Rej, Mikołaj Krótka rozprawa między trzemi osobami, Panem, Wójtem a Plebanem Sekuła, Aleksandra Niedzialkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Renesans Dramat Dialog Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/krotka-rozprawa-miedzy-trzemi-osobami http://polona.pl/item/334316/3/ Mikołaja Reja z Nagłowic Krótka rozprawa między trzemi osobami panem, wójtem a plebanem, 1543, wyd. Roman Zawiliński, Wydawnictwa Akademii Umiejętności w Krakowie, Biblioteka Pisarzów Polskich, Kraków 1892 Domena publiczna - Mikołaj Rej zm. 1569 1711 xml text text 2010-09-02 polhttp://wolnelektury.pl/media/book/pdf/krotka-rozprawa-miedzy-trzemi-osobami.pdf ISBN-978-83-288-0787-7 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/krotka-rozprawa-miedzy-trzemi-osobami.html ISBN-978-83-288-1765-4 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/krotka-rozprawa-miedzy-trzemi-osobami.txt ISBN-978-83-288-2720-2 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/krotka-rozprawa-miedzy-trzemi-osobami.epub ISBN-978-83-288-3783-6 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/krotka-rozprawa-miedzy-trzemi-osobami.mobi ISBN-978-83-288-4869-6 ISBN application/x-mobipocket-ebook https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6617.jpg Portret mężczyzny w żółtym kaftanie, Schäufelein, Hans (ca 1482-1539 aut 1540 ; st.), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6617 DD.WL-D 1DTP 3MD Krótka rozprawa między trzema osobami... to dialog z 1543 roku polskiego poety Mikołaja Reja. Utwór ukazał się pod pseudonimem - Ambroży Korczbok Rożek. Rej oprócz pisania zajmował się tłumaczeniem ale także był politykiem i teologiem. Uznawany za ,,ojca literatury polskiej". Krótka rozprawa... zaczyna się od wiersza Ku dobrym towarzyszom. Utwór przedstawia spór tytułowych postaci, które reprezentują trzy ówczesne stany społeczne --- szlachtę, duchowieństwo i chłopstwo. W rozprawie poruszane są problemy religijne, społeczne, obyczajowe i polityczne, które występowały w tamtych czasach. Jest to pierwszy utwór w którym wprowadzono mowę potoczną. Mikołaj Rej z Nagłowic Krótka rozprawa między trzemi osobamimiędzy trzemi osobami (daw.) --- dziś popr. składnia: między trzema osobami., Panem, Wójtem a Plebanem, którzy i swe, i innych ludzi przygody wyczytająwyczytać (daw.) --- wyliczać., a takież i zbytki, i pożytki dzisiejszego świataKrótka rozprawa między trzemi osobami --- Jedyny ocalały egzemplarz pełnego wydania utworu Mikołaja Reja (wydany w Krakowie przez Macieja Szarffenberka w 1543 r., stanowiący własność biblioteki hr. Potockich w Krakowie, mieszczącej się niegdyś w domu ,,pod Baranami", sygnatura biblioteczna A. 1014) jest uszkodzony. Uszkodzenie to opisano następująco: ,,Egzemplarz (...) ma uszkodzone ostatnie trzy kartki tj. K2 K3 K4 w ten sposób, że urwane są brzegi z tekstem na szerokość mniej więcej dwu palców. Dopełnienie ostatnich wyrazów wierszy często nietrudne ze względu na rymy i do połowy tylko uszkodzone wyrazy; trudniej atoli dopełnić pierwsze wyrazy kart K3 i K2 verso, co tylko na podstawie odpisu A. Grabowskiego poniekąd uskutecznić się dało. Pod ostatnim wierszem zakończenia, pod napisem «ku temu, co czedł» na karcie K4 r. wydrukowano: «Koniec»; w tym samym wierszu atramentem dopisano jakiś wyraz, z którego tylko A duże pozostało". Uzupełnienia tekstu wprowadzone przez poprzednich badaczy, Ambrożego Grabowskiego i Romana Zawilińskiego pozostawiono i są one ujęte w nawiasy kwadratowe. Nie rozdzielano uzupełnień pewniejszych (w źródle w nawiasie kwadratowym) od domyślnych połączeń między wyrazami i częściami zdań, które jako mniej pewne pozostawiono w źródle w nawiasach okrągłych.. Uwspółcześniono tytuł: krotka -> krótka; osobámi Pánem Woytem á Plebanem -> osobami, Panem Woytem a Plebanem. Ponieważ dalszym tekście w zasadzie nie zachowana została pisownia głosek pochylonych, zmieniono ich pisownię również w tytule. Inne zmiany w tekście: masia -> Masia (+ przypis); Gonią skowronka na grodzie -> Gonią skowronka na grudzie; flux -> flux. Jako błąd źródła rozpoznano: Jż -> Iż. Uwspółcześniono, o ile to było możliwe, interpunkcję w taki sposób, aby łatwiej było dzisiejszemu czytelnikowi zrozumieć sens zdań. Przy redakcji przypisów uwzględniono informacje z opracowania źródłowego. W tekście przy końcu utworu - niepełnym z powodu uszkodzenia jedynego ocalałego egzemplarza i uzupełnionym przez poprzednich badaczy - uzupełnienia pozostawiono w nawiasach kwadratowych, nie uwzględniając istniejącego w źródle rozdzielenia na bardziej prawdopodobne uzupełnienia ujęte w nawias kwadratowy i ujęte w nawias okrągły raczej jedynie domyślne połączenia (konjektury, takie jak spójniki: ,,a", ,,i" na początku kolejnych zdań składowych wypowiedzenia złożonego itp.). Ambroży Korczbok Rożek ku dobrym towarzyszom Towarzyszu, posłyszposłysz (daw.) --- posłuchaj., nie maszlinie maszli (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li; jeśli nie masz. co czynić,/ Postój małopostój mało (daw.) --- poczekaj trochę., nie wadzić tonie wadzić to (daw.) --- konstrukcja z partykułą ,,ci" skróconą do ,,-ć": nie wadzi ci to; nie szkodzi ci to. przeczcićprzeczcić (daw.) --- przeczytać.;/ Acz są rzeczy niepoważne prawieprawie (daw.) --- całkiem.,/ Podziwuj siępodziwuj się (daw.) --- tu: przypatrz się. też prostej ludzkiej sprawie./ Rozmawia tu z sobą trojaki stan:/ Pan, wójt prosty, trzeci z nim pleban,/ Wyczytającwyczytając (daw.) --- wyliczając. przypadłeprzypadły (daw.) --- zdarzający się często; przypadłe przygody: pospolite zdarzenia. przygodyprzygoda (daw.) --- tu: zdarzenie, przypadek.,/ Skąd przychodzą ludziom zysk i szkody./ Bo snadźsnadź a. snać (daw.) --- przecież. człowiek z przyrodzeniaz przyrodzenia (daw.) --- z natury; zgodnie z wrodzonymi cechami. każdy/ Nawięcejnawięcej (daw.) --- najwięcej. się o to stara zawżdyzawżdy (daw.) --- zawsze.,/ Aby wiedział, co się w ludziochludzioch (daw.) --- dziś forma Msc.lm: ludziach. dzieje:/ Więc jedno chwali, z drugiego się śmieje./ Bo gdzie mądry przydzieprzydzie (daw.) --- dziś: przyjdzie; dotrze do. w proste rzeczyprzydzie w proste rzeczy (daw.) --- zetknie się z prostymi rzeczami.,/ Co lepszego snadniesnadnie (daw.) --- łatwo; oczywiście. ma na pieczymieć na pieczy (daw.) --- uważać na coś; starać się o coś; dbać o coś../ A snadź na tym więcej mistrza poznać,/ Który umie z miedzi złoto kowaćkować (daw.) --- kuć.,/ Takież z prostych rzeczy wżdywżdy (daw.) --- jednak, przecież; wreszcie, w końcu. co obrać,/ Co by się wżdy przygodziło schować./ A tak i to snadź przeczyśćprzeczyść (daw.) --- przeczytać; od czyść: czytać. nie wadzi,/ Jako głupi niemądremu radzi;/ Bo snadź każdy może temu sprostać,/ Co złe, ganić, a przy dobrym zostać./ Ja, com słyszał, tom krótko napisał,/ Ale ty cztąccztąc (daw.) --- czytając; od: czyść: czytać. nie mów: bodaj wisiał!/ Bo więc mówią: iścieiście --- rzeczywiście, naprawdę. temu kotki/ Darły we łbietemu kotki darły we łbie (daw. przysł.) --- jest pomylony; niespełna rozumu., kto pisał tyty (daw.) --- dziś: te. plotki./ Lecz iż się ja snadź snadnie wyprawięsię ja snadź snadnie wyprawię (daw.) --- przecież łatwo się usprawiedliwię.,/ Zwłaszcza gdy tu powiedaczepowiedacz (daw.) --- mówiący; osoba przemawiająca; rozmówca. stawięstawić --- tu: postawić, przedstawić.;/ Jam napisał, kto chce, niechaj wierzy./ Co ma próżnypróżny (daw.) --- tu: próżniak. czynić? Wodę mierzywodę mierzyć (daw. przysł.) --- przelewać z pustego w próżne; określenie daremnej, bezsensownej pracy.. PanPan --- tu: przedstawiciel szlachty, posiadaczy ziemskich. mówi: Miły wójcie, cóż się dzieje,/ Aboć się ten ksiądz z nas śmiejeAboć się (...) śmieje (daw.) --- konstrukcja z partykułą -ci (skróconą do: -ć); czy się śmieje.!/ Mało śpiewa, wszytkowszytko (daw.) --- ciągle, tylko. dzwoni,/ Msza nie była jakonie była jako (daw.) --- nie było jej od. łoniłoni (daw.) --- zeszłego roku../ Na naszym dobrym nieszporzenieszpór --- dziś: nieszpory; nabożeństwo wieczorne w kościele katolickim./ Już więc tam swą każdy porzeswą każdy porze (przysł.) --- każdy robi swoje; każdy robi, co chce; każdy się stara o swoje.:/ Jeden wrzeszczy, drugi śpiewaśpiewa --- daw. z tzw. e pochylonym: śpièwa, odpowiadającym dźwiękowi zbliżonemu do i; stąd rym z ,,bywa".,/ A też jednak rzadko bywa./ Jutrzniejjutrzniej --- daw. forma D.lp, dziś: jutrzni; jutrznia: nabożeństwo poranne w kościele katolickim; początkowo odprawiana o wschodzie słońca., tej nigdy nie słychać,/ Podobnopodobno (daw.) --- pewnie, zapewne. musi zasypiaćzasypiać (daw.) --- nie wstawać na czas (czynność wielokrotna, zwyczajowa); por. dziś: zaspać.;/ Odśpiewa ją czasem sowa,/ Bo więc księdzu cięży głowa./ A wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak, w końcu. przedsięprzedsię (daw.) --- przecież, chociaż. jednak łająłajać --- strofować, ganić.,/ Chociachocia (daw.) --- dziś: chociaż. mało nauczają./ Ano wie Bóg, za tą sprawąza tą sprawą (daw.) --- przy takim stanie rzeczy./ Obrócimli sięobrócimli się (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: czy się obrócimy. na prawą.../ Bychmybychmy (daw.) --- byśmy; obyśmy. jednojedno a. jeno (daw.) --- tylko. na lewicyObrócimli się na prawą (...) na lewicy --- wg. Apokalipsy św. Jana na Sądzie Ostatecznym zbawieni mają się znaleźć po prawej, a potępieni po lewej stronie Boga./ I z księdzem nie byli wszytcywszytcy (daw.) --- wszyscy.. Wójt Wiara prostych Miły panie, my prostacy,/ A cóż wiemy nieboracy?/ To mamy za wszytkowszytko (daw.) --- dziś: wszystko. zdrowie, / Co onon --- tu: ksiądz. nam w kazanie powie:/ Iż, gdy wydam dziesięcinędziesięcina --- podatek religijny wynoszący jedną dziesiątą dochodów (zbiorów), pobierany przez duchowieństwo od chłopów (najczęściej w naturze).,/ Bychbych (daw.) --- bym, obym, gdybym; choćbym. był nagorszybych był nagorszy (daw.) --- choćbym był najgorszy., nie zginę;/ A damlidamli (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: jeśli dam. dobrą kolendękolenda (daw.) --- dziś: kolęda; tu: świadczenia w naturze pobierane przez duchowieństwo katolickie pod koniec roku.,/ Że z nogami w niebie będę./ Aboabo (daw.) --- albo. gdy w obiad przybieżyw obiad przybieży (daw.) --- przyjdzie podczas obiadu.,/ A kuklakukla (daw.) --- bułka; bochen chleba. na stole leży,/ To ją wnet z stołu ogoliogolić z stołu (daw.) --- zabrać ze stołu.,/ A mnie kęs posypie soli,/ Jakoby mię nogiećnogieć --- choroba koni i trzody, którą leczono solą; przen.: nicpoń. napadł:/ Mniema, bychbych (daw.) --- bym, abym. już chleba nie jadł./ Potympotym (daw.) --- potem. mię pokropi wodą,/ To już z Bogiem idę zgodą./ Alić przedsięprzedsię (daw.) --- przecież, chociaż. jako gorzegorze (daw.) --- nieszczęście, bieda./ Ciągni sięciągni się (daw.) --- tryb rozkazujący: ciągnij się; od ciągnąć się: wysilać się na wydatki. wójcie, nieboże./ Jednak niźliniźli (daw.) --- niż; tu: zanim. cię rozmachniecię rozmachnie --- pokropi cię wodą święconą.,/ Przedsię ta rzecz mieszkiemmieszek --- sakiewka na pieniądze. pachniemieszkiem pachnąć (daw.) --- wymagać nakładu, kosztu../ Ja mniemam, gdy wszystko spłacą,/ Iż się z świętemiświętemi (daw.) --- forma N.lm, dziś popr.: świętymi. pobracąpobracić się (daw.) --- dziś: pobratać się.. Pleban A wójtże się to jąłjąć (daw.) --- zacząć; wziąć się za robienie czegoś. gdakać?/ Czymżeby tę gębę zatkać?/ Gdzieśto dzbangdzieśto dzban (daw.) --- gdyby tak mieć dzban. piwa dobrego,/ Przegadałby mędrca tego/ Iście trzeciemtrzeciem (daw.) --- forma N.lp, dziś popr.: trzecim. nachyleniem;/ Byłby tańszybyłby tańszy (daw.) --- nie drożyłby się; nie upierałby się. z tym zbawieniem./ A jeszczeż ci w tym ksiądz wadzi,/ Żeć owo na dobre radzi?/ Bo nas sam PanPan --- tu: Jezus Chrystus, Bóg. uczył temuuczył temu (daw.) --- dziś: uczył tego.:/ Chceszli sam brać, daj drugiemu./ A wielkie to upominki/ U Boga, takie uczynki./ A tyś wszytek świat rozwołał,/ Żeś tej dziesięciny kęs dał./ Wszakeś tak słychał o Bodzeo Bodze (daw.) --- dziś forma Msc.lp: o bogu.,/ Iż gdy był tu, na tej drodze,/ Potwierdziwszy zakonzakon (daw.) --- tu: prawo. wszytek/ Tu wszem ludziom na pożytek,/ Na to stan duchowny sprawiłsprawić --- tu: czynić, ustanowić.,/ By jiji (daw.) --- dziś forma B.lp: go. przezeń ludziom zjawił,/ A my, duchowni stanowie,/ Jesteśmy ku wamku wam (daw.) --- do was. posłowie./ Tę pracątę pracą (daw.) --- forma B.lp r.