Reymont, Władysław Stanisław Orka Kozioł, Paweł Osmola, Mateusz Choromańska, Paulina Osmola, Mateusz Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Pozytywizm Epika Opowiadanie Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/reymont-orka Domena publiczna - Władysław St. Reymont zm. 1925 1996 xml text text 2019-08-12 pol https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/reymont-orka.pdf ISBN-978-83-288-5740-7 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/reymont-orka.html ISBN-978-83-288-5741-4 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/reymont-orka.txt ISBN-978-83-288-5742-1 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/reymont-orka.epub ISBN-978-83-288-5743-8 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/reymont-orka.mobi ISBN-978-83-288-5744-5 ISBN application/x-mobipocket-ebook Obyczajowe https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7320.jpg Orka, Bończa-Rutkowski, Władysław (1840-1905), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7320/ FS.WL-N 1DTP 3MN Błędy źródła: cegły > cegieł. Ujednolicono zapis dialogów (kwestia po wypowiedzi postaci jest teraz zawsze zapisana małą literą). Orka Władysława Reymonta przedstawia chłopską rodzinę podczas wyniszczającej pracy w polu. Z toczonych przy pracy rozmów dowiadujemy się, że sytuacja materialna rodziny pogorszyła się, ponieważ ich jedyny koń został zarekwirowany na potrzeby wojska. Władysław Stanisław Reymont Orka PracaW imię Ojca, i Syna, i Ducha Świętego! --- wyrzekł uroczyście chłop i przeżegnawszy się z namaszczeniem, ujął za pług. --- Wio! Powoluśko a krzepko! --- Smagnął batem z przyzwyczajenia. Pług, zaprzężony w krowę i troje ludzi, werżnął się w ziemię i odwalał czarną, lśniącą skibę. Grunt był ciężki, stare koniczynisko wytarte do ostatniego ździebłaździebła --- częstsza jest forma ,,źdźbła". i ubite niby klepisko, ze chociaż pług szedł płytko, skiba kładła się ostro, nastroszona. Starucha ledwie kształtem dająca pozór człowieczy rozbijała motyczką twarde grudy, kilka wron podskakiwało za nią, wybierając z bruzdy pędraki. Orka szła niezmiernie ciężko i powoli, pług był stary, na kółkach, i zaprzęg lichy: w pierwszą parę ciągnęła kobieta z krową złączona wspólnym, drewnianym jarzmem, zaś na przedzie, zaprzężeni w rodzaj szorówszory --- rodzaj uprzęży, której głównym elementem jest szeroki pas przeciągnięty przez pierś zwierzęcia., mozoliła się rosła dziewczyna z chłopakiem. Krowa była jenojeno (daw.) --- tylko. szkieletem, obciągniętym poszerszeniałąposzerszeniały (o sierści zwierzęcia) --- splątały i bez połysku. skórą, a ludzie zaledwie cieniami. Długi uparty głód jednako wyzierał im z oczów; okryci w łachmany, wynędzniali, bosi ciągnęli jednak zgodnie bez skarg i wyrzekań, przyginając się w strasznym wysiłku do ziemi, a z taką mocą, że trzeszczały orczykiorczyk --- poziomy drążek, do którego przyczepia się uprząż od strony ciągniętego obiektu. i postronki. Chłop--- Choćby ta spyskaćspyskać (reg.) --- zryć (mówi się tak zwykle o świni ryjącej grunt). ze trzy albo cztery morgimorgz z niem. Morgen, tj. ranek --- daw.: powierzchnia pola, jaką można zaorać jednym zaprzęgiem w ciągu jednego dnia.! --- marzył głośno chłop, ledwie się wlekący za pługiem. Baranicębaranica --- czapka