Przerwa-Tetmajer, Kazimierz Na szczycie Dug, Katarzyna Kozioł, Karolina Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Modernizm Liryka Wiersz Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Śląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BŚ. Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.". http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/przerwa-tetmajer-na-szczycie Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Wybór poezji, nakł. Gebethner i Wolff, Warszawa-Lublin-Łódź 1897. Domena publiczna - Kazimierz Przerwa-Tetmajer zm. 1940 2011 xml text text 2015-01-19 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/12584576094_aef024c63f_o_NOP4ZNu.jpg View from Jebel Al Jais Mountain, RAK, A Vahanvati, CC BY-SA 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/4013 DCC 1DTP DC.WL-P 3MP Kazimierz Przerwa-Tetmajer Na szczycie P. Franciszkowi Kvapilowi. Uwspółcześniono: fleksję: wszystkiem -> wszystkim; czerwonemi -> czerwonymi; jednem -> jednym; nadludzkiem -> nadludzkim; etc. pisownię łączną i rozdzielną: cóżbym -> cóż bym; napróżno -> na próżno; niema -> nie ma; z pod -> spod; ubezdźwięcznienia: z pod -> spod; interpunkcję: Czy nigdy oczy ludzkie nie będą, jak kwiaty uśmiechnięte ku słońcu? -> Czy nigdy oczy ludzkie nie będą, jak kwiaty, uśmiechnięte ku słońcu?; pisownię joty: melodyi -> melodii; poezya -> poezja; abdykacya -> abdykacja; wszechmateryi -> wszechmaterii. Inne zmiany: nigdzie nieistniejące idealny światy -> nigdzie nieistniejące idealne światy. Wkoło złomyzłom --- blok skalny, odłupany kawał kamienia. granitów dzikie i olbrzymie,/ pode mną gdzieś jeziora, a tam niżej, niżej/ świat, życie, nędza ludzka, tłumy nieszczęśliwych/ i garstka panów świata --- i tych zagrożonych/ tysiącem niebezpieczeństw, cierpień, nędz i bólów!/ Nad wszystkim jest cierpienie... O! gdybym z tej góry/ sięgnąwszy ręką, schwycić mógł kołowrót świata/ i bieg mu zmienić, ażby jedna pieśń olbrzymia,/ jedna pieśń szczęścia w niebo runęła i gwiazdy/ zdumiała, jakby nagle ziemia, czerwonymi/ wybuchając ogniami, między nie wybiegła/ szalona i podobna do racy puszczonej/ między ciche łabędzie na spokojnej wodzie.../ Kondycja ludzkaO pieśni! pieśni szczęścia! czyż nigdy nie zabrzmisz?/ Czy nigdy tryumfalny twój głos się nie wmiesza/ do cudownej melodii wichrów, mórz i lasów?/ Czy nigdy oczy ludzkie nie będą, jak kwiaty,/ uśmiechnięte ku słońcu? Nigdy ludzkie piersi,/ jak łąki, co oparem oddychają złotym/ O świcie w dzień wiosenny? Nigdy ludzkie myśli/ nie będą jak obłoki swobodnie płynące,/ zanurzone w topieli błękitu i światła?/ I nigdy dusza ludzka nie będzie jak słońce/ promienna i gorąca, jednym tylko czuciem/ przejęta, aby ciepło rozrzucać i świecić?/ Nigdy?... I wieczny, wieczny będzie rozdźwięk w świecie/ między tym, co śni człowiek, i tym, co snem nie jest?.../ Tak! Poezja, LosTysiące już ludzi zło życia wskazało,/ tysiące już ból ludzki wykrwawiło w słowach,/ nigdy jednak nikt Dobra i Szczęścia nie stworzył./ Cóż, choć nam filozofia i poezja cały/ bezmiar, całą głąb złego przed oczy postawi,/ pokaże całą nędzę ludzkiego żywota,/ całą niemoc człowieczej samoistnej woli, / całą jego zawisłość od Woli Tajemnej,/ i wszystkich jego pragnień źródła i maszynę/ wszystkich jego postępków, uczynków i myśli/ na najdrobniejsze cząstki składowe rozbierze?