Rogoszówna, Zofia Dzieci pana majstra Makaruk, Katarzyna Kotwica, Wojciech Kopeć, Aleksandra 2017-02-28 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) we współpracy z Biurem Rzecznika Praw Dziecka. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rogoszowna-dzieci-pana-majstra/ Fundacja Nowoczesna Polska Biuro Rzecznika Praw Dziecka Domena publiczna - Zofia Rogoszówna zm. 1921 1992 Zofja Rogoszówna, Dzieci pana majstra, druk W. L. Anczyc i Spółka, Kraków 1921. https://polona.pl/item/28830376/0/ Dwudziestolecie międzywojenne Epika Baśń xml text text pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/rogoszowna-dzieci-pana-majstra.pdf ISBN-978-83-288-0817-1 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rogoszowna-dzieci-pana-majstra.html ISBN-978-83-288-1792-0 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/rogoszowna-dzieci-pana-majstra.txt ISBN-978-83-288-2747-9 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/rogoszowna-dzieci-pana-majstra.epub ISBN-978-83-288-3813-0 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/rogoszowna-dzieci-pana-majstra.mobi ISBN-978-83-288-4899-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6957.jpg <div class="fn"> <span style="font-weight:bold">Children at the Window</span> </div>, JarektUploadBot, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6957 Książki dla dzieci Dzieci pana majstra (1921) Zofii Rogoszówny to wierszowana opowieść o przygodach szóstki rozbrykanych potomków majstra Tygodnia i Imć Niedzieli z bardzo wątpliwym z dzisiejszego punktu widzenia przesłaniem: ,,Cudza własność to rzecz święta". Strach przed karą ze strony ojca --- pijaka i gwałtownika --- oraz nieprzewidywalnej matki sprawia, że wesoła gromadka wyrusza w świat i trafia do zaczarowanego ogrodu Cud-królewny. Tam, ulegając pokusie (ale przede wszystkim pod wpływem głodu!), rzuca się łapczywie na bogactwo owoców wszelkich. W porządku, za stratowanie krzewy i trawy, za połamane gałęzie dzieciakom należała się reprymenda, ale żeby zaraz zamieniać je w świnki?! Opowieść Rogoszówny ratują anarchiczne skłonności dzieciarni, pewien rys ekologiczny (i miłość do świnek!), a także bardzo zabawna postać małej bohaterki --- Sobótki, zdrobniale: Butki. Uwspółcześnienia Pisownia łączna / rozłączna: a no > ano, codzień > co dzień, jakto > jak to, nakształt > na kształt, oczem > o czym, odrazu > od razu, otem > o tym, po pod > popod, poco > po co, poczem > po czym, potrochu > po trochu, przytem > przy tym, tożto > toż to, w niebogłosy > wniebogłosy, wkońcu > w końcu, wkółko > w kółko, wlot > w lot, wpół > w pół, z nad > znad, z pod > spod, z pomiędzy > spomiędzy, z poza > spoza, z za > zza, zamało > za mało, zato > za to, zbliska > z bliska, zdala > z dala, zwolna > z wolna, coby > co by, radby > rad by, tobym > to bym, nie głupia > niegłupia, nielada > nie lada, niema > nie ma, niemniej > nie mniej, Baba-Jędza > Baba Jędza, blado-lica > bladolica, chodź-że > chodźże, łupu, cupu > łupu-cupu, odkąd-że > odkądże, pan-brat > pan brat. Pisownia wielką / małą literą: cyganie > Cyganie. Pisownia joty: dj > di (np. djamenty > diamenty), lj > li (np. lilje > lilie), nj > ni (np. pelargonji > pelargonii), rj > ri (np.Marjo > Mario). Spółgłoski dźwięczne / bezdźwięczne: z poza > spoza, z pod > spod, z pomiędzy > spomiędzy . Fleksja: np. czem > czym, niemi > nimi, czarodziejskiem > czarodziejskim. Pisownia poszczególnych słów: mięka > miękka, ubrańka > ubranka, dziecie > dziecię, przeźroczysta > przezroczysta, tłuściuszek > tłuścioszek, tłomaczyć > tłumaczyć, ponsy > pąsy, frendzli > frędzli, okienicę > okiennicę, Jakóba > Jakuba, nieboże > niebożę. Interpunkcja: usunięto kropki po numerze rozdziału; usunięto przecinki przed ,,jak" w porównaniach (np. młodszy znów[,] jak pomidorek); usunięto przecinek przed ,,prócz" (nic[,] prócz śledzi); usunięto przecinek przed ,,ani" (już nie pyta/ ani dociec chce zagadki); usunięto przecinek przed ,,lub" (większych pragnień[,] lub marzenia); usunięto przecinek przed ,,niż" niewprowadzającym zdania (milszy waści[,] niż rodzony synek pański); usunięto przecinki niemające uzasadnienia (np. kiedy z dachu niby wałek[,] wprost do matki spadł fartucha); usunięto przecinek przed pauzą (śpi cichutko[,] --- ); usunięto przecinek w wyrażeniu ,,tak[,] jak"; usunięto przecinki przed nawiasem (np. w głos zaszlocha[,](majster dłonią przytka uszy).); przesunięto przecinek za nawias (to Sobota jest krąglutka[,]/(wszystko zmiata doskonale),); wstawiono przecinki, żeby oddzielić zdania złożone podrzędnie (np. nie stracił omal ducha, kiedy z dachu niby wałek) i współrzędnie (np. i powtarza ich imiona,/ i całuje w ryjki, w ślepki...); wstawiono przecinki, żeby oddzielić imiesłowy przysłówkowe (np. lecz ogromny czyniąc zamęt, wszystkie nikną z oczu tatki); wstawiono przecinki, żeby oddzielić dopowiedzenia i wtrącenia (np. niech popatrzy, proszę, które); wstawiono przecinek po ,,ot" (Ot, chłopięce to figielki); wstawiono kropki zamykające zdanie (np. Bo z Tygodnia majster tęgi: ,,Furdum, burdum, mocium panie!".); wstawiono zamknięcie cudzysłowu (wraz podnoszą lament, krzyki: ,,Mamo! mamo! na ratunek!".); ujęto myśli w cudzysłów (np. ,,Czy to prawda? czy to bajka?'', zapatrzone myślą dzieci); ujęto w cudzysłów okrzyk (z krzykiem: ,,Poddaj się forteco!"); zamieniono znak zapytania na wykrzyknik (Ale Butka się w minutkę/ dowie, co ,,śwalgocą" o niej!); wobec niekonsekwencji w stosowaniu pauz i cudzysłowów wyodrębniających wypowiedzi dialogowe ujednolicono zapis zgodnie z obowiązującą współcześnie normą, tzn. zastosowano albo pauzę (Choć się jeszcze srożyć stara:/ --- [,,]Furdum, burdum, mocium panie!["]), albo cudzysłów ([---],,Tatko taki! mama taka!"/ Każde z dzieci rzuci słówko.../); zamknięto też pauzą wszystkie wypowiedzi dialogowe, po których następuje dopowiedzenie (np. --- Precz, hultaje! precz, zbytnice! ---/ huknie jeno majster z góry.); wprowadzono konsekwentnie zapis początku wersu małą literą, jeśli tak wynika ze składni (np.--- Jak zobacy mnie na balu,/ to ten mak ze złości pęknie!). Zofia Rogoszówna Dzieci pana majstra Rozdział I. Tatko, mama, dzieci Majster Tydzień, chwat nad chwaty,/ będzie temu lat już wiele,/ ujrzał, świeżą niby kwiaty,/ młodą pannę --- Imćimć (daw.) --- skrócona forma grzecznościowego ,,jej/jego miłość", ,,jej-/jegomość". Niedzielę. Duchemduchem (daw.) --- szybko, bez zwłoki. posłał do niej swaty;/ było trochę ceregieli,/ lecz że chwatchwat (daw.) --- ktoś dzielny, odważny, zaradny. to był nad chwaty,/ więc spodobał się Niedzieli. Jak się zwykle potem zdarza,/ już organy grzmią w kościele,/ to Imć Tydzień od ołtarza/ wiedzie żonkę --- Imć Niedzielę./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dziatek dał im Bóg sześcioro,/ nie za wiele, nie za mało;/ córki z matki wdzięk swój biorą,/ chłopcy zuchy gębą całą. Syn najstarszy jak antałekantałek --- beczułka na wino lub piwo.;/ młodszy znów jak pomidorek,/ pierwszy --- zwie się: Poniedziałek,/ drugi --- mamin pieszczoch: Wtorek. Piątek, tym się mama biedzi ---/ na nic prośby jej i trudy;/ Piątek nie je nic prócz śledzi/ i dlatego jak śledź chudy. Mniejsza odeń o dwa calecal --- jednostka miary (2,54 cm) dziś używana już tylko w krajach anglosaskich./ to Sobota jest krąglutka/ (wszystko zmiata doskonale),/ a rodzeństwo zwie ją: ,,Butka"./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wtorek majtki zdarł na płocie,/ Czwartek się po rynnie wspina,/ Piątek zgubił trzewiktrzewik (daw.) --- but. w błocie,/ Środa wpadła do komina. A prym wiedziewieść prym --- być w czymś pierwszym, przewodzić. Poniedziałek!/ Tożtoż --- tu: przecież. nie stracił omal ducha,/ kiedy z dachu niby wałek/ wprost do matki spadł fartucha. Za urwisów starszych piątką/ i Sobotka też głupiutka/ wszystko robi jak małpiątko,/ chociaż taka jest malutka! Głośno śmieją się sąsiadki,/ że poczciwa Imć majstrowa/ na hultajów, na gagatkigagatek --- ziółko, ananas./ wszystkie dzieci swe wychowa. Pod jej okiem śmiało broi/ rozhukana ta czereda,/ bo się matki nic nie boi. ---/ Gorsza bywa z ojcem bieda. Bo z Tygodnia majster tęgi:/ ,,Furdum, burdum, mocium paniemocium panie (daw.) --- zniekształcona forma grzecznościowego ,,miłościwy panie".!"./ Kto zawinił --- bez mitręgibez mitręgi --- bez zwłoki./ na warsztacie bierze lanie. Lecz gdy widzą swawolniki,/ że im grozi basarunekbasarunek (daw.) --- lanie.,/ wraz podnoszą lament, krzyki:/ ,,Mamo! mamo! na ratunek!". A już matka zadyszana/ dłoń karzącą wstrzymać leci./ --- Na tożna toż (daw.) --- po to. wyszłam za waćpanawaćpan (daw.) --- forma skrócona od ,,waszmość pan".,/ byś niewinne dręczył dzieci? --- Żono! toć mu wziąłem z garści/ rozstrzaskany zegar gdański.../ --- Jak to!? zegar milszy waściwaść (daw.) --- skrócona forma grzecznościowego ,,wasza miłość"./ niż rodzony synek pański? --- Duszkoduszko (daw.) --- zwrot wskazujący na serdeczne uczucia wobec drugiej osoby (dziś powiedzielibyśmy: ,,skarbie", ,,kochanie").! lecą ze mnie spodnie,/ Wtorek pociął moje szelki.../ --- Chciał mieć lejce niezawodnie!/ Ot, chłopięce to figielki. --- Spójrz na buzie twych dziewczątek,/ miód wykradły ze spiżarki.../ --- O, te wejdą w każdy kątek,/ będą dobre z nich kucharki. --- Pieprz mi wsypał do tabaki/ twój synalek, żono, trzeci./ --- I chcesz karać za żart taki?/ Toć to mężu jeszcze dzieci!... --- Muszą, muszą wziąć raz baty,/ Ty je, matko, nadtonadto --- tu: za bardzo. psujesz!/ --- Tydziu! rzekłeś mi przed laty,/ że nad życie mnie miłujesz! Tu majstrowa w głos zaszlocha/ (majster dłonią przytka uszy)./ Tydzień bardzo żonę kocha,/ łzom jej ulżyć radby z duszy. Choć się jeszcze srożyć stara:/ --- Furdum, burdum, mocium panie!/ W zapomnienie idzie kara,/ dyscyplinadyscyplina --- tu: rózga. już na ścianie. --- Precz, hultaje! precz, zbytnice! ---/ huknie jeno majster z góry./ --- Bo jak które z was przychwycę,/ to obłupię je ze skóry! Na gorący ten traktamenttraktament (daw.) --- tu: sposób potraktowania./ nie czekają lube dziatkidziatki (daw.) --- dzieci.,/ lecz ogromny czyniąc zamęt,/ wszystkie nikną z oczu tatki. Gdy Niedziela to zobaczy,/ drzwi zamyka po cichutku/ i mężulka miodkiem raczy,/ gładząc rączką po podbródku. Rozdział II. Jak się zakończyła wesoła zabawa Lecą dziatki w wielkim pędzie,/ każde z tęgą chleba kromą,/ aż przycupłyprzycupły --- dziś popr.: przycupnęły. w polnej grzędzie/ zasłonięte górką stromą. --- Ano było strachu trochabyło strachu trocha (daw.) --- było strachu trochę. ---/ Poniedziałek, jedząc, rzecze;/ --- szczęściem tatko mamę kocha,/ więc nam zwykle się upiecze. --- Muszę jednak przyznać sama ---/ (w Środzie budzi się sumienie)/ --- że ta nasza biedna mama/ wielkie z nami ma strapieniestrapienie --- zmartwienie, kłopot.. --- E, bo tatko nadto srogi! ---/ bąknie Wtorek z kwaśną miną,/ --- za żart każdy, Boże drogi,/ zaraz straszy dyscypliną. ,,Tatko taki! mama taka!"