ze skóry baraniej. miał na łbie, strzępy kożucha na plecach i chore nogi okręcone w szmaty. Żyto niezgorzej ruszyło --- spojrzał na zielonawe zagony pobok rozciągnięte --- ziemniaków się nasadzi pod motyczkę, jęczmienia wsieje, ze ćwiartkę grochu, to się jakoś przy boskiej pomocy, przebiduje! Wio! Wio! Zachęcał pchając usilnie pług. --- I pod len trza by parę zagonów i pod kapustę! --- przypomniała cicho dziewczyna. --- A nie zabrali to siemienia? --- wtrąciła kobieta. --- Trzymałam na siew i na tę kapkę oleju! Dobrali się kiebykieby (reg.) --- jakby. do miodu! Próżna marnacyja wszystko i tyla! --- Na deszcz się znowu zbiera! Mówiłem ci Magduś, spuść wody ze żyta, wygniło przy bruzdach. Ani chybi że idzie deszcz! --- zagadywał żonine wspominki. Wiosna, NaturaJakoż kwietniowy poranek, chociaż się był podniósł pogodny i jasny, schmurzał się i posępniał, blade słońce przezierało z oparów niby opłatek. Szare, omglone równie roztaczały się dokoła, jak tylko było można sięgnąć okiem, jeno tu i owdzie naznaczone siwymi płachtami rozlewisk i kępami drzew. Pierwsza wiosna zaledwie tknęła ziemię: już puszczały wierzby, po łąkach żółciły się kaczeńce, na rowach otwierały oczy stokrotki, oziminy nabierały zieleni, a skowronki od świtu do nocy wyśpiewywały, ale na polach było jeszcze szaro, pusto i dziwnie smutnie. Nie było wesela w sercach ludzkich i cmentarna cichość unosiła się nad światem. --- Kto jeno żyw wychodzi na robotę! --- zauważył chłop, gdy dosięgnąwszy granicy, nawrócili ku wsi. Nikt nie odpowiedział, dyszeli, przykucnąwszy na miedzy. --- I na dworskim robią! Całe cztery pary, dopiero ci parada! --- szepnął z politowaniem. --- Nie frasuj sięfrasować się (daw.) --- martwić się. o dziedzicową skórę, poradzi sobie --- mruknęła kobieta. --- Jeszcze chłopom nakażą mu pomagać przy orce. A jak to było we żniwa? --- gniew ją przejmował. --- Było tak, juści, nie za darmo przecież, płacili... --- Co im się spodobało! A przymuszali pomagać dworom, jak za pańszczyznę. --- przypominała. --- I szkoda czasu! Ciągnijta! Tomek już jęczmień bronują! --- zauważył, patrząc na lewo. Zwierzę--- Podorał na zimę, to teraz sobie pan i w krowę poradzi. A nie molestowałam cię to świętymi słowami: Wojtek, orz! Koń był i czasu miałeś dosyć. Wolałeś na jarmarki jeździć i po karczmach się uradzać z łajdusami, a teraz we mnie i dzieci orzesz! Kiebykieby (reg.) --- jakby. w bydlęta! --- Twoja prawda żono, twoja --- przyznawał pokornie. --- Śmierci bym się pierwej spodziewał, niźli tego, ze na wiosnę konia miał nie będę. Śmierci! --- zajęczał boleśnie. Wieś, WojnaZmierzali się ku wsi. Rozciągnęła się w poprzek pól, na łagodnym skłonie pod słońce leżała grobla sadów, z których gęsto sterczały nagie kominy, zręby spalonych chałup i rumowisk budynków. Połowa wsi leżała w gruzach. Dwór, stojący na prawo za wielkim stawem, czerniał się kupą rozbitych ścian, cegieł i połamanych dachów, zaś z ogromnego parku pozostały jeno żałosne kikuty postrzelanych drzew, jakoby pięście grożące niebu. Wojna przeciągnęła tędy i na każdym miejscu znaczyły się ślady jej nieubłaganych pazurów. Poszarpała wsie, wyłamała lasy, stratowała pola i na rodnych ziemiach pozostawiła plugawe, żółte groble okopów i nieskończone rzędy mogiłek, obsadzonych białymi drzewami