Przerwa-Tetmajer, Kazimierz Elegia na śmierć Czarnego Zawiszy Kozioł, Paweł Niedziałkowska, Marta Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/elegia-na-smierc-czarnego-zawiszy Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1897 Domena publiczna - Kazimierz Przerwa-Tetmajer zm. 1940 2011 xml text text 2010-10-12 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/dynamic/cover/image/1390.jpg Camelia0202, juantiagues@Flickr, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/1390 DCA 1DTP 3MN Kazimierz Przerwa-Tetmajer Elegia na śmierć Czarnego ZawiszyElegia na śmierć Czarnego Zawiszy --- Tetmajer był zafascynowany postacią Zawiszy Czarnego, prócz tego wiersza napisał o nim również dramat. Fascynacji daje wyraz Wesele Stanisława Wyspiańskiego: postaci Poety, wzorowanej właśnie na Tetmajerze, ukazuje się widmo Zawiszy. U DunajuDunaj --- druga co do długości rzeka Europy, przepływająca przez Bawarię (Niemcy), Kotlinę Panońską (Węgry) i Wołoszczyznę (Rumunia)., u szerokiej rzeki,/ stanął cesarz z wojskami licznemi./ O! jakiż świat daleki/ do swojej ziemi... Cesarz ZygmuntZygmunt Luksemburski (1368--1437) --- król węgierski od 1387, niemiecki od 1411, książę Luksemburga od 1419, król włoski od 1431, cesarz rzymski od 1433., z Luksemburga pan,/ przy nim panów i rycerzy wianwian --- wieniec.. O! jakież smutne są przeczucia duszy... Tak zaporą legli Turkom wbrewwbrew --- przeciw.,/ z Luksemburga cesarz Zygmunt, lew. Przy nim panów i rycerzy mnogo,/ z których każdy kopię w boju kruszy. O! jakże srogą/ jest melancholia duszy... Oblegali miastomiasto --- twierdza Gołubiec, położona na prawym brzegu Dunaju, wykupiona przez Turków od serbskiej załogi (wcześniej Zygmunt Luksemburczyk odrzucił podobną ofertę)., przed sułtanemsułtan --- tytuł władcy Turcji (do 1922) bądź innych krajów muzułmańskich.,/ lecz on przyszedł z wojskiem chorągwianem. A gdy wojsko sułtana ujrzeli,/ wartownicy do pana bieżeli; do Zygmunta, rzymskiego cesarza,/ wszystkich Niemców pana i mocarza. Strach, RycerzZląkł się Zygmunt i jego rycerze,/ choć się każdy zdał życiem ofiarnyżyciem ofiarny --- sens: zdolny do ofiarowania życia.;/ wszystkich blady lęk za włosy bierze,/ ale nie zląkł się Zawisza CzarnyZawisza Czarny z Garbowa (ok. 1370--1428) --- polski rycerz, przez pewien czas na służbie króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego.. HańbaO świtaniu uciekała rzesza,/ cesarz Zygmunt dumny i dostojny --- --- / od Dunaju wstecz wojsko pośpiesza,/ każdy rycerz ozdobny i zbrojny;/ z schylonymi wstydem na pierś głowygłowy --- dziś popr.: głowami./ uciekają przed strasznymi łowyłowy --- dziś popr.: łowami./ rozpędzonej poza nimi wojny. Jadą, jadą o świtaniu słońca,/ lecz to słońce na plecy im świeci,/ na ich plecach lśni blacha błyszcząca,/ lecz Zawisza został samotrzecisamotrzeci (daw.) --- sam z dwoma towarzyszami../ Dwaj pachołcy przy nim pozostali,/ prości ludzie, ubodzy i mali,/ ze zagrody wyszli polskich kmiecikmieć --- zamożny chłop posiadający własne gospodarstwo.. Tak samotrzeć Zawisza pozostał,/ nie by dufałdufać (daw.) --- nazbyt wierzyć we własne siły., aby wrogom sprostał,/ bowiem wiedział, że nie jest człek święty,/ którym Pan Bóg posyła anioły,/ ale znał się w rycerstwie poczęty/ i czcił miecz swój, ogromny i goły. Zląkł się Zygmunt i jego rycerze,/ choć się każdy zwał życiem ofiarny,/ wszystkich blady lęk za włosy bierze,/ ale nie zląkł się Zawisza Czarny. Ani mu to cnota, ni nadgrodanadgroda --- dziś popr.: nagroda.,/ ani mu się cześć za to należy;/ Rycerznie znać lęku jest dusza rycerzy --- / to tak kwitnie, jak kwiat wśród ogroda,/ gdy posiany, oplętopleć --- wypielić chwasty dookoła; ,,oplęt" to dawna forma imiesłowu przymiotnikowego biernego., podlewany --- / to rzecz zwykła, nikt się nie cudujecudować się --- dziwić