawić Cyrana/ Na grad kul to dla niego byłaby --- wygrana./ Uwielbia wojnę. Wiemwiem --- tu: znam. ja inną zemstę krwawą! DE GUICHE Jaką? ROKSANA Tu go zostawić, tam --- okryć się sławą!/ Niech z swymi kadetami, założywszy ręce,/ Siedzi w Paryżu! Nic się tej nie zrówna męce!/ Wściekły będzie, znam ja go! I on, i kadety!/ Ani powąchać prochu!... DE GUICHE Kobiety! Kobiety!/ Kobieta tylko zdolna wymyślić tę sztuczkę! ROKSANA Zagryzie się, a hrabia dasz jemu nauczkę! DE GUICHE Więc pani chodzi o mnie?... W tym lubymluby (daw.) --- miły, przyjemny, kochany. udziale/ W planach mych dowód serca widzę doskonale... ROKSANA Tak... drobny... DE GUICHE pokazuje jej kilka zapieczętowanych pakietów, które wyjmuje z kieszeni Ot, do moich kompanii wezwanie,/ Za chwilę je odbiorą, prócz kadetów. Panie.../ Panie Cyrano!... Ha... Ha!... Będziesz śpiewał basem!/ --- Więc pani lubisz stroić ludziom figle? ROKSANA skromnie ...Czasem... DE GUICHE zbliżając się do niej O szaleństwo przyprawiasz mnie! Czyż więc mogę,/ Widząc cię tak wzruszoną dziś --- puszczać się w drogę!/ Posłuchaj... W orleańskiej --- tu blisko --- ulicy,/ Jest konwentkonwent --- zakon; klasztor. kapucynów... Dobrzy zakonnicy/ Nie puszczają przez próg swój laikówlaik --- tu: osoba świecka, nienależąca do kleru. --- ni nogą.../ Ale mnie w swój szeroki rękaw ukryć mogą./ Pytasz --- jak? To pokorni słudzy kardynała/ Richelieu, mego wuja! Ot przyczyna cała./ Nieobecny dla wszystkich, wrócę tu pod maską.../ O piękna fantastyczko, daruj mnie tą łaskądaruj mnie tą łaską --- dziś popr.: daruj mi tę łaskę, albo: obdaruj mnie tą łaską.!.../ Pozwól!... ROKSANA Lecz gdy się wyda, hrabio... Twoja sława... DE GUICHE Ba!... ROKSANA Lecz --- Arras... DE GUICHE Tym gorzej! Bogini łaskawa/ Pozwól! ROKSANA z udaną czułością Jedź!... Muszę wzbronić!... DE GUICHE Ach!... ROKSANA na stronie ...Chrystian zostaje.../ głośno/ Chcę mieć cię bohaterem, Antoni!... DE GUICHE O, kraje/ Rajskie!... Więc kochasz tego... ROKSANA Kto w sławy celu! DE GUICHE z radosnym uniesieniem Jadę!/ całuje jej rękę/ Jesteś kontentakontenta (daw., z łac.) --- zadowolona.? ROKSANA Tak, mój przyjacielu! De Guiche oddala się. OCHMISTRZYNI składając mu szyderczy ukłon za plecami ...Tak mój przy... ROKSANA ...Ani słówka, jak ta rzecz wypadła,/ Cyrano by się gniewał, żem mu wojnę skradła!/ woła, zwrócona ku drzwiom/ Kuzynie! SCENA TRZECIA Roksana, Ochmistrzyni, Cyrano. ROKSANA wskazując dom Klomiry My idziemy. Alkandra dziś będzie/ Dyskurs mieć z Lisimonem... OCHMISTRZYNI kładąc w ucho mały palec Ale mi orędzie/ Daje mój mały palec, że przyjdziem po czasie./ A on, hultaj, choć mały, dobrze na tym zna się! CYRANO do Roksany Spóźnić się na małpiarstwa te byłoby smutne! Przechodzą placyk i stają przed domem Klomiry. OCHMISTRZYNI z zachwytem A patrzcież państwo!... Młotek owinięty płótnem!/ do młotka/ Jak łątkęłątka (daw.) --- lalka, kukiełka. cię spowito, ty mały brutalu,/ By pięknych słów nie głuszył brzęk twego metalu! Podnosi młotek z tysiącznymi ceregielami i delikatnie nim uderza. ROKSANA widząc, że się drzwi otwierają Chodźmy!/ w progu, do Cyrana/ A gdyby Chrystian nadszedł, jak się tego/ Spodziewam, niech zaczeka. CYRANO żywo, widząc, że Roksana odchodzi A.../ Roksana odwraca się ku niemu/ A według swego/ Zwyczaju, o co pani pytać go zamierza? ROKSANA O... CYRANO O... ROKSANA Lecz --- będziesz milczał? CYRANO Jak mur... Jak ta wieża. ROKSANA O nie. Powiem mu tylko: Jak potok ze skały/ Pędź... Improwizuj miłość... Bądź wspaniały! CYRANO uśmiechając się Dobrze! ROKSANA Ale sza o tym! CYRANO Sza!... Sza!... ROKSANA Ani słowa! Wchodzi i zamyka za sobą drzwi. CYRANO składa ukłon przed zamkniętymi już drzwiami Weź dankdank (daw., z niem.) --- podziękowanie; nagroda.!... Drzwi otwierają się. Roksana wysuwa głowę. ROKSANA Mógłby obmyślać... CYRANO On?... ROKSANA A ta rozmowa,/ Chcę, ażeby wypadła całkiem niespodzianie!/ oboje razem/ Więc sza... sza... Drzwi zamykają się. CYRANO Ciężko będzie./ woła/ Chrystian!... Chrystianie!... SCENA CZWARTA Cyrano, Chrystian. CYRANO Wiem już wszystko. Pójdź bracie. Wytęż pamięć całą,/ Masz przepyszną sposobność okrycia się chwałą./ Nie traćmy chwili czasu! Precz z dąsem na Feba!/ Idźmy stąd... Nauczę cię...! CHRYSTIAN Nie chcę! CYRANO Co?... CHRYSTIAN Nie trzeba. CYRANO Ciebie co podleciało? Chodź prędko! CHRYSTIAN Zostanę/ Tu. CYRANO Czy cię giez ugryzł? CHRYSTIAN Tu chcę czekać na Roksanę!/ Dość mi tych pożyczanych i listów, i słówek,/ Tego strachu, tej roli! Nie jestem półgłówek,/ To dobre na początek było. Dziś mnie kocha./ Nie lękam się. Dziękuję. Spróbuję sam trocha... CYRANO Ajaj!... CHRYSTIAN I skąd ta pewność, że sam nie poradzę?/ Mnie też nie w ciemię bito! I to miej w uwadze,/ Że mi twe dawne lekcje coś także posłużą.../ Dziś umiem o miłości mówić. Nawet dużo!/ A wreszcie... co tam słowa! Cóż u bomb miliona!/ Nie potrafię jej ścisnąć?.../ spostrzega wychodzącą od Klomiry Roksanę/ ...Stój, bracie... To ona! CYRANO Mów sam, mój mości panie! Oddala się i znika za ogrodowym murem. SCENA PIĄTA Chrystian, Roksana, Ochmistrzyni (przez chwilę). Roksana wychodzi z domu Klomiry w towarzystwie Dam, z którymi się rozstaje. Pożegnalne ukłony. ROKSANA Alkandro!... Gremiono!.../ Barthenoido!... OCHMISTRZYNI stroskanym głosem Znów się na Czułe spóźniono! Wchodzi do domu Roksany. ROKSANA kłaniając się jeszcze Urimethondo!... Adieu!adieu (fr.) --- do widzenia (dosł.: z Bogiem)..../ Damy żegnają Roksanę, kłaniają się sobie nawzajem, rozłączają się i oddalają w różnych kierunkach wąskimi uliczkami./ Spostrzega Chrystiana./ To ty!... To wy, panie!.../ Idzie ku niemu, żywo./ Już mrok... Już są daleko... Żadne nam spotkanie/ Tu nie grozi. Jak cicho na ziemi i niebie.../ Siądźmy... Mów, o mów do mnie! Słucham... Chrystian siada przy niej na ławce. Chwila milczenia. CHRYSTIAN Kocham ciebie! ROKSANA przymykając oczy Tak... Mów mi o miłości!... CHRYSTIAN Kocham! ROKSANA To początek.../ Tło, pod wzorzystość słów twych... Snuj ten wątek,/ O, snuj go!... O, zasnuwaj różami i złotem.../ Haftuj!... haftuj!... CHRYSTIAN Tak kocham... Tak cię... ROKSANA Wiem już o tem!/ Lecz co dalej? CHRYSTIAN Co dalej?... Rad bym, byś wzajemnie/ Kochała! Powiedz, kochasz?... ROKSANA z dąsem Waść stawiasz przede mnie/ Lemieszkęlemieszka --- prażucha, potrawa z prażonej mąki, sypanej na gorącą wodę i mieszanej, niekiedy nawet bez soli., gdym czekała kremu! Dalej... Dalej.../ Puść wodze swym uczuciom!... Bądź kaskadą... Szalej.../ Mów, jak kochasz?... CHRYSTIAN O bardzo! ROKSANA Jak twe serce bije?... CHRYSTIAN Twa szyja... Chciałbym ciebie pocałować w szyję! ROKSANA Chrystianie! CHRYSTIAN Kocham ciebie... ROKSANA powstając Jeszcze? CHRYSTIAN zatrzymując ją, żywo Co się ze mną dzieje?/ To jest... nie kocham... ROKSANA siadając Szczęściem! CHRYSTIAN Czczę... ROKSANA Och!... Wstaje i oddala się. CHRYSTIAN I głupieję! ROKSANA Widzę to!... I tak waszmość stajesz się niemiły,/ Jakby razem z rozumem GracjeGracje (mit. rzym.) --- boginie wdzięku, piękna i radości. cię rzuciły! CHRYSTIAN Lecz... ROKSANA Waść za swą w rozsypce będącą wymową/ Idź!... CHRYSTIAN Ja... ROKSANA Wiem, wiem już! Kochasz. Żegnam waści! CHRYSTIAN Słowo!.../ Jedno słowo!... Ja... ROKSANA otwierając drzwi Wiem, czcisz! Dość mam już tej gadki./ Idź waszmość! CHRYSTIAN Ja chcę tylko... Roksana zamyka mu drzwi przed nosem. CYRANO który już od chwili nadszedł, nie będąc widziany A to sukces rzadki! SCENA SZÓSTA Chrystian, Cyrano, Paziowie (przez chwilę). CHRYSTIAN Ratuj! CYRANO Ja? Ani myślę! CHRYSTIAN Palnę sobie święcie/ W łeb, gdy do łask nie wrócę zaraz w tym momencie. CYRANO W momencie?... Tam do diaska!... A to palnij sobie!/ Jakże cię, tak od śliny, nagle mądrym zrobię?... CHRYSTIAN chwytając go za ramię O, patrz!... Ona!... Okno balkonowe oświetla się. CYRANO wzruszony Jej okno... CHRYSTIAN Umrę! CYRANO Mówże z cicha!... CHRYSTIAN półgłosem Umrę... CYRANO Noc jak but ciemna... CHRYSTIAN Co mówisz? CYRANO Do licha.../ Mówię, że to naprawię... Niedołęgi kawał!/ Stań tu./ Stawia go przed balkonem./ Ja pod balkonem... Będę ci poddawał. CHRYSTIAN Lecz... CYRANO Bądź cicho! W głębi ukazują się paziowie. PAZIOWIE do Cyrana Hej! Panie! CYRANO Cyt!... Daje znak, żeby mówili cicho. PIERWSZY PAŹ Już my sprawili/ Rżnięcie dla Montfleury'ego... CYRANO Stańcież, moi mili,/ Tam jeden, ówdzie drugi, na rogach ulicy./ A gdyby nadchodzili jacy natrętnicy,/ Zagracie... DRUGI PAŹ A co zagrać, panie gassendysta? CYRANO Jeżeli dama --- skocznie, a --- rzecz oczywista ---/ Ponuro, gdy mężczyzna! Paziowie oddalają się i znikają na wylotach ulicy. do Chrystiana Wołaj ją! CHRYSTIAN Roksano! CYRANO zbiera kamyki i rzuca je w szyby Czekaj... Kilka kamyków... ROKSANA otwiera okno Czy jestem wołaną?.../ Kto woła? CHRYSTIAN To ja... ROKSANA Kto --- ja? CHRYSTIAN Chrystian! ROKSANA niechętnie Waść łaskawie/ Wraca?... CHRYSTIAN Dwa słowa tylko!... CYRANO do Chrystiana Dobrze... Szeptem prawie... ROKSANA Nie chcę. Mam dość rozmowy. Idź waść! CHRYSTIAN Rozkaz srogi! ROKSANA Waszmość mnie już nie kochasz więcej! CHRYSTIAN któremu podpowiada Cyrano Wielkie Bogi!/ Oskarżać mnie, że więcej nie kocham, w zapale/ Gniewu, gdy kocham więcej! ROKSANA Ależ... Nieźle wcale! CHRYSTIAN ta sama gra Duszę mą, burzą uczuć wstrząsaną nieznośnie,/ Amor wziął za kolebkę swoją i w niej --- rośnie! ROKSANA podchodzi na brzeg balkonu Wcale nieźle! Lecz jeśli Amor tak jest srogi,/ Zdusić go trzeba było, nim stanął na nogi. CHRYSTIAN ta sama gra Jużem ci ja próbował, ale nadaremnie,/ Bo to HerkulesHerkules (mit. rz.) a. Herakles (mit. gr.) --- heros, mityczny siłacz. mały, mocniejszy ode mnie! ROKSANA Dużo lepiej!... CHRYSTIAN Berbeć to, a dwa węże chrobrzechrobrze (daw.) --- odważnie, dzielnie./ Zmógł: Dumę i Nieufność. ROKSANA opiera łokcie na balkonie Dobrze! Bardzo dobrze!/ Lecz czemuż to waść dzisiaj mówisz tak nieraźnie?/ Miałżebyś na pedagrępedagra a. pedogra (daw.) --- dziś: podagra, choroba zniekształcająca i powiększająca staw dużego palca u nogi, której towarzyszą okresowe napadowe bóle. chorą wyobraźnię? CYRANO wciąga Chrystiana pod balkon, a sam wysuwa się na jego miejsce Cyt... Gra coraz trudniejsza!/ do Roksany półgłosem, jak Chrystian/ Noc, Serce, MiłośćPani, noc jest głucha,/ Słowa me po omacku szukać muszą ucha. ROKSANA A czemuż tej trudności ja nie mam z wymową?... CYRANO O, to proste! W me serce idzie każde słowo,/ A ja mam serce wielkie, pani uszko drobne./ Zresztą słowa twe schodzą, zbiegają nadobnenadobny (daw.) --- ładny, pełen powabu.,/ A moje --- w górę muszą... ROKSANA Lecz już im lżej, wnoszę... CYRANO Tak, do tej gimnastyki nawykły po trosze.../ Zawsze jednak, by wspiąć się, czasu im potrzeba. ROKSANA Istotnie, mówię z wyżyn... CYRANO Sprawiedliwe nieba!/ Z wyżyn takich, że padłbym trupem, pani miła,/ Gdybyś mi twarde słówko na serce rzuciła! ROKSANA z odpowiednim ruchem Schodzę... CYRANO żywo Nie! ROKSANA To wejdź waszmość na ławkę przy murze... CYRANO O nie! ROKSANA Dlaczego? CYRANO Nie... Nie!... Pozostań tam, w górze.../ Zerwijmy kwiat uroków tej czarownej chwili./ I mówmy --- nie widząc się --- jakeśmy mówili! ROKSANA Nie widząc? CYRANO Kobieta, Miłość, Cień, ŚwiatłoO tak, pani! To rozkosz tak żywa!/ Zgadujesz czarność płaszcza, co z ramion mi spływa./ Mnie świeci biel twej szaty przezroczymprzezroczy (daw.) --- przezroczysty. marzeniem.../ Ty jesteś tylko światłem, a ja --- tylko cieniem./ Nie domyślasz się nawet, czym dla mnie te chwile.../ Jeślim kiedy wymowny był... ROKSANA O, razy tyle! CYRANO Me słowa nigdy przecież dotąd żywą wodą/ Nie trysły z serca! ROKSANA Czemu? CYRANO Bom walczył z przeszkodą,/ Mówiąc przez... wskroś... ROKSANA Wskroś?... CYRANO ...Dreszczu, który wstrząsa duszą/ Tych, co pod jasnym wzrokiem twoim mówić muszą./ Dziś więc, gdy głos mój wznoszę w mroków tych ukryciu,/ Zda mi się, że raz pierwszy mówię z tobą w życiu! ROKSANA Prawda, że głos twój, panie, jakby inny słyszę!... CYRANO podchodząc, gorąco O tak! I błogosławię tę noc i tę ciszę,/ W której dziś po raz pierwszy śmiem być sobą!.../ zatrzymuje się i mówi z ekstazą/ Ale.../ Gdzież się unoszę w moim wzruszeniu i szale!/ O, przebacz! Rzecz to dla mnie tak ogromnie nowa! ROKSANA Nowa?... CYRANO walcząc ze wzruszeniem i usiłując zapanować nad słowami Ależ tak... Dla mnie... ta szczera rozmowa.../ Strach, by nie być wyśmianym, ściskał mnie jak zbroja... ROKSANA Wyśmianym? CYRANO Za mój zapał... Miłość, Gwiazda, SłowoDotąd miłość moja/ Za dowcip, za kunszt słowa wstydliwie się kryła!/ Ileż razy ku gwieździe, co z nieba świeciła,/ Rwałem się, gdy wtem, lękiem śmieszności wstrzymany,/ Nie gwiazdy --- kwietnych słówek zbierałem liczmanyliczman --- krążek miedziany lub mosiężny zastępujący monetę, służący do rozliczania się w grze; żeton.!... ROKSANA Te kwietne słówka --- pachną... CYRANO Pogardźmy dziś nimi! ROKSANA Nigdyś nie mówił, panie, słowy podobnymi... CYRANO MiłośćO, gdyby od kołczanu i od strzał Amora/ Uciec ku świeższym rzeczom, choć tego wieczora!/ Zamiast kropla po kropli mdłe LignonuLignon --- leśny potok w okolicach Forez we Francji, nad którym rozgrywa się akcja sielankowej powieści-rzeki Honoriusza d'Urfégo Astrea, publikowanej w częściach w latach 1607--1627 i cieszącej się niezmierną popularnością. wody/ Czerpać złotym naparstkiem --- i nie czuć ochłody./ Iść tam, w ten świat ogromny, nowy i daleki,/ Gdzie dusza, z wielkiej życia napawa się rzeki! ROKSANA A dowcip?... CYRANO Pod twe stopy rzuciłem go, pani,/ By cię zatrzymać... Teraz --- pożądam otchłani!/ --- Bluźnilibyśmy nocy tej, tej wielkiej chwili,/ Gdybyśmy jak pasterze z sielanki mówili.../ O, niech niebo gwiazd pełne, co nad nami stoi,/ Z kunsztu nas miłosnego rozbierze, rozbroi!/ Gdyż drżę o to, by z filtru słówek zbyt subtelnych,/ Nie uleciał aromat uczuć nieśmiertelnych.../ By dusza, w tej grze pustej nie wystygła z słońca,/ By końcem subtelności nie był koniec końca... ROKSANA A rozum?... CYRANO Ja nim gardzę, gdy idzie o serce!/ Zbrodnia kochać, a gust w tej znajdować szermierce,/ Zresztą musi przyjść chwila --- i takich żałuję,/ Dla których nie przychodzi --- kiedy dusza czuje/ Prostotę swej miłości... i gdy ją zasmuca,/ Jeśli ktoś ją, jak piłkę, rzuca i odrzuca. Miłość, SłońceROKSANA Więc dobrze! Lecz gdy dla nas przyszła ta godzina,/ Jakież słowa mi powiesz?... CYRANO Wszystkie, o jedyna,/ Jakie mi kwitną w sercu... Nie wiążąc ich w snopy,/ Zroszone ci je rzucę garściami pod stopy.../ Bo cię kocham, bo one swą wonią mnie duszą,/ I --- jeśli zginąć nie mam --- do ciebie dojść muszą!/ Imię twoje w mym sercu jest jak serce w dzwonie.../ A gdy mówię, gdy słuchasz mnie na twym balkonie,/ Drży dzwon serca i w piersi mej uderza młotem.../ A w dzwonie imię twoje dźwięczy szczerym złotem!/ Każdy drobiazg mi drogi, co dotyka --- ciebie.../ Przed rokiem był poranek i maj stał na niebie,/ Puściłaś luźno włosy i szłaś --- złota cała.../ Więc jak w tarczę słoneczną, gdy nad ziemią pałapałać (książk.) --- płonąć, roztaczać blask i ciepło.,/ Wzrok, zbyt długo utkwiony, nie widzi nic zgoła/ Prócz rumianej światłości złocistego koła,/ Tak ja, po twoim przejściu olśnion od promieni/ Włosów twych, wszędzie jasność widziałem w przestrzeni! ROKSANA głosem wzruszonym Tak... To jest miłość... Miłość, SzczęścieCYRANO Miłość zazdrosna, okrutna,/ Miłość przez nic szczęśliwa, i znów --- przez nic --- smutna./ To miłość!... Samolubna nie jest ona przecie!