krzyżów. --- Wawron orzą we dwie krowy --- zagadał chłopak, przystając przy tej okazji. --- Patrz roboty, a nie cudzych ogonów --- posłyszał odpowiedź wraz z poświstem bata. Przymilkli, ciągnąc pług niestrudzenie, a uważając, jako wkrótce za nimi cała wieś wyszła na robotę i już na każdym poletku ktoś się ruchałruchał (reg.) --- ruszał.. W szarym, przemglonym powietrzu gmerali się jako te mrówki cicho, z wolna i akuratnie. Praca, BiedaKto w konia, kto w krowy, kto jeno w ludzki sprzężaj, a każdenkażden (reg.) --- każdy. orał, siał lub bronował. A byli, co tylko rydlem, jakby gołymi pazurami, darli tę świętą ziemię z ponurą zawziętością. --- Mój Boże, po inne lata sto koni wychodziło na robotę! --- westchnął chłop. --- A jakie to szły śpiewania, pokrzyki, ugwary! Hej! --- wspomniała cicho dziewczyna. Chciwość, Kara--- Pan Jezus wiedział, co zrobił! --- zamamrotała starucha, przysiadając na skibie, gdy stanęli nabrać nieco sił i oddechu. --- Tyle się rozmnożyło złego, że kara przyjść musiała! Spokornieją ścierwy, spokornieją! Wynosił się jeden nad drugiego i pysznił! W morgi jeno wierzyli, a w pełne sakwy! Za nic mieli biednego, za nic sprawiedliwego. Rozwalał się jeno po świecie, którenktóren --- dziś popr.: który. rublami sypał! Dał wam Pan Jezus radę! --- Ale i poczciwym stała się niemała krzywda! --- wtrąciła posępnie młodsza. Orali znowu w głębokim milczeniu, chłop rozważał babczyne słowa i pilnie szukał w sumieniu, czym by się zasłużył na ukaranie, aż w końcu rzekł twardo: --- Chłop, Pan, WojnaPanowie sobie wojują, a chłop w skórę bierze. --- splunął i prał krowę aż zaryczała. --- Człowieku, dyćdyć (reg.) --- przecież. to ostatnie bydlątko! --- spróbowała mitygowaćmitygować --- hamować zapalczywe zachowanie. kobieta. --- Cicho! Wio ścierwy, bo gnaty poprzetrącam! --- grzmiał rozsrożony. --- Tatulu, boćki przyleciały --- zakrzyczał naraz chłopak, wskazując ręką. --- Boćki, loboga! Przystanęli patrząc za bocianami, krążącymi nad zburzonym dworem i parkiem. --- Kajże to se założą gniazda, kajkaj (reg.) --- gdzie.! --- westchnęła współczująco kobieta. --- Biedne sieroty! --- Nawet tej suchej topoli nie darowali. Wszystko im na przeszkodzie! --- wrzał głucho. Bociany spłynęły na zalane łąki, jakiś pies gnał ku nim z radosnym naszczekiwaniem. Wszystkim zrobiło się jakoś weselej, jakby z bocianami wraz zakwitła w sercach nadzieja. --- Ciągtaciągta (reg.) --- ciągnijcie. ludzie! Józiek, nie wykręcaj łbem, bo weźmiesz batem. --- upominał chłop, ale już go gniew opuszczał i sam co chwila niósł się oczami na łąki, a coś w sobie rozmawiał: --- WojnaJak wracają na gniazda bociany, to wojna odlatuje! --- wyrzekł z głębokim przeświadczeniem. PracaI znowu podały się karki jarzmom, przygięły się plecy, nogi wparły się w ziemię i pociągnęli pług w głuchym milczeniu. Zmroczyło się naraz i zaczął padać drobny, uprzykrzony deszcz. Sypał obficie niby przez sito, zasuwając świat jakby rozdrganym szkliwem, przenikającym do kości chłodem i wilgocią. Wiosenna plucha zaniosła się na dobre i orka stawała się coraz cięższa i mozolniejsza, ślizgały się nogi, że raz po raz któreś ryło nosem po ziemi, brakowało już sił, jarzmo uwierało boleśnie, a postronki wrzynały się dzieciom w ramiona i piersi aż do krwi. Ciągnęli jednak bez skarg i