/ Każde z dzieci rzuci słówko.../ Wtem Sobótka spoza krzaka/ rzeknie, kręcąc płową główką: --- Źebym takie dzieci miała,/ cio nić nie chcią śłuchać taty,/ to bym siama im wśypała/ na walśtacie doble baty! --- Nikt nie pyta ciebie, Butko!/ więc najlepiej milcz, maleństwo! ---/ Tak z dzieciną zwięźle, krótko/ rozprawiło się rodzeństwo. --- Jednak słuszność ma Sobotka ---/ po namyśle Środa powie;/ --- mama taka dobra, słodka,/ a nam wiecznie figle w głowie. --- Co tam wdawać sięwdawać się --- tu: zadawać się. z szkrabamiz szkrabami --- dziś popr.: ze szkrabami.! ---/ Poniedziałek huknie z śmiechemz śmiechem --- ze śmiechem.,/ --- toć rodzice mówią sami,/ że zabawa nie jest grzechem. Lecz dziewczęta przecieprzecie (daw.) --- przecież. tchórze,/ stąd morały o poprawie./ Siedźcie zatem tu, na górze,/ a my zjedziem w dół, po trawie... --- WiwatWiwat --- okrzyk radości.! --- krzykną chłopcy. --- Brawo!/ I szalona zjeżdża czwórka;/ ten na lewo, ten na prawo,/ echem śmiechów tętni górka. W płacz dziewczynki: --- I my z wami,/ nie boimy się ni troszki!/ --- Nie wdajemy się z babami,/ co udawać chcą świętoszki! Gdy usłyszy to Sobótka,/ szybko z łez ociera oczy/ i jak piłka okrąglutka/ już za braćmi w dół się toczy. Środa waha się przez chwilę,/ lecz gdy cała piątka hula,/ czyż wypada zostać w tyle?/ więc się także na dół stula. --- Jest Sobótka! Jest i Środa,/ a to zuchy dziewczyniska!/ I tu każdy z braci doda:/ --- No, siostrzyczki! dajcie pyska! Wszyscy razem, wszyscy w zgodzie/ pną się użyć cudnej sanny,/ każdy pragnie być na przodzie:/ pędzą chłopcy! pędzą panny! Toż to radość! to zabawa!/ ziemia kręci się dokoła,/ jak aksamit miękka trawa,/ a jak ślicznie pachną zioła! Hejże z górki na pazurki!/ Hulaj dusza bez kontuszakontusz (daw.) --- staropolski strój męski.!/ W takim pędzie lecą z górki,/ aż w urwisach rośnie dusza! Trach! roztargałroztargać się --- tu: podrzeć się, rozedrzeć się. się fartuszek,/ tu tasiemka! tam guziki!/ Ten potoczył się na brzuszek,/ śmiechy, wrzaski, piski, krzyki! Aż się słonko śmieje w górze/ i spogląda w dół ciekawie;/ aż skowronek ścichł w lazurze,/ przypatrując się zabawie. Dzieciom pot już z czoła kapie,/ dyszy Środa, dyszy Wtorek;/ ten jak miech kowalski sapie,/ ten wywiesił swój ozorek. --- To mi jazda! to parada!/ Tchu nie mogę złapać w płuca.../ Poniedziałek ciężko siada/ lecz natychmiast w bok się rzuca. --- Dzieci! --- na rodzeństwo kiwnie ---/ niech popatrzy, proszę, które/ czemu tak mi jakoś dziwnie,/ jakbym wziął od tatka w skórę? Gwałtu rety! spojrzą dziatki:/ z hajdawerkówhajdawery (daw.) --- szerokie spodnie. pana brata/ jeno strzępy, jeno szmatki,/ na nic, zdarta cała szata. Na ten widok każdy czuje,/ (oto skutki są swawoli! ),/ że go też coś piecze, kłuje,/ że go też coś trochę boli. Spójrzcie tylko na ich miny!/ ,,Dziura! dziura!" --- słychać krzyki,/ w strzępach nawet koszuliny!/ Wszystko do cna zdarły smyki. Ach, bo cudna jazda owa,/ co się zdała jedną chwilką,/ a dla ubrań tak niezdrowa,/ trzy godziny trwała tylko. Jak pokazać się tak komu?/ choć do mysiej skryj się dziury.../ Jeśli ojciec będzie w domu/ toż dobierze się do skóry! Zaczemzaczem (daw.) --- dlatego, skutkiem tego. wszystkie w płacz dziateczki,/ kiedy gruby Czwartek wrzaśnie:/ --- Góra zdarła nam majteczki!/ Niech ją za to każdy trzaśnie! Na to walka w mig zawrzała,/ każdy ziemię bije, łupie,/ gdy znów rzeknie Butka mała:/ --- Wy jeśteście baldzio głupie! Prawda! spojrzą na się dziatki ---/ cóż im z bicia góry przyjdzie?/ Czyż naprawi to ich szatki?/ Co tu robić? hańbo! wstydzie! Najpierw zatem dwie siostrzyczki/ z buzią w pąsach, z łezką w oku/ ciągną z trudem swe spódniczki/ i spinają je na boku. Z braćmi gorszy jest ambarasambaras (daw.) --- kłopot..../ Czym zastąpić zdarte szmatki?/ a wtem Środa: --- Mam coś dla was!/ z liści wam porobię łatki! Ach ty mądra! ty poczciwa!/ już przy malcach Środa siada,/ liść za liściem rączką zrywa,/ dziwne łaty z nich układa. Gdy podniosły się grubaski,/ śmiech każdego porwał pusty./ --- Mój liść wklęsły! a mój płaski!/ Mój z łopuchu! mój z kapusty! Lecz czy Środy dobre chęci/ zechce uznać srogi tata?/ czy rad będzie z tych pieczęci/ zieloniutkich jak sałata? --- Do domdo dom --- dziś popr.: do domu. nie ma wracać po co,/ bo tam zaraz bomba pęknie;/ trzeba skryć się gdziegdzie --- dziś popr.: gdzieś. przed nocą ---/ Poniedziałek dzieciom rzeknie. Na południe właśnie dzwonią,/ gdy spod górki w lęku, wstydzie,/ przytrzymując liście dłonią,/ na włóczęgę dziatwa idzie. Rozdział III. Czego się Środa dowiedziała od mądrego kruka Idą, idą w szarym pyle,/ utrudzone wlokąc nogi;/ aż uszedłszy blisko milę,/ na rozstajne przyszły drogi. Gdzie się zwrócić? W którą stronę?/ Słońce tak nieznośnie pali;/ dzieci głodne, pomęczone,/ żadne iść nie może dalej. Płyną łezki z óczócz --- dziś popr.: oczu. Sobótce:/ --- Stlasnie pusty dziś mój bzusek!.../ Piątek piszczy: --- Umrzem wkrótce!/ Czwartek buczy: --- Ja chcę klusek! Wreszcie między wrzosów krzaki,/ pod skrzypiącym drogowskazem,/ jak Cyganie, jak żebraki/ wszyscy się pokładli razem. Podłożywszy pod się rączki,/ wnet zasnęły małe smyki;/ jeden widzi przez sen: pączki,/ drugi widzi: naleśniki. I gdy leżą tak pokotempokotem --- jedno obok drugiego, razem.,/ gdzieś z zachodniej nieba strony/ z wielkim szumem i łopotem/ nadleciały dwa gawrony. Większy spytał się mniejszego/ (bo to gawron był i wronagawron był i wrona --- gawron i wrona to dwa różne gatunki ptaków, choć oba należą do rodziny krukowatych.),/ --- Czyś słyszała co nowego?/ żonko moja ulubiona? Wrona na to: Kra! kra! kra!/ jest nowina jedna zła,/ lecz nie powtórz jej nikomu ---/ dzieci majstra/ pokryjomu/ wyszły z domu./ Nie wróciły na południe./ Wilk je może/ pożarł w borze,/ albo wpadły w jaką studnię./ Majster rwie na głowie włosy,/ matka szlocha wniebogłosy ---/ bo już pewność jest niezbita,/ że z urwisów majstra kwita! Gdy tak wrona, kracząc, gada,/ Środa niby mały duszek/ pod drogowskaz się zakrada/ i nastawia nastawia --- dziś popr.: nadstawia. pilnie uszek. --- Ha! --- rzekł gawron --- tak się zdarza,/ gdy kto dzieciom zbyt pobłaża./ Niechże jejmość więc pamięta/ dobrze chować gawronięta. Bo to, proszę jejmość żony,/ kto chce dzielne mieć gawrony,/ tęgie w dziobie, tęgie w duchu,/ musi uczyć je posłuchu. Skoczy wrona obrażona:/ --- Po co waść to mówisz do mnie?/ toć rzecz dawno dowiedziona,/ że ja dziatki chowam skromnie. Ostro trzymam wszystkie w łapiełapie --- zarówno wrony, jak i gawrony mają raczej nogi i pazury niż łapy.,/ każde moresmores --- karność. dobrze zna,/ gdy na psocie które złapię/ zaraz łaję: ,,Kra! kra! kra!". Zafurczały, zakrakały/ i z łopotem uleciały. --- To naprawdę nie do wiary ---/ Środa, oczka trąc, powiada,/ --- toć z tą wroną gawron stary/ niby tatko z mamą gada. Ach, gawronkom małym dobrze,/ choć się bawią przez dzień cały,/ ich ubranko się nie podrze/ i nie będą basówbasy (daw.) --- lanie. brały. Gdy tak Środa smutnie biada,/ kryjąc w rączkach oczka łzawe,/ chmara ptasząt z góry spada,/ czyniąc wielki zgiełk i wrzawę. Skądże naraz tyle ptaszków?/ a to wróble, dudki, trznadle/ z dwóch maleńkich gawronaszków/ śmieją się i kpią zajadle. --- Patrzcie! patrzcie! gawronaszki/ pogubiły ogonaszki!/ Ojca, mamy nie słuchały,/ w przyjaźń się z kocurem wdały./ Kot niecnota/ hyc! zza płota/ poturbował gawronaszki,/ poukręcał ogonaszki! Tu ćwierknęła Imć dzierlatkadzierlatka --- tu: gatunek skowronka.:/ --- Kto nie słucha mamy, tatka,/ dudy stroi,/ bo się boi,/ że mu tatko/ kurtę skroiskroić kurtę (daw.) --- obić kogoś.!/ Bez ogonka chodzić wstyd!/ Ćwirku, ćwirku, wit! wit! wit! I z świegotem, śmiechem, wrzawą/ poleciały w lewo, w prawo. A nieszczęsne dwa gawronki/ z wstydu się pod pierzem płonią,/ kryją kuse swe ogonki/ i łzy gorzkie w trawę ronią. Pokiwała Środa głową/ i do siebie rzekła z cicha:/ --- Wszystkim dzieciom jednakowo,/ wszystkich dola równie licha. KrukWtem spod nieba ktoś zawoła:/ --- A wy skąd tu, wiercipięty?/ I nadleciał kruk jak smoła,/ a miał oczy jak diamenty. KrukGawronaszki hyc! na nóżki:/ --- Wujku kruku, wujku stary,/ ty na służbie jesteś wróżki,/ co zna różne mądre czary;/ popatrz, jaka łysa skórka,/ to nam kocur wydarł piórka! Poproś, poproś ją wujaszku,/ niech nam da po ogonaszku./ Będziem kochać cię bez miary,/ bo się strasznie boim kary. Gdy się dziatwa kruka czepia,/ z wrzosów znów wystrzeli główka./ Środa w kruka oczka wlepia,/ nie chcąc stracić ani słówka. KrukKruk miał wujków przymiot rzadki,/ gawronięta psuł po trochu;/ nieraz wstawiał się u matki,/ kiedy klęczeć miały w grochu... Więc się z wolna w łeb poskrobie./ --- Hm, więc macie dostać łaźnię,/ a pan ojciec tęgo dziobie.../ Tu gawronki pisły: --- Właśnie!... --- CzarownicaHm, urwisy z was nie lada,/ lecz się znajdzie może rada;/ ja zawracać sięzawracać się --- dziś popr.: zawrócić, wrócić. nie mogę,/ bo w daleką lecę drogę,/ lecz te muszki, moje służki,/ zaprowadzą was do wróżki./ Gdy skrobniecie dwakroć w bramę,/ drzwi otworzą się wam same./ W sad możecie wejść bezpiecznie,/ byle cicho, byle grzecznie./ Wróżka nigdy nie odmawia,/ jeśli gość się grzecznie sprawia./ Więc wam przykazuję srodze,/ nic nie wolno tknąć po drodze!/ Niech się nawet wam nie przyśni/ skubnąć choćby jednej wiśni,/ fig, daktyli albo gruszki,/ bo stracicie łaskę wróżki. Pamiętajcie gawronięta:/ ,,Cudza własność to rzecz święta!/ Kto w łakomstwie nie zna miary,/ nie uniknie srogiej kary./ Adieu smyki! dzioby w górę!",/ i kruk wzbił się popodpopod (daw.) --- pod. chmurę. Klasną w skrzydła dwa gawronki:/ --- Będziem znowu mieć ogonki!/ Chwilkę pościć, toć to fraszka/ dla mądrego gawronaszka!/ I już dzióbkiem w dzióbek kują,/ i uciesznie podskakują. Środa nie mniej od nich rada/ wszystkie dzieci w kupkę zgania;/ co słyszała opowiada,/ i by w drogę szły, nakłania. --- Gdy dwa razy skrobniem w bramę,/ drzwi otworzą się nam same;/ przez tę bramę w sad wejdziemy,/ wróżce dziury pokażemy./ Ona tak je ślicznie złata,/ że nie pozna nic nasz tata./ Tylko niech się wam nie przyśni/ skubnąć choćby jednej wiśni,/ bo kruk mówił: ,,Gawronięta!/ cudza własność to rzecz święta!"./ To wam nakazuję srodze,/ nic nie wolno tknąć po drodze! Rozdział IV. Jaką drogą dzieci pana majstra dostały się do ogrodu wróżki Poprzez pola, poprzez łąki/ zapatrzone w złote muszki/ biegną raźno dwa gawronki,/ wyciągając cienkie nóżki. A na ziemi troszkę dalej,/ depcąc kwiaty, depcąc zioła,/ banda pana majstra wali/ roześmiana i wesoła. Błyszczą oczka, płoną uszka,/ radość z każdej tryska twarzy./ --- Jak też przyjmie nas ta wróżka?/ Czym ugości? czym obdarzy? Na wyścigi wszystkie prawią,/ jakie to tam będą czary,/ jak ubranka się naprawią,/ jak unikną w domu kary... Chmurna tylko czegoś Butka ---/ a gdy proszą, by szła prędzej,/ trząść zaczyna się jej bródka:/ --- Nie chciem iść do Baby Jędzy U niej domek jest z pielnika,/ z domku baba źła wyleci/ i dźwi na kluc poziamyka,/ i poźjada wsyśtkie dzieci! --- Ha! ha! ha! to bajki przecie,/ nic się nie bój, tchórzu mały,/ Bab Jędz nie ma na tym świecie! ---/ Chórem dzieci się zaśmiały. Znów o wróżce gadu, gadu.../ --- Gdybyż raz już trafić do niej!