się.... Któż się dziwi, kogo Bóg werbuje,/ że ten kroku nie dałkroku nie dać --- nie uciec, nie ustąpić, nie cofnąć się. przed pogany?... Ach! Jak smutną jest duszy zaduma,/ gdy nad głową nieszczęście łopotałopota --- dziś popr.: łopocze..../ Ach! Jak gorzką jest duszy tęsknota,/ gdy w świat caływ świat cały --- w całym świecie. z nikim się nie kumakumać się (daw.) --- stowarzyszać się, przyjaźnić..../ Ach! Jak ciężką jest samotność duszy,/ gdy się wszystko koło człeka łamie... Smutek, SamotnośćAch! Jak zwisa zbezwładnionezbezwładniony --- taki, który stał się bezwładnym. ramię,/ gdy się serce w piersiach z żalu kruszy.../ Ach! Jak strasznie czuć jest opuszczenie.../ W puste serce wąż bólu się wsuwa,/ i żelazną obręczą je skuwa/ krew mieniącemienić (daw.) --- zmieniać., zabójcze milczenie... Ach! Jak twardo głucha ziemia jęczy,/ gdy samotna stopa ją uderza --- ---/ którą oko samotne przemierza,/ jak posępna jest ta gloria tęczy... Ach! Jak smutnym jest żywot człowieka,/ który nadrósłnadrosnąć coś --- wyrosnąć ponad coś. ludzkiego żywota --- ---/ pozostaje mu tylko tęsknota --- ---/ ani wzywa kogo, ani czeka,/ ni spodziewa się, ku komu dąży,/ żal się przed nim sunie, jak chorążychorąży --- dawniej: żołnierz niosący sztandar swojego oddziału (obecnie: stopień podoficerski).,/ i nad głową widzi próżnię świata,/ w gwiazdy sianąw gwiazdy sianą --- nakrapianą gwiazdami. bezdenną kopułę;/ jego serce więdnie, jak kwiat czułe,/ i liść śmierci nad sobą zaplata... Nieprzyjaciel to k'niemuk'niemu (daw.) --- w jego stronę. nie dąży,/ nie ma nazwy dlań wrogów nawała --- / Rycerzon tu stoi: trwałości chorąży,/ pan swej duszy, władca swego ciała,/ ślubowany sam sobie i wpięty/ w własne koło swego przeznaczenia,/ ani wrogi, śmiały, ni zawzięty,/ tylko rycerz... Na miecz swój spogląda,/ miecz ze stali kuty i z płomienia,/ krwią nabrzmiały, chociaż krwi nie żąda. Broń, SławaW złym przeczuciu na miecz swój pozierapozierać --- spoglądać.,/ bije trwogą serce bohatera. I powiada sam w sobie: o mieczu,/ zaliśzali (daw.) --- czy. nie jest ty w Polsce ostatni? Będą, będą rycerze szkarłatni,/ lecz czy ciebie nie będą w odwieczuw odwieczu --- w dalekiej przyszłości./ wspominali --- żeś był miecz ostatni? I czy będzie jeszcze w Polsce ręka,/ która taki, jak mój, miecz podniesie --- / czy się serce polskie nie zalęka,/ że się zbłąka w mych wawrzynówwawrzyn --- laur, roślina będąca symbolem sławy. lesie?/ Czy na taką potęgę i chwałę/ będzie serce w sumieniu dość śmiałe? O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,/ zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?/ Będą jeszcze rycerze szkarłatni,/ lecz nie będąż HektorowejHektorowy --- Hektor był bohaterem Iliady Homera, tragicznym obrońcą skazanej na zagładę Troi. sławy?/ O mój mieczu, w dalekim Dunaju/ utopiony, stracony dla kraju... DziedzictwoSłyszę imię me w wieków rozłogurozłóg (daw.) --- rozległa przestrzeń.,/ jak na turzym zatrąbione rogu,/ płynie echem, lecz się nie uderza/ O hełm niczyj, ni się od puklerzapuklerz --- niewielka, okrągła tarcza./ niczyjego odbite nie wraca,/ lecz się w echu, jak chmura, roztraca... Jako z woru owsa, tak się sieje/ ziarno z mego krwawego nazwiska/ I na głowy spada, i połyska,/ ale w żaden się szyszakszyszak --- rodzaj stożkowatego hełmu bez przyłbicy. nie dziejedziać się (daw.) --- odziewać się./ i nikomu zeń kłosu na głowie/ wzwyż tryumfu nie pną aniołowiei nikomu zeń kłosu na głowie wzwyż tryumfu nie pną aniołowie --- inwersja: i nikomu z niego aniołowie nie pną rosnącego wzwyż kłosa triumfu.... O mój mieczu, o mieczu mój krwawy,/ zaliś nie jest ty w Polsce ostatni?