/ Czyż przez to ludzkość będzie szczęśliwszą? zło mniejszym?.../ MiłośćSą, którzy ukochali ludzkość: czyż nie widzą,/ że ta miłość jest niczym?... Najstraszliwsze z uczuć,/ najstraszliwsze, najgorsze, najsroższe uczucie/ niemocy woli ludzkiej, bezsilności ludzkiej/ wobec Woli Tajemnej i Jej głuchej Siły!/ Czym jest życie ludzkości? Od tysięcy wieków/ patrzeniem wciąż w zwierciadło jedno i to samo/ i ciekawym śledzeniem w tym jednym odbiciu/ coraz nowych wyrazów bólu i rozpaczy./ Przyroda nieożywionaO góry! o jeziora, które tutaj widać!/ Jak jesteście szczęśliwe wy, co nie możecie/ nic czuć, nic myśleć, nic chcieć!... Jesteście bezwładne/ jak my, lecz bezwładności swojej nieświadome:/ I to jest szczęście wasze!.. --- O! Cóż bym dał za to,/ gdybym mógł, jak wy, nie mieć wiedzy mojej doli!/ Wietrzeje granit szczytów, piorun go rozbija,/ od lawin głazów zwolna znikają jeziora, / ale nie wiedzą o tym. Tak ziemia się cała/ od swoich pierwopłodów, od praepok swoich/ rozwija bezświadomie, naprzód ciągle dąży,/ bez pamięci, co przeszło, bez troski, co będzie,/ nie obarczona gorzkim ciężarem doświadczeń./ PamięćA my, bogaci przodków naszych doświadczeniem,/ wiemy, że nas nie czeka nic, prócz tego tylko,/ co było --- i bogactwo to jest straszną nędzą,/ jest Strachem, który pęta ramiona Odwadze./ Przed niedolą rozwagi, przed niedolą wiedzy/ dwie są tylko ucieczki: szał i wyobraźnia./ Kiedy kobietę, ciało, nazywam aniołem,/ gdy dla idei życie poświęcam bez żalu,/ kiedy mnie twórcza władza w zaświaty uniesie,/ w nigdzie nieistniejące idealne światy,/ gdy stracę pamięć: wtedy mogę być szczęśliwy./ Lecz jest to abdykacja ducha, który przecież/ jest we mnie czymś najwyższym --- zaprzeczenie Myśli,/ najszlachetniejszej cząstce mojego istnienia --- / gdyby wznieść się tak Myślą, ażby ponad wszystkim/ zawisnąć, niedostępnym niczemu, co ziemskie.../ Być czystą myślą... Przebóg! Co za widmo wstało/ z czarnej czeluści skalnej?! Okiem jak sztyletem/ przebija mnie i krew mi swym uśmiechem ścina,/ swym okropnym uśmiechem!... Ktoś ty jest?!.../ Ironia... Znam cię, o znam cię, widmo! Ty z pierwszym promieniem/ słońca przychodzisz rano, w południowym dzwonie/ ty dźwięczysz ponade mną, ty o zmroku we mgłach/ wieczornych nad mą głową zawisasz w przestworze,/ ty z nocnych cieniów i z gwiazd wychylasz się ku mnie,/ znam cię!... Niegdyś alpejski ów samotnik, władca/ duchów elementarnych, słyszał ponad sobą/ rzuconą klątwę życia za zbrodnię spełnioną,/ lecz jakaż moja zbrodnia? Jedna chyba tylko:/ wątpienie... Zwątpienie, TwórczośćTak zaiste, pierwszym fundamentem,/ pierwszą podstawą dzieła: wiara w jego koniec./ Tylko kto ślepo wierzy, potrafi iść naprzód,/ zwycięży, albo padnie, ale z raną w piersiach,/ jak rycerz... Żyć, to tworzyć, a tworzyć, to wierzyć.../ Nie wierzyć, wątpić: lepiej znicestwieć i przepaść!.../ Płynę cichy i świetlany/ przez przestrzenie nieskończone,/ przez wieczności oceany/ w nadświatową płynę dal;/ w gwiazd otchłanie, w mgieł oponę/ patrzę jasnym, świetnym wzrokiem,/ widzę światła, co potokiem/ w bezmiar rwą się z pramgły fal... CzasPrzy mnie ziemie się rodziły/ ze słońc swoich pryskające;/ widzę ciche ich mogiły,/ jak szybują ścięte w lód/ i padają