/ --- Toć my przecież bez obiadu!/ Pędzą, aż im w uszach dzwoni. Wtem gromadka krzyknie: --- Co to?/ I z podziwu staje drżąca;/ to mur szklany z bramą złotą/ lśni jak klejnot w blaskach słońca. Alabastry i kryształy/ wonnych kwiatów sploty wieńczą;/ ponad nimi sad wspaniały/ w słońcu gra kolorów tęczą. Niżej ogród jak mozajka/ barw tysiącem się rozkwieci ---/ ,,Czy to prawda? czy to bajka?'',/ zapatrzone myślą dzieci. Ścichły śmiechy i igraszki ---/ dzieciom drżą z wzruszenia nóżki;/ dziób otwarły gawronaszki:/ --- Jakże cudnie jest u wróżki! Trącą chłopcy się po cichu,/ każdy naprzód iść się wzdraga;/ w czarodziejskim tym przepychu/ prysła naraz ich odwaga. (Bo ichmoście oczywiście/ przypomnieli sobie liście). Więc dumają zuchy cztery,/ że gdy wejdą jak Cyganie/ z podartymi hajdawery,/ kto wie, co się z nimi stanie? Środa prosi, ręce składa,/ przypomina słowa kruka ---/ oni swoje: --- Nie wy-pa-da!/ Niech ktokto --- tu dziś popr.: ktoś. inny szczęścia szuka. Gdy tak szepcą, gdy tak radzą,/ w kropkę ozwie się Sobótka:/ --- Niech nas wlonki źaplowadzą,/ chciem do kwiatków i oglódka! --- Dobrze --- rzekną chłopcy cicho ---/ niech gawronki idą w przedzie,/ nużnuż (daw.) --- wyraz niepewności, podejrzliwości. bram strzeże jakiejakie --- dziś popr.: jakieś. licho?/ Patrzmy, jak się im powiedzie... Ptaszki wcale się nie bały/ dziwów, czarów, ni złych mocy/ (za to chętnie unikały/ chłopców, co strzelają z procy). Więc zerk oczkiem w lewo, w prawo,/ a ujrzawszy, że są same,/ hyc! hyc! hyc! na nóżkach żwawo,/ i skrob, skrob pazurkiem w bramę. Bums! rozwarły się podwojepodwoje --- wielkie, dwuskrzydłowe drzwi.,/ odskoczyły na bok dzieci./ Beknął Piątek: --- Ja się boję!/ A Sobótka naprzód leci. Nim ktokto --- tu dziś popr.: ktoś. pojął, co się dzieje,/ --- Idem do tej Baby Jędzi!/ Tak dziecina się zaśmieje/ i jak kulka w ogród pędzi. --- Stój! Stój! --- krzykną dzieci ostro./ Błysła w słońcu plama złota,/ bums! i za malutką siostrą/ już się zwarły wielkie wrota. --- Czekaj! Puszczaj! Wielki panie!/ Dzieci nagły strach opęta./ Nuż Sobótce się coco --- tu dziś popr.: coś. stanie?/ a tu brama zatrzaśnięta! Hurmemhurmem (daw.) --- wszyscy razem, kupą. rzuci się dzieciarnia,/ szturm przypuszcza jeden, drugi;/ chłopców taki szał ogarnia,/ że z nich potu płyną strugi. (Trzeba przyznać, że gromada/ bardzo swoją Butkę kocha)/ ale próżno krzyczy: ,,Zdrada!",/ próżno Środa głośno szlocha. Próżno każdy kopie, stuka,/ z gniewu, żalu i urazy/ zapomnieli zleceń kruka,/ żeby skrobnąć w drzwi dwa razy! Gruz, kamienie gradem lecą,/ razy biją coraz gęściej;/ z krzykiem: ,,Poddaj się forteco!",/ walą, aż im puchną pięściepięście --- dziś popr.: pięści.. A zuchwała brama złota/ jak świeciła, świeci w słońcu.../ Odejść z niczym? toć sromota!/ Jednak... atak słabnie w końcu. --- Niech ją tysiąc kaczek kopnie! ---/ zagrzmi wreszcie Poniedziałek./ --- Górą przeleźć najroztropniej!/ I pod mur już biegnie śmiałek. Lecz tu nowa czeka bieda;/ po szkle wchodzić rzecz niełatwa;/ tak się nie da i tak nie da./ ,,Co tu zrobić?", myśli dziatwa. Na dobitek tam, na górze,/ z ślicznych kwiatów barwy zorzy/ na przejrzystym jak szkło murze/ taki napis się utworzy: Kto uczciwy,/ bramą wchodzi;/ przez mur/ wchodzi/ jeno złodziej! Środa czuje nagłą trwogę;/ --- Chłopcy! --- głośno się odzywa,/ przez mur przejść wam nie pomogę,/ to jest droga nieuczciwa! --- Proszę! co mi za pogróżka! ---/ Wtorek jej odburknie w złości./ --- To niech mądra jejmość wróżka/ bramą wpuszcza swoich gości. Środa swoje, chłopcy swoje,/ gdy wtem Piątek cienko piśnie:/ --- Ajajajaj! dzieci moje!/ ajajajaj! tam są wiśnie! Prawda! wisien strumień cały/ przez mur ku nim się przelewa;/ i myśl rodzi w dziatwie małej,/ jakby dostać się do drzewa? Tak im pilno napaść brzuszki,/ że już żadne nie pamięta,/ że Sobótka jest u wróżki/ i że ,,cudza własność święta!". Gdy się troszkę Środa waha,/ Poniedziałek huknie z góry:/ --- Kto ma boja, kto ma stracha,/ niech do kreciej wlezie dziury! Chłopcy! zrobić mi drabinę!/ za mną! śmiało! na okopy!/ co tam zważać na dziewczynę!/ Hurra, naprzód! za mną, chłopy! Raz, dwa, trzy! i jest drabina!/ Patrzcie, młodsi dwaj na spodzie,/ a po Czwartku się wyspinawyspina --- dziś popr.: wspina./ ich wódz jak najtęższy złodziej. Już dosięgnąć ma krawędzi,/ już, już, już wyciąga palce.../ Wtem pcich! Wtorka nos zaswędzi/ i na ziemi wszystkie malce. Gdy dźwignęły się junakijunak --- śmiałek, odważny chłopak.,/ ten miał do krwi zdarty łokieć,/ tamten guza, ten siniaki,/ temu zadarł się paznokieć... Widząc, że są płaczu bliscy,/ dobra Środa rzeknie żywo:/ --- Jeszcze raz się pnijmy wszyscy,/ to za trudno być uczciwą! Lecz przysięga sobie w duszy,/ że usłucha przestróg kruka/ i w ogrodzie nic nie ruszy,/ aż siostrzyczkę swą odszuka. W mig stanęła nowa wieża,/ z Środą sprawa poszła gładziej,/ bo w niespełna pół pacierzapacierz --- dawniej także jednostka czasu (tyle, ile trzeba, żeby odmówić chrześcijańską modlitwę Ojcze nasz)./ dziatwa majstra już jest w sadzie. Rozdział V. Jakie dziwy napotkała Sobótka w zaczarowanym ogrodzie i co z tego wynikło A tymczasem mała Butka,/ nie czekając starszych dzieci,/ jak kłębuszek okrąglutka/ za wronkami w ogród leci. Próżno jednak woła bobo:/ --- Pocekajcie gawlonaski,/ macie Butkę wziąć ze sobą!/ Już jej z oczu znikły ptaszki. Nie ma wronek? Mniejsza o to!/ Butka śmiało kroczy dalej,/ w słońcu świeci główką złotą/ i tak sama siebie chwali: --- Mówili chlopcy,/ źe śą palobcyparobek --- dawniej robotnik, którego zatrudniano do pracy w gospodarstwie.,/ a źe dziewcęta/ źmokłe kulcęta. Tymciasem chłopcy/ źa blamą śtoją,/ śami nie wiedzą,/ cego się boją. A mała Butka/ bać się nie będzie,/ gdzie tylko źechce,/ pobiegnie wsędzie. Butka jest mała,/ chłopcy są duze,/ Butka odwazna,/ a chłopcy tchóze! Tu się Butka w głos zaśmieje,/ rączką ujmie się pod boczki/ i tak idzie przez aleje,/ wytrzeszczając krągłe oczki. Co tu cudów! Co tu blasku!/ Przez gąszcz liści hen, z wysoka,/ słońce igra, w złotym piasku/ znacząc jasne, świetlne oka. Tyle kwiatków, trawki tyle!/ brzęczą pszczółki, buczą muszki,/ rojem kręcą się motyle/ jak stubarwne lekkie duszki. Pachną fiołki, lilie, bratki,/ nóżką świerszcz o skrzydło bzyka,/ a tu w róży wonnej płatki/ bąk --- włochaty pyszczuś wtyka. Zachwycona, uśmiechnięta/ wkoło kwiatów Butka drepce,/ założyła w tył rączęta/ i do samej siebie szepce: --- Ślicne te kwiatki!/ aź Butkę kusi,/ źeby ich ulwać/ i dać mamusi. Ale kluk mówił,/ Butka pamięta,/ źe cudza własność/ to jest źec święta! Jakby Sobótka/ kwiatek ulwała,/ toby ją Jędza/ w wolek złapała. A u tej Jędzy/ spicasta bloda,/ zjadłaby Butkę,/ a Butki śkoda! Na uwagę tę malutkiej/ z grządek, klombów i rabatki/ szmerek rozległ się cichutki ---/ to parsknęły śmiechem kwiatki. Aż dygocą lilie białe,/ malwy, dzwonki, astry, laki:/ --- Cóż za śmieszne dzidzi małe?/ i skąd ma rozumek taki? Widzi Butka: coś się dzieje!/ Skoro Butka główką ruszy,/ żaden kwiatek się nie śmieje,/ wszystkie stoją jak bez duszy. Ale niech się zwróci boczkiem,/ zaraz sąsiad na sąsiada/ kiwa listkiem, mruga oczkiem,/ coś mu szepce, coś mu gada. Wszystko to zgniewało Butkę;/ --- Źe mnie śmieją się nićponie!/ Ale Butka się w minutkę/ dowie, co ,,śwalgocą" o niej! Więc ziewnąwszy buzią całą,/ na fartuszku główkę składa./ --- Stlaśnie mi się spać zachciało ---/ głośno kwiatkom zapowiada. (Lecz naprawdę sprytne dzidzi/ wszystko słyszy, wszystko widzi). Cisza... Butkę słonko praży,/ muszek nad nią lata chmara.../ Wtem... zadzwoni przy jej twarzy/ głosik niby brzęk komara. Przez zmrużone rzęsy powiek/ widzi --- kwiat się ku niej schyla./ --- Cyt!... już zasnął młody człowiek ---/ szepnął śliczny dzwonek lila. --- Hi! hi! --- kwiatki się zaśmiały ---/ to nie żaden człowiek przecie;/ to dziewczynka, bobuś mały,/ milusieńkie ludzkie dziecię! --- Jakież dobre to maleństwo,/ że nam życia nie zabrało ---/ i czuprynki swojej gęstwą/ gwoździk musnął ją nieśmiało. --- Nuż dziecinie tej się uda/ odczarować nas na chwilę?/ Wciąż stać w miejscu taka nuda! ---/ Żółte ozwą się żonkile. --- Bal wydałaby wspaniały/ nasza śliczna pani wróżka,/ tożbyście się wyhulały! ---/ storczyk malwom rzekł do uszka. Na to lament się podniesie,/ pisną kwiatki w nagłym żalu:/ --- Tak nam strasznie tańczyć chce się!/ Balu! balu! balu! balu! Widowisko to nie lada.../ Co też jeszcze będzie dalej?/ A wtem łysy mak zagada:/ --- Pannom zawsze w głowie bale! I kiwnąwszy ciężką głową,/ dodał: --- Siedźcie lepiej w grzędzie,/ bo wam na to daję słowo ---/ chleba z mąki tej nie będzie! Gdy się dzieciak w sad dostanie,/ już go tu nie ujrzym więcej;/ bo łakomstwo, moje panie,/ to największy wróg dziecięcy! Skoro jabłek, śliwek, gruszek/ do jej rąk się schyli tysiąc ---/ mała napcha nimi brzuszek./ To wam, panny, mogę przysiąc! Ledwie skończył, spod fartuszka/ krzyknie Butka: --- A ty dziadzie!/ Wala ci od mego brzuska!/ Butka nic nie lusy w sadzie! Jak mi jesce piśnies słówko,/ to cię zalaz, śtary błaśnie,/ Butka wylwie i makówką/ z całej siły o ziem plaśnie! Zmilkły zmilkły --- dziś popr.: zamilkły. kwiatki przerażone,/ drżą do głębi swych serduszek;/ szczęściem Butka w inną stronę/ drepce, gniewnie mnąc fartuszek. Płonie buźka jej z koralu,/ wreszcie, marszcząc brewki, rzeknie:/ --- Jak zobacy mnie na balu,/ to ten mak ze złości pęknie! Idzie --- uszła kroków parę,/ raptem słyszy: wronki kraczą;/ siedzą jak dwie grudki szare,/ piórka stroszą i w głos płaczą. Gdy nadbiegła zadyszana,/ gawronaszki pisłypisły --- dziś popr.: pisnęły. cienko:/ --- Ach, panienko ukochana,/ zasłoń ślepki nam sukienką. Wróżka tak już niedaleko,/ pałac widny jak na dłoni,/ a nam w dzioby łezki cieką,/ bo doń sad przystępu broni. A w nim pokus różnych tyle!/ Pełno wisien, winogronków;/ przejść przez sad o własnej sile/ to nie w mocy jest gawronków! Tyś, panienko, większa, starsza,/ poradź, ulżyj naszej męce,/ nam tak brzuszki grają marsza! ---/ Tu ją z płaczem dzióbłydzióbły --- dziś popr.: dziobnęły. w ręce. --- Dobze --- rzeknie im Sobotka ---/ śkolo tak plosicie gzecnie,/ to was złego nic nie spotka,/ z Butką będzie wam bezpiecnie. Jak pokazą się pokusy,/ Butka się nie źlęknie wcale,/ tylko im wytalga usy/ i pobiegnie plędko dalej! I ogromnie ucieszona/ bierze wronki popod paszki./ --- Ach potężna to persona! ---/ ze czciąze czcią --- dziś popr.: z czcią. szepczą gawronaszki. I już idzie trójka cała,/ Z gawronkami Butka mała. Przeszli szpaler i aleje,/ a za nimi szemrzą drzewa:/ --- Co się dzieje? Co się dzieje?/ Dziecku sad się przejść zachciewa! Zawróć, zawróć, niebożątko,/ bo cię woń owoców skusi;/ kto skosztuje ich, dzieciątko,/ pokutować długo musi. --- Silna wola wiele może/ głos od ziemi stęknął głuchy;/ --- Idź do wróżki, idź, niebożę,/ proś niech zdejmie czar z ropuchy! --- Nie da rady! rady! rady!