Potocki, Wacław Transakcja wojny chocimskiej Kozioł, Paweł Niedziałkowska, Marta Choromańska, Paulina Fundacja Nowoczesna Polska Barok Epika Poemat Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Elbląską z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BE. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej Wacław Potocki, Wojna chocimska, nakł. Krakowska Spółka Wydawnicza, druk. W.L. Anczyca i Spółki w Krakowie, Kraków 1924 Domena publiczna - Wacław Potocki zm. 1696 1767 xml text text 2012-10-01 L pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/Odbicie_jasyru_fragment.jpg Odbicie jasyru (fragment), Józef Brandt (1841-1915), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6421 https://wolnelektury.pl/media/book/pdf/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej.pdf ISBN-978-83-288-6510-5 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej.html ISBN-978-83-288-6511-2 ISBN text/html https://wolnelektury.pl/media/book/txt/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej.txt ISBN-978-83-288-6512-9 ISBN text/plain https://wolnelektury.pl/media/book/epub/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej.epub ISBN-978-83-288-6513-6 ISBN application/epub+zip https://wolnelektury.pl/media/book/mobi/potocki-transakcja-wojny-chocimskiej.mobi ISBN-978-83-288-6514-3 ISBN application/x-mobipocket-ebook DCA 4CL DNX DNXH NHD Transakcja wojny chocimskiej lub krócej: Wojna chocimska to wierszowany epos opowiadający o zwycięstwie Polski nad Turkami pod Chocimiem w 1621 roku. Treść utworu została oparta o kroniki Jakuba Sobieskiego oraz inne manuskrypty. W dziele występują postaci historyczne (np. Karol Chodkiewicz, Stanisław Lubomirski), jednak autor wprowadza elementy fikcji literackiej, wplata również własne komentarze, dygresje, uzupełnia o mowy wodzów. Opisana historia opowiada o przygotowaniach do bitwy oraz o jej przebiegu (tj. w barokowej polszczyźnie pełnej łacińskich zapożyczeń: ,,transakcji"). Autor podkreśla wielkość narodu polskiego, który pomimo śmierci wodza podczas bitwy stawił czoła kilkukrotnie większemu wojsku najeźdzcy. Wyraża jednak krytykę wobec współczesnej mu Polski i chce obudzić w Polakach dawnego ducha. Wacław Potocki to jeden z najważniejszych polskich autorów okresu baroku. Znany przede wszystkim jako autor Wojny chocimskiej oraz wierszy o charakterze patriotycznym i moralizatorskim. Wacław Potocki Transakcja wojny chocimskiej Opracowanie tekstu oraz większa część przypisów wzorowano na wydaniu pod red. Aleksandra Brücknera z roku 1924. Oparcie się na tej podstawie wymagało jednak uwspółcześnienia zarówno samego tekstu, jak i przypisów. Te ostatnie zostały również doprowadzone do formy typowej dla innych publikacji na stronie Wolnych Lektur; w szczególności hasła w wielu miejscach zostały sformułowane w mianowniku. W przypisach przyjęto jednak tę samą strategię, co Brückner --- wyjaśniane są zasadniczo kwestie językowe, nie zaś historyczne. Podstawowe informacje o tych ostatnich oferuje wstęp. Formy: tem, swem, czem itp. konsekwentnie zmieniono na tym, czym, swym. Wyjątek uczyniono dla słów w pozycji rymowej, które przyjmują formę dla rymu najwłaściwszą. W pozycji rymowej --- i wyłącznie tam --- uwzględniano e pochylone. Uwspółcześniono również interpunkcję, zwłaszcza w częstych u Potockiego konstrukcjach ,,i X i Y i Z" dodano przecinki. Z powodów technicznych zrezygnowano niestety z uwzględnienia not marginalnych, informujących o temacie poszczególnych fragmentów utworu. Przykłady innych zmian: a kończy równie prośbą o zachowanie pokoju i wolności -> a kończy również prośbą o zachowanie pokoju i wolności Pierwsze dwie części, to przygrywka do Chocima -> Pierwsze dwie części --- to przygrywka