Prus, Bolesław Na wakacjach Sekuła, Aleksandra Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Pozytywizm Epika Nowela Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Fundację Nowoczesna Polska z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów Doroty Kowalskiej. Utwór powstał w ramach "Planu współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 roku" realizowanego za pośrednictwem MSZ w roku 2014. Zezwala się na dowolne wykorzystanie utworu, pod warunkiem zachowania ww. informacji, w tym informacji o stosowanej licencji, o posiadaczach praw oraz o "Planie współpracy z Polonią i Polakami za granicą w 2014 r.". http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/prus-na-wakacjach Bolesław Prus, Grzechy dzieciństwa i inne nowele, Dom Wydawniczy "Jota", Warszawa 1991. Domena publiczna - Bolesław Prus zm. 1912 1983 xml text text 2014-05-16 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/3109.jpg Āraiši Village, Latvia, gtall1@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/3109 http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/prus-na-wakacjach.pdf ISBN-978-83-288-0743-3 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/prus-na-wakacjach.html ISBN-978-83-288-1722-7 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/prus-na-wakacjach.txt ISBN-978-83-288-2677-9 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/prus-na-wakacjach.epub ISBN-978-83-288-3739-3 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/prus-na-wakacjach.mobi ISBN-978-83-288-4825-2 ISBN application/x-mobipocket-ebook FS.WL-N 1DTP 3MN ,,...nagle jednak przyszły mi na myśl: jej dziki zapał i mój rozsądny takt wobec cudzego nieszczęścia..." Pewnego opanowanego, rozsądnego młodzieńca spotyka niespodziewana nieprzyjemność --- jest świadkiem pożaru chałupy we wsi. Nie jest to wymarzona atrakcja wakacyjna, ale jeszcze bardziej przykra okaże się konfrontacja jego wyobrażenia o sobie samym z rzeczywistością. Mocne studium ludzkich postaw w obliczu niebezpieczeństwa. Bolesław Prus (właściwie Aleksander Głowacki) był świetnym obserwatorem, co znalazło odzwierciedlenie w jego twórczości --- nikt tak jak on nie opisywał nastrojów i mechanizmów społecznych. Współpracował z wieloma gazetami, m.in. ,,Niwą" i ,,Tygodnikiem Ilustrowanym", a ukazujące się w ,,Kurierze Warszawskim", opisujące życie miasta, ,,Kroniki" cieszyły się dużą popularnością. Brał udział w licznych inicjatywach społecznych i oświatowych. Bolesław Prus Na wakacjach Wieczorem, jak zwykle, przyszedł do mnie mój szkolny kolega. Mieszkaliśmy obaj na wsi o kilka wiorst od siebie i widywaliśmy się prawie co dzień. Był to przystojny blondyn, którego łagodne oczy mogły rozmarzyć niejedną kobietę. Mnie pociągał jego niewzruszony spokój i trzeźwość umysłu. Tego dnia spostrzegłem, że coś mu dolega; patrzył w ziemię i gorączkowo uderzał się po nogach szpicrutąszpicruta a. szpicrózga --- giętki pręt, zazwyczaj obciągnięty skórą, używany przy jeździe konnej.. Nie uważałem za stosowne pytać go o powód widocznego zakłopotania, ale on sam zaczął. --- Wiesz --- odezwał się --- miałem dziś głupi wypadek. Zdziwiłem się; było rzeczą prawie niepodobną, ażeby ,,głupi wypadek" mógł się zdarzyć tak panującemu nad sobą człowiekowi. --- Mieliśmy --- mówił dalej --- z rana we wsi pożar. Spaliła się chałupa... --- A tyś może skoczył w ogień?... --- przerwałem mu trochę drwiącym tonem. Wzruszył ramionami i zdawało mi się, że się lekko zarumienił; zresztą może mu padł na twarz blask zachodzącego słońca. Pożar, Wieś, Chłop, Kobieta, Mężczyzna, Odwaga, Rozum--- Zapaliły się --- ciągnął po przerwie --- konopie na strychu u chłopa, a w kilka minut później strzecha. Czytałem w tej chwili jakiś zajmujący rozdział Say'aSay, Jean-Baptiste (1767--1832) --- ekonomista fr., twórca prawa rynków (zw. też prawem Say'a), mówiącego o tym, że podaż wytwarza popyt, człowiek jest niewolnikiem konsumpcji i nawet oszczędzanie jest odroczoną konsumpcją; Say jest autorem kilku ważnych publikacji z dziedziny ekonomii, z których najważniejszą jest Traktat o ekonomii politycznej (Traité d'économie politique ou simple exposition de la manière dont se forment, se distribuent et se composent les richesses, 1803)., ale na widok kłębów czarnego dymu i płomyków wydobywających się ze szczelin przy kominie, opanowała mnie filisterskafilisterska ciekawość --- tu: pusta ciekawość, gapiostwo; od: filister (z niem. Philister), dosł. absolwent uniwersytetu, członek korporacji studenckiej, przen.: mieszczuch, kołtun, człowiek małostkowy i ograniczony, pozbawiony wyższych aspiracji. ciekawość i powlokłem się na miejsce. Ludzie byli przy robocie, więc zastałem zaledwie kilka osób: dwie baby