/ jak my wpadnie do pułapki/ w sadzie zdrady! zdrady! zdrady! ---/ zaskrzeczały w trawie żabki. Tak zaklęte dłonią wróżki/ z cicha się skarżyły duszki,/ lecz tłuściutkiej Butki naszej/ nic nie dziwi, nic nie straszy. Drep, drep, wchodzą nóżki śmiałe/ w ścieżkę krętą i wąziutką,/ aż tu pisną wronki małe:/ --- Już sad pachnie! ratuj Butko! I spłoszone dwa gawronki/ myk, dwa łebki w dwie kieszonki. Patrzy Butka, nie ma sadu/ jeno w gąszczu tym, na końcu,/ w gęstych liściach winograduwinograd (daw.) --- winorośl./ coś jak gwiazdka błyszczy w słońcu. Biegnie Butka, płotek złoty,/ w płotku świecą srebrne drzwiczki;/ klamka --- brylant cud roboty!/ w niej się słońca skrzą promyczki. A nuż sparzy? Butka dmucha,/ potem rączkę na niej kładzie,/ klucz przekręca, z miną zucha/ drzwi popycha i jest w sadzie! Nagła jasność ją zalała,/ nieruchomo chwilkę stoi;/ cudów, które tam ujrzała,/ żadna główka nie wyroiwyroić --- tu: wyobrazić sobie.. W złotej zorzy się rumieni/ z migotliwych gwiazd utkany/ w róż girlandach i zieleni/ pałac tęczą malowany. Tysiąc iskier się w nim pali,/ sto wieżyczek w niebo strzela ---/ wodotrysków pieśń się żali,/ z komnat tęskna brzmi kapela. Zasłuchała się dziecina/ i z zdziwionąz zdziwioną --- dziś popr.: ze zdziwioną. szepnie minką:/ --- Pewnie bal się juz zacyna,/ bo ktoś klęci katalynką... I Sobótki grube nóżki/ pędzą już przez złote dróżki,/ lecz czar mocą swą zdradziecką/ zatrzymuje w biegu dziecko,/ ukazując dziwy wszędzie,/ jakie jenojeno (daw.) --- tylko. baśń wyprzędzie... Raptem rośnie w okrąg Butki/ ogród jak dla liliputki. W szmaragdowym puchu trawki/ stoją drzewka jak zabawki./ Każdy krzaczek i drzewina/ pod owocem się ugina. Gdy owocki Butkę zoczą,/ bums! z gałązek ku niej skoczą./ Tłumnie, jakby na wesele,/ wonne toczą się morele ---/ krągłe jabłka, pulchne gruszki/ prezentują kraśnekraśny (daw.) --- tu: czerwony. brzuszki,/ pomarańczki złota kula/ do jej nóżki się przytula./ Wśród chichotekchichotek --- dziś popr.: chichotków., krygówkrygi (daw.) --- przesadne, przerysowane ruchy., śmieszków/ pląsa w słońcu garść orzeszków./ Tu brzoskwinia wdzięcznie dyga,/ tam się pcha słodziutka figa;/ tłum migdałów przed nią klęka,/ wtem trach! skórka na nich pęka,/ ukazując spod pieluszek/ ziarnka ryte w kształt serduszek./ Kto tam jeszcze się nie ciśnie ---/ winogronka, śliwki, wiśnie.../ ten ją muska, ta ją łechce./ --- Może mnie panienka zechce?/ --- Skosztuj, skosztuj mnie, dziewuszko,/ jam wyborne jest jabłuszko!/ --- Niech panienka mu nie wierzy,/ nie ma jak ananas świeży./ --- Niech panienka mnie posłucha,/ jestem grucha jak poducha!/ --- Mnie pokosztuj, mnie panienko,/ nie pogardzajże wisienką! Cuda! cuda! dziwy! dziwy!/ sad jak z bajki, a prawdziwy. Aż Sobótka oczka ciśnie,/ czy ten cudny czar nie pryśnie?/ Aż rumieni się dziecinka,/ aż w głowince jej się kręci,/ aż do ust jej płynie ślinka,/ tak owoców woń ją nęci. W upojeniu w rączki klaśnie/ i owockom tak powiada:/ --- Butka tak was kocha śtlaśnie,/ ze od lazu was poźjada! Na to jabłka, gruszki, figi/ dalej piszczeć na wyścigi:/ --- Weź mnie, weź mnie, prędzej, nuże!/ nie namyślajże się dłużej!/ --- Mnie, mnie pierwszą! --- Mnie pierwszego!/ --- Mnie zjedz pierwej, a nie jego! I Sobótka uśmiechnięta/ już wyciąga swe rączęta,/ gdy wtem wyjrzą z jej kieszonki/ przerażone dwa gawronki/ i zakraczą: --- Olaboga!/ to pokusy, Butko droga./ Odpędź, odpędź je prędziutko/ i do wróżki goń, Sobótko!/ Tam odrosną nam ogonki... ---/ i myk znowu do kieszonki. Co? Więc ogród ten śliczniutki/ to nie dla niej, nie dla Butki?/ Te prześliczne małe cacka/ to jest podstęp, to zasadzka? Butka rączką potrze czoło.../ Nagle sobie przypomina,/ co kwiatuszkom szeptał wkoło/ mak, szkaradny dziadowina. ,,Skoro jabłek, śliwek, gruszek/ do jej rąk się schyli tysiąc ---/ mała napcha nimi brzuszek./ To wam, panny, mogę przysiąc!" Takie o niej robił plotki,/ Tak natrząsał się z Sobotki! I zgniewanazgniewana --- dziś popr.: zagniewana. tym ogromnie/ na owoce jak nie wrzaśnie:/ --- Chodźcie tylko bliżej do mnie,/ to was Butka kijem tsaśnie! Butka kijem was wypędzi,/ idźcie śobie plec, pokusy,/ idźcie plec do Baby Jędzi,/ Butka w sadzie nic nie lusy! Drgnął diablików ludek mały,/ lecz gdy wrzasławrzasła --- dziś popr.: wrzasnęła. jeszcze głośniej,/ gdy jej nóżki zatuptały ---/ czmychnął przed nią, gdzie pieprz rośnie! W mgnieniu oka z dziwów sadu/ nie zostało ani śladu. Słońce szczerym złotem prószy ---/ stoi Butka jak bez duszy... Jak wpierw zorzą się rumieni/ z migotliwych gwiazd utkany/ w róż girlandach i zieleni/ pałac tęczą malowany. Jak wpierw fontann pieśń się żali,/ sto wieżyczek w niebo strzela,/ a z błękitnej jakiejś dali/ niewidzialna gra kapela. Wszystko, wszystko jest jak wprzódywprzódy (daw.) --- wcześniej, najpierw.!/ Tylko zniknął cud nad cudy,/ czarodziejski dziw nad dziwy,/ sad jak z bajki --- a prawdziwy! Wtedy raptem czuje Butka,/ że jest biedna i malutka,/ że ją strasznie oszukali,/ coś jej dali --- i zabrali.../ Że jej radość była zwodna,/ że zmęczona jest i głodna,/ że jej z ocząt łezki ciekącieką --- dziś popr.: ciekną./ i że dzieci są daleko./ Czuje, jak to źle być samej/ i że tęskno jej do mamy. Próżno malcy dwa gawronie/ skaczą wkoło jej osóbki/ i serdecznie kraczą do niej,/ rozdziawiając żółte dzióbki. Butka tak jest nieszczęśliwa,/ że wybuchnąć płaczem musi;/ krzyk z jej piersi się wyrywa:/ Do mamusi! Do mamusi! CzarownicaGdy tak łzami buźkę rosi,/ łkając coraz to żałośniej,/ ktoś znad ziemi ją unosi,/ ktoś przytula ją miłośnie. Zapach kwiatów ją owiewa,/ czyjś głos szepce, czyjś głos śpiewa:/ --- Cyt, dziecino, cyt, dziecino,/ niechaj łezki już nie płyną. No, uspokój się stokrotko,/ pokaż mi swą buzię słodką,/ otwórz oczka, stań na nóżki,/ spójrz --- w pałacu jesteś wróżki. Rozdział VI. Jak się bawiła Sobótka w kryształowym pałacu wróżki Dookoła zamku wróżki/ fantastyczne rosną drzewa,/ po komnatach błądzą duszki,/ ten przeciąga się, ten ziewa. Przez makaty i zasłony/ nie przenika nigdy słońce,/ w mroku pałac pogrążony.../ Siedzą duszki zziębłe, drżące. Co im dziwy! co im cuda!/ skoro ciemność pierś im tłoczy,/ z wszystkich ścian wyziera nuda,/ śpiączką wciąż zachodzą oczy. Co im złoto i klejnoty,/ co im skarby i dostatki,/ kiedy serce mrze z tęsknoty/ za pieszczotą ojca, matki. Ach, bo wszystkie te ludziki,/ ptaki, żaby, muchy, świerszcze,/ to są małe pokutniki,/ z których czar nie opadł jeszcze. I czekają tak od wieka,/ aż się dziwny cud przydarzy,/ że zobaczą twarz człowieka,/ co swobodą je obdarzy./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wtem... szmer jakiś słychać z dala,/ co się dzieje? co się dzieje?/ Pogrążona w cieniu sala/ dziwnym światłem promienieje. Zorzą płoną wszystkie ściany,/ lśnią marmury i kryształy,/ pałac jak odczarowany/ brylantami skrzy się cały. Czarodziejski blask przenika/ w najciemniejszą głąb komnaty,/ jakaś słodka gra muzyka;/ szemrzą drzewa, pachną kwiaty. Zapatrzone, zasłuchane/ w tęczę światła, w czar muzyki ---/ noski cisną we drzwi szklane/ małe duszki --- pokutniki. Rozwierają się podwoje/ i cudowne, gorejące/ przez krużgankikrużganek --- otwarty korytarz wokół dziedzińca (czyli podwórza) dużej budowli. i pokoje/ promieniste wpada słońce. W słońcu, mniejsza od mikrobamikrob --- najmniejszy organizm żywy.,/ krągła, biała i tłuściutka,/ jakaś toczy się osoba.../ Patrzą duszki --- to Sobótka! Głośno tupią jej nóżęta,/ w buzi gruby tkwi paluszek/ i tak idzie uśmiechnięta,/ wypinając krągły brzuszek. Za Sobótką w środek sali/ para wronek śmiało wali. CzarownicaDalej, w cudne strojna szaty,/ jasna, cicha i powiewna,/ woniejąca niby kwiaty/ płynie wróżka, Cud-królewna. A za nimi w słońca łunie/ dwór królewski wróżki sunie./ Idą ptaki, idą żaby,/ krety, raki, myszy, kraby./ Postękując z głębi brzucha,/ wolno toczy się ropucha./ Ślimak cienkie stawia nogi,/ śliną znacząc srebrne drogi./ Strojny w szatę swą godową/ mak potrząsa łysą głową./ Popod łapkę z sową zmierza/ kot o skrzydłach nietoperza./ Sunie także jeż kolczaty,/ idą zioła, grzyby, kwiaty,/ dziwadełka i karlikikarlik --- tu: mały skrzat, karzełek./ podskakują w takt muzyki. Sunie, sunie orszak wróżki,/ krasnoludki, widma, duszki. Idzie śmieszny, barwny, żywy/ świat jak z bajki --- a prawdziwy. W krąg komnaty siadłszy w cieniu,/ patrzą duszki w środek sali,/ kędykędy (daw.) --- tu: gdzie. stoi na wzniesieniu/ tron z pian morskich i korali. I z uciechy klaszczą w dłonie,/ bo rozśmiana, okrąglutka/ na złocistym siada tronie/ rozczochrana mała Butka. Ale raptem milkną dziwa,/ cichną szepty i chichotki,/ Czarownicabo głos wróżki się odzywa,/ głos poważny, dźwięczny, słodki: --- Pokutników ludku mały,/ karły, gady i poczwary,/ spójrzcie na ten blask wspaniały!/ On wam wieści koniec kary. To maleńkie ludzkie bobo/ blask słoneczny wniosło z sobą. W moim szklanym pałacyku/ było smutno, było ciemno;/ łez wylaliście bez liku ---/ lecz płakaliście daremno! Bo z was każdy w mym ogrodzie/ był schwytany z piętnem: ,,Złodziej!". A ksiąg świętych mówią prawa:/ że kto cudzą własność ruszy,/ tego dola będzie łzawa,/ aż żal tryśnie z głębi duszy. Lecz za sprawą tej dzieciny/ odpuszczone wasze winy. Choć kusiły ją owoce,/ choć jej drogę zaszły tłumem,/ pokonała wszystkie moce/ silną wolą i rozumem. Jeszcze w fałdach swej kieszonki/ ocaliła dwa gawronki. Bohaterska ta dziecina/ zasłużyła na nagrodę./ Szczęścia bije wam godzina!/ Ona zwróci wam swobodę. Lecz dla słodkiej mej dziewuszki/ będzie pierwejpierwej (daw.) --- najpierw. bal u wróżki! Tyś, Sobótko, tu królową!/ Co najśmielsza myśl wyprzędzie,/ każdy rozkaz, każde słowo/ wypełnione dzisiaj będzie. Więc mów, czego ci potrzeba,/ czego pragniesz najgoręcej?/ Choćbyś gwiazdki chciała z nieba,/ to ją złożę w twoje ręce. Mów, najsłodsze me serduszko,/ mów, dziecino złotowłosa.../ A Sobótka, bębniąc nóżką:/ --- Tseba Butce utseć nosautseć nosa --- dziś raczej: wytrzeć nos; wyrażenie ,,utrzeć nosa" ma współcześnie inne znaczenie: 'dać komuś nauczkę'.! Na ten rozkaz niespodziany/ takim pałac gruchnął śmiechem,/ że zadźwiękłyzadźwięknąć (daw.) --- zadźwięczeć. wszystkie ściany/ rozdzwonionym długim echem. W mig utarła wróżka nosek/ chustką złotem haftowaną,/ po czym zabrzmiał cienki głosek:/ --- Chciem pielogów ze śmietaną! Czarodziejski pierścieńW ręku wróżki pierścień błyska/ i ze szparki pod przypieckiemprzypiecek --- w starych domach siedzisko wokół pieca./ wyskakuje wielka miska/ i ustawia się przed dzieckiem. Co za micha! Wielkie bogi!