znów na słońce:/ giną, aby wstać z kolei,/ wstają, aby w lat zawiei/ zginąć, jak powstały wprzód.../ Wieczny ruch, przemianę bytu,/ wieczną śmierć i życie wieczne/ widzę, płynąc wskróśwskróś --- dziś popr.: wskroś. błękitu/ przez bezdenie pustych sfer; / bryły toczą się słoneczne,/ grzmiąc i hucząc na przestworza,/ szumią lotnych mgławic morza,/ brzmią miliardy świetlnych skier... SenW ponadziemskich gędźbgędźba --- muzyka towarzysząca, akompaniament. tych toni/ płynę cichy, niewidzialny,/ u stóp moich czas się kłoni/ i z gwiazd gwiazdy tworzą się.../ Gdzie wszechmocny, tryumfalny/ ruch istnienia koło toczy:/ w sfer głębinie mknąc przezroczej,/ cicho, słodko, bosko śnię... DźwiękO dziwny głosie, jak gdyby w mej duszy/ słyszany własnej, a razem w przestworze/ płynący kędyśkędyś (daw.) --- gdzieś.... Dziwny, słodki śpiewie!/ Świetlana struno przestrzennego światła!/ Brzmisz tak nade mną, jednak mi się zdaje,/ jakobyś wespół brzmiał w mej własnej duszy.../ DuszaDusza człowieka! Czyli nie jest ona/ częścią wszechduszy świata oderwaną/ i w część zamkniętą wszechmaterii świata?/ Lecz czemuż, czemuż, ah! czemuż tak bardzo,/ tak strasznie więzom materii podległą?!.../ Ciszy! Przestrzeni! Światło! o ty święta/ ojczyzno ducha! Wszystkiemu odjęty/ w was on jest taki, jak wy, czysty, święty!/ W was, kiedy skrzydła związane rozpęta,/ tęcze z nich biją i płomienne łuny,/ usta są jego, jak wichrowe struny,/ oczy, jak gwiazdy, serce, jak kwiat z pola,/ ramiona jego są jak pioruny,/ jak oceanu przypływ --- jego wola!/ Wtenczas on stwarza Piękno, Dobro świata,/ zło, wstręt, brzydotę skrzydłem jak pył zmiata,/ leci, jak anioł pokoju po ziemi,/ jak anioł szczęścia ku ludzkości zlata,/ rany jej koi ustami własnemiwłasnemi --- dziś popr.: własnymi.,/ własnego serca darzy ją pokojem,/ krew jej oczyszcza własnej krwi swej zdrojem,/ jest dla niej chlebem i różdżką oliwyróżdżka oliwy --- gałązka oliwna..../ Ciało, NiewolaI gdyby przez swą boleść i męczeństwo/ mógł wieczne kupić jej błogosławieństwo,/ wieczną szczęśliwość: umarłby szczęśliwy.../ Lecz owa klątwa, co się ciałem zowie, / to pęto ducha, to upokorzenie,/ budzi go ze snów, jak orła, co ranny/ śnił, że ma słońca purpurę na głowie,/ pod skrzydłem wichry, pod piersią bezdenie,/ i gdzieś w błotnistym ocknął się parowie.../ Na próżno! Nie ma mocy zwyciężenia,/ nie ma zwycięstwa nad życia przemocą.../ CierpienieO wieczny ducha ból! ból nieustanny!/ Na próżno!... Skrzydła, co się tu szamocą,/ do piersi łańcuch ziemski opierścienia./ Ciszy! Przestrzeni! Światło! O ty święta/ trójco mej duszy! Do ciebie ramiona/ wznoszę bolesne... Otom jak w pustyni:/ wiatr na pierś piasku mi rzuca brzemiona,/ nogi me tuman rozżarzony pęta,/ strach w kość mi wchodzi, w oczach noc się czyni.../ Co jest przed światem? Co jest przed człowiekiem?/ Co jest przed duchem?... Milczenie!... Milczenie!.../ W uszach mych huczy rwący wiek za wiekiem.../ Pędzą... Przelataprzelatać (daw.) --- przelecieć. cała ludzka fala,/ przelata całe odwieczne Istnienie.../ Jak się lawina głazów w przepaść zwala/ z skalnego zrębu: tak wieki się toczą/ z hukiem i grzmotem i giną w Bezdeni--- ---/ a ponad ziemią niebo lśni przezroczo/ i słońce wiecznie jasno się płomieni.../ SłowoSłowa, oh, słowa!... Słowa rozwiązania/ zagadki bytu, cierpień tajemnicy!