ż., dziś popr.: tę pracę. na was przełożył,/ A mało was tym zubożył,/ Iż z jego hojnego dobra/ Słabo wasza ręka szczodrasłabo (...) szczodra (daw.) --- mało szczodra.,/ A nas tym opatrzujecieopatrzujecie (daw.) --- oparujecie; obdarowujecie.,/ Czym z niego obfitujecieczym z niego obfitujecie (daw.) --- w co obfitujecie dzięki niemu../ Bo byś baczyłbaczyć --- uważać, zważać na coś., miły bracie,/ Na jakiemcijakiem (daw.) --- forma N.,Msc.lp zaimka pytajnego r.n.; dziś popr.: jakim. ksiądz warstaciewarstat (daw.) --- dziś: warsztat.:/ Musi wszytkiego zaniechaćwszytkiego zaniechać (daw.) --- wszystko porzucić.,/ Kto się chce wami opiekaćopiekać się (daw.) --- dziś: opiekować się.,/ A opuścić dobre mienie,/ Łatając wasze zbawienie./ Wszak wiesz, że rzemieślnik każdy/ Potrzebuje płacejpłacej (daw.) --- dziś forma D.lp: płacy. zawżdyzawżdy (daw.) --- zawsze../ A to jest święta utrata,/ Bo za nię hojna zapłata./ A tak lżej mów, boś mię ruszyłruszyć (daw.) --- tu: dotknąć kogoś, urazić.;/ Latasz, a snaśsnaś a. snadź a. snać a. sna (daw.) --- podobno, może. nie zasuszył./ Waruj na rynku zabłądzićwaruj (...) zabłądzić (daw.) --- pilnuj, żebyś nie zabłądził.,/ Bo snadź nie dziś twój dzień rządzić. Pan Miły księże, dobrzećbydobrzećby (daw.) --- dziś pisownia: dobrzeć by; znaczenie: dobrze by to było. tak,/ Lecz podobno czcieszczciesz (daw.) --- czytasz; od czyść: czytać. czasem wspakwspak (daw.) --- na odwrót; czciesz wspak: mówisz fałszywie.;/ Hardziehardzie (daw.) --- hardo, dumnie, pysznie. tu strząsasz porożymhardzie tu strząsasz porożym (daw.) --- hardo potrząsasz porożem (jak jeleń pokazujący swoją siłę i gotowość do walki); przysł. stawiać się hardo, być hardym.,/ A zowiesz się posłem bożym./ Prawda, żeś jego pastyrzem/ A w wielu sprawach kanclerzem,/ Lecz czasem na wełnę godziszgodzić na coś (daw.) --- nastawać na coś; godzić na wełnę tu: o duchowym pasterzu wiernych-owieczek, który usiłuje swoje ,,owce" obedrzeć dla zysku.,/ Kiedy za tym stadem chodzisz./ Owa choć trzoda niespełna, / Gdy się wam dostanie wełna,/ Wieręwierę (daw.) --- zaprawdę; więc tak. z ostatka tyty (daw.) --- dziś zaimek lm r.n.: te. owce/ Niechaj skubie, jako kto chce./ Bo dziś prawieprawie (daw.) --- całkiem, zgoła, prawdziwie. prości ludzie/ Gonią skowronka na grudziegonić skowronka na grudzie (przysł.) --- uganiać się za rzeczą nieosiągalną; oddawać się bezcelowym działaniom.,/ A tak się prawie zbłaźnili/ Wiara jaka ma być/ Wszytkęwszytkę (daw.) --- dziś forma B.lp r.ż.: wszystką. wiarę w to włożyli,/ Iż go żadna rzecz nie zbawi,/ Jestlijestli (daw.) --- jeśli. go ksiądz nie wyprawiwyprawić (daw.) --- wyprowadzić; wywieść../ Ano by snadź tak miało być,/ Jednego wiarą nagrodzić,/ Bo acz żadnyżadny (daw.) --- dziś: żaden. w to nie łuczyłuczyć (daw.) --- trafiać do celu.,/ Jako święte Pismo uczyżadny w to nie łuczy jako święte Pismo uczy (daw.) --- nikt nie żyje dokładnie według wskazań Pisma świętego.,/ A każdy człowiek z krewkościkrewkości (daw.) --- gniew, porywczość./ Więcej się ciągnie ku złości./ Lecz się wżdy tym ciesz, nieboże:/ Wiara, Czyn, Dar, BógPrawaprawy (daw.) --- prawdziwy. wiara wiele może;/ Tą masz wszytkiego nagrodzićmasz wszytkiego nagrodzić (daw.) --- możesz wszystko wynagrodzić.,/ Choćby miało potympotym (daw.) --- potem, poza tym. szkodzić,/ Drugiego dobremi uczynki,/ A nie wszytkowszytko (daw.) --- tylko. upominkiuczynki, upominki --- daw. forma N.lm; dziś: uczynkami, upominkami../ Małoć Pan Bóg dba o datki;/ Azaćazać (daw.) --- azaliż, czyż. mu zbieraćAzać mu zbierać (daw.) --- czyż on musi zbierać. na dziatki/ Aboabo (daw.) --- albo. się troskać o długi,/ Abo odprawować sługi?/ Nie trzeba mu się nic starać,/ Nigdy tam przednowia nie znać;/ A snadź, co ma, wszytko nam dał,/ Sam na równej rzeczy przestał,/ Jednojedno (daw.) --- tylko, jedynie. chce, bychmybychmy (daw.) --- byśmy, abyśmy. się bali,/ A iż każdy niech go chwali,/ A prawym sercem miłuje,/ A bliźniego tak szanuje,/ Iż to, w czym by się kochał,/ By też rad u niego widział./ Ale dziś wasze nauki.../ Rozliczne w nich najdzie sztuki,/ Nie rzecze nic żadny próżnonie rzecze nic żadny próżno (daw.) --- żaden nic nie powie za darmo.,/ Chocia z sobą siedzą różnochocia z sobą siedzą różno (daw.) --- chociaż dzielą ich różnice (w hierarchii władzy kościelnej)../ Święty, Religia, Zabobony, DarAboć wezmą, abo co dajaboć wezmą, abo co daj (daw.) --- albo od ciebie wezmą, albo sam masz dać.,/ Tak kazał święty Mikołajświęty Mikołaj --- patron chroniący od wilków.:/ Bo jestlijestli (daw.) --- jeśli. mu barana dasz,/ Pewny pokój od wilka masz./ Dobry też LenartLenart --- uproszczone od: Leonard. dla koni,/ Dla wieprzów święty Antoni:/ Więc świętego Marka chwali,/ Więc Piotra, co kopy paliPiotra, co kopy pali --- aluzja do święta obchodzonego 1 sierpnia (w porze roku, kiedy zdarzały się często gwałtowne burze), ku czci św. Piotra w okopach (tzw. Piotra Palikopa), patrona chroniącego od piorunów.,/ Więc Michał, co liczy duszeMichał, co liczy dusze --- św. Michał Archanioł jako przewodnik dusz; jego święto obchodzono 29 września, przyjmując od wiernych dary za odprawienie mszy za dusze zmarłych. ---/ Alić MasiaMasia --- zdrobn. od: Małgorzata; tu: jako synonim wiejskiej kobiety. z gęsią kłuszekłusze (daw.) --- kłusuje, biegnie.;/ Bo już sobie tak spopadłysobie (...) spopadły (daw.) --- ubzdurały sobie.,/ Iżby dusze gęsi jadły,/ A ona z tego gorąca/ Nie jadłaby i zająca./ Na szyi wisi kobiałkakobiałka --- koszyczek.,/ W niej gomółkagomółka --- uformowany w owalny kształt zazwyczaj twaróg a. masło. a powałkapowałka (daw.) --- bułka; mały bochenek chleba../ Mniema, że wszytko sprawiła,/ Że tam z tą kobiałką była,/ Że już siedm dusz wybawiła,/ Sama się ósma upiła./ Bo się już więc tam łomi chróstsię już więc tam łomi chróst --- już się łamie chrust; odpusty odbywały się na przykościelnym cmentarzu ogrodzonym płotem z chrustu; chróst daw. ortografia, dziś: chrust.,/ Odpusty/ Kiedy się zejdą na odpust:/ Ksiądz w kościele woła, wrzeszczy,/ Na cmyntarzucmyntarz (daw.) --- dziś: cmentarz. beczka trzeszczy,/ Jeden potrząsa kobiałką,/ Drugi bębnem a piszczałką,/ Trzeci, wyciągając szyję, / Woła, do kantorakantor --- śpiewak kościelny; sługa kościelny; klecha. pijeKiedy się zejdą na odpust (...) do kantora pije --- podczas odpustu odbywał się jednocześnie targ, któremu towarzyszyły występy wędrownych kapel oraz oczywiście picie alkoholu; pić do kogoś, tu: wznosić toast za czyjeś zdrowie.;/ Kury wrzeszczą, świnie kwiczą,/ Na ołtarzu jajcajajca (daw.) --- dziś: jajka. liczą:/ Wieręśmywierę (daw.) --- rzeczywiście, tak więc; zaprawdę. odpust zyskaliwieręśmy odpust zyskali (daw.) --- tak więc uzyskaliśmy odpust.,/ Iżechmy się napiskaliiżechmy się napiskali (daw.) --- żeśmy się naśpiewali; napiskać się: zmęczyć się piskaniem (śpiewaniem)../ Jednak też tak Dawid czynił,/ Zawżdy z arfą Boga chwalił./ Obrzędy, PijaństwoTakże idą preczidą precz (daw.) --- odchodzą. z tą wiarą,/ Iż wygrali tą ofiarą,/ Razem też odpłatę znają,/ Pełną szyję nalewają,/ A rzadki z onej odpłaty/ Aby doczekał komplatykomplata właśc. kompleta --- wieczorna modlitwa (ostatnia z liturgii godzin) odmawiana tuż przed pójściem spać.,/ Bo więc drugi na nieszporze/ Dawno ziemię szyją porzeporze (daw.) --- ryje../ Wloką go za łeb do chróstuchróst --- daw. ortografia, dziś popr: chrust.,/ Nie mógł przechować odpustu,/ A jednak się był nie dopiekł,/ Ledwyledwy (daw.) --- ledwo. drugi przed nim uciekł/ Religia, Ksiądz, Bóg, GniewA tak dzisia ludzie prości/ Ważą się rozlicznych złościważą się rozlicznych złości (daw.) --- ważą się (czynić) rozliczne złości.,/ A mało o Boga dbają,/ Gdy się z plebanem zjednają,/ Bo się ten dobrze nie wściecze;/ Bóg nikomu nic nie rzecze. Wójt Miły panie, Bógżeć zapłaćBógżeć zapłać (daw.) --- niech ci Bóg zapłaci.!/ Snadźbysnadź (daw.) --- wszak, przecież. tobie lepiej gęś dać,/ Kiedybyś nam tak chciał kazać,/ Niż ten tłusty połeć mazać./ Bo przedsięprzedsię (daw.) --- przecież, chociaż. tak nie słychamysłychamy (daw.) --- słyszymy.,/ Chocia w kościele bywamy,/ Jednojedno (daw.) --- tylko; jedynie. kiedy przydzieprzydzie (daw.) --- dziś: przyjdzie. święto,/ Usłyszysz, iż cię zaklętozaklęto --- postraszono klątwą../ Wójt, Bartek, Maciek z Grzegorzem/ Nie uleży przed tym gorzemprzed tym gorzem (daw.) --- przed tym nieszczęściem.;/ Świętopietrzeświętopietrze --- danina na rzecz papieża obowiązująca wszystkich wiernych kościoła katolickiego. u jednego,/ A kolendakolenda (daw.) --- dziś: kolęda; datek zbierany przez księży pod koniec roku kalendarzowego. u drugiego,/ Trzeci też pokupił winępokupił winę (daw.) --- ,,zyskał" winę, zawinił; por. też daw. wina: grzywna, kara pieniężna.:/ Nierychłonierychło (daw.) --- nieszybko; tu: nie dość szybko. zwiózł dziesięcinędziesięcina --- podatek na rzecz duchowieństwa stanowiący jedną dziesiątą dochodów a. zbiorów../ Tu więc będzie fukał srodze,/ Rzadko usłyszysz o Bodzeo Bodze (daw.) --- dziś Msc.lp: o bogu.,/ Ksiądz, Chłop, Korzyść, BógA tym zamknie wszytkęwszytkę (daw.) --- wszystką, całą. wiarę:/ ,,Idźcież, dziatki, na ofiarę,/ A czekajcie mięmię (daw.) --- mnie. z obiadem,/ Boć nam barzobarzo (daw.) --- bardzo. grożą gradem;/ A niechaj rychlej dowieradowierać (daw.) --- dojrzewać.,/ WieręćWieręć (daw.) --- zaprawdę, tak więc, prawdę mówiąc. po stronach przymiera./ Trzebać teraz będzie księdza,/ Zać jedna nastanie nędza,/ Bo oń przedsię mało dbacie,/ Jako bydło tak mieszkacie./ Już to rychłorychło --- szybko, niedługo. dwie niedzielidwie niedzieli (daw.) --- dwa tygodnie./ Niceśmy od was nie mieli./ Czyścieczyście (daw.) --- dobrze. o tę duszę dbacie;/ Acz nie trzeba, też kęs dajcie"./ Wszytko chce brać, daj mu psią mać,/ A o Bogu nic nie słychać. Pleban A przedsiężprzedsięż (daw.) --- przecież, chociaż. to wójt harcujeharcować (daw.) --- bić się pojedynczo przed szykiem wojsk; przen. szermować językiem./ Rad, iż panu pochlebujepochlebuje (daw.) --- pochlebia.,/ Lecz to w posłach mało idzie;/ A co się przeciwić gnidziegnida --- tu przen.: coś małego, nikczemnego.?/ Ale mnie wam dziwno, paniemnie wam dziwno, panie (daw.) --- dziwię się wam, panie., / Skąd wam przyszło to kazanie,/ Bo na wszytko docieraciedocierać na coś (daw.) --- godzić w coś, atakować coś, nacierać na coś./ I o święte mało dbacie./ Ofiary/ Czcicieczcicie (daw.) --- tryb rozkazujący: czytajcie. jednojedno (daw.) --- tylko. zakon staryzakon stary (daw.) --- Stary Testament, judaistyczna część Biblii./ Więtszećwiętsze (daw.) --- większe. tam były ofiary:/ Tak jemijemi (daw.) --- nimi. Boga chwalili,/ Aż drugie czasem palili,/ A tym go chcieli wyznawać,/ Bo nie mieli komu dawać./ Abram jednegoż syna miał,/ I tego był ofiarował;/ Chciał jiji (daw.) --- go, jego. Bogu ku czci spalić ---/ A u nas to wszytko za nic./ A co Bogu wdzięczniejszego,/ A nad jałmużnę milszego?/ I w nowym zakonienowy zakon (daw.) --- Nowy Testament; chrześcijańska część Biblii. kazał,/ By każdy, co winien, to dał,/ Co cesarskie, to dać jemu,/ A co boże, to dać samemu./ Niedawnom tak od was słychałsłychał (daw.) --- słyszał.,/ Że Bóg, co miał, wszytko rozdał,/ A prawie przed swą dobrotądobrota (daw.) --- dobroć./ Mało nie został gołotągołota (daw.) --- biedak; ten, który niczego nie ma; goły, ubogi; por. hołysz../ A iż wszego obfitujewszego obfituje (daw.) --- obfituje we wszystko; ma wszystko.,/ Nic od nas nie potrzebuje,/ A wżdywżdy (daw.) --- przecież, w końcu. nie chciał z tym omieszkaćomieszkać z czymś (daw.) --- zaniedbać czegoś.,/ Co jest boże, to kazał dać./ A naczżenaczże (daw.) --- na cóż; na co że. to rozkazanonaczże to rozkazano (daw.) --- na co (dlaczego) to zostało nakazane.,/ I komuż to ma być danoma być dano (daw.) --- ma być dane.?/ Iścieć nie inszemu komu,/ Jedno sługamsługam (daw.) --- dziś: sługom. z jego domu./ Albo tym kęsem przeklętym,/ Godność świętych/ Iż co czyni ku czci świętym,/ Iście się mało zuboży,/ Że pieniądz w tablicę włożypieniądz w tablicę włoży --- da ofiarę; ofiary na kościół zapisywano na tablicy.;/ Boć próżno inaczej mówić,/ Mogąć nam wżdy pomocni być./ Mojżesz w onym starym wieku/ Wiele pomagał człowieku,/ Abo Dawid i prorocy,/ Wiele słychać o ich mocy,/ A wiele Bóg prze nie czyniłwiele Bóg prze nie czynił (daw.) --- wiele Bóg przez nich uczynił.,/ A częstokroć swój gniew mieniłmienić (daw.) --- zmieniać, odmieniać; gniew mienił: zmieniał gniew na uczucie przeciwne../ A snadźsnadź (daw.) --- przecież. za świeżej pamięci/ Co dziwów czynili święci:/ Że umarłe ożywiali,/ Krzywe kości napraszczalinapraszczać (daw.) --- wyprostowywać; por.daw. prościć: prostować../ Acz to idzie z boskiej mocy,/ Ale wżdy przez ich pomocy,/ Bo rzekł to oddać we trojerzekł to oddać we troje (daw.) --- przyrzekł oddać to potrójnie; przyrzekł, że odda (konstrukcja na wzór łac. Acc. cum inf.).,/ Co uczynicie prze moje./ A tak niemaszniemasz (daw.) --- dziś: nie masz. ci ocz ciążyćnie masz ci ocz ciążyć (daw.) --- nie ma się o co żalić; ciążyć o coś: skarżyć się.,/ Obadwaście nie dali nic,/ A bychmybychmy (daw.) --- byśmy, gdybyśmy. się nie oparli,/ I ten kęs byście wydarli. Pan Ba, toć prawda, miły ojcze,/ Niechaj kto powiada, co chce,/ Że nam trudno k' zbawieniuk'zbawieniu (daw.) --- ku zbawieniu; do zbawienia. przyśćprzyść --- daw. przyiść; dziś: przyjść./ Nie będziemli dobrze czynićnie będziemli dobrze czynić (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: jeśli nie będziemy dobrze postępować../ Aleć tym trzeba zapieprzyć,/ Wiarą wszytkiego podeprzeć,/ A to iścieiście --- rzeczywiście, naprawdę. na pieczy miećmieć na pieczy (daw.) --- uważać na coś, zważać na coś, starać się o coś.:/ Dobrowolnie wszystko czynić;/ Bo zać Bogu za dzień robić, / Dobrowolną chce służbę mieć./ Ksiądz wszytko chce mieć w kłopocie,/ Stoi, by wójt, przy robocie./ Ano sami darmo macie,/ Darmo nam też udzielajcie,/ A my, widząc tę dobrotę,/ Będziem mieć więtsząwiętszą (daw.) --- większą. ochotę./ I sam, chociam o tym słychałchociam o tym słychał (daw.) --- chociaż o tym słyszałem.,/ Dam też gęś na święty Michał,/ Ba, i strucla cię nie minie/ Ondzieondzie (daw.) --- tam. o świętym Marcinieo świętym Marcinie --- na świętego Marcina; święto obchodzone 11 listopada../ Bo tak księża powiadają,/ Iż go za hojnego mają,/ Iż zjadł wołu na wieczerzy ---/ Kto chce, niechaj temu wierzy, ---/ A iż za płaszcz niebo kupiłIż go za hojnego mają (...) za płaszcz niebo kupił --- św. Marcin, biskup z Tours, żył w IV w.; w żywocie tego świętego zapisano jego miłosierny uczynek: u bram miasta Amiens oddał żebrakowi połowę swego płaszcza, a następnie w nocy miał widzenie, w którym Chrystus odziany w tenże płaszcz mówił swoim aniołom, że Marcin okrył go nim; to zdarzenie poprzedziło bezpośrednio nawrócenie św. Marcina, który wcześniej był rzymskim żołnierzem z armii Konstancjusza II.;/ Toby już Bóg komorą żyłkomorą żyć (daw.) --- nie mieć własnego domu; tułać się po domach innych (sypiając w ich komorach).!