/ Dla szczęścia twego, pani, dałbym wszystko w świecie,/ Gdybym chociaż niekiedy i chociaż przez szpary,/ Widzieć mógł uśmiech szczęścia z mej zrodzon ofiary!/ Czy rozumiesz mnie teraz?... znasz?... Czujesz, jak z cienia/ Duch mój ku tobie wzlata podmuchem płomienia?.../ O, słodka chwilo! Nocy, bądź błogosławiona!/ Ja ci śmiem to wyznawać... ty --- słuchasz wzruszona.../ Chcę umrzeć!... Bom już zaznał szczęścia na tej ziemi!/ Bo ta gałąź zadrżała pod słowy mojemi.../ Bo ty sama jak listek drżysz tam... Bo ja czuję.../ Bo twe drżenie tu, do mnie, po listkach zstępuje!... Całuje z uniesieniem zwieszającą się z balkonu gałąź jaśminu. ROKSANA Tak... drżę, płaczę i kocham, tobą upojona.../ Jestem twoja... CYRANO O, śmierci! Do ciebie ramiona/ Wznoszę! Przyjdź!... To ja słodki podałem jej trunek/ Upojenia!... I jedno jeszcze tylko... jedno... CHRYSTIAN spod balkonu ...pocałunek... ROKSANA cofając się Co? CYRANO Ach! ROKSANA Żądasz... CYRANO Żądałem.../ do Chrystiana/ Diabli z tym pośpiechem! CHRYSTIAN z cicha Nie korzystać z wzruszenia?... Toćtoć (daw.) --- przecież. było by grzechem! CYRANO do Roksany Żądałem... tej rozkoszy chwilą oszalały,/ Lecz wiem, że to zuchwalstwo... że byłem zbyt śmiały... ROKSANA z lekkim rozczarowaniem Więc... waszmość... nie nalegasz... CYRANO O tak, tak, nalegam!/ Ale --- bez nalegania! Bo oto spostrzegam/ Niewinność twoją w trwodze... dziewiczość w frasunku.../ Tak... Ja pragnę... Lecz ty mi odmów pocałunku! CHRYSTIAN ciągnąc go za płaszcz Dlaczego?... CYRANO Milcz, Chrystianie! ROKSANA wychyla się Co tak szepczesz z cicha?... CYRANO Łaję się, żem z twych lilii pić pragnął kielicha,/ I mówię: milcz, Chrystianie!/ słychać odzywające się teorbany/ do Roksany/ Na chwilkę.../ Roksana usuwa się z balkonu i zamyka okno. Cyrano nasłuchuje teorbanistów, z których jeden gra skoczną piosenkę, a drugi ponurą arię./ ...Do licha!/ Mężczyzna czy kobieta? A to kaptur mnicha! Ukazuje się Kapucyn z latarnią zapaloną i chodząc od domu do domu, drzwi ogląda. SCENA SIÓDMA Cyrano, Chrystian, Kapucyn. CYRANO do Kapucyna Cóż to, wasza wielebność gra w DiogenesaDiogenes z Synopy (413--323 p.n.e.) --- filozof grecki, przedstawiciel cyników; według jednej z legend chodził po mieście w dzień z zapaloną latarnią, a pytającym, co robi, odpowiadał: ,,szukam człowieka".? KAPUCYN Szukam domu imćimć (daw.) --- skrócona forma grzecznościowego ,,jej/jego miłość", zwykle używana przed nazwiskiem, tytułem lub innym określeniem osoby. pani... CHRYSTIAN do Cyrana, niecierpliwie Niech rusza, do biesa! KAPUCYN Imć Magdaleny Robin... CHRYSTIAN Wyślij go do diaska. CYRANO ukazując oddaloną, stromo pnącą się uliczkę Tędy, pobożny ojcze, tędy, jeśli łaska!/ W górę!... Wciąż prosto, w górę... Do miejskiego szańcaszaniec --- ziemna fortyfikacja polowa składająca się z wału i fosy.! KAPUCYN Bóg zapłać! Zmówię za was, panie, część różańca,/ Aż do grubego ziarnka... Aż do Ojcze nasza... CYRANO Szczęść Boże twym ogórkom!... Spiesz, pobożność wasza! Powraca do Chrystiana. SCENA ÓSMA Cyrano, Chrystian. CHRYSTIAN wrzący Pocałunek... Zdobądź go! CYRANO Nie. CHRYSTIAN I cóż to zmienia? CYRANO Prawda!... Przyjdzie ta chwila z dreszczem upojenia,/ Kiedy się wasze wargi poczną szukać wzajem,/ Bo ty masz piękny wąsik. --- Jej usta tchną majem!/ do siebie/ Wolę, że z innej racji... Słychać trzask otwieranych okiennic. Chrystian kryje się pod balkon. SCENA DZIEWIĄTA Cyrano, Chrystian, Roksana. PocałunekROKSANA idzie ku przodowi balkonu To wy?... Więc na nowo/ Mówimy o... o... o... CYRANO O pocałunku. Słowo/ Przesłodkie! Czemuż przed nim drżą usta z korali?/ I cóż to będzie z rzeczą, gdy nazwa już pali!/ O niechaj cię to czyste nie przestrasza płomiępłomię (daw.) --- dziś r.m.: płomień.!.../ Wszak nieraz mimowolnie, nawet nieświadomie,/ Przechodziłaś wśród żartu i bez przerażenia/ Do westchnień od uśmiechu --- do łez od westchnienia./ To przejście, tak subtelne, chciej przedłużyć chwilką.../ Od łez do pocałunku dreszcz jeden jest tylko! ROKSANA w pomieszaniu Milcz, waszmość... CYRANO ...Bo nareszcie, cóż jest pocałunek?/ Maleńki ust zadatek, na serca rachunek.../ Punkt różowy, po słowie ,,kocham" postawiony.../ Sekret luby, nie uchu, lecz ustom zwierzony.../ Moment wieczności, który brzęczy, niby pszczoła.../ Komunia lilii białej, z ust wzięta anioła.../ Sposób, by dyszeć chwilę słodką serca wonią/ I pokosztować duszy, z warg, co ci się kłonią... ROKSANA Milcz! Milcz!... CYRANO Jest pocałunek tak szlachetną rzeczą ---/ Czego mi i kroniki świata nie zaprzeczą ---/ Że królowa francuska z ust swoich korala/ Najszczęśliwszemu z lordów zabrać go pozwala.../ Sama królowa, pani! ROKSANA Więc... CYRANO z wzrastającą egzaltacją I ja cierpiałem/ Jak Buckinghamkrólowa francuska... Buckingham --- odniesienie do rzekomego romansu pomiędzy żoną Ludwika XIII, królową Anną Austriaczką (1601-1666), a Georgem Villiers, księciem Buckingham (1592--1629), fikcji literackiej z powieści Trzej muszkieterowie Aleksandra Dumasa., w milczeniu... I z równym zapałem/ Wielbię królowę, którą ty jesteś, o damo!/ Jak on --- wierny i smutny... ROKSANA I piękny tak samo! CYRANO na stronie, z rozczarowaniem A prawda! Zapomniałem... Piękny jest! Do licha! ROKSANA A więc pójdź! Zerwij kwiat ten, co niebem oddycha!... CYRANO popychając ku balkonowi Chrystiana Właź! ROKSANA ...Pójdź więc i pokosztuj tego smaku duszy! CYRANO do Chrystiana Właźże! ROKSANA Niech złota pszczoła brzękiem nas ogłuszy/ Wieczności... CYRANO niecierpliwie Właźże prędzej! CHRYSTIAN Kiedy mi się zdaje,/ Że źle robię.... ROKSANA Weź lilię, co ci się oddaje... CYRANO z pasją Mamże podsadzać jeszcze?... Przystawiać ci zydle?/ A właźże, niedołęgo jakiś! Właźże, bydlę!... Chrystian rzuca się ku balkonowi, skacze na ławkę, czepia się słupów i dosięga balustrady, którą okracza. CHRYSTIAN Ach, Roksano!... Obejmuje ją i pochyla się nad nią w długim pocałunku. CYRANO Aj, serce!... Aj, jak w sercu kole!.../ Otom ŁazarzŁazarz --- tu: postać z przypowieści biblijnej (Łk 16,19--31), żebrak, który żywił się odpadkami ze stołu bogacza. zgłodniały przy bogacza stole.../ Lecz i mnie okruszyna z stołu tego spada.../ Tak... I Łazarz w tej uczcie czystkę swą posiada!/ Bo wszak na jego ustach Roksana całuje/ Moje słowa, mą duszę... Ja to wiem... Ja czuję.../ Słychać odzywające się teorbany./ Marsz żałobny... Gawotagawota (daw.) --- gawot (r.m.), dawny francuski taniec salonowy albo muzyka do tego tańca.... To kapucyn./ udaje, że przybiega z daleka i woła pełnym głosem/ Hola!... ROKSANA Co to? CYRANO Nic. Ja. Czy Chrystian nie zszedł jeszcze z pola? CHRYSTIAN udając mocne zadziwienie A! Cyrano!... ROKSANA Kuzynie! CYRANO pozdrawiając Kuzynko! ROKSANA Wnet schodzę! Znika z balkonu. W głębi ukazuje się kapucyn. CHRYSTIAN Ten znowu!... Idzie za Roksaną. SCENA DZIESIĄTA Cyrano, Chrystian, Roksana, Kapucyn, Ragueneau. KAPUCYN przyświecając sobie latarnią Tu, z pewnością... Uf, jakżem się srodze/ Zmęczył! Tu... Ma-gda-lena --- Robin --- CYRANO Mój wielebny!/ Wszakżeś wyraźnie mówił --- Rolin... KAPUCYN Niepotrzebny/ Zamęt! Mówiłem: Ro-bin. B. I. N. Czy jasno? ROKSANA ukazuje się na progu domu. Za nią Ragueneau z wysoko osadzoną latarnią i Chrystian. Co takiego?... List, PodstępKAPUCYN List, pani! CHRYSTIAN List? KAPUCYN Z pieczęcią własną/ Świątobliwego pana! Więc i w jego liście/ O święte rzeczy chodzić musi, oczywiście! ROKSANA do Chrystiana To de Guiche pisze... CHRYSTIAN On śmie?... ROKSANA To po raz ostatni.../ zrywając pieczęć/ Kocham cię i jeżeli.../ czyta przy świetle latarni półgłosem/ ,,Pani. Strzał armatni/ Dał znak. Warczą już bębny. Regiment podpina/ Pancerze. Ruszy w pochód, nim minie godzina./ Myślę, żem go wyprzedził, a ja w tym momencie,/ Nieposłuszny ci, pani, kryję się w konwencie.../ Kapucynów i --- przyjdę, choćbym miał być skaran.../ Wieść ślę naprzód, przez mnicha głupiego jak baran,/ Który się na tych rzeczach nie rozumie zgoła.../ Nadto mi się uśmiechły twe usta anioła.../ Muszę ujrzeć je znowu! Oddal więc każdego/ Natrętnika i przyjmij od sługi winnego,/ Lecz który przebaczenia czeka.../ et caeteraet caetera (łac.) --- i tak dalej...."/ do Kapucyna/ Posłuchajże, mój ojcze, co list ten zawiera./ Wszyscy się przybliżają. Roksana czyta głośno/ ,,Mościa panno!/ Trza ulec woli kardynała,/ Choćby ci się ta twardą i nieznośną zdała./ Spieszę uprzedzić o tym i ta jest przyczyna,/ Dla której w piękne ręce ślę przez kapucyna/ List ten, wybrawszy perłę całego konwentu./ Mądry jest i dyskretny. On tegoż momentu/ Błogosławieństwo.../ przewraca kartę/ ...ślubne udzieli wam w domu,/ Gdyż Chrystian ma twym mężem zostać po kryjomu./ Posyłam go, choć znam wstręt, jaki masz do niego./ Więc, zgódź się, mościa panno, z wolą Najwyższego,/ I przyjmij, wierne służby, które.../ et caetera". KAPUCYN Godny pan! A mówiłem, że list ten zawiera/ Rzeczy święte! Wiedziałem i byłem bez trwogi... ROKSANA cicho do Chrystiana No jakże? Umiem czytać listy? CHRYSTIAN Hum! ROKSANA głośno, z rozpaczą O srogi/ Losie!... KAPUCYN kierując światło latarni na Cyrana To wasza miłość?... CHRYSTIAN Nie. Ja. KAPUCYN kieruje światło na Chrystiana i widząc jego urodę, mówi tonem wątpliwości Ależ... ROKSANA żywo Jeszcze/ Nieskończone jest owo poselstwo złowieszcze!/ odwraca list i czyta/ ,,Postscriptumpostscriptum (łac.) --- dopisek do listu.: A na konwent chciej dać sto dukatówdukat --- złota moneta używana w Europie do XIX w.; w oryginale: pistol, francuska nazwa dublona, złotej monety hiszpańskiej, lub wzorowanego na nim francuskiego luidora (ludwika), bitego od 1640.". KAPUCYN Godny pan! Ba!... Pan z panów! Z godnych antenatówantenat (daw.) --- przodek.!/ do Roksany/ Zrezygnuj się waćpanna!.../ z cicha/ Sto dukatów w złocie!... ROKSANA głosem męczennicy Muszę!... A cóż mi czynić niebogiej sierocie!.../ Podczas gdy Ragueneau otwiera drzwi domu Kapucynowi, którego Chrystian do wejścia zaprasza, Roksana mówi z cicha do Cyrana/ De Guiche ma tutaj przybyć. Wstrzymaj go, kuzynie,/ Póki ślub... CYRANO Hm... Rozumiem.../ do Kapucyna/ Ojcze kapucynie!/ Jak długo to tam potrwa? KAPUCYN Z kwadrans. CYRANO popychając wszystkich ku drzwiom Ja zostaję./ Idźcie! ROKSANA do Chrystiana Pójdź! Wchodzą. CYRANO zamyśla się Jak go wstrzymać?... Mam! Kolumba jajeKolumba jaje (daw.) --- dziś: jajko Kolumba, określenie prostego rozwiązania pozornie trudnego zagadnienia, pochodzące od zadania, jakie rzekomo postawiono przed Kolumbem podczas uczty: jak postawić jajko w pionie. Kolumb rozwiązał problem, nadtłukując skorupkę../ Wskakuje na ławkę i po murze na balkon się wdziera/ Dobry plan!/ Teorbany odzywają się żałobnym marszem./ Hm... mężczyzna.../ ponure tremolotremolo (muz., z wł.: drżenie) --- wydobywanie wielu dźwięków o tej samej wysokości, wykonywane przez drżące ruchy smyczka, szybkie i częste szarpanie struny itp./ Hm... Gonią na oko.../ Jakaś gruba zwierzyna!/ Staje na balkonie, opuszcza brzeg kapelusza, naciska go na oczy, odpina szpadę, drapujedrapować się --- okrywać się zebraną w fałdy tkaniną. się w płaszcz, wychyla i patrzy w dół./ ...Nie. Nie za wysoko./ Siada okrakiem na balustradzie, przyciąga długą, zwieszającą się zza muru gałąź i chwyta ją oburącz, gotów do skoku./ ...Spokojną atmosferę lekko wzburzyć muszę... SCENA JEDENASTA Cyrano, De Guiche. DE GUICHE wchodzi zamaskowany, macając wśród ciemności ...Co tam ten mnich przeklęty robi?... CYRANO Na mą duszę,/ A głos? Wnet by go poznał!/ puszcza się jedną ręką gałęzi i czyni ruch, jakby obracał niewidzialny klucz w zamku/ Krik... Krak... Już gotowo!/ Cyrano Bergeraca głos bierze i słowo. DE GUICHE zwrócony ku domowi Roksany To tu. Ale jak ciemno! Jak komin ulica... Zbliża się, chce wejść, Cyrano skacze z balkonu, trzymając się gałęzi, która się ugina pod nim, tak że Cyrano zawisa między drzwiami domu a de Guichem. Wtedy puszcza gałąź i ciężko, jak gdyby z wielkiej wysokości pada, rozpłaszcza się na ziemi i przez chwilę, jakby ogłuszony, nieruchomo leży. DE GUICHE uskakując w tył Wszelki duch.../ podnosi głowę, ale gałąź już się odprostowała, a De Guiche, oszołomiony, nie widzi nic prócz firmamentu/ ...Skąd ten człowiek spada?... CYRANO siada i mówi akcentem Gaskończyka Ja? Z księżyca! DE GUICHE zdumiony Z księżyca? CYRANO Cóż to? Noc? Dzień? DE GUICHE Czyliczyli (daw.) --- czy (konstrukcja z partykułą -li). stracił zmysły?... CYRANO Co za kraj jest i pora? --- Chcę responsrespons (daw., z łac.) --- odpowiedź. mieć ścisły! DE GUICHE Waść... CYRANO Zupełniemzupełniem --- skrócenie od: zupełnie jestem. ogłuszon! Bo też dla szlachcica/ Spaść z księżyca!... DE GUICHE Ależ waść... CYRANO zrywając się z pasją Do kroćset, z księżyca! DE GUICHE cofając się Dobrze, dobrze, spadasz waść!/ do siebie/ Fiksatfiksat (daw.) --- wariat. jakiś, widzę. CYRANO następując na niego I to nie w metaforze żadnej! Ja nie szydzę! DE GUICHE Ależ... CYRANO ...Choć czymczym wiek leciał --- inaczej: czy wiek leciałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). wiek leciał, czyli też godzinę/ Z tej bomby szafranowej --- jeśli wiem, niech zginę! DE GUICHE Wierzę, wierzę, puść mnie waść!... CYRANO A waszmość bądź szczery!/ Nic mi nie skrywaj! Miasta, wieku, nawet ery!/ Spadam tak niespodzianie... Chciałbym wiedzieć przy tem,/ Gdzie właściwie mam honor być aerolitemaerolit --- meteoryt kamienny.? DE GUICHE Tam do licha! CYRANO ...W tym pędzie, łatwo pojmiesz wasze,/ Nie wybierałem drogi. Wpadam, jak trzmiel w kaszę,/ Wprost nie wiem, na jakiego planetęna jakiego planetę (daw.) --- dziś: na jaką planetę (r.ż.). w tym spadku/ Ściągnął mnie punkt ciężkości mojego pośladku! DE GUICHE Ależ powiadam waści... CYRANO z krzykiem przerażenia, przed którym de Guiche znów się cofa Ha!... Czy śnię, czy marzę?.../ Jam w kraju, w którym ludzie czarne mają twarze! DE GUICHE mimowolnie podnosi ręce do twarzy Jak to?... CYRANO Więc ja w Algierze?... A waść tu --- krajowiec?... DE GUICHE namacawszy maskę To maska. CYRANO uspokojony nieco Więc w Genui lub w Wenecji?... Powiedz!... DE GUICHE usiłując przejść Puść waść! Czeka mnie dama! CYRANO zupełnie uspokojony Dama?... Jestem w domu!/ Więc ja spadłem w Paryżu? Hę? Jak się to komu/ Podoba? DE GUICHE śmiejąc się mimo woli Ot, wesołek! CYRANO Waść się śmiejesz? DE GUICHE Śmieję,/ I chcę przejść! CYRANO Paryż! Proszę! A to mi się dzieje!.../ z zupełną swobodą otrzepuje się, kłania, szasta, śmieje i przybiera ton paryżanina/ PodróżWięc Paryż! Jakżem szczęśliw! Wasza miłość raczy/ Darować... Taka podróż, dalibógdalibóg (daw.) --- wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi., coś znaczy!/ Właśnie ostatnią trąbą przybywam z mej drogi.../ ogląda się po sobie/ Jeszcze z Lwa konstelacji mam sierść u ostrogi,/ Jeszcze na mnie eterueter --- wg dawnych koncepcji hipotetyczny subtelny, lotny żywioł, z którego zbudowane miały być planety i gwiazdy. nieco się zostało,/ I w oczach gwiaździstego pyłu mam niemało.../ Ogromnie taka podróż niszczy toalety!