do Chocima, dygresy -> dygresje, 300.000 > trzysta tysięcy usunięcie rekcji ,,czwarta [pieśń] zaczyna opisem jesieni" Wstęp I. Dzieje wojny chocimskiej Polskę uważali Turcy od czasów Batorowych za hołdownikahołdownik --- lennik., ale bardzo niesfornego. Bo i haracz-upominki nadchodziły do Stambułu niestale; i rościła ta Polska jakieś do hospodarstwhospodarstwo --- księstwo (zazwyczaj mołdawskie lub wołoskie)., mianowicie do mołdawskiego, prawa, zsadzając lub wysadzając, z wiedzą bojarówbojar --- szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. lub bez niej, hospodarów, wprowadzając tam np. samowolnie MohiłówMohiłowie --- ród mołdawski, w XVI i XVII w. panujący w tym kraju przy wsparciu Polski; z rodu tego pochodził też metropolita kijowski, Piotr Mohyła, przez prawosławnych uznany za świętego., którzy nie mogli sobie rościć najmniejszego tytułu (oprócz poparcia polskiego) do tej godności. Co jednak najgorsza, jej Kozacy plądrowali bezkarnie brzegi morza tureckiego, zapędzali się do Małej Azji i w przedmieścia stambulskie. Prędzej czy później musiało więc przyjść do rozprawy orężnej, do poskromienia przemocą hardego hołdownika-buntownika. Przeszkadzało temu widoczne rozprzężenie potęgi wyłącznie wojskowej, jaką była Turcja, i szereg najniedołężniejszych sułtanów --- opojów, żarłoków, idiotów. Skoro miejsce ich zajął dzielny, ambitny młokos, OsmanOsman II (1604--1622) --- sułtan w latach 1618--1622, zginął w wyniku buntu janczarów, których prześladował, uważając ich za winnych klęski w wojnie z Polską., wojna stała się nieunikniona, gdyż klęska cecorskabitwa pod Cecorą --- stoczona we wrześniu 1620 r., zakończyła się klęską wojsk polskich, a podczas odwrotu, po rozbiciu przez Turków taboru, zginął hetman Stanisław Żółkiewski. uprzątnęła, wedle przekonania Turków, najlepsze siły polskie. Więc zaciął się Osman w uporze, aby samemu wyruszyć na wyprawę, która miała go postawić w rzędzie dawnych zdobywców, mianowicie obok Solimana II: jak ten Węgry, tak on miał wcielić Polskę do swego państwa; nakazał więc jak największe wysiłki i zebrawszy wojsko, wyruszył na czele jego 21 maja 1621 r. ze Stambułu. Wojsko było olbrzymie, dochodziło do liczby 300 tysięcy, ale tylko połowa jego była zdatna do boju, a wyborowe siły były wcalewcale (daw.) --- całkiem. szczupłe, janczarówjanczarzy --- wyborowa piechota turecka (pierwotnie gwardia przyboczna sułtana), formowana z dzieci chrześcijańskich, od młodego wieku przyuczanych do walki. np. było tylko około 12 tysięcy; co najważniejsze, nie było żadnego wodza; młodziutki sułtan władał znakomicie bronią, był odważny (sam prowadził jeden szturm), nienawidził chrześcijan, ale nie miał doświadczenia żadnego, a obok niego nie było nikogo. Akcji tureckiej brakowało zupełnie celowości; tłumy sobie przeszkadzały nawzajem, a dowódcy z zazdrości paraliżowali siły. Mimo to, szczególniej z powodu katastrofy cecorskiej, obruszyło się na Polskę nadzwyczajne niebezpieczeństwo; groza imienia tureckiego była jeszcze niezachwiana i zarozumiały młodzik tuszyłtuszyć (daw.) --- mieć nadzieję. sobie, że samą tą grozą porazi hołdownika. W Polsce brakło wszystkiego: gotowości wojennej (np. artylerii), pieniędzy, fortec; starano się poruszyć sąsiadów na pomoc, bez skutku; zaciągać wojsko w kraju i zagranicą; powołać pospolite ruszenie; zasoby powiększyć licznymi poborami. Czego nie dostawałonie dostawać (daw.) --- brakować., zastąpił hart wodza i męstwo wojska, którego zebrano około 34 tysięcy, a do nich przybyło około 30 tysięcy Kozaków. Wojsku koronnemu brakło jednak hetmanów: wielki poległ, Żółkiewski; polny, Koniecpolski, był w niewoli --- więc poszło wojsko koronne pod dowództwo hetmana litewskiego, Karola ChodkiewiczaChodkiewicz, Jan