/ Aleście to nań zmówili,/ Abychmy też woły bili,/ A za takiemi przysmaki/ Wżdy się wam dostaną flaki./ Nie takci święci czynili,/ Nie płaszczmi, ni wołów bili,/ Lecz Panu wiernie służyli,/ A świat prawieprawie (daw.) --- prawdziwie; całkiem. opuścili./ Lecz wy dziś, mili kapłani,/ Bujni, jako hardzi panijako hardzi pani (daw.) --- jak hardzi panowie.,/ A na wasze tyty (daw.) --- dziś: te. utraty/ Nie zniosą was wasze płatypłata (daw.) --- opłata, podatek.:/ By też więc dusze przyłożyć,/ Musi skąd inądskąd inąd (daw.) --- dziś: skądinąd. dołożyć./ A nas więc przedsię karzecie,/ Choć sami barana drzecie,/ Powiedając, iż imienieimienie (daw.) --- mienie, własność, majątek./ Przekażaprzekażać (daw.) --- kazić; zanieczyszczać. duszneduszne (daw.) --- dziś: duchowe. zbawienie,/ A iż tak czciecieczciecie (daw.) --- czytacie; od czyść: czytać. o Bodzeo Bodze (daw.) --- dziś Msc.lp: o bogu.,/ Iż nam to rozkazał srodze/ Wszytko na ziemi opuszczać,/ W niebie osiadłości szukać,/ A iż mól gryzie skarb ziemski,/ Kazał jiji (daw.) --- dziś: jego, go. Bóg kłaść niebieski./ A na końcu zawołają:/ ,,Dawajcie, wszak wam też dają!"/ Ano, kto chce rzecz utwierdzić,/ Trzeba jej skutkiem poprawić./ Lecz różno skutek od rzeczy;/ Coś inszego wam na pieczy,/ Bo nasze pierwsze ćwiczenie/ Starać się o dobre mienie,/ A przedsię na to nie myślić,/ Aby za to dosyć czynić./ Pacierz/ Na onyony (daw.) --- te, owe. wasze pacierze/ Ledwo że się raz w rok zbierze,/ Często quesumus próżnuje,/ Oremusquesumus (...) oremus (...) alleluja (...) collecta --- nazwy poszczególnych modlitw (najczęściej ich początkowe wyrazy) w kościele katolickim w liturgii łacińskiej; tu: uosobione i traktowane jako narzędzia zarobkowania. mało pracuje,/ Onaona (daw.) --- owa, ta. wasza Alleluja/ Jako pani sobie buja,/ A collecta za nią chodzi,/ Też sobie na starość godzi./ Amen, ten robi jako chłop,/ Bo się k'niemu ma każdy pop,/ Bo z tym wijatykwijatyk (z łac. viaticum: zaopatrzenie na drogę) --- wiatyk; komunia święta przyjmowana przez śmiertelnie chorą osobę; ostatni sakrament. leci w kąt:/ Dosyć się nas dzierżałdzierżać (daw.) --- dzierżyć, trzymać. ten błąd/ To więc aż do dnia dopija,/ Długa nań była feriaDługa nań była feria --- feria to część modlitewnika (brewiarza) wyznaczona na pewien dzień, niekiedy bardzo obszerna. ,/ Sfatygował się nieborak, / Odpoczywa ubogi żak,/ Często sobie oczy chłodzi,/ Bo mu drobne pismo szkodzi./ A iżby szanował dusze,/ Jako osłem, tak ją kłuszekłusze (daw.) --- kłusuje; kłusić: szybko biec, spieszyć się../ Beneficja/ Nie może mu tak wiele dać/ Jako on śmie na nię nabrać:/ Kustodyakustodya (daw.) --- kustodia; zespół zakonów podlegający kustoszowi; urząd w hierarchii kościoła katolickiego., dziekaniadziekania --- urząd w hierarchii kościoła katolickiego piastowany przez dziekana stojącego na czele wikaratu okrągowego.,/ Prebendaprebenda --- kościele rzymskokatolickim wynagrodzenie związane z pełnieniem funkcji kościelnej (np. proboszcza). i kanoniakanonia --- urząd w kościele rzymskokatolickim pełniony przy katedrze a. kolegiacie; także: beneficjum związane z tym urzędem.,/ Abo też owo probostwo,/ Chocia piekielne ubóstwo. .../ A co to jest sto kóp płatupłat (daw.) --- opłata, podatek.?/ Czym pomóc chudemu bratu/ Abo onej siestrzenicy,/ Co tam mieszka na ulicy?/ Choć w dziewiątym pokoleniu,/ Przedsięprzedsię (daw.) --- przecież, wszakże. jednak lżej zbawieniu,/ Bo jakoby miał we złocie,/ Co da ubogiej sirocie./ A gdzie się co zjawi nowo,/ Już rzecznikom bywa zdrowo,/ Bo się więc tam prezentują,/ Gdy co smacznego poczują./ Trzykroć czasem w Rzymie będzie,/ Niż prawieprawie (daw.) --- prawdziwie, całkiem, zupełnie. na miestcumiestce (daw.) --- miejsce. siędzie./ Podawce/ Podawcepodawca (łac. collator: zbierający, ofiarodawca) --- kolator; patron lub fundator kościelny; zwykle bywali kolatorami lokalni właściciele ziemscy przekazujący na rzecz kościoła znaczne ofiary i mający za to prawo do przedstawiania (podawania, stąd: podawca) władzom kościelnym kandydatów do różnych beneficjów. więc rozkosz mają,/ Gdy się do nich ubiegają,/ To się im nizkonizko (daw.) --- dziś: nisko. kłaniają,/ Rozlicznie się zalecają:/ Tu się obiecują służyć,/ Dom ten i potomki mnożyć./ ,,Wszak jestli co skąd przypadnie,/ Wszytko rozdzielimy snadniesnadnie (daw.) --- łatwo.;/ Iście niechcęniechcę (daw.) --- dziś: nie chcę. nic mieć swego,/ Społu używiemy wszegospołu używiemy wszego (daw.) --- razem wszystkiego użyjemy; wspólnie będziemy ze wszystkiego korzystać."./ Więc prawie mnożą potomki,/ Obiegając cudze domki:/ Urzędów swych używają,/ Bo je ,,ojcy" nazywają./ A z onych wielkich obietnic,/ Ze wszytkiego nie będzie nic./ Pewny kłopot w zysku będzie,/ Pleban sąsiad/ Gdy już z tobą we wsi siędzie,/ Już pewnego sąsiada masz,/ Uczyń mu, co iścieiście --- rzeczywiście, naprawdę. poznasz:/ Pójdzieć gonionegoiść gonionego z kimś (daw.) --- tańczyć, grać, bawić się z kimś. z tobą,/ Ma dwoje prawodwoje prawo (daw.) --- podwójne prawo. za sobąza sobą --- po swojej stronie, na swoją korzyść../ Trudno więc naszemu bratu/ Odzywać się do powiatu:/ Kłusz siękłusz się (daw.) --- uciekaj. z miasta, Benedykcie,/ Boś już w trzecim interdykcie,/ A czasem nie chybisz Rzyma,/ Chocia to u nas zwierzyna./ To cię będzie przez rok straszył,/ Dzwonek tłukł a świeczki gasiłdzwonek tłukł a świeczki gasił --- następstwem rzucenia klątwy przez duchownego było oznajmianie jej zewnętrznymi znakami: dzwonieniem i gaszeniem świec przed wyklętym.,/ A jestlijestli (daw.) --- jeśli. Bóg nie ustrzeże,/ Strzeż się, byś nie zmazał wieże./ Bo naszynaszy (daw.) --- dziś forma M.lm: nasi. mili przodkowie/ Snadźsnadź (daw.) --- przecież, wszak. nie wszytkich mieli w głowie,/ Gdy się w tete (daw.) --- dziś: tę. niewolą wdali,/ Na sobie ten szańc wygraliszańc wygrać (daw.) --- wygrać stawkę; wygrać, zyskać.,/ Bo się w więtszą szkodę wdali,/ Skąd się zysku nadziewalinadziewać się (daw.) --- spodziewać się; por. dziś: mieć nadzieję../ A stąd się musimy trwożyć,/ Skąd się miała miłość mnożyć;/ Bo to każdy widzi prościeproście (daw.) --- prosto, w sposób oczywisty., / Iż z roztyrkuroztyrk (daw.) --- rozdział, rozłam; por. dziś: rozterka. gniew urościeuroście (daw.) --- urośnie.,/ A boski gniew z nienawiści,/ Możemy być tego iścimożemy być tego iści (daw.) --- możemy być tego pewni../ A z jednej szkody dwie mamy:/ Iż was i Boga gniewamy. Pleban Wieręm, panie, ja nie tuszyłWieręm (...) ja nie tuszył (daw.) --- doprawdy, nie spodziewałem się.,/ Abyś tak rozumem ruszył;/ Aleć też nie wszytko k'rzeczy,/ Ktobyktoby chciał (daw.) --- dziś popr.: kto by chciał to chciał mieć na pieczy./ A snadź nie wszytko z dowodem,/ Zabrnąłeś, jako z niewodemniewód --- sieć do łowienia ryb.:/ Karasia, lina i szczukęszczuka --- szczupak./ Tak razem wszytko potłukę./ Takież ty teraz na nasz stan/ Oborzyłeś się srodze sam,/ A równo wszytko szacujesz,/ Nic nikomu nie folgujesz?/ Anom tak słychał, jako żyw,/ Jeden prze drugiego nie krzyw,/ A iż się jeden obierze,/ Iż wykroczy w swojej mierze,/ A cóż owi drudzy krzywi,/ Którzy są poczciwie żywi?/ A tkniżtkniż (daw.) --- tryb rozkazujący, konstrukcja z partykuła: tknijże. jedno świeckich urzędów,/ Jestli tam nie więcej błędów,/ A jako wam też przychodzą,/ Bo się tak z wami nie rodzą./ A ze sta z was jeden siędzie/ Takim kształtem na urzędzie,/ Aby jedno prawdę mnożył,/ A swe pożytki odłożył./ Chyba drobnych kęs cześników,/ Chorążych, wojskich, stolników..../ Tam nic nie przydzie do mieszkumieszek --- sakiewka na pieniądze.,/ Tej kęs szarej pychy w zysku./ Ale gdyby nie pamiętnepamiętne (daw.) --- czesne, płaca sędziów.,/ Sędzia/ I sędzić też nic niechętne,/ Ale więc nie szkoda pracejpracej, płacej --- daw. forma D.lp r.ż.; dziś: pracy, płacy.,/ Kiedy już kto pewien płacej./ Bo uźrzyszuźrzysz (daw.) --- ujrzysz. onyony (daw.) --- dziś: tych, onych. proroki,/ Kiedy już odsądzą rokiroki (daw.) --- kadencja; termin.,/ Sporo im więc młyny mielą,/ Kiedy się pamiętnympamiętne (daw.) --- czesne; płaca sędziowska. dzielą./ A barzo to łownełowny (daw.) --- zyskowny. pole,/ Sporzejsporzej (daw.) --- szybciej; więcej. młócić niż w stodole./ Choć sieć leda jakoleda jako (daw.) --- byle jak. stanie,/ Jednak wżdy co przypadnie na nie:/ Sarna, zając, sobol, liszkaliszka (daw.) --- lis./ I kuna, jej towarzyszka,/ Chocia żadnyżadny (daw.) --- dziś: żaden. pies nie goni,/ Przedsię jej być jednak w toni./ A gdy z wiatru przydzieprzydzie (daw.) --- przyjdzie. snadniesnadnie (daw.) --- łatwo.,/ Czasem cały kożuch wpadnie./ A też gdy jest elekcyjaelekcyja (daw.) --- wybory.,/ To jeden drugiego mija,/ Ubiegając się o głosy;/ Dobrze nie idą za włosydobrze nie idą za włosy --- dobrze, że nie szarpią się za włosy../ Snadźsnadź (daw.) --- wszak, przecież. to gorsze niż pacierze,/ Gdy kto urząd na się bierze,/ W którym wiele trzeba myślić,/ Jako mu dosyć uczynićtrzeba myślić, jako mu dosyć uczynić (daw.) --- trzeba myśleć, jak mu uczynić zadość (jak mu sprostać)../ Bo weźrzyweźrzy --- daw. tryb rozkazujący: spojrzyj, wejrzyj., ano brat stoi,/ Pan przydzie, co się go boi,/ Drugi się zdalekazdaleka (daw.) --- dziś popr.: z daleka. kłania, / Choć na nim szuba barania,/ Alić worek z niej wygląda,/ Przedsię nań sędzia pogląda./ A snadź trudno w to ugodzićugodzić (daw.) --- trafić.,/ By też miał Salomonem [być][być] --- w pierwodruku nie dobito. ,/ By się wżdywżdy (daw.) --- przecież. nie miał nachylić,/ WieręWierę (daw.) --- zaprawdę, a więc. by też nie stał za nic./ A drugi się k'miescuk'miescu (daw.) --- do miejsca; tu: do posady. ciśnie,/ Choć czasem kto za to piśnie,/ Aby z niego był kasztelan,/ Kasztelan/ Bo z tego ziela roście pan./ Acz iścieiście --- rzeczywiście, naprawdę. nie znam rozkoszy,/ Gdy się chudzina kokoszykokosić się (daw.) --- nadymać się, pysznić się.,/ Bo ta cześć z śmiechem na poły,/ Piasek orzą temi woły./ Nadzieją się przedsię cieszy,/ Iż się wyszejwyszej (daw.) --- dziś: wyżej. wstąpić spieszy./ Bo zawżdy ci więcej jedzą,/ Którzy bliżej misy siedzą,/ A pewniejszy obiad czuje,/ Kogo skwaraskwara (daw.) --- zapach smażonego mięsa. zalatuje./ Bo więc ten, co jeszcze jedzie,/ Czasem bywa po obiedzie./ Ale i naszy z nadzieją,/ Czasem się tak postarzeją,/ Więc onej pychy przypłacąonej pychy przypłacą (daw.) --- dziś: przypłacą ową pychę.,/ Bo i swe własne potracą./ Czyniąc dosyć swoim stanom,/ Kłaniajcie się kasztelanom,/ Ano więc onyony (daw.) --- dziś: te, owe. pokłony/ Barzo nam tępią zagony./ Też uźrzyszuźrzysz (daw.) --- ujrzysz., a wojewodzic,/ Przedsięprzedsię (daw.) --- przecież, chociaż. nasz, brat stoi za nic./ Starosta/ Nuż więc starostowie owi,/ I tenci czasem ułowiułowić (daw.) --- złowić, chwycić.,/ Bo chocia dzierży arendądzierży arendą (daw.) --- dzierżawi majątek ziemski, młyn lub karczmę.,/ Wżdy jednak ostrzyszkiostrzyszki (daw.) --- dziś popr. pisownia: ostrzyżki; odpadki; tu: poboczne dochody. będą./ A choć na liczbie przestanie,/ Przedsię dłużen nie zostanie./ Bo łacniejłacniej (daw.) --- łatwiej. się wżdy wyliczyć,/ Niż się na swej trosze ćwiczyć,/ Bo się jednak przedsię skwarzy,/ Kto co piecze abo warzy./ Zlezie winawina (daw.) --- grzywna, kara pieniężna., zlezie poczta,/ Z tego gąsior, z tego kwoczka,/ Zabłądzi też jałowica,/ Na starostę połowica,/ A czasem się wszytka zejdzie,/ Wszak to na liczbę nie przydzie./ Nie zawżdy też będzie wołał,/ Iżby się kto k'niej przyznał./ Choć i druga niech przybieży,/ Czyście tak w trupiech uleżyw trupiech uleży (daw.) --- od w trupiech uledz (daw. ortografia, dziś: ulec): paść trupem, umrzeć../ I z wołkiem bądź, miły panie,/ Gdy się nam jako dostanie,/ Uźrzysz zasię drugą stronąuźrzysz (...) drugą stroną (daw.) --- dziś: ujrzysz drugą stronę.,/ Aż drugiego sciąży z żoną./ Mamy więźnia gotowego,/ Bo nie wydał czopowegoczopowe (daw.) --- podatek od wyrobu, importu oraz sprzedaży piwa, wódki, miodu i wina; akcyza../ Temuć gotowem płacićgotowem płacić (daw.) --- płacić gotówką.,/ By ogon i rogi stracić./ A tak na każdym urzędzie/ Zawadzać się nierząd wszędzie./ Poborca/ I w owymci nie przemoryprzemór (daw.) --- (wielki, morzący) głód.,/ Który przydzie na pobory:/ Zawżdy sporzejsporzej (daw.) --- szybciej; więcej. do komory,/ Gdzie bywają gęste wory./ Przedsięć błądzą owy łany,/ Chocia stare kwity mamy,/ Ubędzie w regestrze obroku,/ Uciekł młynarz tego roku./ A to nam niechcącniechcąc (daw.) --- dziś: niechcący; mimochodem. przypadło,/ Co teraz nowo przysiadło,/ Bo gdzie pełno, snadniejsnadniej (daw.) --- łatwiej. ulać,/ Na oranym gotowo siać,/ A gdzie zaczną gniazdo grosze,/ To lezie trocha ku trosze./ Mytnik/ A cóż więc dzierżysz o owymcóż (...) dzierżysz o owym (daw.) --- co myślisz o tym.,/ Nie kazić się też surowym,/ Co owo na mycie siedzina mycie siedzi (daw.) --- pobiera myto: podatek za przejazd drogą, mostem itp.,/ Słucha furmanów spowiedzi?