/ Zlękła się powiewna wróżka,/ ale Butka je pierogi,/ aż się trzęsą małe uszka. Dwa gawronki w rogach stołu/ pałaszują z nią pospołu. Gdy skończyła miskę całą,/ wyskrobała łyżką do dna,/ rzekła: --- Butce to za mało,/ Butka jeszcze baldzo głodna! W lot skoczyły wszystkie duszki,/ straszydełka, kłapouszki/ i kraśnięta, i chochliki,/ dziwoludki i karliki. Ten maleńkiej bohaterce/ z marcepanu niesie serce,/ tam dziwaczne, wielkie kraby/ cukrowane toczą baby. Jadą placki, makowniki,/ przekładańce i serniki./ Ten owoców z koszem bieży,/ ten pomadkipomadka --- tu w zn.: miękki cukierek. sypie z dzieży. Ci znów niosą konfiturki,/ lody, torty i mazurki./ By nie mówić już obszerniej,/ pałac zmienił się w cukiernię!/ O czym jeno myśl zamarzy,/ wszystkim wróżka Butkę darzy. A że nasza panna mała/ uraczyła się obficie,/ że wszystkiego skosztowała,/ o tym chyba nie wątpicie. Skaczą duszki wkoło Butki,/ jak dogodzić jej, nie wiedzą./ I znów zabrzmiał rozkaz krótki:/ --- Telaz niech juz stlachy jedzą! Toż zaczęła się biesiada!/ Pędzą duszki i karliki/ i już każdy garścią zjada/ przewyborne smakołyki. Tętni cały pałac szklany/ od wykrzykówwykrzyk (daw.) --- okrzyk. i radości,/ a nasz bobuś rozczochrany/ wszystkich raczy, wszystkich gości. Lecz maluchna ta osoba/ raptem wzdycha z głębi brzuszka:/ Czarownica--- Czy ci się co nie podoba? ---/ niespokojnie pyta wróżka. Ach, bo pragnie duszą całą,/ by dzieciątko z nią zostało. I spogląda w zachwyceniu/ na tłuściutką małą Butkę,/ co przycupłaprzycupła --- dziś popr.: przycupnęła. sobie w cieniu,/ na rączynach wsparłszy bródkę. A Sobótka tak jej prawi:/ --- Butce się juz tloskę nudzi,/ bo tu z Butką nikt nie bawi,/ nie ma dzieci, nie ma ludzi... I z swawolnymz swawolnym --- dziś popr.: ze swawolnym. śmieszkiem doda:/ --- Jak tu psyjdą nasze dzieci,/ Wtolek, Czwaltek, Piątek, Śloda,/ to twój pałac się lozleci. U nas lepsa jest stodoła,/ tam się mozna chować w sianie ---/ i mamusia wsystkich woła/ na obiadek, na śniadanie. W oknach pełno pelalgonii,/ losnom fuksje i milciki/ i tak ślicnie na halmonii/ glajom nase celadnikiczeladnik --- rzemieślnik, który przestał być uczniem, ale jeszcze nie jest majstrem.! Bo mój tatuś jest pan majstel,/ a ja jestem jego cólka./ I tak wsędzie pachnie klajstel,/ i tlociny siom, i wiólka! Uśmiech zniknął z jej twarzyczki ---/ snaćsnać, snadź (daw.) --- widać, widocznie. do mamy i do tatado tata --- dziś popr.: do taty./ całą siłą swej duszyczki/ z kryształowych sal ulata. CzarownicaI pojęła dobra wróżka/ dziecięcego moc serduszka. Przygarnęła ją do łona:/ --- Jeszcze tylko chwilkę krótką/ zostań ze mną, ty spieszczona,/ wdzięczna moja niezabudko. Prędko przejdzie czar godziny/ i porzucisz mnie, maleństwo,/ i powrócisz do rodziny,/ ujrzysz mamę i rodzeństwo. Tu w przejrzyste klasłaklasła --- dziś popr.: klasnęła. dłonie:/ --- Niech muzyka spłynie w salę,/ niechaj tysiąc gwiazd zapłonie!/ Bal zaczyna się nad bale! Bije w zamku dzwon wesela,/ dworska zbiega się kapela. Niosą bębny i klarnety/ trąby, skrzypce, basy, flety. W środku sali duszki-kwiaty/ stroją Butkę w świetne szaty. Przezroczysta z mgieł tkanina/ drobną postać jej opina. Do jej plecków dziwadełka/ przyklejają dwa skrzydełka. A na nóżki miast trzewików/ ciżmyciżma (daw.) --- miękki bucik. kładą z brylancików. Krążek złoty na czub głowy/ i strój Butki już gotowy. Wystąpiła na przód sali/ i ozwała się w te słowa:/ --- Telaz niech mnie każdy chwali,/ Telaz Butka jest klólowa! I zdumiała się nie lada,/ gdy maczysko łyse, stare/ niski pokłon przed nią składa,/ prosząc, by z nim poszła w parę. Mak, co niby rósł na grzędzie,/ a plotkował o niej wszędzie! Tym zuchwalstwem urażona/ Butka rzekła dumnie, sucho:/ --- Idź plec, pałko wygolona!/ Będzies tańcyć dziś z lopuchą. I pan mak skonfundowanyskonfundowany --- tu: zawstydzony./ iść z ropuchą musi w tany. A Sobótka pląs zaczyna/ z duszkiem krągłym niby gałka,/ co troszeczkę przypomina/ jej braciszka --- Poniedziałka. Raptem salę czar przenika,/ to oberka rżnie muzyka. Wszystkie duszki, wszystkie dziwa/ czarodziejski ton przyzywa./ Tańczy ślimak z złotąz złotą --- dziś popr.: ze złotą. muszką,/ a pomidor tańczy z gruszką,/ zgrabne żabki z świerszczykami/ obejmują się łapkami. Tańczą ptaki i zwierzęta,/ skaczą śmiesznie gawronięta,/ którym błyszczą się jaskrawiejaskrawie --- dziś popr.: jaskrawo./ śliczne dwa ogonki pawie./ Strój ten piękny, okazały/ na dzisiejszy bal przybrały. Tańczy z duszkiem mała Butka/ roześmiana, różowiutka,/ ciżemkami chlupie, tupce,/ a jej tancerz tnie hołupcehołupiec, hołubiec --- figura taneczna w tańcach ludowych.! Aż Sobótka zawrót czuje,/ tak tłuścioszek z nią wiruje. Tańczy wdzięcznie ryba z rakiem,/ a pietruszka z pasternakiem,/ Tańczy dudek z panią sową/ i mak skacze z łysą głową./ A ropucha tak z nim pląsa,/ aż mu ze łba mak wytrząsa! Krąg zatacza brać zaklęta,/ tańczą duszki i kraśnięta,/ kwiaty, grzyby, widma, dziwa,/ skacze nawet miotła krzywa! Pałac mieni się jak w bańce,/ płyną tony, płyną tańce,/ lekkie szaty wiatr rozwiewa,/ wszystko pachnie, wszystko śpiewa,/ ściany krwawią się rubinem,/ to fioletem, to bursztynem. Grają skrzypce i piszczałki,/ bębny, flety i cymbałki. Tańczy, tańczy w krąg komnaty/ rój stubarwny, rój skrzydlaty,/ pląs zawodzi w świateł tęczy,/ a muzyka gra i dźwięczy./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nad ogrodem, hen, na dworze,/ zachodzące płoną zorze. Rozdział VII. Jak się zachowali w ogrodzie wróżki nieproszeni goście i jaka ich za to spotkała kara Sad stał w myślach pogrążony,/ strojny, bujny, rozłożysty;/ kryjąc w liściach wyzłocony/ owoc --- wonny i soczysty. Słońcu niosąc dziękczynienie,/ sad zapada w słodką ciszę./ Trawę długie znaczą cienie,/ żaden liść się nie kołysze. Wtem coś kłębi się nad murem/ i w czarownej tej ustroni/ coś zawrzasło takim chórem,/ że mi jeszcze w uszach dzwoni. Jakaż wrzasków tych przyczyna?/ Każdy mi pytanie zada./ A to w ogród jak lawina/ pana majstra banda wpada. Poniedziałek na ich czele/ po indyjsku jak nie świśnie,/ jak nie huknie: --- Na morele!/ na brzoskwinie! hej, na wiśnie! Za starszego brata śladem/ już zgłodniałe basałykibasałyk (daw.) --- psotne dziecko./ pędzą naprzód zwartem stadem/ zbrojne w kije i patyki. W mig na grusze, na jabłonie/ pnie się chciwych malców rzesza,/ ten pień chwycił w obie dłonie,/ ten się u gałęzi wiesza. Sińce? Guzy? Bagatelabagatela --- tu: nic ważnego.!/ Skoro owoc gradem leci/ i kobiercem się rozściela/ pod żarłocznym wzrokiem dzieci. Toż to radość! To wesele!/ Ten pod drzewem milczkiem kuca,/ w usta wielkie pcha morele,/ a pestkami w dzieci rzuca. Tamci dwoje popod murem/ winogrona szarpią wonne,/ co się wiją długim sznurem/ ciężkie, słodkie i bezbronne. Czwartek pełen animuszu/ (ten z łakomstwa zawsze słynie)/ szuka ziarnek niżej uszu/ pogrążony w wielką dynię. A najstarszy pan dobrodziejpan dobrodziej (daw.) --- zwrot grzecznościowy./ taki rozmach w sobie czuje,/ że co tylko jest w ogrodzie/ zjada, łamie i tratuje. Młodsi za nim drą się, piszczą,/ choć wypchali już kieszenie,/ jeszcze depcą, jeszcze niszczą,/ jeszcze sieją spustoszenie. W chwilkę później nie do wiary,/ co uczynił ich szał dziki;/ jakby przeszły tu TataryTatarzy --- nazwa ludów tureckich; w XV--XVII wieku Tatarzy najeżdżali tereny należące wówczas do Polski, rabowali bogactwa i uprowadzali mieszkańców.,/ jakby przeszły rozbójniki. Sad, co w skarbów swych ozdobie/ stał pachnący, barwny, strojny,/ teraz chyli się w żałobie,/ jakby tknięty dłonią wojny. Wszędzie szczerby, wszędzie rany,/ tam prześwieca zdarta kora,/ tu winograd podeptany,/ tam się zwiesza gałąź chora. W tym bezmyślnym spustoszeniu/ tak się wszystko odmieniło,/ że aż słońce w przerażeniu/ chmurką sobie twarz zakryło. A dzieciarnia objedzona,/ ocierając czoła w pocie,/ słodkim łupem objuczona/ myśli wreszcie o odwrocie. Bo pan brat im tak powiada:/ --- Gdy nas wróżka tu zastanie,/ to choć sama się objada,/ nam z pewnością sprawi lanie... Uciec?... Hm, to sprawa łatwa,/ droga przez mur przecież krótka,/ lecz... tu na się spojrzy dziatwa ---/ gdzież podziała się Sobótka?! Radzi zatem zespół cały,/ aż tu... hukły gdzieś wystrzały. (To dla Butki-bohaterki/ zapalono fajerwerki). Wtorka lęk ogarnął srogi;/ skoczył niby kamień z procy:/ --- Dzieci! prędko za pas nogi!/ uciekajmy, co w nas mocy! Lecz... czy naraz ich zaklęto?/ coś ich chwyta w splot gałęzi,/ coś ich siłą niepojętą/ skuwa, szarpie, trzyma, więzi. CzarownicaPrzez sad w blasków aureoli/ wróżka zbliża się powoli... Idzie z twarzą oniemiałą,/ łuna gniewu ją oblewa:/ --- Co się z moim sadem stało?/ moje biedne, drogie drzewa! Na te słowa nieszczęśliwy/ sad rozjęczał się boleśnie:/ płaczą grusze, płaczą śliwy/ i jabłonki i czereśnie. Aż wisienka smukła, tkliwa/ umęczoną główkę kłoni/ i cichutko się odzywa:/ --- To sprawili, wróżko, oni! CzarownicaZaczem piękna Cud-królewna/ twarz obraca pałającą/ i spostrzega, groźna, gniewna,/ winowajców bandę drżącą. --- Nigdyż dla mnie przez minutę/ gwiazda szczęścia nie zaświeci?/ Życie będzie zawsze strute/ przez swawolę chciwych dzieci? I znów sad mój ukochany/ będzie chory i kaleki,/ niezgojone zawsze rany/ krwawić będą całe wieki! Ach, zgrzeszyliście nad miarę,/ lecz wam znaną jest nauka:/ ,,Kto przewini, weźmie karę,/ znajdzie guza, kto go szuka!". Czarodziejski pierścieńTu z pierścieniem wzniosła rękę:/ --- Przemiana, CzarownicaZa nikczemny wasz uczynek,/ za drzew biednych srogą mękę/ zmieniam was w gromadę świnek! Patrzą dzieci w osłupieniu,/ strach ubielił im twarzyczki./ Już z ich nóżek w okamgnieniu/ świńskie robią się raciczki. Gdzie ich ręce? gdzie ich szyje?/ próżno łkają z głębi duszy:/ zamiast nosów mają ryje,/ z boków brzydkie kłapią uszy. A przez dziury hajdawerków/ głupio, śmiesznie i szyderczo/ pozwijane w kształt świderków/ ogoneczki świńskie sterczą. CzarownicaWróżka ku nim rękę skinierękę skinie --- dziś raczej: ręką skinie.:/ --- Gdy sumienie się w was wzbudziwzbudzić --- tu w dawnym znaczeniu: zbudzić.,/ to i kary czar przeminie.../ Idźcie teraz precz --- do ludzi! Zrozpaczone strasznym losem/ chcą dziateczki dobyć krzyku/ i wraz jękłyjękły --- dziś popr.: jęknęły. świńskim głosem:/ --- Krum, krum, kwiku! kwiku! kwiku! Ledwie rozległ się w przestrzeni/ przeraźliwy kwik prosiątek,/ ktoś spomiędzy traw zieleni/ w sadu wtacza się zakątek. To prześlicznie ustrojona/ krągła, biała i tłuściutka,/ rojem duszków otoczona/ co tchu pędzi --- mała Butka. Już przebiegła sad dziewczyna/ i złoconą pędzi dróżką,/ krzycząc: --- Gdzieś tu kwicy świnka,/ pokaz świnkę Butce, wlózko! Usłyszawszy głos siostrzyczki,/ już prosiątka całą zgrają/ ryjki, uszy i raciczki/ ku malutkiej wyciągają. Butka wlepia w nie oczęta,/ z rozdziawioną patrzy buźką ---/ aż zakrzyknie: --- Te plosięta/ to siom nase dzieci, wlózko! O, tu Cwaltek jest, bęcwałekbęcwałek --- głuptasek.,/ a tu Śloda jest milutka,/ a tu duzy Poniedziałek!/ Wsystkich, wsystkich ma Sobótka! I przed wróżką przerażoną/ już w ramionka świnki chwyta,/ a prosiątek śmieszne grono/ z kwikiem, piskiem Butkę wita. Taka radość niepojęta/ rozjaśniła malców twarze,/ że już żadne nie pamięta/ o przewinie i o karze. A maleńka im szczebiotaszczebiota --- dziś popr.: szczebiocze.:/ jak to była w ślicznej sali,/ jak tam wszystko jest ze złota,/ jak pierogów Butce dali... --- I jest taki tlon z kolalu,/ i mak łysy był na gzędzie,/ i ja byłam tam na balu,/ i znów Butka tańczyć będzie! I mnie wlózka tak chwaliła/ psed wsystkimi stlasydłami,/ zem nic w sadzie nie lusyła!