/ zbiera coś niewidzialnego/ Patrz, cześć wasza! Na weściewesta (daw.) --- kamizelka. jeszcze włos z komety. Zdmuchuje. DE GUICHE zniecierpliwiony Mój mości... CYRANO w chwili gdy de Guiche chce go minąć, wystawia nogę, jakby dla pokazania czegoś i zatrzymuje go w ten sposób PodróżA ot mi Niedźwiedzicy Wielkiej ząb do ikry/ Łydkę przebił... Patrz, waszmość, co za casuscasus (łac.) --- przypadek, traf; zdarzenie. przykry,/ Kiedy się to stać mogło? Wiem! Mam! Gdym Trójzęba/ NeptunaTrójzęba Neptuna --- w oryginale tylko le Trident (Trójząb), jednak takiej konstelacji nigdy nie było, zaś planeta Neptun, której symbolem w astronomii jest stylizowany trójząb, została odkryta dopiero w XIX wieku. uchodzącyuchodzący --- tu: forma imiesłowowa odpowiadająca dzisiejszemu imiesłowowi przysł. współczesnemu: uchodząc., pośród Wag stanął dęba,/ I siadł w szali, co dotąd mój ciężar wskazuje.../ Co to za tarapaty, gdy człek podróżuje!/ De Guiche chce się przedrzeć, Cyrano chwyta go za guzik/ A nos!... Gdybyś cześć wasza mój nos w palcach ścisnął,/ Strumień mleka by z niego natychmiast wytrysnął! DE GUICHE Mleka? CYRANO Tak. Z Mlecznej Drogi. DE GUICHE wściekle Piekło!... CYRANO Niebo właśnie!.../ ...A czy wie też cześć wasza, iż SyriusSyrius (łac.) --- Syriusz, najjaśniejsza gwiazda nieba północnego., nim zaśnie,/ Pakuje na łysinę ogromną szlafmycę?.../ Tak, tak!/ poufale/ Widziałem także Niedźwiedzicę,/ Nie gryzie. Nie ma jeszcze zębów.../ śmiejąc się/ Lecz gdym mijał/ Lirę, przerwałem strunę. Długom ją nawijał,/ Na kwintękwinta --- interwał prosty zawarty między pięcioma kolejnymi stopniami skali muzycznej; także: najcieńsza struna w skrzypcach..../ z dumą/ Lecz to wszystko w księdze będzie stało!/ A gwiazdki-asteroidyasteroida --- jedno z niewielkich ciał niebieskich obiegających Słońce, w większości pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza; jest to wyraz z i niezgłoskotwórczym: asteroidy należy wymawiać ,,asterojdy"., których kopę całą/ Po kieszeniach mam w płaszczu, w weście... gdzie nie baczębaczyć --- zwracać uwagę; dbać, pamiętać.,/ W księdze tej służyć będą mi za odsyłacze. DE GUICHE Dobrze. Lecz koniec końców... CYRANO ...A wasza cześć do mnie/ Przyjdziesz, żądny wiedzy, jak żak słuchać skromnie./ Z czego zrobiony księżyc, co się na nim czyni,/ Kto mieszka w okrągłościach tej błyszczącej dyni... DE GUICHE krzycząc z pasją Ależ nie. Ja chcę... CYRANO ...Wiedzieć, jakem się tam dostał?/ Miałem sposób, któremu nie każdy by sprostał! DE GUICHE zniechęcony Wariat jest! CYRANO pogardliwym tonem Jam głupiego orła nie małpował,/ Co go RegiomontanusRegiomontanus, właśc. Johannes Müller (1436--1476) --- niemiecki astronom i matematyk, konstruktor instrumentów astronomicznych; miał skonstruować mechanicznego orła, który poleciał na spotkanie zbliżającego się do miasta cesarza, pokłonił się i powrócił do miasta. niezdarnie sformował,/ Ani gołębia, którym ArchitasArchytas z Tarentu (IV w. p.n.e.) --- grecki matematyk, filozof, uczony, wg Aulusa Gelliusa (II w. n.e.) twórca drewnianego gołębia z napędem odrzutowym, zdolnego przelecieć ok. 200 m. się wsławił! DE GUICHE Wariat uczony... CYRANO Obum za sobą zostawił!/ De Guiche zdołał nareszcie przejść i ku drzwiom zmierza. Cyrano idzie za nim, gotów go za kark pochwycić/ Na sześć sposobów mogę lazur nieobjęty/ Zgwałcić... DE GUICHE odwraca się Sześć? CYRANO ...Mogę nagi jak turecki święty,/ Uzbroiwszy się w flaszki pełne srebrnej rosy,/ Którą w majowy ranek spłakały niebiosy,/ Wyjść na żar słońca, iżby potężną swą siłą,/ Ssąc rosę, i mnie z rosą wessało, wypiło... DE GUICHE uderzony, robi krok ku Cyranowi To prawda! To już jeden! CYRANO czyniąc krok w tył, by go od domu odciągnąć Mogę, miłość wasza,/ Bez uzdy i na oklep dosiąść Boreasza,/ Rozrzedziwszy wiatr w skrzyni z cedru, mości panie,/ Palącymi zwierciadły o dwudziestościanie! DE GUICHE robi krok nowy To dwa. CYRANO cofa się ciągle ...Mogę, mechanik tęgi, jak się patrzy,/ Grzbiet szarańczy, o cynglach ze stali, dosiadłszy,/ Strzał po strzale z saletry dając, użyć jazdy/ Po tych błękitnych błoniach, gdzie pasą się gwiazdy. DE GUICHE idzie za nim, nie spostrzegając się i licząc na palcach To trzy... CYRANO I z dymem mogę, co rwie się do góry,/ Zamknąwszy go w globglob (daw.) --- kula, kulisty przedmiot. mocny, zerwać się pod chmury! DE GUICHE coraz bardziej zaciekawiony Cztery... CYRANO Iż Febus z woła szpik ssie, znane waści?.../ Ergoergo (łac.) --- więc, a zatem.: ciągnie mnie w górę, gdy szpik mnie namaści! DE GUICHE ciągle idąc za nim Prawda! Pięć... CYRANO który mówiąc, odprowadził go ku ławce stojącej w drugiej stronie placyku ...Mogę, wreszcie, na żelaznej blasze/ Stanąć, kawał magnesu wziąć, rozumiesz wasze,/ I cisnąć nim w powietrze! Sposób doskonały,/ Bo za magnesem blacha leci na kształt strzały!/ Oczywiście, mieć trzeba magnesy w zapasie,/ I ciskać je w tej mierze, jak przystojneprzystojny (daw.) --- odpowiedni, właściwy. zda się. DE GUICHE Sześć! Prawda! Sześć sposobów nowych na wzlatanie!/ Którego żeś waść użył? CYRANO chełpliwie Siódmego, mosanie! DE GUICHE Dlaboga! Powiadajże! CYRANO Niech wasza cześć zgadnie! DE GUICHE A to ucieszny kondelkondel (daw.) --- kundel, pies.! Człek nie wie, gdzie padnie! CYRANO naśladując rzut i szum fali szerokimi, tajemniczymi gestami i głosem Humm!... Humm!... DE GUICHE Powiadaj prędzej!... CYRANO A wasza cześć może/ Już zgadłeś? DE GUICHE Ale gdzie tam! CYRANO To prosta rzecz --- morze!/ Gdy księżyc co najpilniej ciągnął z wód gardzieli/ Falę, padłem na piasek po morskiej kąpieli/ I głową naprzód --- o tym pamiętać potrzeba,/ Bo we włosach najdłużej wody --- chlust do nieba!/ Tandemtandem (łac.) --- nareszcie, w końcu.: wzbiłem się w górę prosto, jak anieli.../ Notandumnotandum (łac.) --- co należy zanotować.: głową naprzód, po morskiej kąpieli./ Gdy wtem znienackam utknął na... DE GUICHE Na... siada zaciekawiony na ławce CYRANO głosem naturalnym Mości panie,/ Kwadrans minął, ślub wzięty. Skończone gadanie./ Uwalniam waszą miłość. DE GUICHE zrywając się Olaboga! Czy pijaną/ Głowę mam, czyli głos ten.../ Drzwi domu otwierają się. We drzwiach ukazują się pokojowcypokojowiec --- służący mieszkający w domu i pomagający w codziennych czynnościach. z zapalonymi świecznikami. Czyni się jasno. Cyrano zdejmuje kapelusz/ Ten nos!... To --- Cyrano! CYRANO z ukłonem Do usług, mości hrabio! Właśnie też w tej chwili/ Oblubieńcy pierścienie ślubne zamienili! DE GUICHE Kto? Co?.../ Odwraca się. Obraz. Za pokojowcami Chrystian i Roksana idą, trzymając się za ręce. Kapucyn drepce za nimi uśmiechnięty. Ragueneau niesie wysoko osadzoną latarnię. Oszołomiona Ochmistrzyni w nocnym letniczkuletniczek (daw.) --- letnia sukienka. zamyka ten orszak./ Nieba! SCENA DWUNASTA Ciż sami, Roksana, Chrystian, Kapucyn, Ragueneau, pokojowcy. Ochmistrzyni. DE GUICHE do Roksany To pani?.../ poznając Chrystiana z osłupieniem/ To on?... Mąż i żona?.../ kłaniając się Roksanie z przesadną admiracjąadmiracja (z łac.) --- podziw, uwielbienie./ Mój respekt, piękna damo, szpaczkami karmionaszpakami karmiona --- przebiegła, sprytna.!/ do Cyrana/ Czołem, czołem, mospanie, wynalazco lotów!/ Świętego u wrót raju zatrzymać byś gotów.../ A zakonotuj, radzę, to, coś mi powiadał!/ Bo nużby który sposób naprawdę się nadał. CYRANO z ukłonem Nie omieszkam. Ta rada to już liść wawrzynu! KAPUCYN wskazuje Hrabiemu kochanków, potrząsając z zadowoleniem długą, białą brodą Pięknąś parę, ni słowa, skojarzył, mój synu! DE GUICHE patrząc na niego wzrokiem lodowatym Tak./ do Roksany/ Radzę męża pożegnać, najpiękniejsza pani! ROKSANA Co?... DE GUICHE do Chrystiana Śpiesz waść z regimentem! Wszyscy już wysłani! ROKSANA Jak to?... Teraz?... Na wojnę?... DE GUICHE Ależ --- bez wątpienia. ROKSANA Wszak kadeci zostają? DE GUICHE Idą. Rzecz się zmienia./ wyjmuje z kieszeni opieczętowany pakiet/ Oto rozkaz./ podaje go Chrystianowi/ Śpiesz, waszmość, chorągiew już czeka. ROKSANA rzucając się w objęcia Chrystiana Chrystian! DE GUICHE do Cyrana szyderczo O, noc poślubna jest jeszcze daleka! CYRANO do siebie I myśli, że mi mówi coś bardzo przykrego! CHRYSTIAN do Roksany Twoje usta!... O, jeszcze!... CYRANO Dość już! Dosyć tego! CHRYSTIAN trzymając w objęciach Roksanę O, jak trudno rzucić!... O, ty nie wiesz o tem! CYRANO odciągając go Wiem. Marsz. Słychać bębny. DE GUICHE odchodząc w głąb Regiment już rusza. ROKSANA do Cyrana, nie puszczając Chrystiana, którego Cyrano odciąga O, strzeż go z powrotem!/ O przyrzecz, że nie będzie życia hazardował! CYRANO Spróbuję. Lecz przyrzekać?... Chybabym go schował. ROKSANA Że będzie się oszczędzał!... CYRANO Rad bym przyrzec, ale... ROKSANA Że się w tym oblężeniu nie zaziębi wcale!/ Że dotrzyma mi wiary... CYRANO Ależ... oczywiście! ROKSANA Że będzie często pisał! CYRANO Słowo! List po liście! Zasłona. AKT CZWARTY Gaskońscy kadeci. (przekład M. Konopnickiej) Posterunek chorągwi kapitana Carbon de Castel-Jaloux w obozie pod Arras. W głębi przerzynający całą scenę szaniec. Poza nim kraj widnokrężnie równy, pokryty oblężniczymi robotami. W oddaleniu rysują się na horyzoncie mury miasta Arras, sylwety jego wież i dachów. Na pierwszym planie namioty, broń w kozłachkozioł --- tu: karabiny (lub inna długa broń palna) ustawione na sztorc i oparte o siebie nawzajem., bębny, itp. Ogniska. Gaskońscy kadeci śpią owinięci w płaszcze. Czuwa tylko Le Bret i Carbon de Castel-Jaloux. Obaj wychudli i bardzo bladzi. Chrystian śpi w burceburka --- dawne wierzchnie okrycie z grubej tkaniny, rodzaj obszernej peleryny z kapturem, zwykle używanej podczas podróży. wśród innych Kadetów na przodzie sceny. Twarz jego oświetla ognisko. SCENA PIERWSZA Chrystian, Carbon de Castel-Jaloux, Kadeci; później Cyrano. LE BRET To straszne!... CARBON Żeby na ząb! LE BRET Siarczyste! CARBON daje znak, aby nie mówił głośno Klnij z cicha.../ Zbudzisz ich!/ do Kadetów/ Śpijcie, śpijcie!/ do Le Breta/ Kto śpi --- syt... LE BRET Do licha,/ Bezsenny taki obiad! A ja nie śpię właśnie!/ Co za głód!... W oddaleniu raz po raz pada kilka muszkietowych strzałów. CARBON A, żeby ich!... A niech piorun trzaśnie!.../ do Kadetów, którzy podnoszą głowy/ Śpijcie, śpijcie! Słychać nowe, bliższe strzały. JEDEN Z KADETÓW rzucając się Czy diabli... CARBON To nic, nic! To warta./ To Cyrano powraca... GŁOS WARTY w oddaleniu Kto idzie, do czarta? GŁOS CYRANA Bergerac! GŁOS WARTY stojącej na szańcu Do pioruna, kto idzie?... CYRANO ukazuje się na okopie Cymbale,/ Bergerac, mówię! Schodzi z szańca. Le Bret biegnie ku niemu z niepokojem. LE BRET Rannyś? CYRANO Nie krzycz tak! Ja?... Wcale?/ Przywykły mnie już chybiać te hetki-pętelki! LE BRET Ależ to jest szaleństwo czyste! Boże wielki?.../ Dla listu życie stawiać na hazard co rana? CYRANO zatrzymując się przed Chrystianem Kiedym przyrzekł!/ przypatruje mu się/ Żołnierz, Głód, WojnaŚpi chudziak! Oj, żeby Roksana,/ Jak jej kanaczekkanaczek (daw.) --- pieszczoszek. tutaj głodem mrze, wiedziała!.../ A zawsze, hultaj, piękny! LE BRET Godzina niecała/ Do pobudki! Spać ruszaj! CYRANO Nie zrzędź, nie zrzędź, stary!/ A wiedz, żem znalazł u nich takie mysie szpary,/ Gdzie co noc są urżnięci. Tamtędy przechodzę. LE BRET No to mógłbyś nam przynieść choć chleba po drodze! CYRANO Jak ptak trza tam być lekkim! Lecz wracam z nowiną:/ Jeśli mnie wzrok nie myli, to nasi lub zginą/ Dziś, albo jeść dostaną. LE BRET Powiadaj, dlaboga! CYRANO Nic pewnego. Zobaczysz. CARBON Co za hańba! Wroga/ Oblegać, a samemu ogłodzonym zostać! LE BRET Diablo skomplikowaną wzięły rzeczy postać!/ Wpadliśmy w pastkępastka --- potrzask na zwierzęta, pułapka., z której nikt się nie wybiega:/ My oblegamy Arras, nas --- Infantinfant --- tytuł przysługujący dzieciom królewskim w Hiszpanii i Portugalii; tu: Ferdynand Habsburg (1609--1641), syn króla Hiszpanii Filipa III i Małgorzaty Austriaczki, kardynał, namiestnik Niderlandów Południowych, zwany Kardynałem Infantem. oblega. CYRANO śmiejąc się Warto, by znów z kolei ktoś obległ Infanta... LE BRET Mnie wcale nie do śmiechu! CYRANO Ho! Ho!... LE BRET Dla furfantafurfant (daw.) --- zarozumialec, fanfaron; krętacz, oszust./ Takiego, ważyć co dzień życie na posługi,/ By list zanieść!/ widząc, że Cyrano idzie ku namiotowi/ Gdzie idziesz? CYRANO Idę pisać drugi. Podnosi płótno i znika w namiocie. SCENA DRUGA Ciż sami oprócz Cyrana. Dzień obrzasł. W powietrzu jasność różana. Arras wyzłaca się na widnokręgu. Rozlega się strzał armatni, po którym bezpośrednio następuje bicie w bębny, zrazu w znacznej odległości na lewo. Inne bębny odzywają się bliżej, i tak kolejno odpowiadając sobie, zbliżają się coraz, wybuchają razem prawie że na samej scenie, po czym oddalają się ku stronie prawej, przebiegając obóz i budząc go. Wrzawa. Zamieszanie. Ludzie zrywają się ze snu. Daleka komenda oficerów. Głód, ŻołnierzCARBON z westchnieniem Już hejnał!.../ Kadeci poruszają się i przeciągają pod płaszczami./ Śnie pożywny, kończysz się, niestety!/ Z góry wiem, czym dzień przyjmą niebogieniebogi (daw.) --- biedny, nieszczęsny. kadety. PIERWSZY KADET podnosząc się i siadając Jeść!... DRUGI KADET Zdycham z głodu! INNI Aaa!... CARBON Wstawać, wiara! Kogo/ Mam podnieść?... TRZECI KADET Do cnamDo cnam osłabł --- inaczej: do cna osłabłem, całkiem osłabłem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). osłabł... CZWARTY KADET Ni ręką, ni nogą! PIERWSZY KADET przeglądając się w napierśniku pancerza Język żółty... Niestrawna tutaj atmosfera... INNY Moja czapka barońska za kawałek sera! INNY Za zraz pieczeni herb mój: krzyż i dwie podkowy! INNY Ja, jeśli natychmiast mój sok żołądkowy/ Nie przerobi mi kwarty chyluchyl (daw.) --- płynna substancja powstająca w żołądku w czasie trawienia pokarmów., to, do biesa,/ Cofam się w cień namiotu, wzorem AchillesaAchilles (mit. gr.) --- legendarny bohater grecki, uczestnik wojny trojańskiej; kiedy naczelny wódz wyprawy, Agamemnon, odebrał mu ulubioną brankę, Bryzeidę, Achilles wycofał się do swojego namiotu i zaprzestał udziału w wojnie.. INNY Chleba!... CARBON podchodzi do namiotu Cyrana i woła półgłosem Cyrano!... WSZYSCY Chleba!... GŁOSY Zdechnąć przyjdzie z czczościczczość --- uczucie głodu, pustki w żołądku.! CARBON jak wyżej, półgłosem, u wejścia do namiotu Dlaboga, ratuj! Ty, co słyniesz z wesołości,/ Pójdź ich rozruszać trochę! DRUGI KADET rzucając się ku pierwszemu, który coś żuje Co tam, u kadukakaduk (daw.) --- diabeł, licho.,/ Gryziesz? KADET A kłaki z działakłaki z działa --- armaty ładowano wówczas od lufy, wsypując proch, następnie pakuły, splątane odpady włókna lnu lub konopi, które miały uszczelniać lufę, a na końcu kulę.. Arcyprzednia sztuka!/ Usmażono je wczoraj na mazi z maźnicymaźnica --- naczynie do przechowywania smaru, smoły a. dziegciu..../ Na honor, mało zwierza jest w tej okolicy! INNY wchodząc Byłem na polowaniu. INNY podobnie Ja z wędką na skarpie. Kadeci zrywają się i rzucają na przybyłych. KADECI I cóż?... Coś przyniósł?... Bażant?... Dawaj prędzej! Karpie?.../ Dawaj!... RYBAK Jest miętus... ŁOWIEC Wróbel. WSZYSCY rozjątrzeni A żeby was diabli!.../ Zbuntujmy się! CARBON Cyrano! Czyni się dzień biały. SCENA TRZECIA CYRANO wychodzi z namiotu spokojny. Za uchem pióro, w ręku książka Cóż tam?