/ Chodź sam, bracie, po odprawę,/ A wszak dawno wieszwiesz (daw.) --- tu: znasz. ustawę,/ Co masz od kamienia płacićod kamienia płacić --- opłata za każdy kamień, tj. 32 funty wagi.;/ Warujże cedułyceduła (daw.) --- zapisana kartka; pokwitowanie. stracićwarujże (...) stracić (daw.) --- pilnuj, żeby nie stracić../ Cóż kto wie, co na cedule,/ A co zostanie w szkatule..../ Furman z cedułą precz bieżyprecz bieży (daw.) --- odjeżdża (daleko).,/ A szkatuła w kącie leży;/ Regestr ni widzi, ni słyszy,/ Co chcesz, to tam weń napiszynapiszy (daw.) --- tryb rozkazujący: napisz../ Ano więc w tym błędnym lesie/ Rada się ręka uniesie,/ A kiedy się imie igraćkiedy się imie igrać (daw.) --- kiedy się weźmie za granie.,/ Trudno ją więc zahamować./ A tak więcejci wam strzedzstrzedz (daw.) --- dziś: strzec. trzeba/ Dusze niż nam z tego chleba,/ Który nam snadź nie tak szkodzi,/ Bo dobrowolnie przychodzi./ Ale u was tak i owak,/ Czasem naprostnaprost (daw.) --- prosto. a czasem wspak./ Żupy/ A ów, co wlezie do soli,/ I tegoć głowa nie boli./ Już więc i ten szydłem goli,/ Bowiem ma wszytko po woli./ Bo każda rzecz, co w sól wchodzi,/ Już jej nie leda co szkodzi,/ A stara w ludziochw ludzioch (daw.) --- wśród ludzi. przypowieść,/ Iż więc każą tym słono jeść,/ Co się owo podszpocilipodszpocić (daw.) --- przekręcić, uszkodzić.,/ By się barziej nie skazili./ Iścieć to każdemu zdrowo,/ Pamiętaj, panie, me słowo,/ Bo a co to wadzi duszy,/ Gdy się drobiazgu nakruszy,/ Iż się to miotełką zmiecie,/ Wżdy się co za to wygniecie./ Bo trzeba rozumu użyć,/ Kto dzisia chce co wysłużyć;/ Musisz przez nogę, nieboże,/ Zwłaszcza, gdy kto wręcz nie może./ Ale co ma pleban prosty/ Sejmy/ Ugodzić w ty dworski chłosty;/ Zwłaszcza w kącie doma siedząc,/ Jedno co kęs od bab wiedząc,/ Abo słysząc, gdy ziemianie/ Siedząc narzekają na nie./ Wierę snadź z sejmu naszego/ Nie słychamysłychamy (daw.) --- słyszymy. nic dobrego:/ Już to kielkakielka (daw.) --- dziś: kilka. niedziel bają, / A w niwczymw niwczym (daw.) --- dziś: w niczym. się nie zgadzają./ Podobno jako i łoniłoni (daw.) --- zeszłego roku./ Każdy na swe skrzydło gonina swe skrzydło gonić (daw.) --- obracać na swoją korzyść.;/ Pewnie pospolitej rzeczy/ Żadny tam nie ma na pieczy./ Boć i owi z pustą głową,/ Posłowie/ Co je rzkomorzkomo (daw.) --- dziś: rzekomo. posły zową,/ Więcej też sobie folgują,/ A to, co jemjem (daw.) --- dziś: im. trzeba, kują./ Bo jedni są, co się boją,/ Drudzy o urzędy stojąo urzędy stoją (daw.) --- zależy im na urzędach.,/ Jako tako pochlebuje,/ Gdy co kto smacznego czuje./ Bo acz to jest wielki urząd,/ Kto chce łatać ten spólny błąd,/ Lecz gdy nie będzie pilności,/ A prawej spólnej miłości,/ Przedsię z oną płochą radą,/ Na chromem do domu jadą./ Drugi też nie dba o sprawę,/ Gdyby rychlejrychlej (daw.) --- szybciej. wziął na strawę./ Ano, panie, wielka to rzecz,/ Kto chce tego prawieprawie (daw.) --- prawdziwie, rzeczywiście, całkiem. ostrzedzostrzedz (daw.) --- dziś: ostrzec.,/ By się ni naczymni naczym (daw.) --- dziś: na niczym. nie mylił,/ Na stronę nic nie uchylił,/ Bo gdy przyda obietnice,/ Zejdzie się więc i na nice./ Ano się koła smarują,/ Jedni czciączcią (daw.) --- czytają., drudzy darują,/ Pewnie naszemu krok zmylić,/ By więc drugiego nachylić./ Dobre pierze, nie zła też gęś,/ A co się upiecze, ukęśukęś (daw.) --- ukąś, ugryź../ Ale, ktobyktoby (...) chciał (daw.) --- dziś popr.: kto by chciał. się chciał obaczyć,/ Trzebabytrzebaby (...) kryć (daw.) --- dziś popr.: trzeba by kryć. tę sieć lepiej kryć,/ Bo snadź wstyd jednego zdradzić,/ Jakoż tu o wszytki radzić./ A tak się, panie, jednajmy,/ Radszejradszej (daw.) --- raczej. sobie pokój dajmy,/ Bo się kocieł z garncem swarzyswarzyć się (daw.) --- dyskutować, rozmawiać; kłócić się.,/ A snadziechmy wszytko szarzy./ Wielkich stanów nie ruszajmy,/ Panowie/ Tym się zdalekazdaleka (daw.) --- dziś popr.: z daleka. kłaniajmy,/ Boć też jedno ten zysk mają,/ Iż się im łając kłaniają./ Bo gdy kogo szczęście wzniesie,/ Źle mu co rzec, ledwo w lesie,/ Gdziebygdzieby (...) siedział (daw.) --- dziś popr.: gdzie by siedział. jedno zając siedział,/ Aby we wsi nie powiedział./ Bo trafić się czasem z wadą,/ Choć drugiego zową radą,/ Ale przed się z tą ułogąułoga (daw.) --- ułomność.,/ Ujdzie, chocia targa nogątargać nogą (daw.) --- kuleć../ A cóż też na tym wygrali,/ Bo świebodęświeboda (daw.) --- swoboda, wolność. za to dali,/ A snadź co dobra myśl płodzi,/ Wszytko wielkim stanom szkodzi./ Bo to trzeba rozumnie kryć,/ Na co mają wszytcy patrzyć,/ Bo każdy różno szacuje,/ Chocia chwaląc pochlebuje./ Mówiąc jeden ku drugiemu:/ ,,Bógże pomóż panu temu;/ Iście mu wszytko przystoi,/ Coźkolwie na świecie stroi" ---/ A drugiego tyka łokciem, / A szepcząc go zowie nokciemnokieć a. nogieć --- choroba końska; przen. nicpoń, gałgan../ Więc nie zawżdyzawżdy (daw.) --- zawsze., gdy gotowo,/ Będzie jadł, choćby mu zdrowo./ Bo niźli więc nastroji/ Tym się na poły przestoi,/ Bo azać więc mało tych spraw,/ Ten za suknią, ten za rękaw,/ Jeden śpiewa, drugi skacze,/ Trzeci idąc łaje, płacze./ A wierę więc wielkie mienie/ Bogacze/ Musi cisnąć i zbawienie./ Bo więc łacniej z tego wyniść/ Kto ma z trochy liczbę czynić;/ Rychlejrychlej (daw.) --- szybciej. się więc uplecie,/ Kto wiele rządzi na świecie./ Ale co mamy, to mamy,/ Gdy tu świata używamy,/ Bo ziemię Bóg ludziom sprawił,/ A nieco sobie zostawił./ A iż do żywota mamy,/ Mało też o wieczność dbamy./ Co zadrzemy, to zadrzemy,/ A wżdy świata zażywiemy./ Ale k' rzeczy przystępując,/ Różno stanów nie szacując,/ Obaczywszy stany wszytki,/ Kogóż dziś mierzą pożytki?/ Wszak się dawno rozumiemy,/ Na jednym wózku jeździmy,/ Wierę mi się tak zda, panie,/ Żechmy wszytko nie Rzymianie;/ Jednoż ci na świecie byli,/ Co prze spólne swe tracili,/ A z jaką też czcią tu byli,/ A snadź wszytek świat rządzili./ Bo się zawżdy wszytko sporzysporzyć się (daw.) --- mnożyć się; por. sporo.,/ Gdzie się sprawiedliwość mnoży./ Z nas każdy, gdzie swój wrzód czuje,/ Zawżdy mu więcej folguje,/ Choć drugiego barziejbarziej (daw.) --- dziś: bardziej. boli,/ Niechaj cirpicirpi (daw.) --- dziś: cierpi. po niewoli. Wójt Panie, słysząc aż straszno stać!/ Jakoż prostak nie ma się bać:/ Każdy tu, co jiji (daw.) --- dziś: go, jego. ksiądz liczy,/ Ubogiego kmiecia ćwiczy,/ Ba, leda jakiemleda jaki (daw.) --- byle jaki. zalotemzalot (daw.) --- zachód, korowód.,/ Z tym o ziemię, byby (daw.) --- niby, jakby. z wymiotem./ Acz to nie mej rozum głowy/ Wtrącać się w takie rozmowy,/ Ale łacno mówić z wami,/ Bo się szacujecie sami./ Ksiądz pana wini, pan księdza,/ A nam prostym zewsząd nędza,/ Bo się jednak tym pobracić,/ Wójtowi to piwo płacić,/ Pan się świeczki, dzwonka strzeże,/ A snaćsnać a. snadź (daw.) --- wszakże, przecież. jeszcze więcej wieżewieże (daw.) --- dziś forma D.lp r.ż.: wieży; tu: więzienie.;/ Ksiądz biskupa, biskup Rzyma,/ Wżdy w każdym stanie przyczyna./ Kmieciakmieć (daw.) --- chłop; kmieci a. kmiecy: chłopski. niewola/ Ale nam chudym prostakom/ Zewsząd cirpiećcirpieć (daw.) --- dziś: cierpieć. nieborakom./ Zły dzwonek, a gorsza kłodadzwonek (...) kłoda --- dzwonek: klątwa kościelna; kłoda: więzienie cywilne.,/ Z obu stron niedobra zgoda./ Bo jako Marcin nastanie, / Snadniesnadnie (daw.) --- łatwo, zgoła. wnet szczkawkaszczkawka (daw.) --- czkawka. przestanie:/ Dajże czynsz, dajże kokoszy/ Zać więc mało tej rozkoszy?/ Dajże sepsep (daw.) --- zsyp; podatek w ziarnie., sery, gęś, jajca,/ Długoś rządził, panie rajca;/ Mniema, żem ten rok panem był:/ To w niwecz, com się narobił./ Dajże jeszcze przedsię owies,/ By też więc skakał jako pies./ Rzadkoć mam z ciebie ten obrok,/ Boć go czekam przez cały rok./ A to w niwecz, com dał winęwina (daw.) --- grzywna, kara pieniężna./ Leda o jaką przyczynę;/ Bo tam snadnie o niezgodę,/ Często baran mąci wodę./ Bo jako się tego ustrzedzustrzedz (daw.) --- dziś: ustrzec.,/ A co sobie ma prostak rzec?/ A zać się on w prawie ćwiczy?/ Snadnie go każdy wyliczy,/ A zawżdy przystawprzystaw (daw.) --- strażnik, przełożony. u niego,/ By u posła tatarskiego./ Urzędnik, wójt, szołtys, pleban,/ Z tych każdy chce być nad nim pan./ Temu daj gęś, temu kokosz,/ Zać więc z nimi mała rozkosz?/ Tłoka/ A przedsię na tłokętłoka (daw.) --- dobrowolna praca przy żniwie z towarzyszeniem muzyki i napitkiem. robić?/ Czasem proszą, czasem chcą bić./ Sprawnie ją nazwali tłoką,/ Bo tam czasem i grzbiet sztukąsztuką --- Tak w pierwodruku zam. ,,stłuką".,/ Więc potym przyda pobory,/ Snadnie, kto zdrów, będzie chory,/ Bo dać by z skóry wyłupić,/ Pobory/ By jedno duszę wykupić./ A nie daszli, wezmą ciążąciąża (daw.) --- kara, fant; wezmą ciążą: wezmą ciążę, wezmą fant a. nałożą karę.,/ Abo cię samego zwiążą:/ By więc i dzieci zastawić,/ Musisz się duszniedusznie (daw.) --- koniecznie. wyprawić./ A jednak przedsię niesporoniesporo (daw.) --- niedużo.,/ Chocia się tak zbiera skoroskoro (daw.) --- szybko.,/ A wie Bóg, gdzie się rozleci,/ By jednojedno (daw.) --- tylko. wylazło z kmieci./ Nie w jednej to będzie męce,/ Biegając przez dziwne ręce./ Poprawi więc kto kołnierza,/ Niźli dojdzie do żołnierza./ I onon (daw.) --- ten. nasz domek odarty,/ Co był we troje podparty,/ Już wżdywżdy (daw.) --- przecież. dziś ma gładsze ściany/ I komin w niemw niem (daw.) --- dziś: w nim. murowany./ Bo co o tym sprawę mają,/ Podobnoć sami mniej dają;/ A poznasz to po rozmowie,/ Kiedy się swarząswarzyć się (daw.) --- dyskutować, rozmawiać; kłócić się. panowie./ Wieręwierę (daw.) --- zaprawdę, a więc. snadźsnadź (daw.) --- przecież. nasze wierdunkiwierdunki (daw.) --- lm od: wiardunk: podatek, czwarta część grzywny./ Idą też czasem na trunki,/ Abowiem w to trudno ukrócić,/ Aby nie miał w ptaki wskoczyćw ptaki wskoczyć (daw.) --- dać się omamić.,/ A zwłaszcza gdy krótko leżą,/ Ty już nigdziej nie zabieżązabieżyć (daw.) --- zajść, dojść../ Ale snadź co nam do tego,/ Niechaj patrzy każdy swegoniechaj patrzy każdy swego (daw.) --- niech każdy pilnuje swoich spraw.;/ Niechaj oni, co chcą, czynią,/ Kiedy ja mam quittacią./ Boć próżno inakinak (daw.) --- inaczej. szacować, / Wolno piszczkowipiszczek (daw.) --- grający na piszczałce; surmacz. tańcować./ Pan się też wymówi wojną,/ Acz ma wymówkę niestrojnąniestrojny (daw.) --- niewłaściwy, nienależyty.,/ I tam przedsię naszynaszy (daw.) --- dziś: nasi. płużąpłużyć (daw.) --- opływać w dostatki, pozostawać w dobrobycie.,/ Więcej niż pan wojną służą./ Bo mu już naspiżujnaspiżować (daw.) --- zaopatrzyć w żywność. wozy,/ Daj rydlrydl (daw.) --- dziś: rydel., siekierę, powrozy,/ Już idzie jako do żupyżupa --- kopalnia soli a. kruszców.,/ Daj wojennewojenne (daw.) --- podatek na wypadek wojny., syry, krupy,/ Żołnierze/ Tochmytochmy (...) wygrali (daw.) --- to wygraliśmy więc już tu wygrali,/ Żechmy tych krup nasypali,/ Dalichmydalichmy (daw.) --- dziś: daliśmy. też na żołnierze,/ Będzie dalibóg przymierze,/ Jużechmy spłacilijużechmy spłacili (daw.) --- już spłaciliśmy. długi,/ Mamy tam pana i sługi./ Patrzajże jedno po chwili,/ Kto cię potka, ten nachyli./ On żołnierz, nasz sługa głupi,/ Alić swego pana łupi./ Niedługo panował chłopek:/ Wrzeszczy baran, leci snopek,/ A jestlijestli (daw.) --- jeśli. nie pomoże Bóg,/ I jałochniejałochna (daw.) --- młoda krowa, która nie była jeszcze cielna; jałówka, jałowica. wziąć pewno w róg wziąć w róg (daw.) --- utrzeć rogów, upokorzyć../ Zaż to nowina na świecie,/ Iż kto kogo może, gniecie./ Takci się chudzina żywi,/ Kto kogo może, nakrzywi./ Lecz iście mało rozkoszy/ Mają z tej cudzej kokoszy./ Wszak więc ich zapisy znamy,/ Kiedy pokryślają tramytram (daw.) --- belka, deska.;/ Bo więc kiedy sobie radzi/ I nędza im nie zawadzi,/ A jeszcze ją sobie śmieszą,/ Rzkomorzkomo (daw.) --- rzekomo, niby. się nadzieją cieszą./ Mniema, iż już skórę niesie,/ Chocia niedźwiedź będzie w lesie./ Bo przedsię pić musi i jeść/ By na koniec z białego zsieść./ A też się trafi drugiemu/ Miasto lekarstwa chromemu/ Przetręcić do końca nogę,/ By ji dał co rychlej w szkodę./ Bo gdzie nie może być zgoda,/ Lepsza szkodka, niźli szkoda./ Każdy, jako może, łata,/ Wżdy, czym może, tym napłata./ Jednojedno (daw.) --- tylko. nam, wieśnejwieśny (daw.) --- wiejski. chudzinie,/ Nic niesporo wszędy ginie:/ Bo znowu nastanie nędza,/ Dziesięcina/ Kiedy czas przydzie na księdza,/ Gdy chodząc snopki przewraca,/ A co tłuszczejtłuszczej (daw.) --- dziś: tłustszej. kopy maca;/ Wnet masz urzędnika z niego,/ Choć tobie nie trzeba tego./ Natkniećnatknieć (daw.) --- konstrukcja z partykułą -ci (skróconą do -ć); od natknąć: zaznaczyć. wieszkąwieszka --- mała wiecha., kopie w rogu:/ ,,Nie mnie to dasz, synku, --- Bogu"./ Acz nie wiem, wieli Bóg o tymwieli Bóg o tym (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: czy Bóg wie o tym.,/ Aż to zrozumiemy potym;/ To wiem, iż żyta nie jada,/ Bo w stodole nierad siada./ Więc ci jeszcze będzie grozić,/ Że mu duszniedusznie (daw.) --- koniecznie; szybko. musisz zwozić;/ Mało jeszcze, iż nań robią,/ Muszą wieźć a w łeb się skrobią:/ Małom się panu nawoził, / Bo ten jeszcze barziejbarziej (daw.) --- dziś: bardziej. groził./ Owa wszędywszędy (daw.) --- wszędzie. musisz podleźć,/ Bo z obiema źle kaszę jeśćkaszę jeść z kim (daw.) --- mieć z kim do czynienia. ./ Kolendakolenda (daw.) --- dziś: kolęda./ Potym bieży po kolendziekolenda (daw.) --- dziś: kolęda; tu: świadczenia w naturze pobierane przez duchowieństwo katolickie pod koniec roku./ W każdym kącie dzwonić będzie;/ Więc woła Illuminarewoła Illuminare --- Illuminare, illuminare Ierusalem, quia venit lux tua: to słowa wyjęte z proroctwa Izajasza, powtarzające się jako antyfona w modlitwach kościelnych przez całą oktawę Trzech Króli [tj. przez osiem dni po święcie Trzech Króli, przypadającym na 6 stycznia; red. WL]./ A ty chłopku musisz daredare (łac.) --- dawać.,/ Bo dać przedsię, gdzie wziąć, tu wziąć,/ A nie daszlinie daszli (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: jeśli nie dasz., wnet będzie kląć./ Przydzieprzydzie (daw.) --- dziś: przyjdzie. spowiedź, to się jednaj,/ A nie chceszli, coć każe, daj./ Bo więc tam, jako chcą, karzą,/ Na koniec do piekła skażą,/ A tam niespora odprawa,/ Trudno do wyszegowyszego (daw.) --- dziś: wyższego. prawa,/ Bo się tam niedługo radzą,/ Na pirwszy rok wszyćko zdadzą./ A snadź lepiej, co dać, to dać,/ Aby wżdy mógł apellować./ Religia, Korzyść, ObrzędyKto umrze, kto się urodzi,/ Kto ślubiślubić (daw.) --- brać ślub., kto się rozwodzi,/ I cokolwiek kto chce sprawić,/ Musi okrążneokrążne (daw.) --- opłata. postawić,/ I kołaczać nie oświęcą,/ Aż dasz łopatkę cielęcą./ A tak zewsząd prostym gorzegorze (daw.) --- nieszczęście, bieda.,/ Głębokieć łakomstwo morze,/ A gdzie w co nawięcejnawięcej (daw.) --- dziś: najwięcej. płynie,/ Tedy tam narychlejnarychlej (daw.) --- dziś: najrychlej; najszybciej. ginie./ A ze staby się snadź ozwał,/ By już na tym, co ma, przestał;/ By nawięcej już miał wszegowszego (daw.) --- wszystkiego.,/ Znajdzie wżdy co przyległego,/ Znajdzie do sąsiada winęwina (daw.) --- tu: przyczyna.,/ By miał naszerszą dziedzinę./ Poznasz to po jego słowie,/ Bo go wnet nierządnym zowie:/ Młodmłod (daw.) --- młody., mógłby się jeszcze ćwiczyć,/ A mnie tego kęsa życzyć,/ Bo mówią wszytcywszytcy (daw.) --- dziś: wszyscy. sąsiedzi:/ Szkoda go, iż domadoma (daw.) --- w domu. siedzi./ Jaka życznośćżyczność (daw.) --- życzliwość, przychylność. pana mego!