/ Pociechy w chwili szału i konania!.../ Chryste! Na górę wchodzisz mi olbrzymią!/ Pod nią się morza kotłują i dymią,/ wąż ją opasał światła błyskawicy.../ ChrystusChryste! Dlaczego masz tę twarz straszliwą?/ Włosy jak z miedzi? oczy jak ze grzmotów?/ Dlaczego ręką wstrząsasz jak lew grzywą?/ Dlaczego usta twe pełne milczenia/ gorszego, niźli pożarnych łoskotów?/ Dlaczego milczysz? Na górze z płomienia/ dlaczego milczysz?!... Chryste! Chryste! Chryste!/ Przez męki świata i bóle wieczyste,/ przemów!... Posągu olbrzymi na stropiestrop --- zewnętrzna powierzchnia warstwy skalnej lub jaskini.!/ Straszna Światłości w błyskawic potopie!/ Straszna Białości na nieba błękitach!/ Straszliwa Głuszo wśród jęków i zgrzytów!/ Straszliwa Góro na chmurach i szczytach!/ Straszna Kolumno wśród wieków i bytów!.../ Chryste! Patrz! Niezmiar, ogrom Twej Miłości/ jest czymś nadludzkim tak i niepojętem, / że co być miało żywotem ludzkości,/ staje się trwogą, otchłanią i wstrętem.../ Nie mogąc zdążyć za Tobą, upada!/ Spod nieba w piekieł upada płomienie,/ a Ty jej nikniesz i odchodzisz z oczu,/ i gdzieś w błękitnym, dalekim przezroczu/ postać się Twoja ukazuje blada/ i niedościgła rośnie w Przerażenie.../ Chryste!... O! Matko! Naturo! Wszechwierna,/ wszędy obecna, wszechmocna, niezmierna,/ Naturo, Matko, co szumiącem drzewem/ duszę unosisz z błękitów powiewem;/ co rzeczną falą niesiesz ją w bezdenie/ za rubież ziemi i za gwiazd świecenie;/ co wierchem górskim dźwigasz ją w bezmiary,/ skąd widać obrót kołowrotu świata;/ której szum głuchy podziemnej pieczary/ woła w praczasie przeminione lata/ i zmartwychwstawać im przed oczy każe;/ NaturaNaturo! Matko! co Bogu ołtarze/ stawiasz na górach, pustyniach i morzach,/ kurzem wulkanów śląc kadzidła mszalne,/ grzmotami Boga sławiąc na przestworzach:/ do ciebie ręce wyciągam błagalne!/ Naturo! Matko! Oto w twoim łonie/ wszechwiernym istność niech moja zatonie;/ w twojej potędze, pod twoim ogromem,/ niech się ma dusza uczuje atomem,/ cząstką tych szumów, które w drzewach szumią,/ cząstką tej fali, która w rzece płynie,/ cząstką tych głosów, co się w grotach tłumią,/ cząstką gry słońca na górskiej dolinie.../ Naturo! Matko! Tak pragnę dla ducha/ tej świętej chwili, gdy czysty i szczytny/ jak orzeł, co się wzniesie w sklep błękitny,/ gdy pod nim huczy burzy zawierucha:/ wydarty burzom, w które krew go ciska,/ wzniesie się w czystej myśli uroczyska,/ na Cisz zawrotnych wwiedziony krawędzie,/ tylko twą piękność czuć i widzieć będzie,/ tylko pięknością twoją żyć się zgodzi,/ podobny dumnej i spokojnej łodzi,/ co przewalczywszy wiry i orkany,/ żaglem na toni błyszczy zwierciadlanej./ Wówczas niech biali przyjdą aniołowie/ rozmawiać z duszą; wówczas im odpowie/ nie jękiem bólu, nie klątwą, nie krzykiem,/ ale odpowie im cichym spokojem/ wód, co się w lesie kołyszą, językiem,/ mową drzew górskich pod mgławic zawojem./ Dusza, WolnośćChcę lecieć wolny, jak światło w błękicie,/ chcę duszę rozbić na bezkresną przestrzeń,/ chcę być jak cisza na łąk pierwobycie.../ O duszo! Wzbij się! Skrzydła twe rozprzestrzeń!/ Wzbijaj się! Wyżej!... Pękajcie więzadła/ ramion i skrzydeł! Lecz wpierw tam, z zenitu,/ raz, jak Bóg spojrzyj na otchłanie bytu,/ a jeśli runiesz, toś spod nieba spadła!...