/ do jednego z kadetów/ Waść od szabli/ Rapcierapcie --- paski do podwieszania szabli u pasa. po piętach wleczesz?... Głód, ŻołnierzKADET Brzuch mi uciekł w pięty. CYRANO Kubek w kubek, tak jak mnie! Casus niepojęty! KADET No, i uciska waści? CYRANO Nie. Podwyższa znacznie. DRUGI KADET Głodnym, że gryzłbym ziemię! CYRANO Niejeden ją zacznie/ Gryźć dziś jeszcze! TRZECI KADET Mnie z czczości to aż burczy w brzuchu... CYRANO A to capstrzykcapstrzyk --- w wojsku ustalony sygnał udania się na spoczynek nocny; pierwotnie przekazywany uderzeniami w bęben lub wykonywany na rogu albo trąbce, obecnie tylko na trąbce. odbębnim dziś na nim, mój zuchu! INNY Mnie z głodu w uszach dzwoni... CYRANO Kłamiesz, głodomorze!/ Kto głodny, ten jest głuchy, więc słyszeć nie może! INNY Oj, jeść!... Choć na oleju... CYRANO zdejmując mu hełm i wskazując na głowę A mój asindzieju!/ O, kapuściana głowa! Brak tylko oleju! INNY Jeść! Jeść! Co by tu pogryźć?... CYRANO rzucając mu książkę Masz, molu! IliadaIliada --- epos Homera, w którym bohater, Achilles, odmawia udziału w walce.! INNY A pan minister wojnyminister wojny ---- kardynał Richelieu (1585--1642), ,,główny minister" Ludwika XIII. w Paryżu zasiada/ Cztery razy do stołu... CYRANO Więc choć kuropatwą/ Mógłby waści obesłać?... KADET I winem! To łatwo. CYRANO Richelieu czy też burgundburgund --- francuskie wino z Burgundii.?... Waści na co łaska?/ Eminencja, co we łbie zawraca? Do diaska... INNY Jak pies głodnym! CYRANO Łap muchy! Dobra psu i mucha! INNY Chleba!... CYRANO Tak, to dla brzucha. A co chcesz dla ducha?... KADET wzruszając ramionami Zawsze żarty i słowa!... CYRANO Żołnierz, Sława, Żart, Śmierć, WalkaTak, żarty i --- słowa!/ I tak bym chciał umierać. Zorza purpurowa/ Nad głową, w piersi rana, co wiedzie do sławy,/ Po bohaterskim boju i dla świętej sprawy,/ Z ręki wroga, którego męstwo --- mego warte,/ Z dala od łóż szpitalnych, pod niebem otwartem,/ Na wielkim bojowisku, na chwały kobiercu,/ Z dowcipnym słówkiem w ustach i ze sztychem w sercu!... WSZYSCY krzycząc Jeść! Jeść! CYRANO krzyżując ramiona A waszmościowie tylko o żołądku!.../ Muzyka, Ojczyzna, TęsknotaHej, grajek! Pójdź no, dziadu, i graj po porządku,/ Wszakże byłeś pasterzem? Bertrandou ci imię?/ Grajże tym pasibrzuchom, co w nich dusza drzymie,/ Te nasze stare pieśni, których nuta słodka/ Śpiewa jak siostra, a jak matka --- płacze zwrotka.../ Pieśni, w których głos słychać kochanej dziewczyny.../ Pieśni, co się tak wolno ciągną jak dym siny,/ Gdy nad wioską rodzinną zadymi się strzecha.../ Pieśni, co prowansalskieProwansja --- kraina hist. w płd.-wsch. Francji, nad M. Śródziemnym, na wschód od dolnego biegu Rodanu., lube mają echa!/ Stary grajek siada i dobywa flecik./ Niechaj ta wiejska fletnia, dziś surmasurma --- trąba używana dawniej w wojsku do celów sygnalizacyjnych. bojowa,/ Maj przypomni, gdy wokół brzmiała nią dąbrowa!.../ Gdy po niej puścisz palce z ptaszęcym świergotem,/ Niech wspomni, że wpierw z trzciny, a z hebanuheban --- cenne drewno egzotyczne o naturalnym czarnym kolorze, bardzo twarde i ciężkie. potem/ Była... Niech ją zdumieje pieniepienie (daw.) --- pieśń, śpiew. twe pastusze.../ Niech w nim sielskiej młodości swej odnajdzie duszę! Bertrandou zaczyna grać stare langwedockieLangwedocja --- kraina hist. w płd. Francji, na zachód od Prowansji, między Pirenejami, Rodanem i M. Śródziemnym. pieśni. CYRANO Słuchajcie, Gaskończycy! To nie róg bojowy,/ To fujarka siółsioło (daw.) --- wieś, osada. naszych, to flecik wierzbowy.../ To nie surma wojenna, co śmierci znak niesie,/ To piszczałka pastusza rozbrzmiewa po lesie.../ Słuchajcie! To są nasze pola, łąki, wrzosy,/ To gra mały koniarekkoniarek (daw.) --- pastuch koni. sczerniały i bosy.../ To szept zielonych gajów... to szum modrej rzeki.../ To jest Gaskonia nasza!... Kraj drogi, daleko! Wszystkie głowy pochyliły się, ten i ów ukradkiem ociera łzę rękawem albo połą płaszcza. CARBON do Cyrana półgłosem Masz tobie! Teraz znów mi płaczą te sieroty!... CYRANO Płaczą, ale nie z głodu! Płaczą, lecz z tęsknoty.../ Wolę, że ich cierpienie zmieniło nazwiska/ I że to serce teraz biedakom się ściska! CARBON Ależ osłabną w męstwie! CYRANO Co znów, kapitanie!/ Każdy ma bohatera we krwi, który wstanie/ Na pierwsze hasło boju, gdy bęben zawarczy... Daje znak, dobosz bije w bęben. KADECI zrywając się i chwytając broń z kozłów Gdzie? Co?... Jak?... CYRANO z uśmiechem Wszak mówiłem, że hasło wystarczy,/ Żegnajcie sny i żale!... Żegnaj, kraju miły!/ Wyczarował was flecik, a bębny --- zgłuszyły. JEDEN Z KADETÓW patrząc w głąb Ach, ach, pan de Guiche idzie! WSZYSCY z groźnym pomrukiem Huu!... CYRANO uśmiechając się Pochlebne szmery! JEDEN Z KADETÓW Dość go mamy! INNY Do diabła, takie bohatery,/ W koronkowych kołnierzach na zbroi! INNY A może/ Wrzód szpetny ma na karku? INNY Ma. Dworską obrożę. DRUGI KADET Godny stryjka synowiecsynowiec (daw.) --- syn brata; bratanek.! CARBON A Gaskończyk przecie! PIERWSZY KADET Ba, fałszywy! A taki najgorszy na świecie!/ Każdy prawy Gaskończyk musi być wariatem.../ Nic niebezpieczniejszego niż rozumny zatem. LE BRET Ależ blady! KADET Bo głodny, jak i piechur prosty,/ Żołądek jego przecież, gdy kurczą go posty,/ Błyska w słońcu, bo na nim szmelcowaneszmelcowany (daw.) --- o metalu: pokryty gładką, szklistą powłoką zabezpieczającą przed korozją. blachy... CYRANO GraI my uszy do góry! Co? Nieprawda, brachy?/ Samsam (daw.) --- tutaj; używane orzeczeniowo: sam a. sam tu: chodź, podejdź. fajki, kości, karty! Rżnijcie, choć w drużbartadrużbart --- dawna gra karciana.,/ Czy my klechy, czy baby?.../ Kadeci dobywają kości i karty. Zaczynają w nie grać na bębnach, na ławach, na płaszczach rozciągniętych. Wielu zapala długie fajki./ --- Ja czytam DekartaDekart, właśc. René Descartes a. Kartezjusz (1569--1650) --- francuski filozof i matematyk.. Przechadza się wzdłuż i wszerz, czytając małą, z kieszeni dobytą książkę. De Guiche wchodzi. Wszyscy udają wielkie zajęcie się grą i zupełne zadowolenie. De Guiche jest bardzo blady. Zbliża się do Carbona. SCENA CZWARTA Ciż sami. De Guiche. DE GUICHE do Carbona Dzień dobry!/ przypatrują się sobie przez chwilę. Na stronie, z satysfakcją/ Pozieleniał!... CARBON podobnież ...Oczy tylko w głowie! DE GUICHE patrząc na Kadetów A! Ichmoście warchoły!... Tak, moi panowie,/ Ze wszech stron mnie ucinki waszmościów dochodzą..../ PerigordzkiePerigord --- kraina hist. w płd.-zach. Francji, której głównymi miastami są Périgueux oraz Bergerac. baronki, co ślepo się rodzą/ Jak trufle!... BearneńskieBéarn --- hist. prowincja francuska w płd.-zach. Francji, na skraju Pirenejów. szlachetki!... Do kata!/ Nie mam łask u waszmościów! Wiem! Każdy brat łatabrat łata --- daw.: człowiek biedny, noszący zniszczone, połatane ubrania lub zubożały szlachcic, siedzący na wsi, bez szczególnych pretensji do bycia panem; dziś: człowiek serdeczny, przystępny, łatwo wchodzący w zażyłość./ Intrygantem mnie tutaj i dworakiem zowie!.../ Koronkowy mój kołnierz mierzi was, panowie!.../ I tego mi darować, jak słyszę, nie chcecie,/ Że Gaskończyk nie jestem --- jak wy --- hołyszhołysz (daw.) --- biedak, zwł. stanu szlacheckiego. przecie!/ Milczenie. Wszyscy palą, grają./ Mamże ukarać waściów przez ich kapitana?/ Nie!... CARBON Zresztą, winy nie widzę i nie mam tu pana! DE GUICHE A!... CARBON Ta chorągiew mym własnym sumptem jest nabytaTa chorągiew mym własnym sumptem jest nabyta --- dowódca organizował oddział na własny koszt.,/ Pełnię swoją powinność żołnierską, i kwita. DE GUICHE Na honor, to wystarcza!/ Walka, Tchórzostwozwracając się do Kadetów/ Gardzić tylko mogę/ Przycinkami ichmościów! Wie świat, że sam drogę/ Grzmiącym zabiegam działom! Wszak wczoraj widziano,/ Jak w BapaumeBapaume --- miejscowość ok. 20 km na płd. od Arras. z mym szwadronem sztuką niesłychaną/ Męstwa na łeb na szyję pobiłem hrabiego/ BoucquoiCharles Albert de Longueval, trzeci hrabia Bucquoy (1607--1663) --- pełnił wysokie rangą funkcje wojskowe i cywilne w hiszpańskich Niderlandach; podczas wojny trzydziestoletniej walczył jako dowódca hiszpańskiej jazdy., trzykroć gromem spadając na niego! CYRANO Nie podnosząc oczu od książki. A pańska szarfa, hrabio?... DE GUICHE mile zadziwiony A!... Waszmość wiesz o tem?/ Istotnie! Tocząc koniem, by trzecim nawrotem/ Uderzyć w bukińczyków i znieść ich do szczętu,/ Zostałem uniesiony wśród tego zamętu/ Rozsypki, którąm zdziałał, aż za linię wroga.../ Mogli chwycić, rozstrzelać, jak nic! Wtem myśl błoga/ Błysła mi. Rozwiązuję szarfę tę zdradziecką,/ Po której wodza armii poznałoby dziecko,/ Szarfa spada, do swoich powracam bezpiecznie,/ Zbieram szwadron i wroga gromię ostatecznie!/ Hę? Jakże? Dobry kawał? To były nie żarty!.../ Cóż waszmość mówisz na to? Kadeci, którzy dotychczas zdawali się nie słuchać, teraz zatrzymują nagle karty i kości w ręku, a dym w wydętych policzkach. Oczekiwanie. CYRANO Mówię --- Henryk CzwartyHenryk Czwarty... Nigdy by się nie zniżył o pióropusz biały --- król Francji Henryk IV (1553--1610) przed bitwą pod Ivry (1590), w obliczu przeważającego liczebnie nieprzyjaciela, miał powiedzieć do żołnierzy: ,,...Jeśli stracie znaki, rogi albo flagi, nigdy nie traćcie z oczu mojego białego pióropusza; dostrzeżecie go zawsze na drodze do honoru i zwycięstwa".,/ Choćby wszystkich dział wroga groziły mu strzały,/ Nigdy by się nie zniżył o pióropusz biały. Cicha radość. Kości i karty padają, dym ulatuje w kłębach. DE GUICHE Lecz sztuka się udała! Toż samo oczekiwanie zatrzymujące w drodze dym, karty i kości. CYRANO Honor, Odwaga, WrógMoże. Nie wiem tego,/ Lecz służyć za cel wrogom to zaszczyt, z którego/ Mężny nie abdykuje!/ Karty i kości padają, dym ulatuje kłębami z wzrastającą brawurą i ukontentowaniem./ Gdybym ja był przy tym/ --- I ta jest między twoim, hrabio, znakomitym/ Męstwem a moim różność --- podniósłbym ją z ziemi,/ Aby się nią przepasać rękami własnemi. DE GUICHE Phi... Gaskońskie przechwałki. CYRANO Przechwałki? Nie, wcale!/ Pożycz mi, hrabio, wstęgi, a ja dziś na wale/ Przepasany nią stanę i pierwszy wieczorem/ Do ataku się rzucę --- jej znacznyznaczny (daw.) --- wyróżniający się. kolorem. DE GUICHE Chwal się waść! Wszak została aż za linią wroga,/ Gdzie dawno kartaczamikartacz --- pocisk artyleryjski zawierający w lekkiej obudowie odłamki metali lub ołowiane kule rozpryskujące się przy wybuchu; używany do XIX w. wymieciona droga,/ Gdzie nawet najmężniejszy po nią się nie waży. CYRANO wyjmując z kieszeni białą szarfę i podając mu ją Oto jest. Cisza. Kadeci parskają śmiechem, zasłaniając się kartami i kubkami od rzucania kości. De Guiche odwraca się i patrzy na nich. Natychmiast przybierają poprzednią powagę i grają dalej. Jeden z nich gwiżdże od niechcenia piosenkę, którą grał na fleciku Bertrandou. DE GUICHE biorąc szarfę Dzięki. Właśnie dobrze się to darzydarzyć się (daw.) --- szczęścić się, układać się po czyjejś myśli.!/ Ten biały szmatek będzie służył mi sygnałem,/ Którego do tej chwili użyć się wahałem. SzpiegIdzie ku szańcowi, wstępuje nań i powiewa kilka razy szarfą. WSZYSCY Co to? WARTOWNIK NA SZAŃCU A tam człek jakiś zmyka, aż się kurzy!... DE GUICHE To nic. To szpieg fałszywy, co nam przednio służy,/ Nosząc Hiszpanom wieści, jakie mu poddaję,/ Tak, że się bez mej woli nic u nich nie staje. CYRANO Łajdak! DE GUICHE Ale wygodny. --- Cośmy to mówili.../ A, tak! Szpieg, ZdradaMiałem powiedzieć ichmościom w tej chwili,/ Że dziś w nocy marszałek z obozu cichaczem/ Wyprawił się po prowiant, ku DourlensDourlens --- zapewne chodzi o Doullens, miejscowość ok. 35km na płd.-zach. od Arras.. Zatem,/ By dotrzeć mógł bezpiecznie i wrócić z tej drogi,/ Wziął ze sobą tak znaczną część naszej załogi,/ Że gdyby tak Hiszpanie zrobili wycieczkę/ I wpadli, toby mogli zerżnąć nas --- na sieczkę! CYRANO Tak, to byłoby ważne, gdyby mogli wiedzieć! DE GUICHE Wiedzą. To właśnie chciałem ichmościom powiedzieć. CARBON Ach! DE GUICHE Mój szpieg mi to doniósł, przydając: ,,W tę stronę/ Zwrócą atak, gdzie miejsce najsłabiej strzeżone/ Wskażę im". A ja na to: ,,Dobrze! Wyjdź za szaniec/ I patrz. Gdzie znak powieje, tam niech zaczną taniec!" Bitwa, OdwagaCARBON do Kadetów Szykujcie się, panowie! Wszyscy powstają. Szczęk broni i rynsztunku, w który się przybierają Kadeci. DE GUICHE Bitwa --- za godzinę. PIERWSZY KADET A, tak?... Wszyscy siadają; przerwana gra rozpoczyna się na nowo. DE GUICHE do Carbona Na czasie zyskać trzeba, nim drużynę/ Swą przywiedzie marszałek. CARBON By zyskać na czasie?... ZemstaDE GUICHE Chorągiew waszmość pana z łaski swojej da się/ Zabijać! CYRANO Więc to --- zemsta?... DE GUICHE By wybór tej chwili/ Decydował wzgląd na to, żeście mi zbyt mili,/ Nie powiem! Ale słysząc, iż się żadne męstwo/ Z waszym nie równa, wam to oddaję zwycięstwo./ Czyli zaś własnej zemście i niechęci płużępłużyć (daw.) --- działać na korzyść.,/ Mniejsza z tym, kiedy razemrazem (daw.) --- tu: zarazem, jednocześnie. i królowi służę! CYRANO Przyjmij, hrabio, wyłączne me podziękowanie! DE GUICHE Waść w pojedynkę na stu rad chadzasz, mospanie!.../ Będziesz miał dzisiaj pole! Oddala się z Carbonem de Castel-Jaloux. CYRANO do Kadetów Odwaga, Żołnierz, SławaTowarzysze mili!/ Więc pod herbem Gaskonii dziś będziem walczyli,/ By do sześciu szewronówszewron --- figura na tarczy herbu: dwie belki tworzące kształt odwróconej litery ,,V". jego starej sławy,/ Z lazuru i ze złota --- dodać siódmy --- krwawy! De Guiche rozmawia w głębi półgłosem z kapitanem Carbon de Castel-Jaloux. Rozkazy się krzyżują. Przygotowuje się obrona. Cyrano idzie ku Chrystianowi, który stoi nieruchomo, skrzyżowawszy ręce. CYRANO uderzając go po ramieniu A co, bracie?... CHRYSTIAN potrząsa głową Roksana! CYRANO Ha!... List, ŁzyCHRYSTIAN Gdybym choć duszę/ Mógł wylać w pięknym liście, gdy żegnać ją muszę! CYRANO Miarkowałemmiarkować (daw.) --- dostrzegać, orientować się, rozumieć. ci ja to, co się dzisiaj stanie,/ I... / wyjmując list z zanadrza/ ...już ją pożegnałem. CHRYSTIAN żywo Daj to pożegnanie!/ Daj ten list! CYRANO Czy chcesz tego? CHRYSTIAN biorąc list Ależ oczywiście!/ otwiera go, czyta i nagle zatrzymując się/ A to co? CYRANO Co? CHRYSTIAN To kółko?... CYRANO odbiera żywo list i patrząc naiwnie Kółko?... CHRYSTIAN Łza w tym liście! CYRANO Być może... A, prawda! Tak... ta mała plama.../ Tak... Bo, widzisz, poetę --- rozczula gra sama!/ On tak się, widzisz, rolą... rozumiesz... przejmuje,/ Że płacze. CHRYSTIAN Jak to, płacze?... CYRANO Bo widzisz, ja czuję.../ Śmierć to śmierć! Lecz co straszne, to już nigdy w świecie/ Nie ujrzeć... Bo wszak ja jej... bo wszak my jej przecie.../ Bo wszak ty... CHRYSTIAN wyrywając mu list Dawaj list ten! Słychać wrzawę w obozie w pewnym oddaleniu. WARTOWNIK NA SZAŃCU Kto idzie? Strzały, głośne wołania, dzwonki. CARBON A tam co, u kata? WARTOWNIK NA SZAŃCU Kareta! Wszyscy rzucają się, aby ją zobaczyć. KRZYKI --- Do obozu?... --- Prosto jak armata!/ --- Zdaje się, od hiszpańskiej strony tutaj wali!/ --- Wjechała --- Ognia! --- Nie! Nie! --- Czy diabli nadali.../ --- Woźnica krzyczał z kozła! --- Co krzyczał, u diaska?