/ Snadźby lepiej patrzał swego,/ Aby go pobożnie użył,/ Czego Bogu nie zasłużył./ Bo wszytko najmem dzierżemy,/ Jedno, iż tak nie baczymy./ Wnet wypadaj, kiedyć każą,/ Bo bez pozwu wszytko skażą,/ A zmylisz prokuracyjąprokuracyja (daw.) --- praktyka prawnicza.,/ Gdy cię z dzierżenia wybiją./ Ubogi stan/ A tak ten swój ubogi stan/ Tak rad noszę jako i pan,/ I w tym doczesnym żywocie/ Snadź o mniejszym wiem kłopocie./ Siedzę jako człowiek prawy,/ Nie bodą mię cudze sprawy,/ Acz mię trochę nędza gniecie,/ To też odcierpię na świecie,/ A gdy się każą prowadzić,/ A co mi więc ma zawadzić?/ Mało mi żal z tej pociechy:/ Wylecę jako wróblwróbl (daw.) --- dziś: wróbel. z strzechy./ Bogatego śmierć/ Bogacza więc szczkawkaszczkawka (daw.) --- dziś: czkawka. minie,/ Kiedy go teskno od skrzynie,/ Od onych miłych pieniędzy,/ Co ich snadź nazbierał w nędzy,/ Bo czasembyczasemby (daw.) --- dziś popr. czasem by. się przemorzyć,/ Tedy więc worka dołożyć,/ A snadź więcej sam im służył,/ Niżby ich z rozkoszą użył./ Bogać sobie nie przekłada/ Kiedy więc worka dokłada:/ Chce wieś kupić, dwór zbudować,/ Staw sypać, kościół murować,/ Dziewkę wyda, szaty sprawi,/ A syna na dwór wyprawi./ Ale się barzo obłądziłobłądzić się (daw.) --- mylić się.,/ Mniema, by tak wiecznie rządził./ Snadź podobno sam wyleci,/ Niż rozposażyrozposażyć (daw.) --- wyposażyć. ty dzieci./ A ja, piekielna chudzina,/ Wylecę, byby (daw.) --- tu: niby. dym z komina./ Bo trudniej wozem zatoczyć,/ Aniżli tak pieszo skoczyć;/ A snadniejsnadniej (daw.) --- łatwiej. z gniazda wróblowi,/ Niż skrzydłastemu orłowi./ Tak i ty, panie, mądrze gol,/ Boć każdego gryzie swój mol;/ A nikt nie zwienikt nie zwie (daw.) --- nikt się nie dowie., kiedy piśnie,/ Każdegoć z nas trzewik ciśnie. Pan A długoż to, wójcie, ma być?/ Tak masz wszytki sobie za nic:/ Boję się, iż wilka z lasu/ Wyszczekasz na siesie (daw.) --- dziś: się. bez czasu,/ Bo sie starać o niezgodę,/ Obracając na wspak wodę./ Trudnoć wilka owcą uszczwaćuszczwać (daw.) --- poszczuć, zaszczuć (na polowaniu).,/ Motyką słońce zwojować;/ Bo i prawda, gdy nietrafna,/ I ta nie zawżdy miestcamiestce (daw.) --- miejsce. manie zawżdy miestca ma (daw.) --- dziś: nie zawsze ma miejsce../ Kładziesz na słowa pokrywkę,/ Acz w nich masz wolną rozrywkę,/ A na wsze strony dzwonka ruszaszdzwonka ruszać (daw.) --- przypominać rzecz niemiłą.,/ Wszędy na kolbę pokuszaszna kolbę pokuszać (daw.) --- narażać się na kije../ Powiedaszpowiedać (daw.) --- powiadać, mówić. o swej niewoli,/ Wszak słuchając głowa boli./ A co ty masz więcej myślić?/ Zrobiwszy dzień, czynsz zapłacić./ Nie myślisz o żadnej sprawie,/ Ni o wojnie ni o prawie,/ Jako pies na piecu tyjesz,/ Siedząc w karczmie, gębę myjesz,/ Bo pan musi strzedzstrzedz (daw.) --- dziś: strzec. twej krzywdy,/ Aby jej niskądniskąd (daw.) --- dziś: znikąd. nie miał nigdy,/ Ale pana nikt nie strzeże/ I sam nie zwiesam nie zwie (daw.) --- sam się nie dowie., gdzie siesie (daw.) --- dziś: się. zrzeżezrzezać się (daw.) --- ponieść stratę../ Bo dziś u każdego prawa/ Prawo/ Zwłaszcza prostym trudna sprawa,/ Wszytcy więc bywamy krzywi,/ Ledwyledwy (daw.) --- dziś: ledwie. sie chytry pożywi./ Bo dziś nasza sprawiedliwość/ Czyni ludziom wielką chciwość,/ A nie spi na nię bezpiecznie,/ Bo ją iścieiście --- naprawdę, rzeczywiście. stracisz wiecznie./ Bo jeden waży na pokłony,/ Drugi chwyta za zagony,/ A trzeciego ufukają,/ Leda mu co tam zabają,/ Aż mój, co porywał wodząwodzą (daw.) --- forma B.lp: wodzę; uzdę., / Już nim w uździenicy chodzą./ Wieręć lepiej, miły brachubrach (daw.) --- brat.,/ Jednaj siesie (daw.) --- dziś: się. z tego przestrachu./ Dary/ A drugiemu idą dary,/ Tu więc już tam niemaszniemasz (daw.) --- dziś: nie masz miary./ Bo ty zdawnazdawna (daw.) --- dziś popr.: z dawna. tę moc mają,/ Każdą srogość ukracają,/ Czasem i przysięgi łamią..../ Wiele ich na ten wrzód chramiąchramić (daw.) --- chromać, chorować; wiele ich na ten wrzód chramią: wielu choruje na ten wrzód../ Bo aczby właśnie miało być,/ Wszytko na stronę odłożyć,/ Strach, miłość i powinności,/ A trwać przy sprawiedliwości,/ Jednojedno (daw.) --- tylko. brać Boga przed oczy ---/ A ktoż z tego nie wykroczy?/ Bo dobry zawojekzawojek (daw.) --- nakrycie, zwł. nakrycie głowy. w zimie,/ Kiedy kto weń grzbiet uwinie;/ Nie zawadzi też koniczek,/ Wałaszekwałaszek --- zdrobn. od: wałach; koń wykastrowany (najczęściej roboczy, pociągowy itp.)., inochodniczekinochodniczek (daw.) --- koń stępak.,/ Bo szkoda tej starej dusze,/ Iż siesie (daw.) --- dziś: się. na złej szkapie kłuszekłusze (daw.) --- od: kłusić: biec a. jechać szybko../ Wie, iż źle, czasem sie boi,/ A jednak przedsięprzedsię (daw.) --- przecież. przy swym stoi;/ Bo by nierad, tedy musi,/ A zać go więc jeden kusi./ Prokurator/ Prawnik, KorzyśćBo owy prokuratory/ Ma na się tęgie doktory./ Bo więc owi zwolennicy,/ Gdy siesie (daw.) --- dziś: się. zejdą w kupę wszytcy,/ Nie jednemu zmylą szyki,/ Mówiąc rozliczne językimówiąc rozliczne języki (daw.) --- dziś: mówiąc rozlicznymi językami.,/ A kogo chcą, sucho zmyją,/ Stawiąc tę Babiloniją./ Już wnet gębę wzgórę wznosi,/ Gdy go kto o swą rzecz prosi,/ Tu wnet zdalekazdaleka (daw.) --- dziś popr.: z daleka. załawia,/ Trudnościami siesie (daw.) --- dziś: się. wymawia;/ Aby nie dla twej przyjaźni,/ Zmył by sie na suszy w łaźni;/ Ale ukaż rychlej swą rzecz,/ Boć mi barzo pilno iść precziść precz (daw.) --- iść sobie; odejść../ Więc tu czcieczcie (daw.) --- czyta; od czyść: czytać. a głową chwieje,/ Z onego sie prawa śmieje./ A to, nieboże, na kroku,/ Małoś tu nie stracił roku./ Rozlicznie cie będzie winił:/ Złe masz prawo, źleś uczynił;/ Nie będzieli mej pilności,/ Iście nie ujdziesz trudności;/ Ale gdyby chciał dołożyć,/ Mogłoćby twe prawo ożyć./ Jeszczeć bych ja dziurę nalazł,/ Kędybyś z tej sieci wylazł,/ Trudność prawa/ To sie już ciągniciągni sie (daw.) --- tryb rozkazujący od: ciągnąć się, wysilać się na wydatki. jako lis,/ Daj od minutminuty (daw.) --- wypisy z akt., daj na zapis,/ Daj pamiętnepamiętne (daw.) --- czesne, płaca sędziowska., dajże winęwina (daw.) --- grzywna, kara pieniężna.,/ Leda o jaką przyczynę;/ Targuj, rozłożonoć kramy:/ Pozwy, minuty, membranymembrany (daw.) --- pergaminy, dokumenty../ A niż odprawisz doktora,/ Tedyć ubędzie pół wora./ Zać tam mało krotofile,/ Ni by siesie (daw.) --- dziś: się. nasłuchał mile./ Woźny woła, sędzia zdawa,/ Drugi w wiązanie zeznawa,/ Trzeci cię z boku przytyka, / Sąsiad sie k'wiosce przymyka,/ Snadź by sie tam nie nasiedział,/ Kto o tym przed tym nie wiedział./ A niżniż (daw.) --- tu: nim, zanim. będzie koniec tego,/ Musisz skakać zajęczego./ Kłusz siekłusz sie (daw.) --- biegnij; od: kłusić: szybko iść, biec. na wiece z powiatu,/ Ćwicz sie, a dziwi siedziwi sie (daw.) --- forma trybu rozkazującego: dziw się; przyglądaj się. światu,/ Potym pociągniesz za dworem,/ Tam więc już miej rozum z worem,/ Bo tam leda o przyczynęleda o przyczynę (daw.) --- z byle przyczyny./ Rozwiążesz grzywnie suprymęsupryma --- część wierzchnia; rozwiązać grzywnie suprymę: wydać całą grzywnę../ Potym cię puszczą do grodu:/ Mniemasz, że już chwała Bogu,/ Jeszcześ nie prawie uleżał,/ Ledwyś tu pół kresu zbieżał,/ Jeszczeć nie koniec przestrachu/ Ciągń sieciągń sie a. ciągni sie (daw.) --- tryb rozkazujący: wydawaj; od: ciągnąć się, wysilać się na wydatki. przedsie, panie Machu:/ I tam ci bótybóty (daw.) --- boty; dziś: buty. podszyją,/ Niż wezmiesz egzekucyjąegzekucyją wziąć (daw.) --- mieć w ręku wyrok sądu; egzekucyją: daw. forma B.lp r.ż../ A snadź co utracisz na to,/ Kupiłby tak wiele za to./ Bo gdy przydzie na jednaniejednanie --- pojednanie, zgoda, ugoda.,/ Przedsięć w onej klobiekloba (daw.) --- języczek u wagi; stanąć w klobie: wyrównać się, pojednać. stanie,/ Ale iż pociechy nie dał,/ Zda mu sie, iż wiele wygrał./ Ano dawno ta pociecha/ Wszytko mu wywlekła z miechamiech --- mieszek, sakiewka na pieniądze../ Czym sie było innym cieszyć,/ Niż upór wieść a nie mieć nic./ Krótka radość a żal długi,/ Może siesie (daw.) --- dziś: się. nakaraćnakarać się (daw.) --- opamiętać się; karać się: brać sobie przestrogę. drugi./ Lepiej sie domadoma (daw.) --- w domu. osędzićosędzić się (daw.) --- zestarzeć; por. sędziwy.,/ Niż w tym głuchym lesie błędzić,/ Bo zaż jedno ten świat rządzi,/ Który za pięć groszy sądzi,/ I owić sie domacają,/ Chocia więc doma siadają./ Lecz, iż to przewaraprzewara (daw.) --- wada; przygana. stara,/ Wiele może pycha szara./ Wojna/ Przydzie wojna, to wiec krępuj,/ Chleb susz, szołdręszołdra (daw.) --- solona szynka., krupy gotuj./ Choć narzekarznarzekarz (daw.) --- dziś: narzekasz., panie wójcie,/ Ale nam przedsie niestocie./ Iście drugi zmyli kroki,/ Kiedy przyda owyowy (daw.) --- te, tamte. rokiroki (daw.) --- termin, kadencja.,/ Co je więc wiciami zową,/ Wierę drugi zwierci głową./ Trudno tam brać do powiatu,/ Ćwicz siesie (daw.) --- dziś: się., włócząc sie po światu./ Ano więc kolasy skrzypią,/ Po drogach sie krupy sypią,/ Ano wszędy za tobą mróz,/ Szkapa ustał, złamał sie wóz,/ Ano więc za szyję kapie,/ Jeść niemaszniemasz (daw.) --- dziś: nie masz. co onej szkapie;/ Panowie wędzonkę ciągną,/ W krupach sie myszy zalęgną,/ Drugi też z kijem wendrujewendruje (daw.) --- dziś: wędruje.,/ Kury po wsiach popisuje,/ Więc toż czasem miastomiasto (daw.) --- zamiast. kurakur --- kogut./ Przepadnie sie na łbie skóra./ Czasem na się ten kij nosi,/ Lepiej ów zwyszyłzwyszyć (daw.) --- przeważyć, wyjść na czymś dobrze., co prosi;/ Bo więc każdemu żal swego,/ Paś na swym, niechajniechać (daw.) --- nie ruszać; por. dziś: poniechać. cudzego./ Trwoga/ Nuż kiedy nastaną trwogi,/ Wnet na łbie urostą rogi,/ Kiedy w bęben zakołacą,/ To więc uzdy, czapki tracą./ Co więc kto może, to chwyta,/ Drugi swego konia pyta;/ Bieży, popluskał sie kaszą,/ Bo go szpetnie z tyłu straszą;/ A niźli przyjdzie do szyku,/ Nachodzi sie drugi w łyku./ Otożeś zyskał, nasz panie!/ To nic, co sie w łeb dostanie./ Szkoda wojenna/ A cóż z tego za pożytek,/ Ukaże to sposób wszytek;/ Snadź tknąwszy wszytki osoby,/ Żadny nie ujdzie bez szkody,/ Bo gdy sie już wszytcy skupią,/ To więc z księdza, kmiecia łupią./ A ktobyktoby mógł (daw.) --- dziś popr.: kto by mógł. mógł oszacować,/ Co samych będzie kosztować,/ A przedsię nic nie wygramy,/ Chocia tam sami bywamy:/ Bo snadź lepsza rządna trocha,/ Niźli wielkość, kiedy płocha./ Ale tknąwszy równo osób,/ Snadźby sie mógł znaleźć sposób,/ Iżby krup wozić nie trzeba,/ A nie męcząc tego chleba./ Lecz sie bawimy na łupiech,/ Wiele nas ulega w trupiechuledz w trupiech (daw.) --- paść trupem; uledz: daw. ortografia, dziś: ulec./ I wyliczać mało trzeba,/ Co tego prożnego chleba./ A snadźbychmy lepszy bylisnadźbychmy lepszy byli (daw.) --- przecież bylibyśmy lepsi.,/ Gdybychmy społuspołu (daw.) --- społem, razem. gonili,/ Nie jedno nie jedno (daw.) --- nie tylko.by zając wypadł,/ Czasembyczasemby (...) nie dojadł (daw.) --- dziś popr.: czasem by nie dojadł. i wilk nie dojadł./ Mychmy chudzi, mało krzywi,/ Ledwechmy swą trochą żywi,/ Przedsię każdy swój kres zbieży,/ Acz tłustszy, w kącie uleży,/ Wyglądając na każdy czas,/ Bronić sie abo łomićłomić (daw.) --- łamać. las./ Bo i to czasem pomoże,/ Podleźć, kto skoczyć nie może,/ A wielki to rozum uciec,/ Gdzie nie równo nogami siec./ Wy, duchowni a panowie,/ Co macie w workach i w głowie,/ Strzeżcie zamków a kościołów,/ By z nich nie było popiołów,/ Bo w nich złota, srebra wiele,/ Nacznacz (daw.) --- na co. ważą nieprzyjaciele./ A do tych złotych kielichów/ Ostrzegajcie z ordyostrzegać z ordy (daw.) --- bronić przed Tatarami. mnichów./ A snadźby więtsza przyczyna/ Dać na to, niźli do Rzyma;/ Bo nic w rozkoszach po złocie,/ Potrzebniejsze nam w kłopocie./ Namci snadniejsnadniej (daw.) --- łatwiej. od swej trochy,/ Gdy zajdą jakie popłochy,/ Nie czekam pewnej nowiny,/ Wylecę, byby (daw.) --- tu: niby. bąk ze trzciny./ A kto ma motyla gonić,/ Woli sie z jastrząbemjastrząbem (daw.) --- dziś: jastrzębiem. łomić./ A snadź snadniej bogacz zginie,/ Bo go więc teskno od skrzynie,/ A snadniej kożdego ptaka/ U gniazda jąć, nieboraka./ Aleć sie w tym mało czują,/ Przedsie nam grzywny smakują./ Tenże dziś błąd, co i łoniłoni (daw.) --- zeszłego roku.,/ Każdy na swe skrzydło gonikażdy na swe skrzydło goni (daw.) --- każdy pilnuje własnej korzyści.,/ A prze nasz własny pożytek/ Ginie pospolity użytek./ Ano snadź lepiej przeboleć,/ Niż krótko stękać a smierć mieć;/ A lepiej, iż palec boli,/ Niż wszystko ciało w niewoli./ DomI mądry, gdy dom buduje,/ Co rychlej końca pilnuje;/ Już piec, komin, stoły, ławy,/ To już więc drobniejsze sprawy,/ Bo gdyby nie było dachu,/ Snadźby pan piec był w przestrachu./ Ja mówię, cobych rad widziałco bych rad widział (daw.) --- co bym chętnie widział.,/ Czynić może, kto będzie chciał,/ Bo snadź, by nalepsze zdanie,/ Przedsię na nim nie przestanie. Pleban Wierę, panie, trudno snadź ksiądz/ Tak wiele ma w swym łbie dosiądz,/ A iście plebania głowa/ Prosta na tyty (daw.) --- dziś: te. wasze słowa/ Ale sie tak płotu dzierżąc,/ A nikomu sie nie mierżąc,/ Może, co chce, kto chce mówić,/ Wszak z mej rzeczyrzecz (daw.) --- tu w znaczeniu pierwotnym: mowa. nie będzie nic./ My tak więc od tych słychamy,/ Co je wżdy za mędrsze mamy,/ Iż na każdej ziemskiej sprawie/ Kocha sie każdy w swym prawie./ Świeckim jest ta sprawa dana/ Bronić kmieci i plebana,/ Bo go pan i ksiądz używa,/ A teraz rzadko bogatbogat (daw. forma imiesł.) --- bogaty. bywa./ Kmiotek prosty na robotę/ Wszytkę wydał swą prostotę,/ A to jego wszytka chciwość/ Mieć pokój a sprawiedliwość./ To mu sie działem dostało;/ Nam wszytko inne zostało./ Duchowny stan jest tak sprawionsprawion (daw.) --- dziś: sprawiony.,/ A na ten urząd postawionpostawion (daw.) --- dziś: postawiony.:/ Prosić Boga za świecki stan,/ W którym zależy kmieć i pan./ Więc ksiądz strzeże wiatyka,/ Kmiecia też pilna motyka./ Wam, co was rycerzmi zową,/ Należy mur przebić głową./ Lecz, gdyby tak na to przyszło,/ Tejby głowie na złe wyszło,/ Bo by był łeb w silnej męce,/ Byby (daw.) --- tu: gdyby. mu nie pomogły ręce./ A tak i my, gdychmy różno,/ Snadź zorzemy piasek próżno,/ Choć nas wiele w pługu chodzi,/ Przedsie sie nic nie urodzi,/ A każda rzecz, kiedy różna,/ I słabsza i czasem próżna./ I koła sie snadniejsnadniej (daw.) --- łatwiej. toczą,/ Kiedy wszytcy czterzejczterzej (daw.) --- dziś: czterej. skoczą,/ Ale gdy siodłowysiodłowy (daw.) --- koń lewy w parze koni w zaprzęgu. mdleje, / I woźnica złej nadzieje:/ Już mu droga nie tak spora,/ Kłuszekłusze (daw.) --- biegnie; od: kłusić: szybko iść, biec. milę do wieczora./ A my snadź prawie na suszy/ Uwiąznęliśmy po uszy,/ A co dalej więcej lgniemy,/ Jeśli społu nie dźwigniemy./ A tak wy, panowie mili,/ Dobrzebyście uczynili,/ Byście prawie w to wkroczyli,/ Boście sie nam przeoczyli:/ Na nas, na kmiecie wołacie,/ A sami sie ochylacieochylać się (daw.) --- uchylać się od czego../ Szukajcie też czasem drogi,/ Aby wżdy wytchnął ubogi,/ Bo i szkapy nie tak wloką,/ Gdy jednojedno (daw.) --- tylko. jednego sieką./ A ciężej przydzie na owy,/ Kiedy ustanie siodłowysiodłowy (daw.) --- koń lewy w parze koni w zaprzęgu../ Ale wy przedsie niedbacie,/ Dawno te dziurę łatacie,/ A niesporo jako gorze,/ Przedsie sie wam zawżdy sporze./ Bo zać to nowa biesiada,/ Jako nastała ta zwada;/ Pan sie o tym z księdzem swarzyswarzyć się (daw.) --- dyskutować, rozmawiać; kłócić się.,/ Wójt przedsie złe piwo warzy,/ A tym zawżdy zamykają:/ Wójt płaci, księdzu nałają./ Chocia czasem nie barzo krzyw,/ Każdy swego strzeże, kto żyw;/ Tknicie sie też jedno sami,/ A ciągnicie się równo z nami,/ A zjednajcie komisyją,/ Rozwieść tę kontrybucyjąrozwieść kontrybucyją (daw.) --- położyć koniec daninom../ Boć jako skoro nastała,/ Tak wnet z wiardunkiemwiardunk (daw.) --- podatek, czwarta część grzywny. ślub brała,/ A nie będzieli rozwodu,/ Doczekacie po nich płodu./ Bo acz sie więc wszytcy znoszą,/ Co ich na ty gody proszą,/ Ale nie wszytkim smakują/ Bo więc nierówno tańcują./ Ksiądz więc z wójtem tam herst wodziherst wodzić (daw.) --- rej wodzić, przewodzić.,/ A też tym nawięcej szkodzi;/ Pan siedzi jako starosta,/ Temu gody, swatkom chłosta./ Ale by tak udziałano,/ Iżby równo nalewano,/ Iście w każdej krotochwili/ Weselszyby goście byli./ I nie tak snadź wielka szkoda,/ Gdzie się trafi spólna zgoda,/ A kiedy pójdziem koleją,/ Rychlejci nam drugą naleją,/ I gospodarzowi mniej wadzi,/ Kiedy sobie goście radzi,/ Ale gdy jeden ulewa,/ Każdy tego nierad miewa. Wójt Ja już jedno łbem kołyszę,/ Dziwując sie, co tu słyszę;/ Bo my jednojedno (daw.) --- tylko. przysłuchamy,/ A zdalekazdaleka (daw.) --- dziś popr.: z daleka. zaglądamy,/ Dziwując sie, co sie dzieje, / A czemu tak świat tępieje./ Prawdę mówisz, miły księże,/ Dobrzeć, gdzie wszytkich dosięże./ Ale cóż mamy temu rzec?/ Trudnoć suche łyka odrzeć./ Rozmyśli sie więc każdy wczas,/ Bo owo zły na nas niemaszniemasz (daw.) --- dziś: nie masz../ Zbytki/ Coż to czyni, jednojedno (daw.) --- tylko. zbytki/ Tyć każą wszytki pożytki,/ Tyć nam wszytkim łupią oczy,/ Bo każdy z miary wykroczy./ Jako tako gdzie wziąć, tu wziąć,/ Wżdy sie jednak przedsie ciągnąć./ Potrawy/ Zaż dziś nie dziwne potrawy,/ Aż wielkim kosztem przyprawy,/ Aż czasem owi, co siedzą,/ Nie zawżdy wiedzą, co jedzą:/ Ano jedna z złotą głową,/ A czart wie, jako je zową./ Żacy więc nam powiadają,/ Co im tam w garnki dawajążacy (...) co im tam w garnki dawają --- daw. zwyczajem było dawanie w garnuszki ubogim żakom szkolnym potraw pozostałych ze stołów pańskich.:/ Jakieś torty trudnonosze,/ Toć dziś barzo tępią grosze,/ A bogacą cudze kramy,/ Pozłocone marcepany,/ Nuż uspaniny, cenadrycenadry a. cynadry --- wnętrzności z ryby; wątróbki; nerki.,/ Pozłocisty baran z fladry./ Ano snadź lepszy, co wrzeszczy/ I mieszek po nim nie trzeszczy,/ Bowiem z niego dwoje żniwodwoje żniwo (daw.) --- podwójne żniwo.:/ Mięso zjeść, skóra za piwo,/ A rogi dać na grzebienie;/ Nie zawżdyć zdrowy jelenie./ Nuż co kosztuje piwnica,/ Zbytek w piciu/ Toć więc boża tajemnica./ A takie picia nastają,/ Co je dziwno przezywają./ Bo nasz szołtysszołtys (daw.) --- dziś: sołtys. ma tam syna,/ Co więc strzeże tego wina,/ A iście kto kogo chce czcićczcić (daw.) --- uczcić, ugościć.,/ Musi sie dziś mieszek pocić./ Ciągni sieciągnąć się (daw.) --- wysilać się na wydatki; ciągni się (tryb rozkazujący) wydawaj., panie Walanty,/ W piniollepiniolle --- piniole; zamorskie wina., w alekantyalekant --- wino hiszpańskie alkońskie (od: Alicante).,/ To słodkie a to korzenne,/ A to ma barwy odmienne,/ Obejrzcież, panowie moi,/ Bóg wiedz, już trzeci rok stoi./ To więc we wsze kąty leją,/ A drudzy sie spiwszy śmieją,/ Podstoli, kuchmistrz, podczaszy,/ Każdy swój garniec wystraszy./ Bo drzy łyka, póki sie drą,/ A co wiedzieć, kiedy pomrą./ A teraz wżdy, póki żniwo,/ Już więc zadziera co żywo,/ A czasem drudzy nie znają,/ Czego im więc nalewają:/ Ipokras abo trywijał,/ Co on dba, gdy szyję nalał./ Bo co panom nalewają,/ K'temu sie więc wszytcy mają./ A ty insze picia proste/ Mają to za drobne chłosty,/ Muszkatellę, małmazyjąmałmazyja --- małmazja; wino greckie (z Krety).,/ To już więc tą pijał liją?/ Więc mu nazajutrz smakuje, / A gdzie darmo pić nie czuje./ Nie lzanie lza (daw.) --- nie trzeba, nie należy, nie wolno. jednojedno (daw.) --- tylko. z wami płacić,/ Przydzie sie z mieszkiem pobracić./ Więc sie tu, jako lis ciągnie,/ A z tego sie szpital lągnielągnie (daw.) --- dziś: lęgnie../ Ano czasem, bracia naszynaszy (daw.) --- dziś: nasi.,/ Lepiejby przestać na kaszy,/ Niż sie w wielkie koszty wdawać,/ A na wioskach dług zeznawać./ Bo pomnipomni (daw.) --- tryb rozkazujący: pomnij; pamiętaj, wspomnij. na to, nieboże,/ Miernie długo trwa/ Iż miernemierne (daw.) --- umiarkowane. dłużej trwać może,/ A żadnemu nie przystoi/ Cokolwiek nad swój stan stroi./ Snadź przystojniej po staremu/ Folgować stanowi swemu,/ A wedle starych kwitacyjkwitacyja (daw.) --- kwit./ Kto nie ma zaczzacz (daw.) --- za co., ten piwo pij,/ Bo barzobarzo (daw.) --- bardzo. z owego wina/ Zamnoży sie więc chudzinachudzina (daw.) --- biedak../ Wszakeś Polak, dzierż sie swego/ Seropuserop (daw.) --- syrop. przyrodzonegoserop przyrodzony --- tu: piwo.,/ I na tym sie, co uwarzysz,/ Natańcujesz i naswarzyszswarzyć się (daw.) --- dyskutować, rozmawiać; kłócić się; naswarzyć się: nagadać się.,/ A niechajniechać (daw.) --- nie ruszać; zaniechać, porzucić, zostawić. tego kramnegokramny (daw.) --- pochodzący z kramu; kupny.,/ Boć sie skazi płećpłeć (daw.) --- cera. od niego./ A snadź jakoż to powstało,/ Dziwniejszych wrzodów nastało?/ Przygody pijanych/ Zać mała o tym praktyka:/ Podagra, fluksfluks (daw.) --- stan zapalny; reumatyzm., scyatykascyatyka (daw.) --- scjatyka; ischias, rwa kulszowa.,/ A niemała w ludziechw ludziech (daw.) --- dziś: w ludziach. dziura,/ Jako nastała pleurapleura --- zapalenie opłucnej../ Cóż to czyni, jednojedno (daw.) --- tylko. zbytek/ Ukaże to sposób wszytekwszytek (daw.) --- wszystek; każdy.:/ Pić gorąco, korzenno jeść,/ Musi drugi przez czasu sieśćsieść (daw.) --- siąść../ Bo nie pomoże piguła,/ Kiedy w bok kole rywułarywuła --- przednie wino reńskie../ Doktor stojąc w możderzmożderz (daw.) --- dziś: moździerz. tłuczedoktor stojąc w możderz tłucze --- daw. lekarz posiadał również umiejętności aptekarskie i przyrządzał sam lekarstwa.,/ Pan stracił od zamku klucze,/ Więc mu leje w gardło serop,/ A on zdycha opiły chłop:/ Wygrał, iż był na biesiedzie,/ Zsiadł z konia, na deszczcena deszczce (daw.) --- na deseczce. jedzie./ Każdy to sowitosowito (daw.) --- sowicie; obficie. płaci,/ Zdrowie i pieniądze traci./ A to wszytko zbytki mnożą,/ Nie jednego tyty (daw.) --- te, one. w grób włożą./ Gracze/ Nuż jakie dziś gry nastały,/ Z których ginie koszt niemały./ Dziwne fluksyfluks --- tu: karty jednego koloru ułożone kolejno; strit., turmyturma --- tu: rodzaj gry., ruszerusz --- tu: rodzaj gry.,/ Aż drugi na stole kłuszekłusze (daw.) --- biegnie, kłusuje; od: kłusić: szybko iść, biec.,/ Bo sie więc już nie rozmyśla,/ Póki stołu stawapóki stołu stawa (daw.) --- póki starczy stołu., kryśla,/ Bo musi przybrać na nowe,/ Dał teraz schować gotowe./ Klenotki sie pocierają;/ I ci tracą, co nie grają,/ Bo więc kiedy sie rozprawią,/ Iż już jednego odprawią ---/ Siedzi, podjął rękę, śpiewa,/ Ciągnie sieciągnie sie (daw.) --- tu: przeciąga się., rzkomo poziewa,/ Ale bodaj mu tak psia mać,/ Jakoć mu sie wtenczas chce spać./ Ciągnie za palec drugiego,/ Aby mógł zwlec sygnet z niego,/ Barzoby rad temu sprostał, / By mu jako stryjem został./ A cóż z tego potym rościeroście (daw.) --- rośnie.?/ Każdy sie domyśli prościeproście (daw.) --- prosto, z łatwością.:/ Fałsze, przymówki, niezgoda,/ Krótka radość, długa szkoda./ Bo ślubi wrócić w godzinie,/ Więc ledwyledwy (daw.) --- ledwo. w rok, czasem zginie,/ Bo acz wygra, wżdy niesporo,/ Gra nie czyni pożytku/ Wnet sie to rozlecisie to rozleci (daw.) --- rozejdzie się, wyda się. skoroskoro (daw.) --- szybko.,/ Bo sie wnet zbieży, co żywo,/ Daj od kart, dajże na piwo,/ Daj za świece, daj piszczkowipiszczek (daw.) --- grajek; grający na piszczałce, surmacz.,/ Każdy, kto może, ułowi./ Prawie to na nie bicz boży,/ Nie jednego z pychy złoży./ A snadź tknąwszy różno wszego/ Mało rozkosz z zysku tego./ Jakoby złe piwo warzył,/ Bowiem sie cały dzień swarzyłswarzyć się (daw.) --- dyskutować, rozmawiać; kłócić się../ A to k'temu ma na pomoc,/ Iż to już nie spał drugą noc./ Idzie, zbladł, spuchły mu oczy,/ Jako pijany sie toczy.../ Nadobny to zysk, mój panie,/ Gdy każdy na swym przestanie,/ Ani komu nie bywa krzyw,/ Kiedy kto swym poczciwie żyw./ A tak giniecie, panowie,/ Tracąc razem koszt i zdrowie./ Bo więc i rozum zabłądzi,/ Gdy kogo dobra myśl rządzi./ Myślictwo/ Abo też myślictwo owo,/ I toć nie każdemu zdrowo:/ A snadź kto sie w nie prawieprawie (daw.) --- prawdziwie, całkiem. wda,/ Już wszytkiego za nic nie ma,/ Już wyprzągaj naręczniegonaręczniego (daw.) --- dziś: naręcznego; naręczni: w zaprzęgu koń po prawej stronie.,/ By napilniejnapilniej (daw.) --- dziś: najpilniej. trzeba tego,/ Bo owo gniady leniwy,/ A siwy barzo sadniwysadniwy (daw.) --- o koniu: mający rany przetarte w skórze przez uprząż../ Trąb co rychlej a psy zwierajzwierać psy (daw.) --- wiązać psy na smyczy.,/ Zwołaj czeladź, konie siodłaj,/ Bo teraz dobra pogoda,/ Iście jej zamieszkaćzamieszkać (daw.) --- zapomnieć, zaniechać, opuścić (por. omieszkać); tu: zmarnować. szkoda./ Więc gniją na polu kopy,/ A pan w lesie wrzeszczy z chłopy,/ Ze psy sie po polu goniZe psy sie (...) goni (daw.) --- goni się z psami.,/ Żyto, owies, wszytko łomiłomić (daw.) --- łamać../ Był tu pożarpożar --- tu: nazwa psa gończego., owo lezie,/ A szachszach --- nazwa psa gończego. już wisi na brzeziena brzezie --- dziś: na brzozie.,/ Barzoć mu sie więc chce łowić,/ A on już trzy dni nie jadł nic./ I myśliwiec słabo trąbi,/ Zać go jedna nędza gnąbi:/ Mróz ciśnie, w brzuchu przemiera,/ Wlazwszy w kierzkierz (daw.) --- krzak. więc tarnkitarnki (daw.) --- owoce tarniny a. ogólnie: jagody. zbiera,/ Czapkę straci, suknie zdrapie,/ Oba boki odrze szkapie,/ Czasem go przed sobą pędzi,/ Kiedy mu dobrze przynędzi./ Radby gdzie dopadłradby (...) dopadł (daw.) --- dziś popr.: rad by dopadł. gorąca,/ Wolałby piec niż zająca./ A pan został, proso łomi,/ Więc sie tu z chróścielemchróściel --- daw. ortografia, dziś popr. chruściel: ptak z rodziny żurawiowatych, zamieszkujący błota, zarośla nadwodne i stepy a. niewielki ptak łąkowy; derkacz. goni./ Padła szachu, padła strusiestrusia --- nazwa psa gończego.,/ Wieręć mu być tu w tyra prosie./ Ugoniwszy z szkapy