jęków, utykając i co trochę przemieniając miejsca w uprzęgu. Chłop wyręczał wszystkich po kolei, a do prowadzenia pługa stawała żona, to córka, to chłopak. ZwierzęNiewiele to pomagało, robota szła coraz ciężej i każda nowo odwalona skiba zdała się być przemoknięta nie tyle deszczem, ile potem i krwią strasznych wysiłków. A chwilami, kiedy już brakowało oddechów, walili się na ziemię gdzie popadło i leżeli, jak pomordowane bydlęta, martwi niby kloce i zgoła już niewiedzący nawet o sobie. Niedługo odpoczywali, bowiem nieubłagana konieczność wprzęgła ich z powrotem w jarzma, przymuszając do krwawego trudu. Straszliwe widmo głodu nieodstępnie snuło się za nimi, poganiając batem rozpaczy. --- Siwkiem już bym od świętej pamięci zaorał! --- wyrwało się chłopu. Sercami zatargał nagły ból, wyciskając z oczów łzy gorzkich wspomnień. Koń, Wojna--- Prawdę im rzekłem: zołzowatyzołzowaty --- chorujący na gruźlicę węzłów chłonnych. i ma grudęgruda --- choroba skóry u koni.. Nie uwierzyły! Juści, na oko koń jak malowany, rosły i chody miał cugantacugant --- koń używany w wielokonnym zaprzęgu.. Po dworskich, to i nie dziwota. Do nóg się pokłoniłem. Nie gubcie, powiadam, toć nasz żywiciel. Dziesięć morgów pola, sześcioro narodu i z wiosną za pasem, powiadam. Jakże se poradzimy sieroty bez konia, jak! --- powiadam. Poświargotałyświargotać --- mówić w obcym języku, zwł. po niemiecku. i wzieniwzieni (reg.) --- wzięli.. --- powtarzał może już po raz tysiączny. Ta chwila utraty konia stała mu wciąż w pamięci; była to niezagojona rana, przez którą uciekało jego życie. --- Taki koń! Jacek dawał mi za niego parę kasztanów, a nie chciałem bez dopłaty. Koń, Tęsknota--- I do figlów był skory! Pamiętacie, jak to łoniłoni (reg.) --- w zeszłym roku. pierzynę z płota ściągnął i latał z nią po sadzie, a odebrać sobie nie dawał --- rozrzewniała się dziewczyna. --- I na gwizdanie przylatywał jak piesek --- wspomniał chłopak. --- Był, był, a teraz i łajna po nim nie stało. A żebyśta ścierwy! Wio! Wio! Krowa się naraznaraz (daw.) --- nagle. przewróciła, kobiety uderzyły w płacz, skoczyli na ratunek, na szczęście nic się jej nie stało i dala się podnieść na nogi. --- Granula! Loboga! Granula! --- lamentowała kobieta, obcierając ją z błota i głaszcząc, jak dziecko najmilsze. --- Jeszcze gotowa zgubić tę ostatnią kapkę mleka. --- I tak źremy, że świnie nie tknęłyby naszego jadła! --- Zła bydlakowi marchew, to niech idzie w chrzan! --- Dam ja ci lepiej źreć, poczekaj! --- wrzasnął chłop, zacinając batem synowskie portki. --- Nie bijcie, a to cisnę wszystko i pójdę sobie w cały świat! --- groził płaczliwie. Żołnierz--- Będzie jedną gębę mniej! A powędruj se synku! Matka sporządzi ci torbeczki. Nie bój się, nazbierasz, ale kijów na plecy, nazbierasz! A może przystaniesz do żołnierzówżołnierzów --- dziś popr. forma D.lm: żołnierzy.? W sam raz dla ciebie rozbijać i kraść i palić. Idź synku! --- mamrotał dotknięty do żywego. --- Ja sobie jeno tak, a ociec powstają, jak na tego złego psa! Wiecie --- zaczął nagle z innej beczki --- a to siwek bojał się żołnierzów! --- Głupiś! Ale taki koń i bojałby się czego! --- poczuł się i prawie obrażony. --- Prawda! Latową porą pojechałem którejś nocy na rowy we dworskiej koniczynie. Były i drugie chłopaki. Konie trzymalim