/ Będą jeszcze rycerze szkarłatni,/ lecz nie będzie już serc bez obawy,/ serc bez lęku... W świat z daleka widnowidno (daw.) --- wiadomo./ Turkom Niemców ucieczkę bezwstydną./ Pan Zawisza do ołtarza wstawawstawa --- dziś popr.: wstaje./ I z cichego wychodzi namiotu --- / na miecz wspartana miecz wsparta --- dziś popr.: o miecz wsparta. jego ręka prawa,/ a twarz smutku pełna, nie kłopotu. Cóż kłopotać siękłopotać się (daw.) --- martwić się., gdy jedno czeka,/ czyj duch nadrósł w głębizny człowieka... IChłop, Lud, Odwaga poglądał na tych, którzy, mali,/ sami jedni przy nim pozostali;/ proste chłopy polskie, hen ze Spiżaze Spiża --- dziś popr.: ze Spiszu, regionu w dorzeczu Popradu, obecnie na Słowacji./ za starostą swym spiskim przybyłe ---/ patrzą śmiało, gdy się śmierć przybliża,/ patrzą śmiało w otwartą mogiłę... O, maluczcy olbrzymiego ducha!/ Oto jeden na ligawceligawka --- ludowy instrument dęty z wydrążonego pnia drzewa. dzwonidzwonić --- tu: grać.,/ na ligawce górskiego pastucha,/ drugi wsparł się na włóczni i słucha ---/ cóż w ich duszach? Kędykędy (daw.) --- gdzie. myśl ich goni?/ Cóż w ich duszach? Przyroda nieożywionaO ten czas znad borów,/ z nad łąk mokrych na spiskiej równinie/ wstaje opar czerwony i płynie,/ zrąbzrąb --- grań. ŁomnicyŁomnica --- drugi co do wysokości szczyt Tatr, znajdujący się na Słowacji. słonisłonić --- dziś popr.: zasłaniać. do połowy,/ a ponad nim, w zarzewiu kolorów,/ trzon jej czarny pod niebo się wspiera,/ trzon ogromny, czarny, granitowy,/ na kształt orła, co ziemię przezieraprzezierać --- oglądać.... LudAch! daleko!... Lecz tu, w świcie słońca,/ czarny rycerz świeci jak Łomnica,/ i tak oko tych chłopów zachwyca,/ jak moc TaterTater --- dziś popr.: Tatr. nad nimi stojąca. On ich zaklął w swój widok... Nad głowy/ pan im Czarny rozpiął ręce obie --- ---/ oto w jednym chowanchowan --- pochowany. będę grobie/ z tobą, ludu... Broń, KrewMój miecz AchillowyAchillowy --- stanowiący własność Achillesa, bohatera Iliady Homera.,/ który święte ciął na połyna poły --- na pół. sprawy,/ a nie poniósł nigdy podłej szczerby,/ z wami legnie strudzony i krwawy,/ i to będą rdzawe jego herby./ Dla was, chłopi, ta krew, co na czoła/ z mego miecza wam spłynie, aniołaz mego miecza wam spłynie, anioła --- miecz jest tu porównany do anioła.... KońDosyć! Konia małego! Czy duchy?/ Czyli perskie rozszalałe diwydiwa --- duch bądź bóstwo.?/ WalkaLeci rycerz z postaci straszliwy,/ na kształt ziemię rwącej zawieruchy;/ pod nim konik brzuchem tyka ziemi,/ on zaś stopy żelazem kutemi. Za nim, włócznie wytężywszy, w białej/ wełnie leci dwóch, poczet zbyt śmiały... Świsnął arkanarkan --- wschodni odpowiednik lassa., nim dotarł pan Czarny,/ z konia zerwanzerwan --- dziś popr.: zerwany. rycerz na powrozie --- --- o! jakiż marny/ temu los, co sam został w obozie... O! jakże sroga/ jest moc przeczuć złych, gdy śmierć nadchodzi... ŚmierćUkradł głowę Zawiszy spahspah, właśc. spahis --- żołnierz ciężkiej jazdy tureckiej. złodziej/ i do sułtańskiego niósł proga... Bo za króla go wzięto --- że był/ królem życia najsmutniejszych sił... Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt,/ Divae memoriae miles, o Zawisza niger! Arma tua fulgent, sed non hic ossa quiescunt, Divae memoriae miles, o Zawisza niger! (łac.) --- Herb lśni na twojej tarczy, lecz nie tu spoczywają kości, rycerzu świętej pamięci, Zawiszo Czarny! (epitafium napisane w XV w. przez Adama Świnkę, sekretarza króla Władysława Jagiełły). (A to stało się u Szmiechyrowa/ HradaHrad (czes. a. słow.) --- gród, miasto., w ziemi dalekiej Chorwackiej;/ tam największy poległ rycerz lackilacki --- polski (od Lach --- Polak).,/ będzie temu niedługo połowa/ lat tysiąca, rok tysiąc czterysta/ i dwadzieścia ośmośm (daw.) --- osiem.. NaródA tę rocznicę/ czcić pomnijciepomnieć (daw.) --- pamiętać., bo to było święto/ takie ducha, że niechaj korzysta/ z tych dat naród, któremu w przyłbicę/ pluto, z oczu otwartych podjętąpodjąć --- tu: podnieść.!)