/ --- Krzyczał: Królewska służba!... Wszyscy są na szańcu i patrzą poza scenę. Dzwonki bliższe coraz. DE GUICHE ...Królewska kolaskakolasa --- powóz konny; kareta.? Kadeci schodzą z pośpiechem i ustawiają się szeregiem. CARBON Odkryć głowy!... DE GUICHE Co?... Króla?.../ do obozowych pospolitaków/ Na bok tam, hołoto!/ By pojazd łuk wspaniały mógł zatoczyć oto! Wjeżdża tęgim kłusem kareta, błotem i kurzem pokryta. Firanki w oknach zapuszczone. Dwóch hajduków za nią. Woźnica osadza konie w miejscu. CARBON komenderując Bębny! Marsz!... Bicie bębnów, Kadeci odkrywają głowy. DE GUICHE Spuścić stopnie! Dwóch ludzi rzuca się do stopni pojazdu. Drzwiczki się otwierają. ROKSANA wyskakując z karety Dzień dobry! Na dźwięk kobiecego głosu wszystkie nisko pochylone głowy podnoszą się nagle. Ogólne osłupienie. CARBON półgłosem, przecierając oczy Czy zmora?... SCENA PIĄTA Ciż sami, Roksana. DE GUICHE Służba królewska?... Pani?... ROKSANA Tak. Króla Amora! CYRANO Wielki Boże! CHRYSTIAN rzucając się Ty?... Czemu?... ROKSANA Zbyt długo trwa bowiem/ Oblężenie! CHRYSTIAN Lecz czemu!... ROKSANA Później ci to powiem. CYRANO na dźwięk głosu Roksany jakby wrósł w ziemię, stoi nieruchomy, nie śmiejąc oczu na nią zwrócić. Mamże spojrzeć? DE GUICHE Lecz pani zostać tu nie może! ROKSANA wesoło Owszem, mogę! A hrabia niechaj mi pomoże/ Przysunąć bęben!/ siada na bębnie, który przysuwają z pośpiechem Kadeci/ Dzięki!.../ śmieje się/ Do mojej karety/ Strzelano!.../ z dumą/ Nasze strzelały pikietypikieta --- dawna nazwa placówki wystawianej w celu obserwowania nieprzyjaciela.!/ Bo też ta cała arka od dołu do góry/ Jak w bajce --- pudło z tykwy, a służba jak szczury!/ przesyła pocałunek od ust Chrystianowi/ Drogi mój!.../ patrząc po obecnych/ Ależ źle wam, miarkując po minie!/ Jak to Arras daleko!.../ spostrzega Cyrana/ Dzień dobry, kuzynie! WojnaCYRANO zbliża się Ach tak!... Jakim sposobem... ROKSANA Znalazłam was?... Boże!/ Bardzo prostym! Przez zgliszcza, przez stłoczone zboże,/ Śladem wojny jechałam... Ach, jeśli te klęski,/ Którym uwierzyć trudno, to pochód zwycięski/ Służby waszego króla, to mój więcej warty! CYRANO Ależ to jest szaleństwo!... Którędyż, przez warty,/ Dostałaś się tu, pani? ROKSANA Którędy? A prosto/ Przez Hiszpanów! PIERWSZY KADET Złośliwa! To słówko --- nam chłostą! Grzeczność, Dama, Szlachcic, MiłośćDE GUICHE Lecz jak pani zdołałaś przebyć ich pikiety? LE BRET Ciężko było! ROKSANA Nie bardzo. Przez drzwiczki karety,/ Która zwyczajnym truchtem toczyła swe koła,/ Jeśli jaki hidalgohidalgo --- hiszpański szlachcic. namarszczył zbyt czoła,/ Wystawiałam z uśmiechów moich najpiękniejszy!/ A iż rycerze owi, co niech nie umniejszy/ Sławy Francuzów, dla dam są pierwszymi w świecie/ Galantami, przebyłam obóz najprościej w karecie. CARBON Ba! Taki uśmiech, wierzę, za przepustkę służy!... DE GUICHE Ależ musiano pytać o cel tej podróży? ROKSANA O, nawet bardzo często była o tym wzmianka!/ A ja odpowiadałam stale: ,,Do kochanka!"./ I wnet królewskim gestem hidalgo ponury/ Muszkietów, już zniżonych ku mnie, wznosił rury,/ I pyszny swą grandezzągrandezza (wł.) --- wyniosłość, duma i zachowanie godne wysokiego urodzenia., a szpicem ostrogi/ Spod koronkowych falban błyszczący u nogi,/ W kapeluszu z którego powiewa piór kita,/ Schylał głowę i mówił: ,,Więc jedź, senioritaseniorita (hiszp.) --- panna.!" CHRYSTIAN Roksano! ROKSANA ...Do kochanka --- przebacz, żem mówiła!/ Gdybym rzekła: do męża, żadna ludzka siła/ Nie mogłaby ich skłonić, żeby mnie puścili!... CHRYSTIAN Lecz... ROKSANA Cóż jeszcze?... Niebezpieczeństwo, Żona, WiernośćDE GUICHE Pani się musi stąd w tej chwili/ Oddalić! ROKSANA Ja? CYRANO Tak! LE BRET Zaraz... CHRYSTIAN Tak! ROKSANA Ależ, dlaczego? CHRYSTIAN z zakłopotaniem Bo tu... CYRANO podobnież ...Za trzy kwadranse... DE GUICHE tak samo Lub coś koło tego... CARBON tak samo Więc lepiej... ROKSANA Bitwa będzie! WSZYSCY O, nie! DE GUICHE Za godzinę... ROKSANA rzucając się w objęcia Chrystiana Tu mąż mój, więc i ja tu! Zginie? --- I ja zginę! CHRYSTIAN Jak twe oczy dziś patrzą!... ROKSANA Powiem ci dlaczego... DE GUICHE z rozpaczą To posterunek straszny! ROKSANA odwracając się Tak? CYRANO Dowodem tego,/ Że hrabia nam pozwolił nadłożyć tu głową... ROKSANA do de Guiche'a Ach, tak? Więc, mości grafie, chciałeś mnie pan... wdową? DE GUICHE Lecz przysięgam... ROKSANA Od przysiąg wstrzymaj się łaskawie!/ Jestem tu i zostanę!... Zresztą --- ja się bawię! CYRANO Ejże!... Więc w wytwornisi tkwiła heroina?... ROKSANA O, panie de Bergerac! Wszakżem twa kuzyna! PIERWSZY KADET Bronić będziem cześć waszą, dopóki tchu w ciele! DRUGI KADET z upojeniem W całym obozie irys... ROKSANA Wierzę, przyjaciele!/ A właśnie mam kapelusz, który doskonale/ Będzie wyglądał w bitwie! Nieprawdaż?.../ patrząc na de Guiche'a/ Ach, ale/ Pora by może była odejść dla hrabiego!/ Mogliby zacząć strzelać... DE GUICHE A, już znów co tego,/ To nadto! Do dział moich odchodzę na chwilę,/ I zaraz tu powracam. A pani masz tyle/ Czasu, żeby odmienić swe postanowienie! ROKSANA Nigdy! De Guiche odchodzi. SCENA SZÓSTA Ciż sami, oprócz de Guiche'a. CHRYSTIAN błagalnie Roksano!... ROKSANA Nie! Nie! PIERWSZY KADET do innych Zostaje!... Żołnierz, HonorWSZYSCY tłocząc się, popychając i przekomarzając wzajem Grzebienia!/ --- Pękł mi skórzeńskórzeń (rzad.) --- skórzany pas.! --- Gdzie nici? --- Nie ma który szydła?/ --- Hej, lusterko! --- Żelazko do wąsów! --- Daj mydła!/ --- Sam wstęga! --- Rękawice! --- Jakże tak do bitwy?/ --- Mankiety! --- Pas!... Gdzie pas mój? --- A który chce brzytwy? ROKSANA do Cyrana, który ją jeszcze błaga Nie, kuzynie! Nie ruszy mnie stąd żadna siła! CARBON który podobnie jak inni opasał się, uzbroił, otrzepał z kurzu, wyszczotkował kapelusz, naprostował na nim pióro i wywinął mankiety, zbliża się do Roksany i mówi dworskim tonem Jeśli tak, to może by rzecz przystojna była,/ Iżbym tu sprezentował kilku przyjacieli,/ Z tych, co umrzeć w twych oczach zaszczyt będą mieli!/ Roksana skłania się i oczekuje stojąc, wsparta na ramieniu Chrystiana. Carbon przedstawia./ ...Baron de Pegrescon de Colignac. KADET z ukłonem Pani! CARBON przedstawia dalej ...Baron de Casterac de Cahuzac-Lagni./ Widamwidam --- dzierżawiący dobra biskupie, z obowiązkiem wojennej ich obrony. de Malgoyre-Estressac Lesbas d'Escrabiotte./ Kawaler d'Antignac-Juret. Baron de Hillotte/ De Blagnac-Salèchan de Castel Malupy. ROKSANA Ileż nazwisk ma każdy z panów? BARON HILLOTTE Całe kupy! Żołnierz, GrzecznośćCARBON do Roksany A teraz, racz otworzyć rękę, która trzyma/ Chusteczkę! ROKSANA otwiera rękę, chusteczka upada Czemu? Cała kompania rzuca się po chusteczkę. CARBON podnosząc ją Dotąd chorągiew ta nie ma/ Sztandaru. Lecz, na honor, dziś ją w pole chwały/ Powiedzie --- najpiękniejszy z wszystkich!... ROKSANA Trochę mały. CARBON przytwierdzając chusteczkę do drzewca swej kapitańskiej pikipika --- metalowy grot osadzony na długim drzewcu, dawna broń piechoty, używana przede wszystkim przeciwko kawalerii; po wynalezieniu muszkietu pikinierzy stali się osłoną dla formacji wyposażonej w tę broń. Lecz za to --- koronkowy! PIERWSZY KADET z westchnieniem Byłażby pociecha/ Zginąć przed tym buziakiem, gdybym choć orzecha/ Miał w żołądku! CARBON dosłyszawszy go, zgorszony Wstydź się waść!... Gdy wytworna dama... JedzenieROKSANA Właśnie! Wiatr obozowy trawi, i ja sama/ Głód czuję! Pasztet, kurczę, sektusekt (z niem.) --- wino musujące. kubek mały.../ Oto prawie i wszystko... prawie obiad cały./ Który z panów mi to poda? DRUGI KADET To wszystko? Niestety!/ Skąd wziąć te specjały? ROKSANA spokojnie A z mojej karety. WSZYSCY Co?... Jak?... ROKSANA Lecz sami sobie usłużyć musicie.../ Przypatrzcie się, panowie, tylko należycie,/ Woźnicy! Wszak go znacie? Kuchmistrz doskonały!/ Rozgrzeje zaraz sosy, jeżeli stężały. KADECI rzucając się do karety To Ragueneau!/ okrzyki/ Ho!... Ho!... Ho!... ROKSANA patrząc za nimi Biedni!... Biedaczyska!... CYRANO całując jej rękę Dobra wróżko! RAGUENEAU stoi na koźlekozioł --- tu: siedzenie dla woźnicy. jak jarmarczny szarlatan Początek oto widowiska!.../ Panowie! KADECI Brawo! Brawo! Powszechny zapał. RAGUENEAU W chwili gdy Hiszpanie/ Ujrzeli moją panią --- prześlepli śniadanie. Oklaski. GŁOSY Brawo! CYRANO z cicha do Chrystiana Chrystian! Chrystianie!... RAGUENEAU Galanterią zdjęci,/ Nie spostrzegli.../ wyciąga spod kozła półmisek i wznosi go/ ...że się tu galantynagalantyna (z fr.) --- danie z kawałków gotowanego mięsa z jarzynami, podawane w galarecie na zimno. święci! Oklaski. Półmisek przechodzi z rąk do rąk. CYRANO do Chrystiana z cicha Na słowo... RAGUENEAU ...A wdziękami WeneryWenera (mit. rzym.) --- Wenus, bogini miłości i piękna, odpowiednik gr. Afrodyty. olśnieni,/ Nie widzieli z połowu Dyjany.../ dobywa ćwierć sarniny i buja nią w powietrzu/ ...pieczeni! Zapał wzrasta, dziesiątki rąk wyciągają się do zwierzyny. CYRANO z cicha do Chrystiana Chciałbym pomówić z tobą... ROKSANA do Kadetów, którzy wracają obciążeni półmiskami Tutaj... tu, na ziemi! Rozkłada na trawie obrus przy pomocy hajduków, którzy się poruszają z tym samym sztywnym spokojem, z jakim za karetą stali. ROKSANA do Chrystiana, w chwili kiedy go Cyrano chciał odciągnąć na bok Pomagaj mi, mój panie! Chrystian śpieszy jej pomagać. Niespokojny ruch Cyrana. RAGUENEAU JedzenieTruflami przedniemi/ Paw nadziany! PIERWSZY KADET wraca rozpromieniony, odkrawając szeroki płat szynki Siarczyste! Więc los się nam stara/ O ostatnią wyżerkę!.../ miarkuje się żywo, ujrzawszy Roksanę/ ...Ucztę Baltazarauczta Baltazara --- wg Biblii (Dn 5) król Babilonu Baltazar wydał ucztę, podczas której ukazała się w sali ręka pisząca na ścianie słowa: Mane, tekel, fares, co zwykło się tłumaczyć: ,,policzone, zważone, rozdzielone". Była to przepowiednia bliskiego upadku królestwa Baltazara, która spełniła się jeszcze tej samej nocy.! RAGUENEAU wyrzucając poduszki z karety W poduszkach kuropatwy! Mięso, a nie pierze! Tumult. Wrzawa. Kadeci rozrywają poduszkę. Śmiechy. Ogólna radość. DRUGI KADET O, zacny stary ośle! Zacny reniferze!... WinoRAGUENEAU podając butelki z czerwonym i białym winem Zdrój płynnego rubinu! Tu zaś --- topaztopaz --- półprzejrzysty minerał o żółtawej barwie. płynny! ROKSANA rzuca zwinięty obrus Cyranowi Rozciągnij go, kuzynie! Dalejże! Bądź zwinny!... RAGUENEAU bujając wyrwaną z karety latarnią Czarnoksięska latarnia! Co niby latarnia,/ A niby znów apteczka i niby spiżarnia!... CYRANO półgłosem do Chrystiana, z którym rozkłada obrus Zanim z nią mówić będziesz, muszę mówić z tobą... RAGUENEAU z wzrastającym liryzmem Kiełbaso arlezjańskaarlezjańska --- z miasta Arles w Prowansji., biczyska ozdobo!... Odwija ją z wolna z biczyska. Uczta, OdwagaROKSANA nalewając wino i usługując kadetom Dali nas na śmierć?... Dobrze! To my za to drwijmy/ Z reszty armii! I sami jedzmy, sami pijmy!/ Wszystko dla Gaskończyków! A w razie jeśliby/ De Guiche zjawił się tutaj, to milczmy --- jak ryby!/ chodząc od jednego do drugiego/ Nie śpieszcie się! Nie jedzcie tak prędko, panowie!/ Mamy czas! Pijcie proszę! Naszej garstki zdrowie!/ --- A waszmość czego płaczesz? PIERWSZY KADET chlipiąc i jedząc zarazem Takie doskonałe!... ROKSANA uspokajając go Cicho... cicho!/ innym tonem/ Panowie! Czerwone, czy białe? ---/ --- Chleba dla kapitana! --- Nóż?... --- Talerz waszmości! ---/ --- Jeszcze sarny! --- Jarząbek! --- To! --- tam same kości! ---/ --- Służę panu! --- Szampana! --- Skrzydełko kapłonakapłon --- kastrowany kogut, tuczony na mięso.!/ Jeszcze trochę!... Wątróbka! CYRANO który za Roksaną z półmiskami chodzi i częstować pomaga --- dwuznacznie ...Moja ulubiona!... ROKSANA podchodząc do Chrystiana A pan mój?... CHRYSTIAN Nic. ROKSANA Koniecznie!... Choć wina... choć tyle.../ I biszkopt!... CHRYSTIAN próbując ją zatrzymać Powiedz, czemuś przybyła? ROKSANA Za chwilę.../ Pierwej, widzisz, biedaków tych nakarmić trzeba! LA BRET który się oddalił w głąb, aby wartownikowi z szańca podać chleb na pice zatknięty, powraca. De Guiche! CYRANO Prędko półmiski chować!... Flaszki... bocheny chleba.../ Rynkirynka (reg.) --- mały rondelek..../ do Ragueneau/ ...Ty w skok na kozioł!/ do kadetów/ Ten drób!... Kosz zwierzyny!.../ I --- jak gdyby nic nigdy --- takie miejmy miny!/ Gotowo? W mgnieniu oka znika cała zastawa pod namiotami, pod płaszczami, westami, w kapeluszach. De Guiche wchodzi żywo i nagle zatrzymuje się, węsząc. Milczenie. SCENA SIÓDMA Ciż sami. De Guiche. DE GUICHE Jak tu pachnie!... KADET To proch, generale!/ Bliskość niebezpieczeństwa! DE GUICHE Coś innego wcale. WinoDRUGI KADET nuci z roztargnieniem To-lo-lo!... DE GUICHE zatrzymuje się i patrzy na niego Co to waści? Waść czerwony cały!... KADET Mnie? Nic. To krew się burzy! Gra!... Czuje już strzały! INNY KADET Pum!... pum!... pum!... DE GUICHE odwraca się szybko A to co znów? KADET z lekka podchmielony To?... Taka piosenka.../ Taka mała... DE GUICHE marszczy się Coś waści wesoło, do sęka!... KADET Przed bitwą!... DE GUICHE woła kapitana Carbon de Castel-Jaloux dla wydania mu rozkazu Kapitanie! Ja.../ spojrzawszy na Carbona, zatrzymuje się/ ...Do paraluszaparalusz (daw.) --- paraliż; do paralusza: do cholery, do diabła.!/ Waszmość wyglądasz jak ćwikćwik (daw.) --- tu: kapłon, wykastrowany, specjalnie utuczony młody kogut; wyglądać jak ćwik: być zarumienionym.! CARBON purpurowy, chowa za plecami butelkę z gestem wykrętnym O... gdy się w bój rusza... DE GUICHE Mniejsza z tym. Na baterii jeszcze się zostało/ Jedno, które kazałem tutaj przenieść, działo./ Stanie tam.../ wskazuje miejsce w kulisach/ ...W tamtym kącie. Chorągiew waszmości/ Posłużyć się nim może. PIERWSZY KADET chwiejąc się Zbytek troskliwości! DRUGI KADET uśmiechając się do de Guiche'a z wdziękiem Słodka pieczołowitość!... DE GUICHE zirytowany Ci co?... Zwariowali?.../ sucho/ A mieć się na baczności, gdy działo wypali/ I gdy się cofać zacznie! PIERWSZY KADET Fiut! DE GUICHE idzie na niego z furią Co to, u kata?! PIERWSZY KADET prostuje się i z dumą Nigdy się Gaskończyków nie cofa armata! DE GUICHE chwyta go za ramię i wstrząsa nim wściekły Waść masz w czubie? Z czegóż to?... KADET drwiąco Już mówiłem... Z prochu! DE GUICHE puszcza go, wzrusza ramionami, odwraca się i żywo idzie ku Roksanie Raczyłaś się namyślić, pani? ROKSANA Tak. Po trochu... DE GUICHE I cóż?... ROKSANA Zostaję. DE GUICHE Uchodź! ROKSANA Nigdy! DE GUICHE Kiedy tak, to... Hola,/ Niech mi przyniosą, muszkiet! CARBON Co?... DE GUICHE Dostoję wam pola! CYRANO Nareszcie, mości hrabio, męstwo wzięło górę! PIERWSZY KADET Byłżeby Gaskończykiem, mimo swą gipiuręmimo swą gipiurę (daw.) --- mimo z rzecz. w B.; dziś z D.: mimo swej gipiury.? ROKSANA Jak to? DE GUICHE W niebezpieczeństwie nie rzucam kobiety. PIERWSZY KADET do drugiego Jak myślisz? Dać mu kurze łapy albo grzbiety? DumaWszystkie zapasy ukazują się, jak za dotknięciem czarodziejskiej laski. DE GUICHE wodząc po nich rozpalonym okiem Prowiant!... DRUGI KADET I co za prowiant! DE GUICHE opanowuje się i mówi wyniośle Nie dbam o to jadło!