lamentujące nad nieszczęściem, organiścinę, która obrazem św. Floriana zażegnywała pożar, i chłopa, który medytował, trzymając w obu rękach pustą konewkę. Od nich usłyszałem, że chałupa zamknięta, bo gospodarz z kobietą wyszli w pole. ,,Oto nasz system budowania!... --- pomyślałem. --- Dom płonie, jakby go prochem nabito...". Istotnie, w ciągu paru minut cały dach stał w płomieniu: dym gryzł w oczy, a ogień tak mocno przypiekał, że z obawy o żakietężakieta --- dziś: żakiet; dopasowana marynarka. musiałem cofnąć się o parę kroków. Tymczasem nadbiegło więcej ludzi z osękamiosęka --- bosak, drąg z hakiem., siekierami i wodą: jedni poczęli wywracać płot, któremu nic nie groziło, inni leli wodę z konewek w taki sposób, że nie tknąwszy ognia, przemoczyli do nitki zgromadzonych, a jedną babę wywrócili na ziemię. Nie robiłem im żadnych uwag, wiedząc, że nic nie grozi dalszym budynkom: chata zaś była nie do uratowania. Nagle ktoś krzyknął: ,,Tam jest dziecko, ten mały Stasiek!" --- ,,Gdzie?..." --- spytano. --- ,,W chałupie, śpi w nieckachniecki --- drewniana, podłużna, niezbyt głęboka misa wydrążona w jednym kawałku drewna. pod oknem... Ino który wybij szybę, a jeszcze wyciągniesz żywego...". Nikt się jednak nie ruszył. Słoma na dachu już spłonęła, a krokwie żarzyły się jak rozpalone druty. Wyznaję, że gdym to usłyszał, serce drgnęło mi w niezwykły sposób. ,,Jeżeli nikt nie idzie --- pomyślałem --- więc ja pójdę... Na uratowanie chłopca wystarczy pół minuty. Czasu aż nadto, ale --- jakież piekielne gorąco!...". ,,No, ruszże się, który! --- wołały baby. --- O wy, psie dusze, nie warciśta nazywać się chłopami...". --- ,,To leź sama w ogień, kiedyś taka mądra! --- ofuknął ktoś z tłumu. --- Tam pewna śmierć, a dziecko, słabe jak kurczę, i tak już nie żyje...". ,,Ładnie! --- pomyślałem --- nikt nie idzie, a ja jeszcze się waham! Chociaż --- szepnęła mi rozwaga --- jakie licho ciągnie mnie do bezcelowej awantury?... Czy ja wiem, gdzie leży dzieciak?... Może wypadł z niecek?...". Belki już były zwęglone i z głuchym trzaskiem zaczęły się wyginać. ,,Ale trzeba w końcu wedrzeć się tam --- myślałem --- każda sekunda jest droga. Dzieciak przecie nie może spalić się jak robak. Lecz jeżeli już nie żyje?... --- odpowiedziało zastanowienie --- w takim razie szkoda nawet surduta...". Z daleka odezwał się straszny krzyk kobiecy: ,,Ratujcie dziecko!...". --- ,,Trzymajcie ją!... --- zawołano w odpowiedzi. --- Skoczy w ogień i zginie...". Usłyszałem za sobą jakieś szamotanie i ten sam krzyk: ,,Puszczajcie!... to moje dziecko!...". --- ,,Ciągnij ją wpół!..." --- odpowiedziano. Nie mogłem wytrzymać i rzuciłem się naprzód. Owionął mnie żar, dym, dach zatrzeszczał, jakby go rozdarto, z komina posypały się cegły. Poczułem, że mi się tlą włosy, i --- cofnąłem się rozgniewany: ,,Co za głupi sentymentalizm --- pomyślałem --- dla garstki ludzkich popiołów robić z siebie straszydło?... Jeszcze powiedzą, że tanim kosztem chciałem zostać bohaterem!...". Wtem potrąciła mnie jakaś młoda dziewczyna biegnąca do chaty. Usłyszałem brzęk wybitych szyb, a gdy nagły wiatr odgarnął tuman dymu, zobaczyłem ją w oknie tak silnie pochyloną do wnętrza izby, że widać było jej nieumyte nogi. ,,Co ty robisz, wariatko? --- krzyknąłem --- tam już jest trup, nie dziecko...". --- ,,Jagna! chodzichodzi (gw.) --- forma 2.os.lp trybu rozkazującego: chodź. tu!..." --- zawołano z tłumu. Pułap zapadł się, aż iskry sypnęły do nieba. Dziewczyna znikła w dymie, a mnie pociemniało w oczach. ,,Ja-gna!..." --- powtórzył lamentujący głos. ,,Zarazara (gw.) --- zaraz.!... zara!..." --- odpowiedziała dziewczyna, przebiegając koło mnie z powrotem. Z wysiłkiem dźwigała w rękach chłopca, który, obudziwszy się, wrzeszczał wniebogłosy. --- Więc dziecko żyje? --- spytałem. --- Jak najzdrowsze. --- A dziewczyna... czy to jego siostra? --- Gdzież tam! --- odparł --- zupełnie obca; nawet służy u innego gospodarza i ma najwyżej piętnaście lat. --- I nic się jej nie stało? --- Opaliła sobie chustkę i trochę włosów. Idąc tu, widziałem ją; skrobała przed sienią kartofle i coś sobie nuciła fałszywym głosem. Chciałem jej wyrazić moje uznanie, nagle jednak przyszły mi na myśl: jej dziki zapał i mój rozsądny takt wobec cudzego nieszczęścia, i... taki mnie wstyd ogarnął, że nie śmiałem do niej przemówić ani wyrazu. --- My już tacy!... --- dodał i począł szpicrózgą ścinać rosnące przy drodze badyle. Na niebie zaczęły się pokazywać gwiazdy i chłodny wiatr przyniósł od stawu rechotanie żab i kwilenie zabierających się do snu ptaków wodnych. Zwykle o tej porze obaj układaliśmy projekta na przyszłość, lecz dziś żaden ust nie otworzył. Za to zdawało mi się, że dokoła nas szepczą krzaki: --- Wy już tacy!