/ --- kończy, plaszcząc rączętami. Ledwie słowa te wyrzekła,/ lament wkoło się podnosi;/ dzieciom struga łez pociekła/ i różowe pyszczki rosi. (Tak łakomstwo swoje, zda się,/ opłakujeopłakuje --- prawdopodobnie błąd autorki albo zecera, wydaje się bowiem, że powinno być: opłakują (dzieci). po niewczasie). I tak wszystkie kwiczą rzewnie,/ że to Butkę niepokoi ---/ więc się zwraca ku królewnie,/ co milcząca przy niej stoi. --- Wlózko, powiedz mi w tej chwili,/ cego oni wsystkie placą?/ cego ryjki w łapki skryli/ i na Butkę się nie patsą? CzarownicaNa to wróżka, smutna, blada,/ na jej główce rękę kładzie/ i ze smutkiem opowiada,/ co robiły dzieci w sadzie. --- Kres położyć chcąc swawoli,/ zamieniłam je w prosięta,/ lecz jeżeli cię to boli,/ to twa wola dla mnie święta. Tyś, Sobótko, dziś królową,/ Czarodziejski pierścieńpierścień w twoje ręce zdaję,/ rzeknij tylko jedno słowo,/ a co rzekniesz, niech się staje! Tu na pulchną Butki rączkę/ nałożyła swą obrączkę. Patrzą świnki w Butkę chciwie,/ ich zbawienie jest w jej ręku,/ więc krumkająkrumkają --- dziś popr.: chrumkają. niecierpliwie,/ ryjkiem kręcąc, pełne lęku. Z mowy wróżki Butka mała/ tyle tylko zrozumiała,/ że na każde jej żądanie,/ co zapragnie, to się stanie. PrzemianaPopatrzyła na świneczki ---/ ach, jak one kwiczą ślicznie,/ jakie mają ogoneczki,/ i jak krzywią się komicznie! I wraz cienkim głoskiem dzwoni,/ z roześmianą krzycząc minką:/ --- Chciem być taka jak i oni,/ Butka chcie być także świnką! Ledwie kończy tę myśl pustą,/ już się zmienia w świnkę szóstą. Próżno wróżka zrozpaczona/ ręce wzniosła w jej obronie,/ Butka w prosię zamieniona/ z kwikiem skacze już koło niej. Czarodziejski pierścień, CzarownicaBladość wróżki twarz okryła,/ bo uczuła z nagłym drżeniem,/ że cudowna czarów siła/ opuściła ją z pierścieniem. Co to będzie?! Wielki Boże!/ Wszak maleństwo to niewinne/ tysiąc nieszczęść ściągnąć może/ przez zachcenia swe dziecinne. Cud-królewna płaczu bliska/ na pierścionek z trwogą patrzy/ i w ramionach Butkę ściska,/ coś jej szepce, coś tłumaczy. I namówić chce koniecznie,/ by wracała z nią do sali,/ bo tam będzie jej bezpiecznie/ wśród marmurów i korali. Czarodziejski pierścień, CzarownicaWreszcie zbladłe chyląc lica,/ o pierścionek szeptem prosi;/ ale mała swawolnica/ tylko śmiechem się zanosi. Obejrzała się ku bramie/ i raciczką dzieci trąca:/ --- Butka chcie to zanieść mamie,/ chodźcie, bo już Butka śpiąca. --- Kwik! --- zawrzasły wraz wisusywisus (daw.) --- urwis.,/ banda o nic się nie pyta,/ w ogród żwawe daje susy/ i do domu rwie z kopyta! Zrozumiawszy, co się święci,/ --- Kra! kra! --- pisłypisły --- dziś popr.: pisnęły. dwa gawronki/ i za Butką bez pamięci/ gnają, wznosząc swe ogonki. Czarodziejski pierścień, CzarownicaNim się wróżka obejrzała,/ nim pojęła, co się stało,/ już z pierścionkiem Butka mała/ znikła w bramie z bandą całą. Rozdział VIII. W którym strapiona wróżka ożywia czarnoksięskie zwierciadło W szklanym zamku na makatach/ smuga kładzie się księżyca./ CzarownicaW czarodziejskich, zwiewnych szatach/ leży wróżka bladolica. Wzdłuż jej ramion złotą falą/ spływa włos diademem spięty;/ nigdzie światła się nie palą,/ w mroku pałac legł zaklęty. A dokoła świetnej sali/ pozwijani jak kłębuszki/ śpią mieszkańcy zamku mali,/ dziwoludki, karły, duszki. Cisza wkoło; blask miesiąca/ srebrem spływa przez sklepienie,/ duma wróżka bolejąca,/ w fantastyczne patrząc cienie. KrukWtem coś drgnęło u kotary,/ błysły złotej frędzli skręty/ i ukazał się kruk stary,/ kruk z oczami jak diamenty. KrukKrągłym ślepiem powiódł wkoło/ i w łeb czarny się zastuka:/ --- Czegoś tutaj niewesoło.../ Nie oszukać Imci Kruka. Do królewny podszedł żywo,/ ukłon złożył jej misterny/ i z powagą wyrzekł tkliwą:/ --- Oto jest twój sługa wierny. Tu popatrzył w twarz jej białą/ i zapytał: --- Co się stało? Wróżka smutnie uśmiechnięta/ wysunęła dłoń z koronek./ --- Czarodziejski pierścień, CzarownicaPrysła moja moc zaklęta,/ utraciłam mój pierścionek. --- Kra! kra! --- padło w zamku ciszę. ---/ Cud-królewno, co ja słyszę? --- Cyt, cyt, bo nas kto podsłucha ---/ szepnie wróżka, kryjąc lice./ --- Drogi kruku, nachyl ucha,/ zwierzę ci mą tajemnicę. CzarownicaW mrocznej sali pani blada,/ sploty włosów mnąc z rozpaczy,/ coś krukowi szeptem gada,/ a kruk słucha, a kruk patrzy. Gdy mu barwnie nakreśliła,/ jak Sobótka dwa gawronki/ przez jej sad przeprowadziła/ skryte w fałdach swej kieszonki. I jak z Butką ptaszki kusekusy --- krótki; tu: bez ogona./ odegnały precz pokusę... KrukKruk odsapnął ze wzruszenia,/ po czym modą staroświecką/ w łeb się skrobnął od niechcenia/ i rzekł: --- Mądre, mądr-r-re dziecko! A gdy dwaj figlarze mali,/ dziób otarłszy ze śmietany,/ w pawie stroje się przebrali/ i wesołe wszczęli tany ---/ Krukkruk roześmiał się z uciechą/ aż dźwięknęło w sali echo: Kruk--- Kra! kra! a to sprytne sztuki!/ Mądre jak prawdziwe kruki!/ Toż to matka dziób rozdziawi,/ gdy zobaczy ich strój pawi! I skrzydłami zaszeleści,/ I znów słucha opowieści. KrukTo pochyla swój łeb kruczy,/ to z podziwu wzrok wyłupia,/ to podgardle gładząc, mruczy:/ --- Hm... ta Butka też niegłupia... Lecz gdy wróżka w trwożnej męce/ jękłajękła --- dziś popr.: jęknęła., łamiąc białe ręce,/ że najmilsze jej dzieciątko/ zamieniło się w prosiątko,/ Czarodziejski pierścień, Czarownicaże pierścionek jej porwało/ i z rodzeństwem w dal pognało/ i że biedne to maleństwo/ może wpaść w niebezpieczeństwo,/ bo magicznych potęg siły/ nie rozumie dzidziuś miły... KrukKruk poderwał się na nogi:/ --- Cud-królewno, zbądź się trwogi!/ Kruk ma łeb nie od parady,/ zaraz leci na wywiady/ i kpem byłby, gdyby wkrótce/ nie miał wieści o Sobótce./ Niech się pani ma nie smuci./ Kruk z pierścionkiem w lot powróci. Cześć ci składa sługa wierny! Błysnął frędzli splot misterny,/ drgnęły fałdy u kotary/ i jak widmo znikł kruk stary. CzarownicaSłucha wróżka w szklanej sali,/ jak szum skrzydeł cichnie w dali. I tak marzy drżąca, trwożna:/ --- Gdybyż tak zobaczyć można,/ gdzie jest moja niezabudka,/ okrąglutka, mała Butka!/ Gdybyż ujrzeć choć z daleka,/ co maleńką w domu czeka?!/ Czy coco --- tu dziś popr.: coś. dziecku się nie stanie,/ gdy ją ujrzą w tej przemianie?/ I co powie dzidzia słodka,/ jeśli mego kruka spotka? Gdy tak stoi, cisnąc czoło/ i o los Sobótki pyta,/ nagle jasne, świetlne koło/ u jej drobnych stóp wykwita. Lustro, CzarownicaKsiężyc swoją tarczą zbladłą/ w krągłe zajrzał przezieradło. (W dawnych czasach takie miano/ nader trafnie lustrom dano). CzarownicaPamięć jakiejś tajemnicy/ twarz rozjaśnia Cud-dziewicy. Przyciskając dłonią serce,/ cicha, lekka jak widziadło/ sunie z wolna przez kobiercekobierzec --- gruba tkanina, którą ozdabiano ściany lub przykrywano podłogi./ Lustro, Czarownicai zdejmuje z ścianz ścian --- dziś popr.: ze ścian. zwierciadło. Jeśli pamięć jej nie myli,/ w lustrze owym w każdej chwili/ ujrzeć może, co się plecie/ na dalekim, ludzkim świecie. Byle zbudzić moc zaklętą/ na pieczęci siedmsiedm --- dziś popr.: siedem. zamkniętą! CzarownicaBije serce Cud-dziewicy,/ w lustrze topi błysk źrenicy. Włosów wonnych aureola/ jej przecudną twarz okolaokola --- dziś popr.: okala.. W czarnoksięskich zmagań walce/ prężą się jej zwinne palce... Kreślą dziwne jakieś znaki:/ koła, węże i zygzaki. Rozchylone krwawe wargi/ szepcą groźby, szepcą skargi. Szemrzą wciąż tą samą nutką:/ --- Mów, co dzieje się z Sobótką! Lustro, CzarownicaOwe prośby i rozkazy/ wróżka siedm wyrzekła razy. I zbudziła moc zaklętą,/ na pieczęci siedm zamkniętą! Ze zwierciadła tafli szklistej/ trysnął iskier snop ognisty. Lustro głośno zachrapało/ i wyrzekło z miną gniewną:/ --- Cóż się tam, u licha, stało?/ Czego budzisz mnie, królewno? --- Przez czarodziejstw moc zwycięską,/ moc magiczną, czarnoksięską,/ rozkazuję tobie krótko:/ Mów, co dzieje się z Sobótką! Czeka chwilę Cud-dziewica ---/ Lustrow lustrze tworzy się mgławica. Lustro sapie, mruczy, stęka,/ a wtem pieczęć siódma pęka/ i na czystym szkle bez skazy/ ukazują się obrazy. Mkną po tafli zwierciadlanej,/ barw tysiącem malowanej. Jakby w bajce, jakby w kinie/ wszystko widać w tej godzinie. A co więcej... w nocnej ciszy/ Cud-królewna głosy słyszy. Z lustra głosy płyną do niej/ jak w najlepszym gramofonie. Wszystko, wszystko, co się plecie/ na dalekim, ludzkim świecie ---/ wszystko, co by wiedzieć chciała,/ widzi, słyszy wróżka biała./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Płynie księżyc coraz bladszy/ Cud-królewna w lustro patrzy. Rozdział IX. Co zobaczyła wróżka w czarnoksięskim zwierciadle W domku majstra u przedmieści,/ co się bieli hen, daleko ---/ słychać głośny płacz niewieści;/ to z majstrowej óczócz --- dziś popr.: oczu. łzy cieką. Choć spóźniona już godzina,/ nikt nie zasiadł do wieczerzy;/ płacze matka u komina,/ krając chleba bochen świeży. Jeśli jeszcze i noc zleci/ i nie wrócą się do domu/ jej najmilsze, słodkie dzieci?/ komu chleb ten odda? komu? Bochen wypadł z drżącej dłoni,/ twarz ukrywszy w brzeg fartucha,/ matka łzy bolesne roni/ i znów czeka, i znów słucha. Od południa czeladnicy,/ mąż i sąsiad jaki taki/ wciąż szukają w okolicy,/ czy nie trafią na ślad jakijaki --- dziś popr.: jakiś.? PijaństwoAż pan majster, strapion srodze,/ poszedł szukać drogich dzieci/ do gospody --- co przy drodze/ wielkich liter złotem świeci. ,,Tu jest wiszynk pot ko Gutkiem/ gdzie spżedają Piw o Zwódkiem". Ojcu snuło się po głowie,/ że się tam o dzieciach dowie,/ zaczem w kącie zasiadł ciszkiemciszkiem (daw.) --- po cichu.,/ trąbiąc kielich za kieliszkiem. I tak martwił się głęboko:/ --- Furdum, burdum, mocium panie!/ Aż mgłą zaszło jego oko/ i --- rozległo się chrapanie. Gdy tak w zgiełku i hałasie/ majster Tydzień śpi, aż miło,/ spójrzmy z wróżką, co w tym czasie/ w domu jego się zdarzyło. W ciągłej pracy, w ciągłym ruchu/ drepce zacna Imć Niedziela./ Teraz piernatpiernat --- tu: materac. niesie z puchu/ i na łóżku go rozściela. Aż jęknęła: --- Dobry Boże!/ i ty Matko, Mario święta!/ Daj niech się już tak nie trwożę,/ Niech się znajdą me pisklęta! To błagalnie wznosi dłonie:/ --- O Antoni z Padwy świętyAntoni z Padwy święty --- Antonii Padewski, właśc. Fernando Martins de Bulhões (1195--1231), święty Kościoła katolickiego i patron rzeczy zgubionych.!/ Ty niebieski nasz patronie!/ Spraw w Twej łasce niepojętej niech odnajdę moją zgubę!/ Niech się wrócą dziatki lube,/ a ja ku Twej wiecznej chwale/ biednym oddam me korale! I nie mogąc przyrzec więcej,/ chwyta w dłonie piernat z pierza/ i w bolesnej serca męce/ puch pobija w takt pacierza. (I tu, widno jak na dłoni,/ Święty pomógł jej Antoni). Bo wtem... Co to? Wielki Boże!