na postronkach, w gotowości. Ale i tak o świtaniu przydybał nas polowy! Ale nie bił i koni nie zajmował, a tylko krzyknął: Moskale walą przez las! I pojechał naprzód, a my wszystkie za nim. Stanęlim w zagajach nade drogą! Mój Jezu, było tego mrowia, że sztykisztyk (daw.) --- bagnet. to się kolebały niby żyto na zagonie, ani początku dojrzał, ani końca! Ledwie com się napatrzył, a tu trąby jak nie hukną, zaś siwek jak nie zadrze ogona i jak nie pogna na przełaj! Zrucił mezrucił me (reg.) --- zrzucił mnie. na rowach i popędził do chałupy. --- A no, twoja to była sprawka! Teraz baczę, jako koń całą niedzielę źreć nie chciał, a tylko pił i postękiwał. A ja w głowę zachodziłem! Czekajże, ja ci za tę sztukę zapłacę!... --- Naści głupi --- stanęła w obronie matka. --- Procesujże się o ten zeszłoroczny śnieg! --- Dla porządku, żeby konia szanował, frycówkafrycówka --- tu: lanie. go nie minie! --- obiecywał. Ale na tym się skończyło, gdyż wspomnienie utraconego konia ożyło naraz we wszystkich i opanowało jednaką żałością. Raz po raz ktoś przypominał różne zdarzenia, świadczące o jego zaletach, o jego śliczności i o jego przywiązaniu do domu. Wspominali z takim żarem tęsknoty, jakby o kimś drogim, bliskim, a już utraconym na wieki... Koń, Duch--- Wiecie --- zagadała na odpoczynku dziewczyna. --- Nieraz już w nocy zdawało mi się, jako siwek rży pod chałupą. Jużcić myślałam, że to przez śpikśpik (reg.) --- sen. tak mi się majaczy! Dopiero onegdajszej nocy, kiedym przecknęła wyraźnie słyszę: cosik rży! Wychodzę na dwór z potrzebą i patrzę: siwek, nie siwek? Przeżegnałam się i przecieram oczy: coś białego rucha się pod stajnią. Myślę, uciekł tym złodziejom i przyleciał do chałupy! Skoczyłam do niego, a tu jakby wiatr zakręcił kłębem mgły i wszystko gdzieś przepadło. Jeno na drodze zatętniało i pies Wawrzonów zaczął gonić i szczekać. Aże mnie zamroczyło ze strachu. Może zdechł i teraz tłucze się po nocach i swoich szuka... --- To konie będą przychodziły po śmierci, jak te dusze pokutujące? --- zgromiła matka. --- Jać nie mówię! Przysięgałabym jednak, żem go widziała. W kościele bym przysięgła! --- A bo to mu była krzywda! Miał swoje wygody i roboty mało wiele. --- Taki wam był dobry, a praliście go orczykiem i wyklinali --- żgnął mściwie chłopak. --- Jak biłem, to na bicie musiał dobrze zarobić, a tobie wara! --- Zarobił, że cię schlanego przywoził z karczmy --- dołożyła mu żona. Umilkli. Deszcz się wzmagał, w bruzdach już polśniewała woda i ziemia zapadała się pod nogami, a każdą skibę przychodziło krajać coraz z większym mozołem. Orali jednak niestrudzenie. Oczy im wyłaziły, krew broczyła od jarzma i postronków, gnaty dziw nie pękały i w głowach się mąciło, ale chłop nieubłaganie poganiał. --- Zabijcie mnie, a już nie poradzę! --- Zajęczała naraz dziewczyna, waląc się na ziemię. Przysiedli przy niej, matka obcierała jej twarz, a chłop jąłjąć (daw.) --- zacząć. się tłumaczyć. --- Trudna rada! Odzipnij córóchno! Mus pogania. Choćby z pół morgi pod ziemniaki zaorać! Kto nie posieje, nie zbierze. Cóż to, z głodu mamy zdychać, czy ze swojego we świat iść po żebranym chlebie? --- Niedoczekanie wasze ścierwy! Niedoczekanie! --- zakrzyczał i zacisnąwszy pięście, groźnie potoczył oczami. Orali dalej z niestrudzoną zaciekłością.