Karol (1560--1621) --- wybitny dowódca wojskowy, hetman wielki litewski od 1605.; polny, Krzysztof RadziwiłłRadziwiłł, Krzysztof (1585--1640) --- magnat, różnowierca, dowódca wojskowy; wspomniana obrona Inflant była jego pierwszą samodzielną misją., miał pilnować Inflant. Chodkiewicz, żołnierz wytrawny, który z najlepszej szkoły wyszedłszy, własnego geniuszu niepospolite złożył nieraz świadectwa, przedwcześnie z powodu niesposobnego zdrowia zestarzały, hartem woli i poczuciem obowiązku i honoru, syn wierny kraju i Kościoła, celował nad współczesnymi. Dodany mu do boku podczaszy koronny, Stanisław Lubomirski (późniejszy wojewoda krakowski, ojciec buntownika Jerzego) daleko poza nim kroczył i wiekiem, i zdolnościami, mimo wszelkiej własnej krewkości i dzielności; używał tytułu hetmana polnego. Z ramienia sejmu występowali przy nich komisarze, biorąc udział we wszystkich znaczniejszych sprawach; był między nimi Jakub SobieskiSobieski, Jakub (1590--1646) --- magnat, polityk, dowódca wojskowy i pamiętnikarz; Transakcya wojny chocimskiej w dużej mierze opera się na jego relacji. (ojciec króla Jana), przyszły dziejopis tej wojny. Kozakami dowodził niesforny BorodawkaBorodawka, Jacko Nerodycz (zm. 1621) --- hetman kozacki od 1619., którego miejsce zajął wnet Jan Konaszewicz SahajdacznySahajdaczny, Jan, właśc. Konaszewicz-Sahajdaczny, Piotr (1570--1622) --- hetman Kozaków regestrowych, brał udział w wielu wojnach po stronie polskiej, zmarł z ran po wyprawie chocimskiej., najdzielniejszy obrońca wszelkich dodatnich tradycji kozackich, na którego odwadze, doświadczeniu, wierności polegał dwór i hetman, a któremu ufali Kozacy najbardziej. Wojna zataczała szerokie kręgi; pragnęli do niej wciągnąć Turcy również Moskwę, ale ta lizała się z ran i wymówiła się grzecznie. Oba hospodarstwa, mołdawskie i wołoskie (multańskie), zasilały wojskiem i prowiantem obóz turecki; wojewoda siedmiogrodzki, Betlen GaborBetlen Gabor (1580-1629) --- krótkotrwały król Węgier (1621--1622), przeciwnik Habsburgów i przywódca powstania przeciw nim., z swej strony podjudzał stale Turków do wojny polskiej, chcąc w ten sposób odciągnąć wszelkie posiłki, jakie by Zygmunt wysyłał cesarzowi FerdynandowiFerdynand II Habsburg (1578--1637) --- król Czech i Węgier, cesarz niemiecki od 1619., bo z nim Betlen wojował. Udawał mimo to przyjaźń dla Polski, ale poprzedni hospodar mołdawski, Grek GracjanGracjan --- właśc. Kacper Grazziani, hospodar mołdawski, zm. 1620; w istocie był pochodzenia chorwackiego., przejął jego listy do Turków i przesłał do Warszawy; z Warszawy odesłano je Betlenowi, aby mu wytknąć zdradę; on natychmiast oskarżył Gracjana przed Portą i Porta nakazała Gracjanowi stawić się w Stambule; ten, zamiast jako manzul (odwołany z urzędu) szyję oddać pod stryczek, spróbował szczęścia w jawnym buncie, wciągnął Żółkiewskiego, ale zapłacił to własną śmiercią jeszcze przed katastrofą cecorską. Nowy hospodar, Grek Aleksander, za nie dosyć walną sprężystość w wykonywaniu tureckich wymagań został również niebawem złożony z urzędu, a miejsce jego zajął wróg Polaków, TomszaStefan Tomşa II --- hospodar mołdawski w okresie 1611--1615 i 1621--1623.; hospodar wołoski, RadułRaduł, właśc. Radu Mihnea (1586--1626) --- hospodar mołdawski w latach 1616-1619 i 1623-1626, którą to władzę sprawował z ramienia Turcji na przemian z hospodarstwem wołoskim., odegrał rolę pośrednika w późniejszych rokowaniach pokojowych. Powoli przeprawiało się wojsko tureckie przez Bałkany i Dunaj; dopiero 2 września stanęło na górach naprzeciw Chocima. Wojsko polskie gromadziło się równie opieszale; o planie pierwotnym, spotkania Turków nad Dunajem, niebawem nie było mowy, i dopiero około 20 sierpnia przeprawiło się całe przez Dniestr na ziemię mołdawską, pod Chocim, walcząc z góry z niedostatkiem żywności i amunicji. Mołdawię po JassyJassy --- stolica Mołdawii, obecnie w Rumunii. wyniszczono, ale Tatarzy poprzecinali rychło połączenia z krajem i pustoszyli okropnie prowincje ruskie; pospolite ruszenie nie ukazywało się wcale. 