/ Słychać jakiś kwik u bramy/ i znajomy głos na dworze/ pisnął cienko: --- Chciem do mamy! Butka? dzieci? Matka blednie,/ takie szczęście nią owładłoowładło --- dziś popr.: owładnęło.,/ że w radości swej bezwiednie/ biegnie, ciągnąc --- prześcieradło! Wtem trzasnęły drzwi z łoskotem/ i przed drżącą z szczęściaz szczęścia --- dziś popr.: ze szczęścia. matką/ zakurzone, zlane potem/ staje... krągłych prosiąt stadko. Panno święta! O anieli!/ a dziateczki zgodną gamą/ jak nie kwikną ku Niedzieli:/ --- Krum, krum, mamo! mamo! mamo! A prosiątko z minką Butki/ już za szyję matkę dusi,/ ryjek tuli okrąglutki,/ piszcząc: --- Butka u mamusi! Drgnęło serce dobrej matki,/ już nie patrzy, już nie pyta/ ani dociec chce zagadki,/ tylko ściska, tylko wita. Tylko tuli upojona/ świńskie ryjki, świńskie łebki/ i powtarza ich imiona,/ i całuje w ryjki, w ślepki... Twarz jej liże sześć ozorków;/ słychać piski, słychać śmiechy,/ a ogonki u rozporków/ kręcą młyńca w znak uciechy! Przygarnąwszy wszystkie społem/ niby kokosz swe pisklęta,/ matka sadza je za stołem,/ błogim szczęściem wskroś przejęta. Toż kwik rozległ się w izdebce,/ gdy im wniosła z kaszą mleka./ Dziatwa krząka, mlaska, chłepce,/ aż jej płyn po ryjkach ścieka. I majstrowa sama nie wie,/ gdy tak tłoczą się przy misie,/ czy w pokoju jest, czy w chlewie?/ czy jej wszystko tylko śni się? Wtem głos Butki się podniesie/ (małą pchają wciąż do ściany),/ --- Pseciez Butce tez jeść chce się,/ dosyć macie juz, gałgany! Matka oczom swym nie wierzy,/ bo prosiątka w tej minutce/ odskakują od wieczerzy,/ robiąc miejsce małej Butce. A Sobótka, niczym dama,/ łebkiem kiwa im łaskawie:/ --- Jak się dobze najem sama,/ to tloseckę wam źośtawie. Chodźcie ź Butką papać ptaski,/ chodźcie plędko, gawlonaski! Na to z kąta popod ławą/ para ptasząt kształtu kruka/ wyskakuje na stół żwawo/ i dziobami w miskę stuka. To naprawdę nie do wiary!/ Ze zdumieniem matka patrzy ---/ --- Czy to sen jest? czy to czary?/ mówcie, dzieci, co to znaczy? Na to dziatwa wszczyna kłótnię,/ wszystkie drą się, krzyczą naraz/ i tak plotą bałamutniebałamutnie --- tu: mętnie, niejasno.,/ taki robią zgiełk i hałas, że majstrowa nic nie słyszy,/ jakby tartak miała w głowie,/ aż znów Butka ich uciszy:/ --- Niech najlepiej Śloda powie! Cud naprawdę, co się dzieje:/ na głos małej wieprzków stadko/ ryjki zwiera i... niemieje!/ patrząc w Butkę z miną rzadką. Tylko świnka z noskiem Środy/ na kolanach matki siada/ i niezwykłe ich przygody/ Imć Niedzieli opowiada. Jak gawronki dwa spotkali,/ którym obdarł kot ogonki,/ jak ubranka potargali/ i do wróżki szli przez łąki;/ jak za wielką złotą bramą/ zostawili Butkę samą/ i tak się o Butkę bali,/ że przez mur się w sad dostali/ i owoców widząc tyle,/ przystanęli tam na chwilę... Tu wstyd zdławił małą świnkę/ i jąkając się, powiada:/ --- Gdyśmy zjedli odrobinkę,/ przyszła jakaś pani blada/ i... i strasznie się złościła,/ i... i w świnki nas zmieniła... Raptem Butka sprawiedliwa/ potok słów przerywa Środzie:/ --- To jest plawda nieplawdziwa,/ tak nie było w tym oglodzie! Oni ładny bal źrobili,/ wsystko zjedli, polamali,/ takie, mamo, glube byli,/ bo tak stlaśnie się napchali. Wlóźka baldzo się maltwila,/ dobze ze ich nie wybila,/ bo mnie nić nie źośtawili,/ tylko wsystko poniscyli! Próżno dziatwa Butkę straszy,/ chce jej przerwać, kwiczy, tupie ---/ Butka z ryjkiem pełnym kaszy/ kończy: --- Oni baldzio głupie! I z pogardą dzieci zmierzy.../ Na to banda w bek uderzy. Płacze gorzko i majstrowa.../ Jezu Chryste, co się dzieje!?/ Na toż ona dzieci chowa,/ by wyrosły z nich złodzieje? I swawolą ich przejęta/ rzekła do nich we łzach cała:/ --- Cudza własność to rzecz święta,/ słuszna kara was spotkała. Ach, mówiłam nieraz, dziatki,/ kto nie słucha ojca, matki,/ ten psiej skóry słuchać musi,/ bo go diabeł zawsze skusi. Ot i przyszła kara Boska,/ teraz kształty prosiąt macie ---/ i tu nagle się zatroska:/ --- Jak ja was pokażę tacie? Wzmógł się na to płacz dziateczek:/ szlocha matka z twarzą zbladłą,/ a że wszystkim brak chusteczek,/ więc łzy leją --- w prześcieradło. Czarodziejski pierścieńPotem chciała Środa dalej/ opowiedzieć o pierścieniu,/ lecz nie dało się to wcale ---/ bo po ciężkiem odetchnieniu małe licho, mrużąc oczy,/ rzekło: --- Telaz Butka syta,/ niech juz Śloda nie tlajkocy,/ Butka będzie spać i kwita! A sio! dość juz macie kaski,/ idźcie na piec, gawlonaski! Ledwie rzekła to dziecina,/ Środa zdanie w pół ucina,/ a na piecu dwa gawronki/ roztaczają swe ogonki. Próżno matka prosi, pyta,/ bractwo stoi oniemiałe,/ a Sobótka jak zabita/ śpi --- zwiesiwszy uszka małe. Lęk ogarnął Imć majstrową,/ skłopotaną chyli głowę/ i zgarnąwszy stadko razem,/ przed ołtarzyk z dziećmi zmierza,/ by jak co dzień przed obrazem/ klęknąć z nimi do pacierza. I drży z trwogi, czy zła siła/ serc jej piskląt nie zmieniła? Lecz po chwili z ulgą widzi/ (choć ich łkanie rwie jej duszę),/ że się dziatwa psot swych wstydzi,/ że uklękła w wielkiej skrusze i że w myśli litanijkilitania --- rodzaj modlitwy./ szepce, we łzach kąpiąc ryjki. Więc dodaje malcom ducha:/ --- Kto zamyśla o poprawie,/ tego pewnie Bóg wysłucha/ i przebaczy mu łaskawie. Może wam i karę skróci ---/ śpijcie, drogie niebożęta!/ Może tatko dziś nie wróci.../ Wejrzyj na nie, Panno święta! Z tej pociechy wielce rada/ banda biednych, małych świnek/ wkrótce w słodki sen zapada,/ nos wetknąwszy w puch pierzynek. Z Butką trudu jest najwięcej ---/ ani drgnęła jej powieka,/ kiedy wziąwszy ją za ręce,/ matka z niej sukienki zwleka. Sapie przy tym tak szczęśliwie,/ że majstrowa ją przyciska/ i całuje w pyszczek tkliwie.../ Wtem, gdy na nią patrząc z bliska, rysów szuka swej dziecinki,/ Czarodziejski pierścieńwidzi --- że pierścionek złoty/ pulchną łapkę małej świnki/ wężowymi objął sploty. Znów niepokój matkę ściśnie;/ smutnie patrzy na Sobótkę:/ Czyżby mała lekkomyślnie/ skradła komu tę błyskotkę? Boże drogi! Boże miły,/ co te smyki nabroiły! Z wolna pierścień drżącą dłonią/ ściąga --- kładzie pod obrazem,/ gdzie Padewski się Antonio/ chyli, z dobrych ócz wyrazem. Lecz gdy wraca od łóżeczka,/ w którym szósta śpi świneczka,/ raptem oczy słoni ręką,/ bo ujrzała przez okienko, że ptak jakiś w pierścień wlepia/ dwa świecące, krągłe ślepia. Szybko, krzyża czyniąc znaki,/ zatrzaskuje okiennicę;/ mary to? czy wilkołaki?/ wszędzie dziwy, tajemnice... Lecz już zgadnąć się nie sili,/ czego chce ten opętaniec?/ Wzdycha, nisko głowę chyli/ i odmawia swój RóżaniecRóżaniec --- tu: modlitwa w Kościele katolickim.. Gdy tak klęczy na podłodze,/ zadrzemało się niebodze./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ PijaństwoWtem do uszu Imć Niedzieli/ dobiegł jakiś głos z gościńca,/ majster, ile sił w gardzieli,/ śpiewa, laską czyniąc młyńca: Pije Kuba do Jakuba,/ Jakub do Michała,/ Pijesz ty, piję ja,/ Kompanijakompanija --- dziś popr.: kompania. cała! Matka porwie się na nogi,/ szybko w światło lampy dmucha,/ bo już majster wchodzi w progi,/ wyśpiewując z miną zucha: A kto nie wypije,/ tego we dwawe dwa --- dziś popr.: w dwa. kije:/ łupu-cupu po kożuchu!/ Tego we dwa kije! Tu się majster w animuszuw animuszu --- pobudzony, energicznie./ w izbę wtoczył w kapeluszu. Ledwie jednak spojrzał wkoło,/ poznał swoją połowicę,/ zdjął kapelusz, otarł czoło/ i strapiło mu się licelice (daw.) --- lico, twarz.. --- Oj, żonusiu, oj, Niedziółko,/ tak i chodzę, chodzę w kółko./ A tu niby księżyc świeci,/ a ja szukam, szukam dzieci,/ tak i chodzę, chodzę, chodzę,/ a tam świeci się przy drodze,/ i wypiłem kieliszeczek/ tak za zdrowie mych dziateczek,/ i za twoje, mamo, zdrowie.../ I... i szum mam teraz w głowie!/ Jeden duży i dwa małe/ i zalałem troszkę pałęzalać (...) pałę (pot.) --- upić się../ Widzisz, żonciu, to nie dziwy,/ gdy ktokto --- tu dziś popr.: ktoś. taki nieszczęśliwy! Tu pan majster w głos zaszlocha,/ toć on dziatki z serca kocha! --- Cyt, cyt, Tydziu... drogi, miły,/ Bóg wysłuchał prośby matki,/ dzieci nasze powróciły,/ troszkę tam zniszczyły szatki,/ różne przejścia miały, tatku,/ bo zbłądziły na ostatku. Wielki z tego był ambaras,/ tylko... stygnie nam wieczerza;/ chodź, opowiem wszystko zaraz.../ Ciągnie majstra do alkierza. Ale majster szczęśliw wielce/ ręce składa: --- A wisielce!/ Moje małe, drogie smyki!/ Jutro, tego, dam im wnykiwnyki (daw.) --- lanie.;/ jutro, tego, będzie lanie,/ furdum, burdum, mocium panie! Ale dzisiaj, panie tego,/ ucałuję raz każdego! Żona go za połę chwyta:/ --- Nie, nie Tydziu, chodźże ze mną,/ ujrzysz dzieci, gdy zaświta,/ teraz przecież w izbie ciemno./ Zrobisz rwetesrwetes --- hałas, zamieszanie., zrobisz hałas/ i pobudzisz dziatki zaraz! I gwałtowną czując trwogę,/ dłońmi mu zagradza drogę. Ale majster ją odpycha:/ --- Duszko moja, cóż, u licha,/ cóż takiego im się stanie,/ choć ich zbudzę, mocium panie? Pocałuję raz każdego,/ raz przytulę ich do serca./ Przeciem ojciec, panie tego,/ a nie żaden ludożerca! O straszliwej męki chwila!/ Widzi matka, jak się schyla/ i jak wielkie swe wąsiska/ w puch poduszki białej wciska. Pocałował --- bez hałasu;/ ale zamiast lic atłasu/ na buziakach swych dziewczynek/ wyczuł ostry włos szczecinek. Czyżby go zamroczył trunek?.../ Drugi składa pocałunek/ i znów, rzecz to niepojęta,/ w usta kłuje szczećszczeć --- szczecina. przeklęta. Szybko się do chłopców zwraca,/ po poduszkach dłońmi maca/ i z okropnym strachem w duszy/ czuje świńskie ryjki, uszy,/ świńskie karczki, świńskie brzuszki/ ułożone na poduszki. Otulone i nakryte/ śpią prosięta jak zabite. Wtedy krzyknął majster: --- Żono!/ Uczyniłaś rzecz szaloną!/ Odkądże ci się zachciewa/ mieć za dzieci świnie z chlewa! Precz mi z łóżka, precz, prosiaki,/ ja się wam tu dam we znaki!/ I gniew taki w majstrze zbierazbiera --- dziś popr.: wzbiera.,/ że pierzynki z malców zdziera,/ a że w głowie okowitaokowita (daw.) --- wódka./ szumi --- nóż ze stołu chwyta./ Z nożem leci do Sobótki!