zskoczy, / To dopierko znowu tłoczy./ Więc gwiżdże a na brzuch leży,/ A szkapa do domu bieży;/ Uzdę straci, siodło stłucze,/ Sam sie milę pieszkipieszki (daw.) --- na piechotę. tłucze./ A dobrze tak, ma dubieladubiel --- ryba podobna do karasia.,/ Stanie mu więc za chróścielachróściel --- daw. ortografia, dziś popr. chruściel: ptak z rodziny żurawiowatych, zamieszkujący błota, zarośla nadwodne i stepy a. niewielki ptak łąkowy; derkacz.,/ Więc rzepy miasto przepiórek/ Narwie w wacekwacek (daw.) --- mieszek, worek. i w kapturek./ Jednak też to nie złe pole,/ Gdy jej niemaszniemasz (daw.) --- dziś popr.: nie masz. doma w dole./ Bo więc każdy, kto się w to wdakto się w to wda (daw.) --- kto się w to zaangażuje.,/ Snadź o żadną już rzecz nie dba,/ O tymże cały dzień mówi,/ Jako Pożar z KruczkiemPożar z Kruczkiem --- nazwy psów gończych. łowi./ Wnetem ja, Matuszu, tuszyłtuszyć (daw.) --- mieć nadzieję.,/ Gdy go skoro za las ruszył,/ Iże nam trudno miał uciec,/ Bo mój NieproszNieprosz --- nazwa psa gończego. stoi za sieć./ To już na to do dnia pije,/ Wyga sie skrobie a wyje./ Nabierz mąki, niemaszniemasz (daw.) --- dziś popr.: nie masz. tłuczy,/ A do połcia kłotkę stłuczy,/ Bo iście to zasłużyli,/ Aż do południa gonili./ Więc jako połcia nie stanie,/ Jédzże chudy groch, nasz panie,/ A i kapusta będzie wczas,/ Uciekł zając głęboko w las./ A czasem, choć ji uszczuje,/ Przedsię nie wielenie wiele (daw.) --- dziś: niewiele. zyskuje;/ Bo sie trzeba w gębę sparzyć,/ Kto jiji (daw.) --- dziś: go, jego. chce dobrze uwarzyć./ Nie oprawiszoprawić (daw.) --- przyprawić. tam nic z chrzanem,/ Musisz sie pobratać z kramem./ Ano snadź jestliśjestliś (daw.) --- jeśliś; jeśli jesteś. równy pan,/ Wierę też niezły z octem chrzan,/ A snadź z nim weselszy będziesz,/ Niż gdy z pieprzem z wioski siędziesz./ Bo kto piernopierno (daw.) --- pieprzno. jada, chce pić,/ A piwo więc stoi za nic,/ Bo kramne za kramnym chodzi,/ A oboje przedsię szkodzi./ Koszt około białych głów/ Nuż więc owe białe głowy,/ I toć nie z pożytkiem łowy;/ Tam nic nie oprawisz wackiem,/ Szofać Grzegorzowi z Maćkiem./ Bo więc ów slężakslężak (daw.) --- ślężak; gatunek sukni. z forbotem,/ Lisztewka, bryżyk ze złotem,/ Nuż kaplerzykkaplerzyk (daw.) --- kołnierz, naszyjnik. z obojczykiemobojczyk (daw.) --- ozdobny kołnierz.,/ Teperelleteperella --- kołnierz marszczony. z gorgulikiemgorgulik --- ozdoba przy kołnierzu kobiecym.,/ Iścieć skarbu nie umnoży,/ Niźliniźli (daw.) --- zanim; jeśli. to na szyję włoży./ Nasze to niewiasty znają,/ Co więc w tych dworzech bywają,/ A mówią, iż gęste cewkicewka (daw.) --- szpulka do zwijania nici; tu przen.: nici./ Wychodzą na ty listewkilistewka (daw.) --- taśma, ozdobne obramowanie, obszywka.,/ Często sie kłusze półkopek,/ Aż musi wleśćwleść (daw.) --- dziś: wleźć. w regestrregestr (daw.) --- rachunek; wleść w regestr: popaść w długi. chłopek./ A o tymże wszytka rada,/ Rozmowa białych głów/ Gdzie sie zejdzie ich biesiada:/ Ukaż ten kołnierzyk, siostro,/ Bo nań trzeba patrzyć ostro,/ Bo w nim wzorek barzo drobny,/ Ale wżdy przedsie nadobny./ Bych miała wzorek gotowy, / Spatrzałabych na czeplowy,/ Choćby więcej złota weszło,/ Bobyboby --- dziś popr.: bo by (z czasownikiem). miemie --- daw. mię; dziś: mnie. jednak szyć tesznoteszno (daw.) --- tęskno; nieprzyjemnie../ I węgierskim szyciem snadnie,/ Mógłby to uszyć nieżadnienieżadnie (daw.) --- jakoś.,/ Aleby snadź cudniejszy był,/ Gdyby na nim perły sadził./ Nuż ty, mój namilejszy panie,/ Dajże co narychlej na nie,/ A wszak jestli co zostanie,/ Wam sie kołnierzyk dostanie./ Jednak chodzę, by łoktuszkałoktuszka (daw.) --- kobieta owinięta w łoktusę tj. w płachtę.,/ Ni perełki ni łańcuszka;/ A jako dzisiadzisia (daw.) --- dziś: dzisiaj. upstrzony/ U uboższych mężów żony,/ A ja i w święto w żałobie, ---/ Nie mnieć to sromotasromota (daw.) --- wstyd, hańba., tobie./ Jarmark/ Więc sie na jarmark oboje/ Wloką na tyty (daw.) --- dziś: te. miłe stroje,/ A tego snadź zabaczylizabaczyć (daw.) --- zapomnieć.,/ Iż nie wielenie wiele (daw.) --- dziś: niewiele. naliczyli./ Ano to niecudny wzorek,/ Kiedy w skrzyni próżny worek,/ Ale co wadzi skosztować,/ Owa nam będą borgowaćborgować (daw.) --- dawać na borg, tj. na rachunek../ Więc sie włóczą między kramy,/ Poszargają stare bramy,/ A niemaszniemasz (daw.) --- dziś popr.: nie masz. zaczzacz (daw.) --- za co. kupić nowych,/ Bo więc trudno bez gotowych./ A kramarki, co jeje (daw.) --- ich. znają,/ Więc im bryżebryż (daw.) --- haft wypukły. wywieszają,/ A jestli co na borg dadzą,/ Przedsie sie na tym nie zdradzą,/ Bo da drożej połowicą,/ Pani płaci jałowicą,/ Abo siemieniemsiemię (daw.) --- nasiono; ziarno zboża. z nabiałem,/ A przedsie nierównym działem./ Bo jednak, czymkolwiek płaci,/ Drugą połowicę traci./ A gdy sie domek wyniszczy,/ Tedy ty, panie, w garść piszczypiszczy (daw.) --- tryb rozkazujący, dziś: piszcz.,/ Bo, acz nierówno, ciągni sieciągni sie (daw.) --- tryb rozkazujący od ciągnąć się: wysilać się na wydatki.,/ Boć być w jamie, panie lisie./ A tak, panie, ta utrata/ Zniszczyła świat po tyty (daw.) --- dziś: te. lata,/ Wiele zacnych domów zeszło,/ I drugich więc bywa tesznoteszno (daw.) --- nieprzyjemnie; tęskno../ Kiedy przydą owy godygody (daw.) --- wesele; święto./ Niejedny tam więc przygody:/ Jedni z wiosek postępują,/ Drudzy płatówpłat (daw.) --- opłata, podatek. przypisują,/ A ono, co nakupili,/ Dawno drudzy zastawili./ A prędko ta pycha minie,/ Gdy razem brambram (daw.) --- listwa u szaty (obramowanie), galon. z wioską zginie./ My chudzina przedsie w męce,/ Tłukąc sie przez cudze ręce,/ Bo każdy folgując sobie,/ Wszystko chce zwysićzwysić (daw.) --- zyskać, wygrać. na tobie./ A tak, dziwno sie swiat toczy,/ Krzywe ma fortuna oczy,/ Choć nic tego nie baczymy,/ Acz złe, wżdy sobie tuszymy./ Ale by sie każdy uznał,/ A nad stan sie nie wyciągałwyciągać się (daw.) --- wysilać się na koszty.,/ Wieręby snadź własniej było,/ Każdemuby mniej szkodziło./ Jestli baczysz, żeś chudzina,/ Pij piwo, a niechajniechaj (daw.) --- nie ruszać; zaniechać, porzucić. wina;/ Nie czyń sie pawempawem (daw.) --- dziś: pawiem., jestliś kur,/ Niemaszliniemaszli (daw.) --- dziś popr.: nie maszli; konstrukcja z partykułą -li: jeśli nie masz. sukniejsukniej (daw.) --- dziś: sukni., wdziej kaptur./ Bo to już nastało dzisia,/ Leda na kim szuba lisia,/ A też lepaklepak (daw.) --- atoli, przeciwnie. drugi wisi,/ Zawiódł go zawojek lisi./ Ale bychmy poniechaliponiechać (daw.) --- porzucić, zostawić.,/ A na równym przestawali,/ Znaczniejszeby domy były,/ Wszegoby sie napełniływszegoby sie napełniły (daw.) --- dziś: napełniłyby się wszystkim../ A stąd on dostatek roście,/ Czymby uczcić ony goście,/ Którzy ten obyczaj wnoszą:/ Jadą, chocia ich nie proszą,/ I pan ich czasem nie czeka,/ Co nadalej precz ucieka./ Niedba, by mu odeczciliodeczcić (daw.) --- oddać cześć, ugościć wzajemnie.,/ By go jedno w las puścili./ Ale snadź nie wytrwa głowa,/ Zwłaszcza prosta na ty słowa./ Nasza rzecz, prostych, paciorki,/ A wy przedsię szyjcie wzorki. Pan Wójcie, głębokoś snadź zabrnął,/ Patrzaj, by sie nie ochynąłochynąć się (daw.) --- popaść w niebezpieczeństwo../ Barzoś na szrot puścił mowęna szrot puścić mowę (daw.) --- rozpuścić język.,/ Radzęć, chowaj ciepło głowę,/ A wszędy ruszaszruszać (daw.) --- dotykać (niemile), urażać. zuchwałych,/ A k'temu stanów niemałych:/ Graczów, myśliwców, pijanic,/ Wszytki sobie tu masz za nic,/ Utratniki, białe głowy/ Ruszasz zuchwałemi słowy./ Byś wiedział, że z tych każdy stan,/ Zda sie sobie być wielki pan,/ Wszytko sobie lekce waży,/ Ni zwiesz, gdzie cie który zgładzi./ Ale snadź, mówiąc ku prawdzie,/ Wielkieć zbytki wszędy najdzienajść (daw.) --- znaleźć.,/ Które dziś stroją bogacze,/ Bo tłusty, jako chce, skacze./ Owym to więc chudym wadzi/ I zskapiejązskapieć (daw.) --- znikczemnieć, podupaść. z tego radzi./ A iście rzadki z tej drogi,/ Aby nie zepsiałzepsieć (daw.) --- spodleć, podupaść. na nogi,/ Bo sie trafi taka wyteczwytecz (daw.) --- choroba nożna koni, psów itp.,/ Iż sie więc obróci w niwecz./ Ale, by miał wiecznie chramaćchramać (daw.) --- chromać; chorować.,/ Trudno przyrodzenieprzyrodzenie (daw.) --- natura; cechy wrodzone. złamać./ Przedsie (sie) z tłustemi równać,/ Jako w targu taniej nie dać./ Szaty/ Zać sie dziś nie pstrzą sajanysajan (łac. sagum) --- suknia żołnierska.,/ Chocia ich drudzy nie znamy,/ Abo owy stradyotkistradyotka (daw.) --- krótka szata jeźdźców./ Toć dziś barzo dębiądębić (daw.) --- uciskać, naciskać. kmiotki./ Drugi więc swą wioskę mija,/ Rozwiodła go z nią delijadelija (daw.) --- delia, w daw. stroju szlachty pol. szata wierzchnia, opończa../ Ów wżdywżdy (daw.) --- przecież, wszak. onon (daw.) --- dziś: ten. nasz dawny jarmark,/ Snadź wżdy nie tak krzyw nieborak./ Ale tam rzadko bywa pan,/ Gdzie rządzi czuhaczuha (daw.) --- szuba, długa suknia podszyta futrem., dołomandołoman (daw.) --- kurtka wierzchnia, węgierska, dołman../ Drugiej aby nie poznali, / Więc ją rajtarką przezwali./ Ano to stara przewarka,/ Rad bywa smardsmard (daw.) --- nicpoń, urwis., gdzie rajtarkarajtarka (daw.) --- trzęsienie febryczne../ Aż już i drugich nie znają/ Jako je więc przezywają./ Czasem drudzy krawca proszą:/ ,,Uczyń mi, jako dziś noszą"./ A czemu nie jako wczora,/ Zaż to iny rok z wieczora?/ Więc do każdej inna sprawa,/ Inakszyinakszy (daw.) --- inny, odmienny. krok i postawa,/ Bo w szyrokiejszyroki (daw.) --- dziś: szeroki. też szerzej krocz,/ Strząsaj głową, czasem poskocz,/ W węszejwęszej (daw.) --- dziś: węższej. sie trzeba przygarbić,/ Drobniej stępać, kuczmękuczma (daw.) --- rodzaj czapki. skrzywić,/ Niewysoko wznosić nogi,/ Aby brząkały ostrogi,/ Wąs pomuskać a czołem bić,/ A to wszytko stoi za nic./ Gamracigamrat (daw.) --- pieczeniarz: człowiek nawykły żywić się cudzym kosztem, lubiący wygodnie żyć z cudzej pracy; darmozjad./ Więc tu ze wsi do wsi jadą/ I przezwali to biesiadą:/ Anoby lepiej zwać nędzą,/ Bo sobie szkapy wywędzą./ A zać ich więc mała rota,/ Stoi całą noc u płota,/ Rano pan woła gorzałki,/ W stajni nie słychać opałki:/ ,,Wywiedź konie, czas nam jechać"./ Ale wżdy źle nie pożegnać,/ Więc sie rzkomo porywają/ Ano ich nic nie wciągają./ Chodząc sie po izbie kłóci,/ Trzykroć sie ode drzwi wróci,/ A drugi sie rozniemożerozniemóc się --- (daw. pisownia: rozniemódz się) rozchorować się; por. niemoc: choroba.;/ Cóż ci sie stało, nieboże?/ Trzebabytrzebaby (daw.) --- dziś popr.: trzeba by. różanej wódki/ Wypędzić mu ze łba kotki./ Więc sie chodząc za bok chwyta,/ Jestlijestli (daw.) --- jeśli, czy. co pozdnopozdno (daw.) --- dziś: późno. jadł, pyta./ Anoby jednojedno (daw.) --- tylko. co dano,/ Jadłby przedsię, chocia rano,/ Więc pod rękę upatruje,/ Jestli go panna żałuje./ Ale snadź by mi przyboleć,/ Przedsię za jej zdrowie wypić./ To się czasem na czczo spiją,/ Łby sobie piwem pomyją,/ Kampustemkampust (daw.) --- maślanka, kwaśne mleko. sie popluskają,/ A ostatek podrapają./ Czeladź woła: ,,Już czas wsiadać;/ Boć nam nic nie dadzą śniadaćśniadać (daw.) --- jeść śniadanie.!/ Koń stoi, podgina nogi,/ Choć ma na łbie z pierza rogi,/ A na szyi wisi dzwonek,/ W tyle czyrwony ogonek./ Więc wsiadszy nań chce, by skakał,/ On, by umiał, snadźby płakał,/ Bo to już nie jadł drugą noc,/ Zginęły mu skoki i moc./ Więc sie tak włócząc, nie służą,/ A gdzie mogą, tu się dłużą./ A tak schodzą bracia naszynaszy (daw.) --- dziś: nasi.,/ Nie jeden się więc przestraszy;/ Bo kiedy już nie będzie nic,/ Dopieroby chciał rządnymrządny (daw.) --- porządny, oszczędny, gospodarny. być./ Ano było snadź lepiej wczas,/ Dworzanie/ Niż teraz, gdy na czym niemaszniemasz (daw.) --- dziś popr.: nie masz../ Aleć i w owych przemoryprzemor (daw.) --- wielki głód; głód morzący (doprowadzający do śmierci).,/ Co sie cisną miedzymiedzy (daw.) --- dziś: między. dwory,/ Bo barzo mieszekmieszek --- sakiewka na pieniądze. niesporyniespory (daw.) --- nieduży.,/ Ciągnąć sięciągnąć się (daw.) --- wysilać się na wydatki. na owyowy (daw.) --- dziś: owe. wzory,/ A barzobarzo (daw.) --- dziś: bardzo. nam tępią dziatki/ Owy haftowane kwiatki,/ Więc rzezanerzezane (daw.) --- wycinane. nogawiczki/ Więc aksamitne trzewiczki,/ Więc tu chodzi jako kurekkurek --- kogucik.,/ Natknąłnatknąć --- tu: zatknąć. za bieretekbieretek (daw.) --- berecik; beret, biret; nakrycie głowy aksamitne, zwykle okrągłe. piórekpiórek (daw.) --- dziś: piórko.,/ Więc czapka mało nie wzleci,/ Ale mieszek barzo śnieciśniecić (daw.) --- być pustym, zepsutym; por. śnieć zepsuty, pusty kłos zboża../ Ten przedsie przez pióro goni,/ Jakoż sie obłamał łoniłoni (daw.) --- zeszłego roku.,/ A trudno jiji (daw.) --- dziś: go. naszychtowaćnaszychtować (daw.) --- nastawić, naprawić.,/ Kiedy niemaszniemasz (daw.) --- dziś popr.: nie masz. co weń schować./ Bo to złe nastało na nas,/ Ten aksamit i ten hatłashatłas (daw.) --- atłas../ Już dziś sukno stoi za nic,/ Mówią, iż w nim ciężko chodzić./ Lecz snadź więc ciężej, mój panie,/ Gdy i tego nie dostanie,/ A zszywa drugi onyony (daw.) --- dziś: te. płaty,/ Co leda naczleda nacz (daw.) --- na byle co. podarł szaty,/ Na kuglarstwa, na maszkary,/ Czyniąc Cygany, Tatary./ Radby potym, by mógł, sprostałradby (...) sprostał (daw.) --- dziś: rad by sprostał; chętnie by sprostał.,/ By prawym Polakiem został./ Trudno więc odmieniać twarzy,/ Gdy kto już w swym garnku warzy./ Kupcy/ Więc i owi z niszychniszych (daw.) --- dziś: niższych. stanów,/ Choć nie mają płatówpłat (daw.) --- opłata, podatek. z łanów,/ Uprzejmie sie na to sadzą,/ Nikomu naprzód nie