/ Nie będę zbierał tego, co wam z wąsów spadło! CYRANO kłaniając mu się Co za postępy, hrabio!... DE GUICHE dumnie, z lekkim gaskońskim akcentem Gardzę waszą strawą,/ I na czczo się bić będę! PIERWSZY KADET Ma akcent. DE GUICHE śmiejąc się mimo woli Ja?... KADECI Brawo/ Gaskończyk! Tańczą około niego. Żołnierz, GrzecznośćCARBON który był zniknął za szańcem, ukazuje się na nim Pikinierzy w szeregu już stają! Ukazuje linię pik, które błyszczą zza okopów. DE GUICHE podając ramię Roksanie Zrobimy przegląd. --- Pani! Przyjmij rękę moją! ROKSANA opiera się na jego ramieniu. Wstępują na szaniec, obecni odkrywają głowy i udają się za nimi. CHRYSTIAN idąc, żywo do Cyrana Mów prędko! W chwili kiedy Roksana ukazuje się na szańcu, piki schylone w pokłonie znikają, wznosi się okrzyk. Roksana się kłania. PIKINIERZY za sceną Wiwat! CHRYSTIAN Co za tajemnica była? ListCYRANO Słuchaj, gdyby Roksana o listach mówiła... CHRYSTIAN Wiem. To cóż? CYRANO Nie zrób głupstwa i nie dziw się... CHRYSTIAN Czemu? CYRANO No, listom! CHRYSTIAN Jak to, listom? CYRANO Gadaj tu takiemu!/ Nie dziw się, żeś je pisał tak często! CHRYSTIAN Jak często? CYRANO No częściej, niźli myślisz! CHRYSTIAN Aż tak?... Phi! To gęsto! CYRANO Widzisz, chciała mieć listy, więc dla jej spokoju/ Pisałem, nie pytając... CHRYSTIAN Jakże to?... Tak w boju?.../ W czas blokady?... CYRANO Wielka rzecz! Nosiłem przed świtem. CHRYSTIAN Tak!... Nosiłeś, i życie narażałeś przy tem!/ Czy to także był zapał poety? Artysty?/ I jakże, proszę, często pisałem te listy?/ Dwa? Trzy razy na tydzień?... CYRANO Więcej... CHRYSTIAN Dnia każdego? CYRANO Tak... każdego... dwa razy. CHRYSTIAN gwałtownie Dosyć! Dość mi tego!/ I to cię upajało... I przez to jedynie/ Życieś ważył! CYRANO widząc powracającą Roksanę Nie przy niej!... Wchodzi spiesznie do namiotu. SCENA ÓSMA Roksana, Chrystian. W głębi ruch idących i wracających Kadetów. Carbon i de Guiche wydają rozkazy. ROKSANA biegnąc do Chrystiana A teraz, Chrystianie... List, MiłośćCHRYSTIAN ujmując jej ręce Teraz mi powiedz, czemu taką straszną drogę,/ Przez to żołdactwo całe, tę rajtarięrajtaria (hist. wojsk.) --- ciężkozbrojna kawaleria. wrogą/ Ważyłaś się aż tutaj?... Toż szał oczywisty!/ Szukać mnie aż w obozie! ROKSANA To przez twoje listy! CHRYSTIAN Co mówisz? ROKSANA Jeślim tutaj do ciebie śpieszyła,/ To twoja, mój jedyny, to ich wina była!/ Ileżem ja tych listów przez miesiąc dostała./ A co jeden --- piękniejszy! CHRYSTIAN Jak to? Kartka mała,/ Mały liścik miłosny --- w tej u ciebie cenie?... ROKSANA Nie mów tak! Nawet nie wiesz, jakie mi złudzenie/ Dawał każdy z tych listów!... Prawda, mój jedyny,/ Podobałam ciępodobać coś lub kogoś (daw.) --- upodobać sobie, mieć upodobanie, lubić. dawniej... Lecz od tej godziny,/ Gdy w tym głosie, któregom u ciebie nie znała,/ Dusza twa ku mnie, z mroków, płomieniem wyjrzała,/ Pamiętasz? Pod mym oknem wtedy?... Pod balkonem?.../ Kocham cię i ubóstwiam czuciem nieskończonem!/ Więc czytając twe listy, widzisz, od miesiąca,/ Żyłam, głosu owego ciągle słuchająca,/ Ciągle nim upojona i oczarowana.../ I jeślim tu, to wina jest mojego pana!/ Gdyby do PenelopyPenelopa (mit. gr.) --- opisana w Odysei żona Odyseusza, która przez 20 lat wiernie czekała na powrót męża z wojny trojańskiej. W tym czasie zwodziła ubiegających się o jej rękę zalotników, obiecując, że wyjdzie ponownie za mąż, gdy skończy tkać całun dla teścia, lecz każdej nocy pruła robioną w dzień tkaninę., co przędła przykładnie/ Jegomość pan UlissesUlisses --- inaczej: Odyseusz, król Itaki; bohater Odysei Homera. pisywał tak ładnie,/ Pewno by nie siedziała, czekając u krosna,/ Lecz jak HelenaHelena (mit. gr.) --- bohaterka Iliady Homera, najpiękniejsza kobieta na ziemi, żona Menelaosa, króla Sparty, uwiedziona i wywieziona do Troi przez Parysa, którego wspomagała Afrodyta, wdzięczna za werdykt uznający ją za najpiękniejszą boginię; stało się to przyczyną wojny trojańskiej., szałem porwana, miłosna,/ Leciałaby ku niemu, gubiąc kłębki z wełną... CHRYSTIAN Lecz... ROKSANA ...Czytałam, znów czytałam... Byłam ciebie pełną.../ Byłam tak bardzo twoją!... Każda ćwiartka biała/ Płatkiem z kwiatu twej duszy być mi się zdawała.../ Każde słówko jak ogień... Jak płomień litera.../ W każdej czuć serce, które z tęsknoty umiera.../ Potężna, szczera miłość w każdej się maluje. CHRYSTIAN Ach? Potężna i szczera? To się czuje? ROKSANA Czuje! Miłość, Dusza, UrodaCHRYSTIAN Więc przybywasz... ROKSANA Do mego kochanka i --- pana!/ Podniósłbyś mnie, wiem o tym, gdybym na kolana/ Padła tu! Więc ma dusza przed tobą uklęka/ (I tej podnieść nie zdoła odtąd twoja ręka)/ I błaga przebaczenia (A właśnie w tej chwili/ Przebaczyć musisz! Nużby w bitwie mnie zabili!),/ Żem cię zrazu, jak motyl lecący w ogrody,/ Znieważyła --- kochając dla samej urody! CHRYSTIAN Ach, Roksano! ROKSANA A później, jak ptasze, gdy w sieci/ Gałązek się trzepocze, nim w lazur uleci,/ W połowiemW połowiem (...) kochała --- inaczej: w połowie kochałam (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). piękność ducha twojego i ciała,/ Wahając się pomiędzy obiema, kochała. CHRYSTIAN A teraz? ROKSANA Miłość, Uroda, DuszaO, sam teraz zwyciężyłeś siebie!/ Twój ptak wyrwał się z kwiecia i utonął w niebie.../ Teraz duszę twą tylko, najdroższy, miłuję! CHRYSTIAN Ach, Roksano! ROKSANA Czy pan mój szczęśliwy się czuje?/ Bo powiedz! Być kochanym dla tego, czym ręka/ Losu na krótko stroi nas, to męka/ Sercu, chciwemu wielkiej, szlachetnej miłości!/ Lecz teraz, kiedy ciału twój duch nie zazdrości,/ Gdy wieczystym swym pięknem promieni ci lice,/ Odkryłam twej urody całą tajemnicę./ I widzę ją dziś lepiej --- bo nie widzę wcale! CHRYSTIAN Ach! ROKSANA Czy o swym zwycięstwie wątpisz jeszcze? CHRYSTIAN Ale/ Roksano!... ROKSANA O cóż chodzi, niedowiarku miły!... CHRYSTIAN Ja tej miłości nie chcę! Ja chcę, by wróciły/ Dnie, kiedyś mnie kochała po prostu dlatego,/ Że... ROKSANA Że?... Widzicie państwo człeka niewdzięcznego!/ Więc, że kocham dziś lepiej, więcej niż kochałam,/ To się skarży!... Płacz jeszcze!... Jeszcze ręce załam! CHRYSTIAN Nie! Pierwej było lepiej!... ROKSANA Nie znasz się, mój panie!/ Teraz właśnie jest wielkie, prawdziwe kochanie!/ Ubóstwiam cię, i choćbyś nawet mniej był świetny. CHRYSTIAN O, nie... ROKSANA Choćby i wcale, choćbyś był i szpetny,/ Choćby cała twa piękność z wiatrem uleciała... CHRYSTIAN Nie mów tak!... ROKSANA Owszem! Mówię!... Jeszcze bym kochała! CHRYSTIAN Brzydkiego?... ROKSANA Tak, brzydkiego! Przysięgam ci! CHRYSTIAN Boże!... ROKSANA Jesteś teraz szczęśliwy? CHRYSTIAN głosem zdławionym Tak... ROKSANA Co ci?... CHRYSTIAN odpychając ją lekko Nic... Żołnierz, Kobieta, Bitwa, ŚmierćMoże/ Pójdziesz na chwilę do tych --- wszak czekają/ Na twój uśmiech! --- co w oczach twoich polec dzisiaj mają. Wskazuje garstkę kadetów w głębi. ROKSANA rozczulona Ty drogi mój! Idzie ku kadetom, którzy ją otaczają z pełnym uszanowania pośpiechem. SCENA DZIEWIĄTA Chrystian, Cyrano. W głębi Roksana rozmawia z kapitanem Carbon de Castel-Jaloux i kilkoma kadetami. CHRYSTIAN woła ku namiotowi Cyrana Cyrano! CYRANO wychodzi z namiotu w rynsztunku bojowym Co?... Przez Boga w niebie!/ Jakżeś blady!... Konflikt wewnętrzny, MiłośćCHRYSTIAN Nie kocha mnie. CYRANO Co?... CHRYSTIAN Kocha ciebie. CYRANO Jak to?... Czyliś oszalał?... CHRYSTIAN Kocha duszę moją. CYRANO Więc?... CHRYSTIAN Więc ciebie! --- A ty ją! Ot, jak rzeczy stoją. CYRANO Ja?... CHRYSTIAN Wiem. CYRANO Prawda. CHRYSTIAN Jak wariat!... CYRANO Więcej. CHRYSTIAN Mów z nią zatem! CYRANO Nigdy! CHRYSTIAN Czemu? CYRANO Z tym nosem?... CHRYSTIAN Nie zależy na tem.../ Kochałaby mnie brzydkim. CYRANO Mówiła?!... CHRYSTIAN Mówiła. CYRANO z uniesieniem O, bądź błogosławiona, pani moja miła!.../ innym tonem/ Ale nie! Nie wierz temu! Wszak to sensu nie ma!/ Nie chwytaj jej za słowa rękoma obiema!/ Ja... już i tak szczęśliwy, że myśl litościwą/ Miała powiedzieć ci to!... Ale jako żywo/ Nie wierz! I strzeż się zbrzydnąć, bo by ci tej zmiany/ Nie przebaczyła! CHRYSTIAN Owszem! Niech wiem, czym kochany! CYRANO Nie... Nie! CHRYSTIAN Tak! Niech wybiera. Wyznaj wszystko szczerze! CYRANO O nie! O, byle nie to! CHRYSTIAN Tak! Niechaj wybierze./ Mamże, dla mej urody, szczęście twoje w grobie/ Złożyć? CYRANO A ja, mam szczęście twoje wydrzeć tobie,/ Iż traf mi przyrodzony wyrazić pozwala/ To, co ty --- może --- czujesz?... CHRYSTIAN Nie! Dość mi rywala/ Własnego nosić w sobie! CYRANO Nie kuś mnie! O Boże!... CHRYSTIAN Ślub nasz był potajemny, zerwany być może./ Jeżeli ja nie zginę lub ty --- w tej potrzebie... CYRANO Zaciął się!... CHRYSTIAN Tak, zaciąłem! Chcę albo dla siebie/ Samego być kochanym, alboli też --- wcale!/ Słuchaj. Pójdę zobaczyć, co robią na wale.../ Nim wrócę, rozmów się z nią i niechaj wybierze/ Jednego z nas. CYRANO O, ciebie!... CHRYSTIAN Tak! Tak! Ufam... wierzę.../ woła/ Roksano! CYRANO Nie!... ROKSANA przybiegając Wołałeś? CHRYSTIAN Cyrano coś ważnego tobie/ Ma powiedzieć! ROKSANA odwraca się żywo do Cyrana. Chrystian wychodzi. Ważnego?... CYRANO tracąc głowę Poszedł!... Co ja zrobię!.../ do Roksany/ Ależ nie! Nic ważnego! Znasz go, pani, przecie!/ Nadaje wagę rzeczom najbłahszym na świecie! ROKSANA żywo Bo może wątpi o tym, com mu tu mówiła?.../ Tak... Widziałam, że wątpi! CYRANO biorąc jej rękę Lecz... to prawda była?... ROKSANA O tak!... Kochałabym go, choćby... waha się przez chwilę CYRANO ze smutnym uśmiechem Ciężko pani/ Wyrzec to słowo przy mnie!... ROKSANA O!... CYRANO Ono nie zrani/ Mnie! Więc --- choćby był --- brzydki? ROKSANA Tak.../ Strzały za sceną./ Ha! Otóż i strzały! CYRANO płomiennie Okropny?... ROKSANA Tak! Okropny! CYRANO Zeszpecony cały?/ Straszny?... ROKSANA Tak! Choćby straszny!... Choćby oszpecony... CYRANO I chociaż byłby --- śmieszny?... ROKSANA Śmieszny?... W oczach żony?... CYRANO Kochałabyś go, pani?... ROKSANA Nawet więcej może! CYRANO pomieszany na stronie Więc prawda! Więc to może szczęście!... Wielki Boże.../ do Roksany/ Ja... Posłuchaj... Wiadomość, Żona, RozpaczLE BRET wchodzi nagle i woła półgłosem Cyrano!... CYRANO odwracając się Hę?... Le Bret mówi mu po cichu dwa słowa. CYRANO wypuszczając rękę Roksany --- z krzykiem Ha!... ROKSANA Co takiego? CYRANO z osłupieniem do siebie Skończone! Słychać nowe strzały. ROKSANA Znów strzelają!... Idzie w głąb chcąc wyjrzeć za scenę. CYRANO jak wyżej Nigdy już jej tego/ Nie powiem! ROKSANA chce wybiec Co się stało? CYRANO zatrzymując ją żywo Nic! Wchodzą Kadeci, ukrywając między sobą dźwigany ciężar i grupując się tak, aby Roksanie przystępu nie dać. ROKSANA z niepokojem Ci ludzie?... CYRANO odprowadzając ją na bok Ale/ Nic! Nic! ROKSANA Więc chciałeś mówić?... CYRANO Ja? Chciałem? Nic wcale!/ Ja nic nie chciałem mówić!... Mogę przysiąc!... Zgoła!.../ uroczyście/ Przysięgam: Wielki umysł i duszę anioła/ Miał Chrystian!/ spostrzega się ze zgrozą/ To jest --- ma je! ROKSANA z wielkim krzykiem Miał!... Rzuca się ku garści stojących kadetów i roztrąca ich. CYRANO Wszystko skończone. Roksana spostrzega Chrystiana leżącego na ziemi w płaszczu. ROKSANA Chrystian!... LE BRET do Cyrana Wziął pierwszą kulę! To szczęście szalone! Roksana rzuca się na ciało Chrystiana. BitwaStrzały. Szczęk broni. Łoskot. Bębny. CARBON DE CASTEL-JALOUX wbiega na scenę z dobytą szpadą w ręku Atak!... Do broni!... Przebiega na drugą stronę szańca. Kadeci śpieszą za nim. ROKSANA Chrystian!... GŁOS CARBONA z drugiej strony okopów ...Kadeci tu staną!.../ ...Stój!... Formuj się!... ROKSANA Mój Chrystian!... CARBON Mierz... lont! Ragueneau przybiega niosąc wodę w hełmie. Śmierć, Żona, RozpaczCHRYSTIAN gasnącym głosem Ach... Roksano... CYRANO szybko i cicho do ucha Chrystiana, podczas gdy nieprzytomna z bólu Roksana rozrywa na własnych piersiach bieliznę i macza płótno w wodzie. Bracie! Wszystkom jej wyznał! Kocha tylko ciebie! Chrystian zamyka oczy. ROKSANA Co, drogi?.../ do Cyrana/ Lecz... na Boga w niebie!/ On nie umarł?... On żyje?... CARBON Ładunek --- zębami!... ROKSANA Ach... ach!... Twarz jego stygnie pod mymi ustami! CARBON Cel! ROKSANA List.../ otwiera/ ...do mnie!... CYRANO Mój list... CARBON Pal!... Strzały muszkietów. Krzyki. Wrzawa bitwy. CYRANO usiłując uwolnić rękę, którą trzyma klęcząca Roksana Ale tam się bije/ Chorągiew moja! Żona, RozpaczROKSANA przytrzymując go Jeszcze chwilę!... On --- nie żyje,/ A tyś go znał!.../ płacze z cicha/ ...Nieprawdaż?... To duch był wybrany!... CYRANO stojąc z odkrytą głową Tak, Roksano! ROKSANA ...Poeta wzniosły... niesłychany! CYRANO Tak, Roksano! ROKSANA ...Miał umysł genialny... natchniony! CYRANO Tak, Roksano! ROKSANA ...A serce... serce --- za miliony!.../ Duszę zachwycającą... tkliwą... CYRANO silnie Tak, Roksano. ROKSANA rzucając się na ciało Chrystiana I umarł!... I ja tracę tę duszę kochaną!... Bitwa, HonorCYRANO dobywając szpadę, na stronie Ha! Nic mi nie zostaje, jak polec! Dlaboga,/ Wszak mnie w nim opłakała!... Słychać trąby w oddali. DE GUICHE ukazując się na szańcu z odkrytą głową, ranny w czoło, mówi głosem grzmiącym Trzymać! Trzymać wroga/ Na sobie!... To gra sygnał!... To nasi o stajestaje --- dawna miara odległości.... ROKSANA Krew i łzy na tym liście... GŁOS za sceną krzyczy Zdaj się!...Zdaj się!... (daw.) --- tu: zdaj się na łaskę, poddaj się. GŁOS KADETÓW Nie! Nie zdaję! RAGUENEAU który wdrapawszy się na wierzch karety, patrzy na pole bitwy ponad szańcem Będzie kasza!... CYRANO do de Guiche'a, wskazując mu Roksanę Ja natrę, a ty, hrabio, z tego/ Miejsca ją zabierz, błagam! ROKSANA całuje list i mówi gasnącym głosem Łzy jego... Krew jego... RAGUENEAU zeskakuje z karety i bieży do niej Mdleje... DE GUICHE na szańcu do kadetów wściekle Trzymać ich!... Kroćset... GŁOS ZA SCENĄ Złóż broń! GŁOS KADETÓW Nie! Nie złożę! CYRANO do de Guiche'a Pozwól, hrabio, niech ja tam ręki mej przyłożę!/ Jesteś ranny, dowiodłeś rzetelnego męstwa,/ Ocal i ją, i siebie! DE GUICHE śpieszy do Roksany i bierze ją w ramiona A nam do zwycięstwa/ Czasu tylko!... CYRANO To dobrze!/ woła ku Roksanie, którą de Guiche przy pomocy Ragueneau unosi zemdloną/ Żegnaj mi, Roksano! Wrzawa. Krzyki. Zamieszanie. Ranni Kadeci schodzą i padają na scenie. W chwili gdy Cyrano chce się rzucić na szaniec, zatrzymuje go Carbon de Castel-Jaloux krwią ociekły. CARBON Łamią nas... Dwakroć jestem ranny partyzanąpartyzana --- rodzaj halabardy.. CYRANO krzyczy do Gaskończyków Stać w kroku! Śmiało, wiara!/ do Carbona, podtrzymując go/ To nic, kapitanie!/ Mam pomścić dwoje trupa, więc siły mi stanie:/ Chrystiana i --- me szczęście!.../ Zstępują. Cyrano potrząsa piką, do której drzewca przywiązana jest chusteczka Roksany/ Wiej, wiej, znaczny jej cyfrą, ty mały sztandarze!