Rodał, Lili Getto text Sekuła, Aleksandra Świetlik, Maria Choromańska, Paulina 2023-06-28 Fundacja Wolne Lektury pol https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/rodal-getto Domena publiczna - Lili Rodał zm. 1944 Współczesność Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (https://www.wolnelektury.pl). Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego. Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Wolne Lektury. Tango łez śpiewajcie muzy, pod red. B. Keff, wyd. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, Warszawa 2012. https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7373.jpg Żydowskie dzieci, autor nieznany, domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7373/ 2015 DCC FJM 1DTP 3MP Lili Rodał Getto z Będzina, lat 19 Oświęcim 1940 Zginęła w 1944 Wiosna, GettoLudzie mówią, że wiosna już,/ Słychać deszcz wiosennych burz,/ Tylko ja nic nie widziałam,/ Przez czarne getta muryPrzez czarne getta mury --- z informacji z archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego wynika, że autorka przebywała w getcie w Będzinie, a wcześniej być może w getcie w Oświęcimiu. Getto w Będzinie podlegało innym zasadom niż tego typu żydowskie dzielnice zamknięte znajdujące się na terenie Generalnej Guberni. W gettach utworzonych na terenach wcielonych do III Rzeszy początkowo panowały znacznie lepsze warunki, nie było głodu, deportacje były rzadsze i mniej liczne. Getto będzińskie przez dłuższy czas nie było nawet ogrodzone. Na jego terenie działały różne organizacje samopomocowe, a więźniowie pracowali w tzw. szopach. Dopiero 1 sierpnia 1943 (czyli rok później niż w Warszawie) rozpoczęła się akcja likwidacyjna, znana jako Akcja Będzińska. Członkowie ruchu oporu w getcie będzińskim w porozumieniu z bojownikami z pobliskiego getta w Sosnowcu wzniecili wówczas bunt. Organizatorami obu zrywów byli Józef i Bolesław Kożuchowie (związani z organizacją Hanoar Hacijoni), Frumka Płotnicka (łączniczka ŻOB na terenie kraju) oraz Cwi Brandes (z Haszomer Hacair, członek kierownictwa ŻOB-u w Będzinie). Przez trzy dni powstańcy bronili się w przygotowanych wcześniej bunkrach, ostatecznie zostali jednak pokonani i zamordowani. Niemal wszyscy Żydzi z Będzina zostali wywiezieni do Auschwitz.,/ Przez szubieniczne sznury,/ Nie widziałam Cię, wiosno --- że jesteś tak blisko,/ Bo widzisz, zmieniło się wszystko,/ Przewrócił się świata porządek,/ Początek to koniec, koniec to początek,/ Tylko Ty, jak co roku,/ Przybyłaś do nas w zielonym obłoku,/ Choć do góry nogami stoi świat,/ Ty jedna przybyłaś do getta krat,/ Dziwne!? Wiosna się nami nie brzydzi,/ Wiosno? nie widzisz? przecież my Żydzi./ Dawniej chodziliśmy w chałatach,/ A dziś zamknięci w ciasnych getta kratach,/ Mamy Twe słonko, wiosno, w żółtych łatach./ Dziecko, GettoMałe dzieci getta/ Po co w getcie dzieci?/ Cieszą się, że słonko świeci/ Po co w getcie świeci?/ DzieciństwoNa brudnych podwórkach/ Gdzie śmierdzą rynsztoki,/ Bawią się w clowna, w chowanego, kroki,/ Blade, wątłe, anemiczne, marne,/ W szczupłej twarzy widać oczy czarne,/ Smutne oczy dziecięce./ Dlaczego smutne?/ GettoBo grób ojca nie porósł jeszcze w ziela żywe,/ Bo siostra z lagrulager --- z niem. obóz, tu w znaczeniu nazistowski obóz (pracy, koncentracyjny, zagłady). jeszcze listy straszliwe,/ Bo brat dostał kartkę i nie stawił się jeszczebrat dostał kartkę i nie stawił się jeszcze... --- prawdopodobnie chodzi o kartkę z informacją, że wymieniona w dokumencie osoba powinna stawić się do deportacji, czyli transportu do obozu koncentracyjnego lub obozu zagłady.,/ Bo matka od prania ma gorączkę, dreszcze,/ Bo w domu nie ma kartofli ni chleba,/ A jeść przecież trzeba, jeść zawsze trzeba,/ Bo dzień jest taki pogodny,/ A Abramek jest głodny, tak głodny,/ W nocy mam sny, mary,/ Morderstwa, rabunki, trupy, koszmary,/ Ratunku! Kto ma ratować?/ W dali gdzieś śmiech. Co tam?/ Et nic, Żyd zdechł./ Co tam na froncie in schweren kämpfenin schweren kämpfen (niem.) --- w ciężkich walkach.,/ Padają młodzi żołnierze/ Für Führer, Volk und VaterlandFür Führer, Volk und Vaterland (niem.) --- za Führera, naród i ojczyznę. Slogan był używany w czasie III Rzeszy w okresie rządów Adolfa Hitlera. Miał podkreślać jedność narodu wokół wodza (Führera), lojalność i oddanie narodowi niemieckiemu oraz ojczyźnie./ Na papierze./ WiosnaDzieciństwoMałe dzieci getta/ Po co w getcie dzieci?/ Cieszą się, że słonko świeci/ Po co w getcie świeci?/ Idzie Wiosna, czar, żar, woń drzew,/ Od nowa zakwitną: trupy, łzy, krew/ O Boże! jeśli jesteś!?/ S. O. S.