/ LustroJeden błysk jak mgnienie krótki/ i... coś hukłohukło --- dziś popr.: huknęło. na kształt gromu,/ aż się wstrząsła chatka cała.../ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . CzarownicaTo w królewny szklanym domu/ wiotka postać się zachwiała ---/ o marmury lustro jękło/ i w sto części się rozpękło,/ a królewna na kobierce/ padła, dłońmi cisnąc serce./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . KrukI już nie wie wróżka biała,/ że ocalił jej maleńką/ kruk --- co szybciej niźli strzała/ przez wyrwane wpadł okienko. KrukŻe zakrakał na pułapie/ tuż nad głową jej dziecięcia/ Czarodziejski pierścieńi pierścionek dzierżąc w łapie,/ w głos wymówił te zaklęcia: Kruk,,Na usilne me żądanie,/ Cud-królewny rozkazanie,/ zanim pamięć słów uleci,/ niech się świnki zmienią w dzieci!". Że na wronki skinął potem/ i że znikli z piór łopotem. Nie wie też, że majster biedny/ krzyża zrobił ruch bezwiedny,/ że ujrzawszy czarne ptaki,/ nóż wypuścił z drżącej dłoni,/ myśląc, że to są majaki,/ że mu wódka w uszach dzwoni... Bo gdy spojrzał znów na łoże/ ujrzał małe swe niebożę,/ jak zwinięte na kształt kulki/ śpi podparte rączynami/ i owite w biel koszulki/ razem z Środą i chłopcami. Wtedy z twarzą łzami zlaną/ padł przed żoną na kolano,/ krzycząc: --- Nigdy, żono luba,/ nie zaleję więcej czuba! A Niedziela rozrzewniona/ czule wzięła go w ramiona. Po czym mąż i żona społemspołem (daw.) --- razem./ z rozjaśnionym klękli czołem/ i pobożne wznieśli pienie/ za dziateczek ocalenie. A gdy wreszcie z klęczek wstali,/ znów serdecznie się ściskali/ i pokładli się z kolei/ pełni szczęścia i nadziei. Cyt... usnęła majstrów para,/ Słychać jeno tyk zegara. Rozdział X. Jaki gość nawiedził domek państwa majstrów i co w snach Butki wyczytał Śpią Imć Tydzień i Niedziela,/ postulały dziatki oczy;/ noc nad domkiem się rozściela,/ noc ciemnością izbę mroczy. Drży płomyczek lampki słaby,/ płynie letniej nocy gwara,/ gdzieś kumkają sennie żaby ---/ w izbie słychać tyk zegara. Wtem na jego białej tarczy/ poruszyła się wskazówka.../ W pudle głośno coś zawarczy/ i wyskoczy ptasia główka. Kuku! kuku! kuku! drze się/ aż się głos po izbie niesie;/ wykukała północ z śmiechemz śmiechem --- dziś popr.: ze śmiechem./ i w głąb skryła się z pośpiechem. Coś w zegarze głucho trzasłotrzasło --- dziś popr.: trzasnęło./ i... światełko lampki zgasło. CzarownicaWtedy nagle, w wnętrzuw wnętrzu --- dziś popr.: we wnętrzu. chaty/ zapachniały cudnie kwiaty/ i spłynęła w nocną ciszę/ z niewidzialnych dłoni grajka/ pieśń --- co tuli i kołysze,/ pieśń czarowna niby bajka./ Pieśń, co barwę bierze z tęczy,/ pieśń, co pąki róż rozchyla,/ co na strunach serca dźwięczy/ i na skrzydłach gra motyla./ Pieśń, co koi i weseli ---/ Z pieśnią spływa --- pani w bieli. Sunie jasna i przeźroczaprzeźrocza (daw.) --- przezroczysta.,/ lekka, cicha i powiewna,/ jak pachnący kwiat --- urocza,/ kryształowa Cud-królewna./ Uśmiechnięta czule, słodko/ lice chyli nad Sobótką. Wolno bierze ją w ramiona/ i na brzegu łoża siada,/ i przytula ją do łona,/ i najdroższe liczko bada. Miękkie włosy pięknej wróżki/ oplatają niby wieńce/ Butki plecki, Butki nóżki,/ całe ciałko jej dziecięce. W złocie włosów jak w kolebce/ śpi najmilsza jej dziewuszka;/ wróżka tuli ją i szepce/ w bijącego takt serduszka: Butko maleńka,/ słodka dziecino,/ przyszłam do ciebie/ cichą godziną. Przyszłam do ciebie,/ ptaszku maleńki,/ by ci wyszeptać/ słowa podzięki. Za twoją sprawą,/ dzidziusiu miły,/ wszystkie me więźniewszystkie me więźnie --- dziś popr.: wszyscy moi więźniowie./ w domw dom --- dziś popr.: do domu. powróciły. Już mi ich smutek/ serca nie truje,/ więc się radosna/ i wolna czuję. I chodzić będę/ w wonnym ogrodzie,/ i snuć marzenia/ w cichym zachodzie, że nauczone/ na twym przykładzie/ przybiegną dziatki/ igrać w mym sadzie. Przez złote wrota/ jak szczęścia gońce/ wbiegną i wniosą/ radość i słońce! I pusty pałac/ rozdzwoni echem,/ dziecięcym gwarem,/ dziecięcym śmiechem. I zamyślone/ utoną oczy/ w dziecięcej duszy/ toni przeźroczej... Aż znów odlecą/ ptaszęta złote/ i w dal poniosą/ moją tęsknotę... Tak w różowe Butki uszka/ cichym głosem szemrze wróżka/ i znów garnie ją, i tuli/ w woniejących włosów luli. Czymże cię, Butko/ wdzięczna, nagrodzę?/ Czymże dzieciństwa/ lata osłodzę? Dni twych minionych/ niech pamięć wskrześnieniech pamięć wskrześnie --- dziś popr.: niech się pamięć wskrzesi.,/ marzenia twoje/ ukaż mi we śnie. Za hart twój, Butko,/ za twoje męstwo/ wszystko, coco --- tu dziś popr.: czego. pragniesz,/ dam ci maleństwo. Czarodziejski pierścieńW pierścień zdobną, lekką ręką/ nad jej czółkiem krąg zatoczy/ i przygarnie znów maleńką,/ i w zamknięte patrzy oczy. Lecz nie może u dzieciny/ snów rozplątać gmatwaniny,/ bo każdziutkie jej życzenie/ znika --- niby oka mknienieoka mknienie --- dziś raczej: oka mgnienie.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Parę łyżek miodu w garnku ---/ nieskończona kiedyś bajka ---/ jakaś lalka na jarmarku ---/ piernik w kształcie Mikołajka ---/ znalezione jajko kurki ---/ jakieś szkiełko, jakieś sznurki ---/ rzemiennego sprzączka paska ---/ jakiś guzik, strzęp obrazka.../ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (Skarby, które chłopcy mali/ zwykle Butce wydzierali). To w jej snach się teraz kręci,/ to jedynie ma w pamięci. CzarownicaPatrzy wróżka zadumana ---/ Butka śmieszy ją i wzrusza;/ jakże-bojakże-bo --- dziś popr.: jakże. skomplikowana/ jest małego dziecka dusza! Lecz te strzępki, te błyskotki,/ toć to rzeczy bez znaczenia.../ Czyż nie znajdzie u Sobótki/ większych pragnień lub marzenia? Wtem spostrzegła, że różowa/ buźka dziecka się uśmiecha,/ ustka szepcą jakieś słowa,/ w całym ciałku drży uciecha. Gdzieś chcą biegnąć małe nóżki,/ w włosów plącząc się atłasie,/ a rozwarte jej paluszki/ coś uchwycić pragną, zda się. (To w ogródek --- co malutki/ wyrósł nagle wkoło Butki/ i owocem ciężkim gnie się,/ sen tłuściutką Butkę niesie). Biegnie, biegnie za morelką,/ za brzoskwinią, za jabłuszkiem,/ to znów gruszkę goni wielką/ z smakowitymz smakowitym --- dziś popr.: ze smakowitym., kraśnym brzuszkiem. Już się zdaje, że dzieweczka/ w buzi słodycz soku czuje,/ tak jej drobne drżą usteczka,/ tak języczkiem coś smakuje. Ale obraz w dal ucieka!/ Wokół Butki głucha pustka,/ żal twarzyczkę jej powleka,/ w podkóweczkę zgięła ustka/ i z wyrazem smutku, nudy ---/ śpi cichutko --- tak jak wprzódy. CzarownicaZa to twarz królewny biała/ niby zorza zróżowiała,/ bo wyraźnie teraz widzi/ za czym tęskni małe dzidzi. Na buzieńkę swej dzieciny/ pocałunków spada gradem.../ W dołek wkłada ją pierzyny/ i uchodzi --- duchów śladem./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Pierwsze kury pieją w dali./ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ Lampka się jak pierwej pali,/ a w mrok izby przez okienko/ zaglądają: świt z jutrzenką. Rozdział XI. W którym marzenie Sobótki zamienia się w rzeczywistość Słońce stało już wysoko,/ gdy dźwignęła się z pościeli,/ przecierając senne oko,/ postać zacnejzacny --- prawy, godny zaufania i szacunku. Imć Niedzieli. Co to? Siódma już godzina?/ Skądże jej się tak zaspało!/ Tu z wysiłkiem przypomina,/ co w wczorajszymw wczorajszym --- dziś popr.: we wczorajszym. dniu się stało. Co to było? Wielki Boże!/ Czy to prawda, czy sen może?/ Aż uwierzyć trudno prawie,/ że to działo się na jawie... Okiem rzuca na posłanie:/ śpią najmilsze jej dziateczki;/ a tu leży ich ubranie ---/ zdarte sukniesuknie --- tu daw.: ubrania. i majteczki. Toż ją znowu czeka praca!/ Co za dziury! co za dziury!/ Suknie bada i przewraca,/ czoło jej zaległy chmury. Oj, przebrały smyki miarę!/ Już majstrowej nic nie wzruszy,/ niech dostaną dobrą karę,/ niech im ojciec da za uszy. Niech pocierpią raz dziateczki,/ skoro nie ma na nie rady.../ A wtem zbladła... nuż z wycieczki/ pozostały inne ślady? Imć majstrową przeszły dreszcze;/ dłonią sięga w głąb pierzynek/ i... wyciąga --- ciepłe jeszcze/ skórki sześciu małych świnek. Szybko, modląc się po cichu,/ po drabinie w górę pnie się/ i do skrzyni, co na strychu,/ dowód hańby dziatek niesie. Wielka w niej wezbrała ulga,/ gdy zapadło wieko skrzynki,/ i pośpiesznie w dół się kulgakulgać się (z ros.) --- turlać się, toczyć.,/ jakby za nią gnały... świnki!/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . A tymczasem, tak jak co dnia,/ hałas zerwał się na dole;/ to dziateczki Imć Tygodnia/ rozpoczęły już swawolę. Tu poduszka w górę lata,/ aż się sypie wkoło pierze,/ ten warkocze siostrom splata,/ tych dwóch się za czuby bierze. Zgiełk przerwało wejście matki;/ oj, surową ma dziś minę./ W rękach trzyma ich manatki/ i... rzemienną dyscyplinę. Wszystkie rzeczy te w paradziew paradzie --- tu: uroczyście./ na zydelkuzydel (daw.) --- stołek. majstra kładzie. Pospuszczały główki zuchy;/ nikt nie śmieje się, nie szepce,/ słychać brzęk lecącej muchy.../ makiem zasiał w ich izdebce. Czy nie boskie to skaranie?/ Jak zamówił, będzie lanie! Lecz że ojciec jeszcze chrapie,/ banda matkę w krąg otoczy;/ każdy ją za szyję łapie,/ każdy jej zagląda w oczy. --- Mamo! mamciu! rybko! kiciu!/ ocal dzieci przed kłopotem,/ nie zbroimy nigdy w życiu,/ tylko nie mów ojcu o temtem --- dziś popr.: tym.! --- Daj, mateczko, szatki inne! Czwartek chlipnie, Piątek jęknie ---/ I na prośby ich dziecinne/ serce matki jak wosk mięknie. Takie miłe te nicponienicpoń --- urwis.!/ Tyle rączek ją oplata,/ tak się tulą, garną do niej.../ Niech tam! suknie im wyłata. I poczciwa Imć Niedziela/ nowe szatki im rozdziela. Toż to radość! toż to pycha!/ Duszą dziatki Imć majstrową,/ aż z radości każdy prycha,/ przywdziewając suknię nową. Właśnie był to dzień świąteczny;/ (zwykle w święto uroczyste/ każdy stara się być grzeczny/ i mieć twarz i ręce czyste). Grzeczne są i majstrów dzieci./ Chłopcy gęste mają minygęste mają miny (daw. przen.) --- są pewni siebie lub takich udają. ---/ każdy pozór ma waszeciwaszeć (daw.) --- tytuł grzecznościowy; mieć pozór waszeci: wyglądać jak wielki pan./ od nóg bosych do czupryny! Mała Butka z miną hardą/ kręci się jak krągła kulka,/ bo wspaniałą swą kokardą/ oczarować chce ojczulka. --- Tato! --- krzyczy --- na śniadanie!/ Wśtawaj tato, mocium panie! ---/ I w zamknięte drzwi alkierzaalkierz (daw.) --- mała sypialnia./ piąstką raz po raz uderza. Lecz się próżno Butka trudzi:/ majstra --- nic dziś nie obudzi. Urażona tym dziecina/ już odbiegła do okienka,/ po krzesełku się wyspinawyspina --- dziś popr.: wspina./ i w otwartym oknie klęka. Aż tu w rączki jak nie klaśnie,/ jak nie krzyknie, jak nie wrzaśnie,/ jak nie piśnie jak najgłośniej:/ --- Patscie, patscie, co tam lośnie! Oglód, oglód mój malutki!/ Oglód psysed do Sobótki!/ Mamo! mamo! dzieci! dzieci!/ I jak piłka na dwór leci. Zatupały dziatek pięty,/ wzniósł się ciemny obłok kurzu;/ pędzą --- a tu świat zaklęty/ czar roztoczył na podwórzu. Sad prześliczny, karłowaty,/ z owocami przepysznemiprzepysznemi --- dziś popr.: przepysznymi.,/ raptem wkoło białej chaty/ wyrósł --- niby grzyb spod ziemi. Patrzą dzieci, matka patrzy,/ wśród gałązek coś szeleści.../ To na korze od szkła gładszej/ złoty napis wszystkim wieści: Czarownica,,Za szlachetność jej serduszka/ Butce w dani składa --- wróżka". Matka Butkę w pół porywa,/ łez potokiem twarz jej zlewa,/ upojona i szczęśliwa/ w czarodziejskie patrzy drzewa/ i krzyż znacząc nad jej czołkiem,/ woła: --- Butko! tyś aniołkiem! Piszczą dzieci, szlocha matka,/ biegnie ta i ta sąsiadka,/ pędzą dziewki, czeladniki,/ ,,Hurra!", drą się uliczniki. Każdy gapi się i pyta,/ każdy złoty napis czyta. A maleńka bohaterka/ to na sad swój z dumą zerka,/ to na gałąź ponad daszkiem,/ gdzie gawronek z gawronaszkiem/ dziobem kręcą w lewo, w prawo,/ kracząc Butce: --- Brrrawo! brrrawo! Słysząc tyle zgiełku, wrzawy/ majster rzucił też posłanie/ I wychylił nos ciekawy,/ i zakrzyknął: --- Mocium panie!/ i z ust mu wypadła fajka.../ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ./ I skończona moja bajka.