dadzą./ Ale ty nie patrz na tego,/ Ten snadnie zwetuje swego;/ Ten jeszcze, co stracił łoniłoni (daw.) --- zeszłego roku.,/ Wszystko na tobie ugoni/ Jedno funtem, drugie łokciem,/ Trudna sprawa z chytrym nokciemnokieć --- choroba nożna koni i bydła; tu: nicpoń../ Bo by też nie miał domierzyć,/ Musisz brać, kiedyć chce wierzyć./ Też ten nie myśli o wojnie,/ Zejdzieć mu się rzeżącrzezać (daw.) --- wykrawać. strojnie,/ Ale ty wżdy dla przestrachu,/ Radzęć, myśl czasem o płachupłach (daw.) --- blacha na piersi; obrona../ Bo gdy nastaną kłopoty,/ Snadź więc omierznąomierznąć (daw.) --- zbrzydnąć. forbotyforboty (daw.) --- koronka../ Radbyśradbyś (...) miał (daw.) --- dziś popr.: rad być miał. wtenczas smukierzasmukierz (daw.) --- przyozdabiający suknie. miał,/ Co by żelazem haftował,/ Bo cudny wzór na kabatkabat (daw.) --- płaszcz. płach/ I brzucha więc wżdy nie tak strach./ Ale snadź to próżne rzeczy/ Różne stany mieć na pieczy,/ Bo każdemu według sprawy/ Różno smakują potrawy,/ A drugi czasem o głodzie/ Bywa więc mędrszy po szkodzie./ Jakożkolwiek w ludziechw ludziech (daw.) --- dziś: w ludziach, u ludzi. sprawa,/ Wszem smakuje ta potrawa,/ Każdy by swym sprawam swym sprawam (daw.) --- dziś: swym sprawom. sprostał,/ Pokój/ By jedno w pokoju został./ Bo to pierwszy klenot boży,/ Z którego sie zgoda mnoży,/ A co z tego roście potym, / Mało trzeba mówić o tym./ Ale zgoda bez miłości,/ A miłość bez sprawiedliwości/ Trudno sie snadź ma umnożyć,/ Nie chcemyli niżej złożyć./ Abowiem snadź w każdym stanie/ Wszędy dziś dobra myśl tanie./ Każdemu sie chce przewodzić,/ Chocia drugi stoi za nic./ Ale by tak udziałano,/ Żeby mierniej nalewano,/ By możny baczyłbaczyć --- uważać, zważać na coś a. kogoś. chudegochudy (daw.) --- tu: biedak.,/ Wszytkoby udziałał z niego./ Ale gdy co poniewoli/ Przydzie czynić, głowa boli./ Bo i ręka bielsza bywa,/ Gdy jedna drugą umywa:/ A takież z (s)pólnej miłości/ Wszytko sie snadniesnadnie (daw.) --- łatwo. urościurości (daw.) --- urośnie../ I ludzieby sie szerzyli/ Snadź, kędy pierwej nie byli,/ W których i Bóg kładł swą rozkosz,/ I dziś, gdzie są, snadź gęstszy grosz./ Bo wżdy snadniej z osiadłego/ Bronić sie, gdy trzeba tego,/ Niż gdy w polu zajęczegozajęczego skakać (daw.) --- trwożyć się./ Przydzie skakać, czasem psiego./ A gdzie wżdy zapartezaparty (daw.) --- zamknięty. wrotawrota (daw.) --- brama, drzwi.,/ Nie tak człek pewien kłopota./ Bo barzo zły wiatr z tej dziury,/ A strzeż, Boże, gorszej chmury./ A snadniej wżdy przy stodole,/ Niż sie ciągnąć z wilkiem w pole./ Bo słaby Polak na trawie,/ Gdy niemaszniemasz (daw.) --- dziś popr.: nie masz. połcia w potrawie,/ I każdy lepszą myśl miewa,/ Kiedy nędze nie używa./ A tak z nas z osobna każdy/ Radszejradszej (daw.) --- dziś: raczej. patrzaj swego zawżdy;/ Mało nam po cudzym swarzeswar (daw.) --- kłórnia.,/ Snadniej się sam każdy skarze,/ Bo sie więc sama myśl kazi,/ Kiedy kogo mroz przyraziprzyrazić (daw.) --- przycisnąć, przygnieść./ Bywa mędrszy na ostatek/ Kogo ćwiczy niedostatek./ Ale mi sie to chytrszychytrszy (daw.) --- dziś: bardziej chytry, sprytniejszy. zda,/ Co swój stan właśniewłaśnie (daw.) --- tu: właściwie; w odpowiedni sposób. rozezna,/ A k'temu na niemniem (daw.) --- dziś: nim. przestawaprzestawać na czymś (daw.) --- poprzestawać na czymś, zadowalać się czymś.,/ Ciągnie łyczkołyczko ciągnąć (daw.) --- korzystać., póki stawastawać (daw.) --- nie brakować, wystarczać.,/ A nad zwyczaj nic nie broi,/ Ten sie przednowia nie boi. Pleban Panie, byś chciał wszytko baczyć/ Trzebabytrzebaby (daw.) --- dziś popr.: trzeba by. sie dłużej ćwiczyć:/ Iście uważyć każdy stan/ Trudno ma wojt, pan i pleban./ Waruj, byś sie nie odbłądziłodbłądzić się (daw.) --- stać się winnym./ Będzieszli tak wiele rządził,/ Bo snadź iście znać na oko,/ Żechmy zabrnęli głęboko./ A radszej sie ku brzegu miejmyradszej sie ku brzegu miejmy (daw.) --- raczej trzymajmy się brzegu (nie wypływajmy na zbyt głębokie wody); tu: przen. nie wdawajmy się w zbyt szerokie dywagacje, nie wyciągajmy zbyt śmiałych wniosków.,/ A tych plew darmo nie wiejmy,/ Bo nam mało po tym swarzeswar (daw.) --- rozmowa, dyskusja, kłótnia.,/ A nikt sie jem nie ukarze./ O nim to więcej przystoi,/ Przełożeni/ Co je na to szczęście stroi./ A Bóg je na to przełożył,/ By sie na wszem z nich rząd mnożył./ A Rzeczpospolita stała,/ A ni na czym nie chramałachramać (daw.) --- chromać, chorować; chramać na czymś: mieć chory jakiś narząd, część ciała lub miejsce.,/ Ale snadź i z tego gromu/ Przedsie na chromem do domu./ Nam więcej milczeć przystoi,/ Kto gędziegędzić (daw.) --- grać na muzycznym instrumencie., ten niechaj stoi,/ A my radszej pokój dajmy,/ O czym sie inym pytajmy./ Strzeż, ty panie, czynszu, winywina (daw.) --- grzywna, kara pieniężna.,/ Jać nie chybię dziesięciny./ Niechaj każdy swobodę ma,/ Czasów po myśli używa;/ Bo każdy weselszy bywa,/ Kiedy swoję piosnkę spiewa./ A zwłaszcza dziś ludzie chytrzy,/ Snadniesnadnie (daw.) --- łatwo. sie im prawda sprzykrzy./ Ano to wielkie kochanie,/ Kto ma wszędy zachowanie./ I wójt, choć tak cicho chodzi,/ Jednak on swego ugodzi,/ Iście nie puści na skrzydłopuścić na skrzydło (daw.) --- zaniedbać.,/ Chocia sie zda proste bydło./ A snadź nieborak mało krzyw,/ Bo kożdy ptak swym nosem żyw./ A tak, panie, czołem za cześć,/ Bo już wieczór, już też czas jeść./ Bo jednak zły swar o głodzie,/ A nikt niemądrniemądr (daw.) --- dziś: niemądry. aż po szkodzie./ Snadź i wójtowi nie smieszno,/ Widzę, iż go k'domu tesznoWidzę, iż go k'domu teszno (daw.) --- widzę, że mu tęskno do domu../ A zatym, panie, dobra noc,/ Radź o sobie, co będziesz moc,/ W szczęściu mało miej nadzieje,/ Bo słabo żnie, kto nie sieje;/ A to w obyczaju miewaj,/ Nigdy bez wiosła nie pływaj,/ A karz siekarać się (daw.) --- brać sobie do serca przestrogę. onych przygodą,/ Co sie przelękli tą wodą./ Nie kochaj sie w tej przymowceprzymówka (daw.) --- przysłowie.:/ ,,Da Bóg na piecu, komu chce"./ Trzebać wszytkiemu zabieżeć,/ Nie wszytkowszytko (daw.) --- tylko. na piecu leżeć./ Bielszy bywa, co sie myje,/ A i wilk leżąc, nie tyje./ A ja też przy swym kościele,/ Nie zaspię gruszki w popiele./ Już tak z wójtem, jako mogę,/ Będziem łatać swą chudobę./ Jeszcze dobra noc. RzeczpospolitaRzeczpospolita (...) Ku temu, co czedł --- Dwie ostatnie części dzieła: monolog uosobionej Rzeczpospolitej i końcowy zwrot do czytelnika nie zachowały się w całości. Jedyny ocalały egzemplarz pełnego wydania utworu Mikołaja Reja (wydany w Krakowie przez Macieja Szarffenberka w 1543 r., stanowiący własność biblioteki hr. Potockich w Krakowie, mieszczącej się niegdyś w domu ,,pod Baranami", sygnatura biblioteczna A. 1014) jest od tego miejsca uszkodzony. Poprzedni badacze: Ambroży Grabowski, który w 1838 roku sporządził ręczny odpis tekstu, oraz Roman Zawiliński, redaktor wydania źródłowego dla niniejszej edycji, postarali się o dopełnienie tekstu tam, gdzie to było możliwe. Uzupełnienia te zostały ujęte w nawias kwadratowy; tam, gdzie brakuje tekstu, a nie sposób go uzupełnić, wstawiono wielokropek w nawiasie kwadratowym. narzekając mowi: Ja już jednojedno (daw.) --- tylko. zaglądam zdale[ka]/ Znajdzieliznajdzieli (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: czy znajdzie. też jeszcze gdzie [człowieka]/ Aby miemie --- daw. mię; dziś: mnie. wżdywżdy (daw.) --- przecież, w końcu. kto z łaską w [...]/ Bacząc, że stan prawie uton[...]/ Bo gdziekolwiek miemie --- daw. mię; dziś: mnie. dziś wspomi[nają,]/ Prawie o żelaznym wilku bają,/ Wszytcywszytcy (daw.) --- dziś: wszyscy. na ten nierząd narzeka[ją!]/ Widzą, iż źle coś, gdy nic nie dbają./ Ach, niestotyżniestotyż --- dziś: niestetyż; niestety., jakaż to ma żałość/ Patrząc na swych przełożonych zł[ość,]/ A snadź miemie --- daw. mię; dziś: mnie. ci więcej opuszczają,/ Którzy ze mnie dobrodziejstwo zn[ają]/ [A mn]ie nie lza jednojedno (daw.) --- tylko. w swych tęsknicach/ [Jęcze]ć, wołać, skarzyćskarzyć (daw.) --- skarżyć się. po ulicach./ [Bom s]ie w rynku barzo omyliła/ [Wszy]tkęm tam swą nadziejęwszytkęm tam swą nadzieję straciła (daw.) --- straciłam tam całą swą nadzieję. straciła./ [Byli] ludzie, którzy prawdę znali,/ [Ci mie z]awsze miłą matką zwali,/ [A g]dym przyszła na tę sprawę płochą,/ [Zdał]am się wszemwszem (daw.) --- wszystkim. niewdzięczną macochą./ [...]sz też czcią na świecie byli,/ [...] jednojedno (daw.) --- tylko. w cnotach sie ćwiczyli,/ [Mało] o swych pożytkocho pożytkoch (daw.) --- forma Msc.lm, dziś popr.: o pożytkach. wiedzieli,/ [Moj]e dobro za wieczny skarb mieli./ [...] ich mężni ludzie bali,/ [W wiel]kich sławach za swych czasów stali,/ [A ich] sprawy po światupo światu (daw.) --- po świecie. słynęły,/ [A boga]ctwa zewsząd im płynęły./ [...] a osobną rozkosz mają,/ [Iż, gdzie] mogą, tu miemie --- daw. mię; dziś: mnie. rozciągają./ [Czynią] sobie rozliczne pożytki,/ [...]ając inne rzeczy wszytki./ [Ale kto] zna krotkość wieku swego,/ [A oz]naki upadu przyszłego,/ [Widzi] jawnie, iż źle czyni duszy,/ [Przed]się sobie jednak dobrze tuszytuszyć (daw.) --- mieć nadzieję, spodziewać się../ [...]ie sie wszytcy w to wdali,/ [W rozkoszach wieczne dobro obrali,/ [Nie bacz]ąc, że tyty (daw.) --- dziś: te. krotkiekrotkie (daw.) --- dziś: krótkie. rozkoszyrozkoszy (daw.) --- forma B.lm, dziś popr.: rozkosze./ [Jem (...)] i razem szczęście z czasem spłoszy./ Prawieprawie (daw.) --- prawdziwie. według zakonu bożego/ Patrzmy swego, nic nam do cudzego./ Ano na nasze ze wszech stron ćchająćchać (daw.) --- uderzać, niszczyć, psuć; dźgać.,/ Za nic sobie tyty (daw.) --- dziś: te. ustawy mają./ Lecz cóż po tym, chocia wszytcy widzą,/ Iż chocia źle, przedsie sie nie wstydzą,/ Upadupad (daw.) --- upadek. bliski a gniew boski baczą,/ Przedsie jednak bujno na to skaczą./ Zażzaż sie (...) ćwiczy (daw.) --- zaliż się ćwiczy; czy się ćwiczy.) sie u nas wżdy kto w sprawach ćwic[zy?]/ Snaćsnać a. snadź (daw.) --- wszak, przecież. to rycerz, kto więcej naliczy,/ A gdzie sobie hojniej nalewają,/ Tu każdego za hetmana mają./ Albo owi w naszym prawie mistrze/ Są dziś u nas za zacne rotmistrze,/ Każdy buja, by ludzi poraził,/ Żeby komu sprawiedliwość skaził./ Cóż mnie potym, ubogiej sierocie,/ Widzę ludzi w rozkoszach a w zł[ocie]/ Widzę, iż zwonicęzwonica (daw.) --- dzwonnica. odzierają/ Zawżdy, gdy ten kościół pobijają./ Ano to snać nie spora robota,/ Gdy dziurawe w onem płocie wrota,/ A prawie sie snać z rozumem mija,/ Kto jedno drze, a drugie pobija./ A tak, proszę, pomni na to każdy,/ Iż za czasem wszytkowszytko (daw.) --- wszystko. ginie zawżdyzawżdy (daw.) --- zawsze.,/ A iż skokiem prętkość wieku bieży,/ W tem sie kochaj, co czynić należy./ [A bac]zyszli, iż cię szczęście wzniosłoa baczyszli, iż cię szczęście wzniosło (daw.) --- konstrukcja z partykułą -li: a jeśli uważasz (zauważysz), że cię szczęście wzniosło.,/ [Mą]drze pływaj a dzierż sie za wiosło,/ [Bo] nie wzwiesznie wzwiesz (daw.) --- nie dowiesz się., gdyć sie łodziałodzia (daw.) --- łódź. zachwieje,/ Ochynieszochynąć się (daw.) --- popaść w niebezpieczeństwo. sie iścieiście --- rzeczywiście, naprawdę. bez nadziejebez nadzieje (daw.) --- dziś: bez nadziei../ [Bo jest]lijestli (daw.) --- jeśli. cie Bóg na to przełożył,/ [Aby] przez cię w ludzioch sprawę mnożył,/ Zawsze bądźże wżdy pilenpilen (daw.) --- dziś: pilny. urzędu,/ [A uk]racaj kędy możesz błędu./ [Bacz]yszli, iż źle wnętrzny rząd stoi,/ [Jest]li sie też nieprzyjaciel stroistroić się --- tu: zbroić się.,/ [Czy]ń, co słuszeco słusze (daw.) --- co wypada; co jest obowiązkiem., a niefolgujniefolguj (daw.) --- dziś popr. ortografia: nie folguj; folgować sobie: pozwalać sobie. sobie,/ [Bo]ć sie hojniej to nagrodzi tobie./ [Za] żywota używieszużywiesz (daw.) --- dziś: użyjesz. pokoja,/ [Sła]wa wiecznie będzie stała twoja,/ [A wi]elki skarb po sobie zostawisz,/ [Gdy p]otomkom co dobrego sprawisz./ [...]ojdą u Boga przysługi,/ [I będ]ziesz miał żywot sławny długi,/ [Nie m]yśl na to doczesne zbieranie,/ [Wie B]óg kto w niem będzie miał kochanie./ [Wszytk]o sie więc to marnie rozchodzi,/ [Jedn]o cnota, ta w dział nie przychodzi,/ [A s]nać ten swój stan nalepiej sprawi,/ [Kt]o ją po sobie w skarbie zostawi./ [A ta]k proszę, abyście baczyli/ [O]czocz (daw.) --- o co. mamy przydźocz mamy przydź (daw.) --- do czego mamy przyjść; co się z nami stanie. wszytcy w krótkiej [chwili.]/ [A] wszakeśmy nie Żydowie sobie,/ Pomoż ty mnie, ja, co mogę, tobie. Ku temu, co czedłczedł (daw. forma) --- czytał; od daw. czyść: czytać, liczyć. Mój towarzyszu, jestliżeśjestliżeś (...) czedł (daw.) --- jeśli czytałeś. to już czedł,/ A iżeś co nietrefnegonietrefny (daw.) --- niewłaściwy; mniej stosowny. naszedłnaszedł (daw.) --- od: najść: znaleźć.,/ Iżby cie wżdy po części ruszyło,/ Proszę, abyć nic nad myśl nie było./ Wszak są różno przełożone stany,/ W każdym wielką zacność w ludziach [znamy,]/ Ale gdy też kto z miary wykroczy,/ Nie źle by mu prawdę rzec i w oczy./ Bo acz rozum z człowiekiem sie rodzi,/ Lecz snadźsnadź (daw.) --- przecież, wszak. go więcej z ćwiczenia pr[zychodzi,]/ A iż dziwnie w ludzioch różne sprawy,/ Przy lepszych stać, to jest rozum pra[wy.]/ Bo cożkolwiek sie na świecie dzieje,/ Ze wszego sie krótkość czasu śmieje./ Sama cnota, ta zawsze dworstwa m[a]/ I po śmierci z siebie szydzić nie da./ A tak i ty miej na to baczenie,/ Iż jest różne w ludziochw ludzioch (daw. forma) --- w ludziach. przyro[dzenieprzyrodzenie (daw.) --- natura, wrodzone cechy.,]/ A rozlicznie ludzkie sprawy rząd[zi ---]/ Cnoty sie dzierż, tać nigdy n[ie błądzi.]