/ zatyka drzewce w ziemię; do kadetów/ W nich!... Bij, zabij!... W nich, wiara!.../ do grajka/ Stary! Na fujarze!... Grajek gra. Na dźwięk pieśni dźwigają się ranni. Wyparci z szańca Kadeci obstępują Cyrana i mały, powiewający z drzewca proporzec. Kareta pokrywa się, napełnia ludźmi, najeża rusznicami i zmienia w redutęreduta --- rodzaj samodzielnej fortyfikacji polowej.. JEDEN Z KADETÓW ukazuje się na szańcu, cofając się i bijąc ciągle, woła Wchodzą na szaniec! i pada martwy. CYRANO Zaraz ich tu powitają. Na szańcu ukazuje się nagle zwarty hufiec nieprzyjaciół. W powietrzu powiewają wielkie sztandary cesarskich. CYRANO komenderując Pal!... Huk palby z wszystkich muszkietów naraz. KRZYK w szeregach nieprzyjacielskich Pal!... Mordercza kanonada. Kadeci zewsząd padają trupem. OFICER HISZPAŃSKI odkrywając głowę Któż są ci, co się tak zabijać dają? CYRANO stając wśród świstu lecących kul, deklamuje Oto gaskońskie są junaki/ Carbona de Castel-Jaloux;/ Bezczelni łgarze, zabijaki/ Oto gaskońskie... Reszta ginie w śmiertelnej wrzawie bitwy. AKT PIĄTY Gazeta Cyrana. (przekład W. Zagórskiego) Piętnaście lat później, w 1655. Ogród klasztorny Pań od KrzyżaPanie od Krzyża (fr. Dames de la Croix), właśc.: Siostry od Krzyża (Filles de la Croix) --- paryski zakon mniszek dominikańskich założony w 1627, istniejący z przerwami do 2014; od 1641 zamieszkiwały przy rue de Charonne, gdzie dysponowały kościółkiem, klasztorem oraz dużym ogrodem. w Paryżu. Dużo cienia. Na lewo dom, obszerny taras, na który wychodzi wiele drzwi. W pośrodku sceny półkole, a na nim olbrzymie drzewo. Z prawej strony na pierwszym miejscu, pośród wielkich zarośli, kamienna ławka półkolista. W głębi sceny aleja z drzew kasztanowych, które dochodzą z prawej, na czwartym planie, do drzwi kaplicy, wyłaniającej się spoza drzew. Poprzez podwójną firankę drzew tej alei widać zakręty trawników, inne aleje, gaiki, zagłębienia parku, niebo. Kaplica posiada małe drzwi boczne pod kolumnadą, opasaną zaczerwienionym winogrademwinograd (daw.) --- winorośl., który chowa się z prawej, na pierwszym planie za bukszpanami. Jesień. Ciemne plamy bukszpanów i cisów zielonych jeszcze. Znaczna ilość żółtych liści pod każdym drzewem. Liście te zaścielają całą scenę, trzeszcząc pod stopami w alejach, pokrywają do połowy taras i ławki. Między ławką z prawej a drzewem wielkie krosna do haftowania; przed nimi małe krzesełko. Koszyczki pełne motków i kłębków. Tkanina zaczęta. Siostry wchodzą i wychodzą z parku; kilka z nich siedzi na kamiennej ławce koło starszej zakonnicy. Liście spadają. SCENA PIERWSZA Matka Małgorzata, Siostra Marta, Siostra Klara, Siostry. SIOSTRA MARTA do matki Małgorzaty Siostra Klara w zwierciadło dwa razy spojrzała,/ Jak wygląda w korneciekornet (z fr.) --- tu: sztywny, biały czepiec na głowie zakonnicy. twarzyczka jej biała. MATKA MAŁGORZATA do siostry Klary To brzydko tak zaglądać często do zwierciadła. SIOSTRA KLARA A siostra Marta dzisiaj z tortu śliwkę zjadła:/ Widziałam to, gdyż właśnie refektarzrefektarz --- sala jadalna w klasztorze lub w seminarium duchownym. otwarto. MATKA MAŁGORZATA do siostry Marty To szkaradnie od rana tak jeść, siostro Marto. SIOSTRA KLARA Przechodząc, mimo woli w zwierciadłom spojrzała! SIOSTRA MARTA Śliweczka, którą zjadłam, była taka mała! MATKA MAŁGORZATA Opowiem to wieczorem panu Cyranowi. SIOSTRA KLARA przestraszona Ach, nie! Bo kpić z nas będzie. SIOSTRA MARTA I niechybnie powie,/ Że mniszki są zalotne! SIOSTRA KLARA Żarłoczne! MATKA MAŁGORZATA z uśmiechem Lecz za to/ Bardzo dobre. SIOSTRA KLARA Nieprawdaż, matko Małgorzato,/ Że pan Cyrano bywa tutaj co sobota/ Od lat dziesięciu? MATKA MAŁGORZATA Więcej! Gdyż odkąd Wdowa, Tęsknota, Żałobatęsknota/ I serdeczny żal jego uroczej kuzynki ---/ Skłonił ją, by zmieniła na czepiec beginkibeginki --- świeckie stowarzyszenia religijne kobiet mieszkających wspólnie i oddających się dobroczynności, powstałe na pocz. XII w. na zachodzie Europy; w XIV w. niektóre odeszły od doktryny katolickiej i zostały uznane za heretyckie, część została wchłonięta przez zakony żebracze (franciszkanów i dominikanów); ostatnia z beginek zmarła w Belgii w 2013./ Krepę świeckiej żałoby. Czternaście lat temu/ Spadła jakby z niebiosów do tego eremuerem (z gr.) --- pustelnia.,/ Pośród nas stając nagle na klasztornej ziemi,/ Niby wielki ptak czarny pomiędzy białemi. SIOSTRA MARTA On jeden, odkąd ona osiadła w klasztorze,/ Umie koić frasunek, co zniknąć nie może. WSZYSTKIE SIOSTRY Tak wesoło, gdy przyjdzie! --- On taki zabawny!/ --- Kochamy go też bardzo, bo to druh nasz dawny./ --- Przekomarza się z nami! --- Mówi nam balladki!/ --- Bardzo chętnie dla niego robimy opłatki! SIOSTRA MARTA Szkoda, że doskonałym nie jest katolikiem! SIOSTRA KLARA Lecz my go nawrócimy z ojcem spowiednikiem. SIOSTRY Tak! tak! MATKA MAŁGORZATA Zabraniam jeszcze wam działać w tym względzie./ Nie dręczcie go, bo rzadziej przychodzić tu będzie! SIOSTRA MARTA Lecz... Boże!... Jeśli duszy swojej nie pokrzepi... MATKA MAŁGORZATA Miej ufność, moje dziecię: Pan Bóg zna ją lepiej. Duma, Bieda, GłódSIOSTRA MARTA Co sobota, gdy przyjdzie, wnet głosem StentoraStentor --- herold w Iliadzie, słynny z donośnego głosu./ Mówi jednak: ,,Wiesz, siostro, mięso jadłem wczora!". MATKA MAŁGORZATA Ach! Tak do ciebie mówi? Choć, niestety, kiedy/ Był tu po raz ostatni, dwa dni nie jadł z biedy. SIOSTRA MARTA Kto ci, matko, powiedział, że on w takiej biedzie? MATKA MAŁGORZATA Pan Le Bret. SIOSTRA MARTA I czyż nikt mu z pomocą nie przyjdzie? MATKA MAŁGORZATA Nie, on jest bardzo dumny, więcby się rozgniewał! SIOSTRA MARTA Mój Boże! Dwa dni nie jadł --- kto by się spodziewał! W głębi alei widać ukazującą się Roksanę, ubraną czarno, w czepcu wdowim, z długim welonem;De Guiche, wspaniały i podstarzały, idzie obok niej. Idą wolnym krokiem. Matka Małgorzata wstaje. MATKA MAŁGORZATA Cyt! Pani Magdalena przechadza się w parku/ Z pewnym gościem... Wracajmy --- cichutko, bez gwarku. SIOSTRA MARTA cicho do siostry Klary Czy to książę-marszałek de Grammont? MATKA MAŁGORZATA Za chwilę/ Nadejda, śpieszmy się. SIOSTRA KLARA patrząc Tak, jeśli się nie mylę. SIOSTRA MARTA Dawno jej nie odwiedzał, od kilku miesięcy! SIOSTRY Ha, dwór! --- Obóz! --- Zabawy! SIOSTRA KLARA Zajmują go więcej! Odchodzą. De Guiche i Roksana nadchodzą w milczeniu i zatrzymują się przy krosnach. Pauza. SCENA DRUGA Roksana, Książę de Grammont, dawny hrabia de Guiche, potem Le Bret i Ragueneau. Wdowa, Żałoba, Wierność, ListKSIĄŻĘ I tu mieszkasz, na przekór śnieżnej swej białości/ Wciąż w żałobie? ROKSANA Wciąż. KSIĄŻĘ Zawsze wierna swej miłości? ROKSANA Tak. KSIĄŻĘ po chwili Czy mi przebaczyłaś? ROKSANA Wszak jestem w klasztorze. Nowe milczenie. KSIĄŻĘ Doprawdy to był człowiek?... ROKSANA Znać go należało,/ Chcąc właściwie ocenić. KSIĄŻĘ Poznałem go może,/ Przyznaję się otwarcie, w istocie za mało./ ...I zawsze na twym sercu ostatni list jego? ROKSANA Jak słodki, święty szkaplerzszkaplerz --- dwa małe kawałki materiału z imieniem lub wizerunkiem Matki Boskiej lub Chrystusa, połączone tasiemkami, noszone na piersiach, pod ubraniem; sukienny szkaplerz bywa zastępowany medalikiem., co broni od złego. KSIĄŻĘ Kochasz go nawet w grobie? ROKSANA Nieraz mi się zdaje,/ Że odszedł tylko ciałem kędyśkędyś (daw., gw.) --- gdzieś. w obce kraje,/ Lecz miłość jego serca wiecznie dla mnie żywa. KSIĄŻĘ znów po chwili milczenia Cyrano cię odwiedza? ROKSANA Tak, często tu bywa./ Tu go czekam, haftując wciąż ornatyornat --- ozdobna szata liturgiczna księży w kościele katolickim. mnisze./ Zegar bije godzinę, jednocześnie słyszę/ --- Bo nigdy nie odwracam czoła! --- po tarasie/ Już laska jego stuka... Zwykł o jednym czasie/ Przychodzić regularnie. Tu siada w fotelu,/ Pod to drzewo przynoszą go dlań od lat wielu!/ Wyśmiewa moje tkactwo i niby gazeta,/ Co zaszło gdzie w tygodniu.../ Le Bret ukazuje się na tarasie./ A, widzę Le Breta!/ Le Bret schodzi./ Jakże się druh nasz miewa? LE BRET Źle. KSIĄŻĘ Och! ROKSANA do księcia On przesadza! LE BRET Wszystko, com przepowiedział: opuszczenie, nędza!.../ A każda epistoła wrogów mu sprowadza!/ Bo czy to pseudoszlachta, udający księdza,/ Czy literacki złodziej --- na wszystkich napada! ROKSANA Głęboki jednak postrach wzbudza jego szpada./ Nie trafią z nim do ładu nigdy. KSIĄŻĘ kiwając głową Kto wie? Może! LE BRET Duma, Bieda, Niebezpieczeństwo, WolnośćŻe mogą nań gdzie napaść --- o to się nie trwożę./ Samotność, głód i grudzień do jego poddasza/ Wchodzący wilczym krokiem --- ot, co mnie zastrasza!/ Te zabijaki zmogą łacniejłacniej (daw.) --- łatwiej. od oręża!/ Co dzień swój pas do szpady o jeden karb zwęża./ Jego nos jak pergamin wygląda najstarszy./ Ma kusy przyodziewek tylko z czarnej szarszyszarsza --- tkanina wełniana przetykana jedwabiem.. KSIĄŻĘ A mimo to rogata duszyczka w mdłym ciałku!/ Nie żałujcie go zbytnio. LE BRET z gorzkim uśmiechem Ach, panie marszałku!... KSIĄŻĘ Nie żałujcie go zbytnio, mówiąc bowiem ściślej:/ Żył bez paktów, tak wolny w czynach swych, jak w myśli. LE BRET jak wyżej Mości książę!... KSIĄŻĘ wyniośle Jam w zbytkach, jemu głód dopieka.../ Lecz uścisnąłbym chętnie dłoń tego człowieka!/ żegnając Roksanę/ Żegnaj mi. ROKSANA Przeprowadzę księcia. Książę żegna Le Breta i zwraca się z Roksaną ku tarasowi. Wyrzuty sumieniaKSIĄŻĘ zatrzymując się, kiedy ona uchodzi po stopniach Ja mu skrycie/ Zazdroszczę. Widzisz, komu zbyt uda się życie,/ Ten ma --- nie uczyniwszy, broń Boże, nic złego! ---/ Tysiące małych wstrętów do siebie samego,/ Z których żaden sumienia wprawdzie nie obciąża,/ Ale każdy zawadza. I tak płaszcz książęcy,/ Gdy po szczeblach wielkości w górę się podąża,/ Z szelestem suchych złudzeń wlecze zgryzot więcej,/ Niźli twoja żałobna suknia --- zwiędłych liści,/ Gdy z parku wracasz piękna jak anieli czyści. ROKSANA ironicznie Książę pan marzycielem stał się? KSIĄŻĘ Nie inaczej./ w chwili, kiedy ma już wyjść, nagle/ Mości Le Bret!/ do Roksany/ Pozwolisz? Słówko./ do Le Breta półgłosem/ Nie zahaczy/ Druha twojego żaden śmiałek --- to rzecz pewna;/ Lecz za wielu ma wrogów, a chociaż nie z drewna ---/ Toż człek i nie z żelaza! I gdy w szachy grano,/ Ktoś wczoraj u królowej rzekł mi: ,,Ten Cyrano/ Mógłby umrzeć z powodu jakiegoś wypadku". LE BRET Co? KSIĄŻĘ Tak. Niech siedzi w domu, aby na ostatku/ Nie uległ. Niechaj ma się z ostrożna. LE BRET wznosząc ramiona do nieba Z ostrożna!/ Ma przyjść. Muszę go ostrzec. Tak, ale... ROKSANA która pozostała na tarasie, do zbliżającej się ku niej siostry A co to? SIOSTRA Ragueneau chce cię widzieć, o, pani. Czy można/ Tu go wpuścić? ROKSANA Niech wejdzie./ do księcia i Le Breta/ Niegdyś trwonił złoto,/ Teraz sam w nędzy. Zamiast wyrabiać pasztety,/ Został autorem, potem aktorem, niestety! LE BRET Łaziebnikiem... ROKSANA Śpiewakiem... LE BRET Perukarzem... KSIĄŻĘ Boże! ROKSANA Pedlempedel (daw.) --- woźny.... LE BRET Teorbanistą.... ROKSANA Czym on dziś być może? RAGUENEAU wchodząc z pośpiechem Ach, pani!/ Spostrzega Le Breta./ Zacny panie! ROKSANA z uśmiechem Niech waćpan opowie/ O swych nieszczęściach imci panu Le Bretowi./ Zaraz wracam. RAGUENEAU Lecz... Roksana wychodzi z księciem, nie słuchając go. Ragueneau podchodzi do Le Breta. SCENA TRZECIA Le Bret, Ragueneau. RAGUENEAU Zresztą, widząc tu waćpana,/ Wolę, że ta rzecz cała będzie jej nieznana!/ --- PrzemocSzedłem właśnie odwiedzić mego przyjaciela./ Mijam kościół, skąd kroków dwadzieścia oddziela/ Gospodę, w której mieszka... gdy widzę z daleka,/ Jak wychodzi. Więc biegnę. Cyrano nie czeka,/ Nie spostrzegłszy mnie, skręca na rogu ulicy.../ A ja biegnę... Wtem z okna wielkiej kamienicy,/ Koło której przechodził --- wypadkiem?... być może! ---/ Jakiś hajduk upuszcza kłodę drzewa. LE BRET Boże!/ Podli! RAGUENEAU Przybywam, a tu... LE BRET Przechodzi mnie mrowie! RAGUENEAU Nasz druh, nasz wieszcz na ziemi, z wielką dziurą w głowie! LE BRET Umarł? RAGUENEAU Nie! Lecz... niestety! Zaniosłem rannego/ Do mieszkania... Trza widzieć przytułek ów jego! LE BRET Cierpi bardzo? RAGUENEAU Nie, panie, jest bez przytomności. LE BRET Lekarz był? RAGUENEAU Przyszedł jeden, znany z uprzejmości. LE BRET Och, biedny mój Cyrano! --- Nie mówmy Roksanie/ O tym od razu! --- Cóż ów doktor? RAGUENEAU At, mospanie/ Gadał coś o gorączce, o błonie mózgowej!.../ Ach, nie poznałbyś waćpan w szmatkach jego głowy!.../ Śpieszmy! --- Nie ma u jego wezgłowia nikogo! ---/ Gdyby wstał z łóżka, mógłby umrzeć! LE BRET ciągnąc go na prawo Krótszą drogą/ Chodźmy! Przejdźmy tamtędy! Przez kaplicę! ROKSANA ukazując się na tarasie i widząc Le Breta oddalającego się pod kolumnadą, która prowadzi do bocznych drzwi kaplicy. Panie/ Le Bret!/ Le Bret i Ragueneau uciekają, nie odpowiadając./ Le Bret uchodzi, słysząc me wołanie?/ To nowa poczciwego sprawka pasztetnika! Schodzi z tarasu. SCENA CZWARTA Roksana sama, potem dwie Siostry, pauza. ROKSANA JesieńPrześliczny dzień w wigilię samą października!/ Mój smutek się uśmiecha. Pogoda jesienna,/ Wbrew przysłowiu, zda mi się, mniej niż w kwietniu zmienna./ Siada przy krosnach. Dwie siostry wynoszą z domu wielki fotel i ustawiają pod drzewem./ Oto klasyczny fotel --- biedni ci klasycy! ---/ Dla Cyrana. SIOSTRA MARTA Lepszego nie ma w rozmównicy! ROKSANA Dzięki, siostro./ Siostry się oddalają./ Ma nadejść./ Siada. Słychać zegar bijący godzinę./ Zegar bić poczyna./ --- Moje motki! --- To dziwne! Wybiła godzina?/ Pierwszy raz by się spóźnił? Mości Bergeracu!/ Siostra strzegąca furty --- mój naparstek?... w sakusak (daw.) --- worek, tu: woreczek na przybory do szycia.! ---/ Wezwie cię do pokuty!/ po chwili/ Już go wzywa do niej!/ --- On dłużej zwlec nie może. --- Zwiędły liść na dłoni! ---/ Odrzuca liść spadły z drzewa./ Cóż by mogło --- nożyczki gdzieś mi zapodziano?.../ Tam je widzę! --- przeszkodzić mu przyjść! SIOSTRA ukazując się na tarasie Pan Cyrano. SCENA PIĄTA Roksana, Cyrano, potem siostra Marta. ROKSANA nie odwracając się O czym to ja mówiłam?.../ Haftuje. Cyrano bardzo blady, w kapeluszu pilśniowym na oczy nasuniętym, ukazuje się. Siostra, która go przeprowadza, odchodzi. Cyrano zaczyna schodzić z tarasu, powoli, z widocznym wysiłkiem opierając się na lasce. Roksana zajęta robotą./ Te barwy spłowiały,/ Hafty na tym ornacie już mają wiek cały!/ Jakby je tu odświeżyć?/ do Cyrana tonem przyjacielskiego łajania/ Dziś po latach wielu/ Pierwszy raz się spóźniłeś, drogi przyjacielu! CYRANO który doszedł do fotelu i usiadł, głosem wesołym, nie licującym z wyrazem twarzy Dlatego jestem wściekły, że mnie zatrzymano!... ROKSANA Czym?... CYRANO Wizytą, całkiem dziś niespodziewaną. ROKSANA roztargniona, haftując Zapewne jakiś natręt? CYRANO Nie, to ona była. ROKSANA Ale ją odprawiłeś? CYRANO Tak, kuzynko miła./ --- Wybacz mi, powiedziałem, ale dziś sobota,/ Dnia tego w pewnym domu czeka mnie robota;/ Nic mnie od niej nie wstrzyma: powróć za godzinę! ROKSANA lekkomyślnie Jakże śmieszną mieć będzie ta osoba minę,/ Czekając na twój powrót w tempie niezbyt skorem:/ Nie pozwolę ci odejść dzisiaj przed wieczorem. CYRANO Może będę zmuszony wcześniej się oddalić. Zamyka oczy i milczy przez chwilę. Siostra Marta przechodzi przez park od kaplicy do tarasu. Roksana ją spostrzega i daje znak głową. ROKSANA do Cyrana Już się nie przekomarzasz z siostrą Martą? Zalićzalić (daw.) --- skrócone: zali ci, tj. czy ci./ Brak dowcipu? CYRANO Nie!/ grubym, śmiesznym głosem/ Zbliż się, siostro Marto, do mnie!/ Siostra zbliża się ku niemu/ Ha! ha! ha! Piękne oczy wciąż spuszczone skromnie! SIOSTRA MARTA podnosząc oczy z uśmiechem Ależ.../ spostrzega jego twarz i czyni gest zdziwienia/ Och! CYRANO cicho, pokazując jej Roksanę Sza! To nic, nic!/ Duma, Głódgłosem chełpliwym, głośno/ Wczoraj mięso jadłem! SIOSTRA MARTA Wiem, wiem./ na stronie/ Dlatego licem przeraża wybladłem!/ prędko i cicho/ Do refektarza proszę przyjść za minut parę,/ Gorącego bulionu dam waćpanu czarę.../ Przyjdziesz aść? CYRANO Przyjdę, przyjdę! SIOSTRA MARTA Więc rzecz umówiona./ Rozsądniejszym dziś trochę waszmość jest. ROKSANA która słyszy ich szeptanie Czy ona/ Próbuje cię nawrócić? SIOSTRA MARTA Uchowaj mnie, Boże! CYRANO Prawda! Święta gaduła, tak zawsze w ferworze ---/ Milczy, zamiast kazanie wypalić mi ostre?.../ ze śmieszną wściekłością/ Tam, do kroćset! Ja także zadziwię wnet siostrę!/ udaje, że szuka nowego pomysłu, aby się przekomarzać/ Pozwalam ci w kaplicy... --- ach, to rzecz nieznana! ---/ Po... modlić się wieczorem za duszę Cyrana. ROKSANA Och! Och! Och! CYRANO śmiejąc się Siostra Marta milczy z osłupienia! SIOSTRA MARTA łagodnie Nie czekałam waszmości na to przyzwolenia. Odchodzi. CYRANO podchodząc do Roksany, pochylonej nad krosnami Zjem diabła, jeśli kiedy te ornaty mnisze/ Pokryje haft! ROKSANA Wiedziałam, że ten żart usłyszę. Jesień, AmbicjaW tej chwili mały wiatr strąca z drzew liście. CYRANO Liście! ROKSANA podnosząc głowę i patrząc w głąb alei Wenecko żółtą wszystkie barwę mają./ Przyjrzyj się, jak spadają. CYRANO Jak dobrze spadają!/ W tej podróży tak krótkiej z gałęzi ku ziemi/ Umieją pięknościami błysnąć ostatniemi,/ I mimo świadomości dążenia ku błotu/ Pragną, by ten upadek miał powab polotu! ROKSANA Cyrano w melancholii? CYRANO przychodząc do siebie Nie, chyba z pozoru! ROKSANA Daj pokój spadającym już liściom jaworu.../ I powiedz mi lepiej, co słychać nowego./ Moja gazeta? CYRANO Służę. ROKSANA Ach! CYRANO coraz bledszy i walcząc z bólem Dziewiętnastego,/ W sobotę, król objedzon zbytnio powidłami,/ Dostał gorączki; dwoma lancetu cięciami/ Uśmierzono ją przecież i chociaż źle z głową,/ Najjaśniejszy puls znowu bije prawidłowo./ U królowej na balu spalono w niedzielę/ Siedmset sześćdziesiąt cztery pochodnie... ROKSANA Tak wiele! CYRANO Don Juan AustriackiJuan José de Austria (1629--1679) --- hiszpański generał i polityk; w 1658 pokonany przez siły francusko-angielskie w bitwie pod Dunkierką, co doprowadziło do zawarcia rok później pokoju pirenejskiego, w którym Hiszpania po ćwierćwieczu pogranicznych walk z Francją uznała się za pokonaną i oddała znaczne części terytoriów na północy i południu. pobity nareszcie,/ Czterech czarnoksiężników powieszono w mieście;/ Pieskowi pani d'Athis lewatywę dano... ROKSANA Proszę bardzo, zamilczeć chciej, mości Cyrano! CYRANO W poniedziałek dwór bawił w FontainebleauFontainebleau --- miejscowość ok. 60 km na płd-wsch. od Paryża, znana z rezydencji królów Francji: reprezentacyjnego pałacu z rozległym ogrodem i parkiem. od ranka./ Wtorek... nic. Lygdamira zmieniła kochanka. ROKSANA Och! CYRANO którego twarz zmienia się coraz bardziej We środę hrabiemu de Fiesque powiedziała/ Zmienna Monglat: Nie! Czwartek: bal u kardynała;/ Młody król do północy brał udział w zabawie;/ Piękna ManciniMancini --- jedna z pięciu sióstr Mancini, siostrzenic wpływowego kardynała Jules'a Mazarina, pierwszego ministra Francji; Olimpia (1638--1708) i Maria (1639--1715) Mancini były kochankami Ludwika XIV. --- Francji królową, lub prawie!/ W piątek znowu: Tak! --- rzekła Monglat do hrabiego;/ A w sobotę... Zamyka oczy. Głowa mu opada. Milczenie. ROKSANA zdziwiona, że nic już nie słyszy, odwraca się, patrzy i wstaje zmieszana. Cyrano! Zemdlał! Biegnie do niego z krzykiem. CYRANO otwierając oczy, głosem niepewnym Co takiego?/ Widzi Roksanę schyloną nad sobą i szybko poprawiając kapelusz na głowie, odsuwa się z przestrachem w głąb fotelu./ Nie, nie! To nic! ROKSANA Jednakże... CYRANO To mimo lat wielu/ Moja... rana... spod Arras... ROKSANA Biedny przyjacielu! CYRANO Ale to nic. To przejdzie./ uśmiecha się z przymusem/ To już zapomniane. List, Miłość niespełniona, KrewROKSANA stając przy nim Każdy z nas ma swą ranę; ja mam także ranę,/ Która bliznę na strzępy niekiedy rozrywa./ Ona tam, zadawniona, ta rana wciąż żywa./ kładzie rękę na piersi/ Ona tam jest, pod listem, co zżółkły i blady!/ Lecz widać na nim jeszcze łzy i krwawe ślady! Zaczyna się ściemniać. CYRANO Jego list!... Powiedziałaś, że mi dnia którego/ Może go dasz przeczytać? ROKSANA Ach! Pragniesz?... List jego,/ Który sobie do trumny każę później włożyć? CYRANO Tak... Ja chcę... Jeszcze dziś... ROKSANA dając mu woreczek zawieszony u swej szyi Weź! CYRANO biorąc go Czy mogę otworzyć? ROKSANA Otwórz, czytaj!... Wraca do swoich krosen, zwija je, układa wełnę. CYRANO czytając ,,Roksano moja ukochano,/ ,,Żegnaj, umieram!..." ROKSANA wstrzymując się, zdziwiona Na głos? CYRANO czytając ,,Zapewne do rana/ Nie dożyję, bądź zdrowa! Tak pełną mam duszę/ Niewysłowionej jeszcze miłości, a muszę/ Umrzeć! Nigdy już, nigdy, mój wzrok, dla którego/ One były rozkoszą..." ROKSANA Ach, jak ty list jego/ Czytasz! CYRANO czytając ,,Stu pocałunków nie prześle w twą stronę./ Nigdy, nigdy już oczy moje upojone/ Nie będą twoich w locie ruchów całowały!/ Oto widzę z nich jeden zwykły ci gest mały,/ Kiedy ręką dotykasz w zamyśleniu czoła..." ROKSANA Ach, jak ty list ten czytasz! Noc zapada niepostrzeżenie. CYRANO ,,I serce me woła:/ Żegnaj mi!..." ROKSANA Ty go czytasz... CYRANO ,,O, moje śliczności,/ ,,Kochanie moje..." ROKSANA Głosem... CYRANO ,,Skarbie mej miłości/ Czystej, jedynej..." ROKSANA Głosem... CYRANO ,,Najgłębszej, najszczerszej!..." ROKSANA Który z pewnością słyszę już nie po raz pierwszy! Zbliża się niepostrzeżenie, staje za fotelem, pochyla się i patrzy na list. Zmrok coraz większy. CYRANO ,,Serce me towarzyszy ci zawsze, boć przecie/ I jestem, i na tamtym będę nawet świecie/ Tym, który ciebie kochał bez miary; i ciebie... " ROKSANA kładąc mu dłoń na ramieniu Jak możesz teraz czytać? Już noc jest na niebie./ Cyrano wzdryga się, odwraca, widzi ją przy sobie, czyni ruch przerażenia, spuszcza głowę. Długie milczenie. Potem, w mroku zapadłym zupełnie, Roksana mówi, składając ręce./ I on od lat czternastu w tej roli udaje/ Starego przyjaciela, i śmiesznym się staje! CYRANO Roksano! ROKSANA To ty byłeś. CYRANO Nie, nie, nie, Roksano. ROKSANA Domyśleć się powinnam była, gdy Cyrano/ Wymówił moje imię! CYRANO O, nie! To był inny! ROKSANA To ty byłeś! CYRANO Przysięgam!... ROKSANA Spostrzegam niewinny,/ Szlachetny cały podstęp: ty pisałeś listy... CYRANO Przysięgam, że... ROKSANA Mam przecież dowód oczywisty:/ Słowa tchnące uczuciem namiętnym, szalonym ---/ Były twoje! CYRANO Nie! ROKSANA Twój to brzmiał głos pod balkonem! CYRANO Nie! ROKSANA Dusza była twoja! CYRANO Nie kochałem ciebie! ROKSANA Kochałeś mnie! CYRANO To tamten, co teraz jest w niebie. ROKSANA Kochałeś mnie! CYRANO Nie! ROKSANA Przeczyć już nie jesteś w stanie! CYRANO Nie, nie kochałem ciebie, me drogie kochanie! ROKSANA Ach! ile rzeczy przeszło... ile to powstało!/ --- Co ci przez lat czternaście zamilczeć kazało,/ Gdy na tym oto liście, tak obcym dla niego,/ Te łzy były twoimi? CYRANO podając jej list Ta krew była jego! ROKSANA Na cóż wzniosłym milczeniem bronić prawdy nagiej,/ Męczyć się dzisiaj? CYRANO Na co?... Ragueneau i Le Bret wchodzą, biegnąc. SCENA SZÓSTA Ci sami, Le Bret i Ragueneau. LE BRET To szczyt nierozwagi!/ Ach! Byłem tego pewny! On jest tu! CYRANO uśmiechając się i prostując W klasztorze! LE BRET Pani! On zabił siebie, wstając! ROKSANA Wielki Boże!/ A więc ta jego słabość przed chwilą, niestety?... CYRANO To prawda! Nie skończyłem dziś mojej gazety:/ ...A w sobotę ostatnią stała się rzecz taka:/ Zamordowano imci pana Bergeraca. Zdejmuje kapelusz; widać obandażowaną jego głowę. ROKSANA Cyrano! Co on mówi? Duch we mnie zamiera!/ Raniony! Ach! Dlaczego? CYRANO Duma, ŚmierćZ ręki bohatera/ Paść na szpadę, zwróconą prosto w środek serca! ---/ To było mym marzeniem!... Los jednak szyderca!.../ I oto mnie w zasadzce spotyka śmierć pewna,/ Z hajduka ręki, z tyłu, od kawałka drewna!/ Bardzo dobrze. Chybiałem w życiu zawsze celu ---/ Zwiodła mnie nawet śmierć. RAGUENEAU Ach! CYRANO Nie płacz, przyjacielu!.../ podaje mu rękę/ Powiedz mi, jaka teraz jest twoja kariera?/ Co porabiasz? RAGUENEAU zanosząc się od płaczu Objaśniam... świece u Moliera.Molier, właśc. Jean-Baptiste Poquelin (1622--1673) --- największy francuski komediopisarz, aktor, dyrektor teatru; Objaśniam... świece u Moliera: anachronizm, gdyż teatr Moliera otwarto trzy lata później, w 1658. CYRANO U Moliera! RAGUENEAU Lecz jutro pewnie go porzucę;/ Z oburzeniem spostrzegłem wczoraj w jego sztuce,/ Że waćpanu znów ściągnął jedną scenę... LE BRET Całą! RAGUENEAU Tak, mospanie, to słynne: ,,Lichoż mu kazało?..." LE BRET Molier wziął ją od ciebie!to słynne: ,,Lichoż mu kazało?..." Molier wziął ją od ciebie! --- w komedii Moliera z 1671 Szelmostwa Skapena (akt II, scena XI), wzięte ze sztuki Cyrana Le pédant joué (Pedant oszukany, 1654). Cyrano nie mógł jednak o tym wiedzieć, gdyż zmarł 16 lat wcześniej. CYRANO Cyt! cyt! Niech mu służy!.../ do Ragueneau/ Scena ta niezawodnie miała sukces duży? RAGUENEAU łkając Śmiano się do rozpuku! LosCYRANO Byłem z losem w gniewie!.../ Całe życie suflerem, o którym nikt nie wie!/ do Roksany/ Pomniszpomnieć (daw.) --- pamiętać., jak pod balkonem Chrystian zbyt nieśmiały/ Mówił z tobą w noc letnią? To mój żywot cały:/ Gdym na dole stał w cieniu, inni bez obawy/ Wzwyż się pięli po słodki pocałunek sławy./ Tak jest słusznie, przyznaję na progu mogiły:/ Molier ma geniusz, Chrystian był piękny i miły!/ W tejże chwili na głos dzwonka z kaplicy widać w głębi alei zakonnice, udające się na modlitwę./ Dzwon je woła --- niech idą na modlitwę błogą! ROKSANA wstaje, aby zawołać Siostro, ach, siostro! CYRANO wstrzymując ją Nie, nie! Nie chodź po nikogo!/ Zanimbyś powróciła --- już mnie tu nie stanienie stanie (daw.) --- nie będzie więcej../ Zakonnice wchodzą do kaplicy, słychać organy./ Brak mi było harmonii --- mam ją na żądanie. Kobieta, Uroda, MężczyznaROKSANA Ja cię kocham, żyj! CYRANO O, nie! Po takim zaklęciu/ Tylko w baśni się zdaje wstydliwemu księciu/ Szpetność jego rozpływać od tych słów ze słońca.../ Lecz ty byś mnie widziała brzydkim aż do końca. ROKSANA To ja wszystkiemu winnam! CYRANO Przeciwnie, Roksano!/ Słodycz kobieca w życiu była mi nieznaną./ Matka mię nie lubiła, a siostry nie miałem,/ Lękałem się kochanki z okiem drwiącem, śmiałem,/ Tobiem winien, żem bywał niekiedy we dwoje,/ Dzięki tobie podwikapodwika (starop.) --- dziewczyna; kobieta. weszła w życie moje. Księżyc, ZaświatyLE BRET pokazując mu księżyc, którego blask przechodzi przez gałęzie Druga twa przyjaciółka wita cię, kolego. CYRANO uśmiechając się do księżyca Dyjana! ROKSANA Dwa razy tracę kochanka jednego! CYRANO Le Bret, teraz się wzniosę na ten księżyc siny,/ Nie trzeba mi już dzisiaj budować machiny... ROKSANA Co ty mówisz, Cyrano? CYRANO Tak jest, nie inaczej./ Bóg mi go niewątpliwie na edenEden --- biblijny rajski ogród, miejsce pierwotnej szczęśliwości; tu jako synonim pośmiertnego raju w niebie. przeznaczy./ Niejedna tam wygnana przyjazna mi dusza:/ Odnajdę SokratesaSokrates (469--399 p.n.e.) --- wybitny filozof grecki, żył i zmarł w Atenach, uprawiał filozofię i nauczał, wciągając do dyskusji przechodniów na ulicy. Wśród jego uczniów byli m.in. Platon, Antystenes i Ksenofont. Sokratesowi wytoczono proces o niewyznawanie bogów uznawanych przez państwo i demoralizację młodzieży. Został skazany na śmierć przez wypicie trucizny. i GalileuszaGalileusz, Galileo Galilei (1564--1642) --- włoski astronom, filozof, fizyk; twórca podstaw eksperymentalno-matematycznych metod badawczych w przyrodoznawstwie; odkrywca księżyców Jowisza, plam na Słońcu oraz faz Wenus; zwolennik idei Kopernika. W 1616 kościelna komisja Świętego Oficjum (inkwizycji) uznała głoszone przez niego poglądy heliocentryczne za absurdalne naukowo oraz heretyckie, otrzymał nakaz ich porzucenia oraz zakaz ich dyskutowania i obrony. W 1633 jako 69-latek z powodu dalszego propagowania heliocentryzmu został wezwany przed sąd inkwizycji, zmuszony do odwołania poglądów i skazany na dożywotni areszt domowy.! LE BRET wzburzony Nie! nie! To nazbyt głupie, zbyt niesprawiedliwe!/ Taki poeta! Serce szlachetne, uczciwe!/ Umrzeć w ten sposób!... Umrzeć!... CYRANO A Le Bret już gdera! LE BRET we łzach Drogi mój przyjacielu!... CYRANO wstając z okiem błędnym Z ręki bohatera/ Paść na szpadę... --- Gaskońskie oto są junaki.../ --- Masa elementarna! Sęk nie lada jaki!/ --- Od owej chwili powstał wielki czasu przedział. LE BRET Jego wiedza... w gorączce! CYRANO KopernikKopernik powiedział... --- w roku 1655, gdy rozgrywa się ta scena, książka Kopernika, podobnie jak heliocentryczne dzieła jego kontynuatorów, Galileusza i Keplera, uznana za sprzeczną z doktryną katolicką, czyli heretycką, znajdowała się na kościelnym indeksie ksiąg zakazanych; w 1664 zakazano wszelkich dzieł nauczających o ruchomości Ziemi. powiedział... ROKSANA Och! CYRANO Lichoż mu kazało?... Lichoż mu kazało/ Łazić na te galery?... Czy miejsca już mało?.../ Filozof, fizyk,/ Poeta, muzyk./ Rębacz śmiały i waleczny/ Oraz żeglarz napowietrzny,/ Cięty w mowie,/ W każdym słowie./ Był kochankiem nie dla siebie! ---/ Tu spoczywa, śniąc o niebie,/ Z uśmiechniętym wciąż obliczem/ Imć pan Herkules-Sawiniusz/ De Cyrano de Bergerac,/ Co był wszystkiem i był niczem./ ...Lecz odchodzę, wybaczcie, dłużej zwlec nie mogę:/ Patrzcie, Dyjana promieniem wskazuje mi drogę!/ Pada w siedzącej postawie na fotel. Płacz Roksany przywołuje go do przytomności, spogląda na nią, bawiąc się jej welonami./ Nie chcę, byś po tym dobrym i pięknym Chrystianie/ Mniej płakała; skromniejsze jest moje żądanie:/ Pragnę tylko byś dała --- gdy w proch się zamienię ---/ Tym żałobnym welonom dwojakie znaczenie:/ Żeś w żałobie po mężu i po przyjacielu. ROKSANA Przysięgam ci!... Duma, Honor, ŚmierćCYRANO wstrząsany wielkim dreszczem, wstaje nagle Nie tutaj! Nie! Nie w tym fotelu!/ Chcą mu przyjść z pomocą./ Nie podtrzymujcie mnie! Precz! Nic prócz tego drzewa!/ milczenie/ Już się zbliża. Jak marmur ciąży mi cholewa,/ Jak ołów rękawica!/ prostuje się/ Och!... Już kosą dzwoni,/ Zaczekam na nią, stojąc,/ dobywa szpady/ i ze szpadą w dłoni! LE BRET Cyrano! ROKSANA Och, Cyrano! Wszyscy cofają się przerażeni. CYRANO Coś patrzy z ukosa.../ Ona śmie patrzeć na mój nos, ta płaskonosa!/ podnosi szpadę/ Co mówisz?... To daremne?... Twój wyrok mi znany!/ Lecz nie walczy się tylko w nadziei wygranej!/ To piękniej, gdy na próżno, bo za ideały!/ --- Ale któż są ci wszyscy? --- Jest was legion cały?/ Poznaję starych wrogów! Na czele mych gości/ Kłamstwo?/ uderza szpadą w próżnię/ Masz! masz! --- Ha, ha, ha! Przesądy, Podłości,/ Kompromisy!.../ uderza/ Co, chcecie, bym wchodził w ugodę?/ Nigdy, nigdy! --- Ach! jesteś, Głupstwo, wiecznie młode!/ --- Wiem, że zduszą mnie wasze uściski padalcze;/ Nic nie szkodzi: ja walczę! Ja walczę! Ja walczę!/ robi olbrzymie młynki i zatrzymuje się, dysząc/ Wydzieracie mi wszystko, róże, laury wieszcze!/ Wydzierajcie! Wbrew waszej woli jest coś jeszcze,/ Co unoszę, czym teraz, gdy wejdę do Boga/ Zmiotę proch w mym pokłonie z gwiaździstego proga,/ Jest coś, co bez zagięcia, bez plamy, z dni chwały/ Unoszę.../ rzuca się z podniesioną szpadą/ To jest... Szpada wymyka się z jego rąk. Cyrano chwieje się, pada w ramiona Le Breta i Ragueneau. ROKSANA nachylając się nad nim i całując go w czoło Jest to?... CYRANO otwiera oczy, poznaje ją i mówi z uśmiechem Pióropusz mój biały. Zasłona.