1. września przeprawił się i królewicz Władysław przez Dniestr pod Chocim, i przybyli Kozacy, ledwie opędziwszy się Turkom i Tatarom (mirzymirza --- tytuł szlachecki, książęcy bądź honorowy w krajach islamskich. KantymiraKantymir (zm. 1637) --- polityk i dowódca tatarski, walczył przeciw Polakom m.in. pod Cecorą i pod Chocimiem. i samego chana). Samego przebiegu czterotygodniowych walk nie zamierzamy przedstawiaćSamego przebiegu czterotygodniowych walk nie zamierzamy przedstawiać --- Por. Józef Tretiak, Historia wojny chocimskiej, Kraków 1921 (Biblioteka historyczna krakowskiej sp. wyd.).. Dzielnie odpierano wszystkie ataki tureckie i przekonano Osmana, że o łatwym zwycięstwie, jakie sobie sam a pochlebcy jemu obiecywali, nie było i mowy, a niewczasy jesienne, słota i zimno morderczo doskwierały jego siłom. W ciągu tych tygodni zaszły walne zmiany: sterany, nie tak wiekiem, jak chorobą, Chodkiewicz umarł, ale duch jego przejmował i dalej dowódców i mimo coraz dokuczliwszych braków nie myślał nikt o ustąpieniu; liczono przecież na króla, który nareszcie w połowie października do Lwowa zjechał, i na pospolite ruszenie, które się, z przerażającą powolnością, przecież skupiać poczynało. U Turków zajął miejsce równie namiętnego, jak nieudolnego wezyrawezyr --- najważniejszy urzędnik dworu tureckiego, pośrednik w kontaktach między sułtanem a poddanymi. HusseinaOhrili Hüseyin Pasza --- wezyr od marca do września 1621, z pochodzenia Albańczyk., nowy wezyr, DilawerDilaver Pasza --- wezyr w okresie od 17 września 1621 do 20 maja 1622, zginął wraz z Osmanem II w wyniku buntu janczarów., gotowy do traktatów pokojowych przy byle jakim zachowaniu pozorów, to jest nieprzyznaniu się do jawnej klęski. Do takich traktatów była gotowość i po stronie polskiej, wobec wyczerpania zasobów, mianowicie prochów, wobec chorób srożących się w obozie (i królewicz przeleżał całą kampanię na febrę), wobec rozpaczliwej powolności króla i szlachty. Pośredniczył ajentajent --- tu: przedstawiciel. wojewody wołoskiego, Wewelli; wymieniano listy, w końcu wyruszyło poselstwo polskie do obozu tureckiego i po krótkich rozprawach, gdy posłowie niczym się ustraszyć ani nakłonić nie dali, zawarto zawieszenie broni i zgodzono się na wstępne traktaty, które później osobne uroczyste poselstwo (księcia Zbaraskiego w r. 1622) na stałe przemienić miało. Traktaty stanu rzeczy nie zmieniały; co w nich o Kozakach i Tatarach wypisano, nie miało znaczenia. Osman zadowolił się tym, że twierdzę mołdawską, Chocim, Polacy Mołdawianom oddali i sułtanowi wyłączne prawo mianowania hospodarów przyznali; z tego tytułu wyprawił też w grudniu świetny, tryumfalny wjazd do Stambułu. Nierównie większy był tryumf Zygmunta, bo po raz pierwszy, przeciw wszelkim tradycjom tureckim, zawierał sułtan pokój na własnej ziemi. Przebieg kampanii dowiódł Osmanowi niesposobności armii własnej, szczególniej jej jądra, piechoty, janczarów; więc za dzielną poradą mądrego Dilawera zabrał się do wytworzenia nowej armii i zniesienia niewygodnych pretorianów, ale ci przewąchali jego zamiary, i Dilawer, i Osman przypłacili życiem, co dopiero w 200 lat później dało się przeprowadzić. Zygmunt sarkał na traktaty, że nie czekano z nimi jego przybycia, ale sam tu zawinił najwięcej. Polska przypłaciła zwycięstwo chocimskie utratą Inflant, których ogołocony ze wszystkiego Radziwiłł przeciw Gustawowi Adolfowi obronić nie mógł. Pospolite ruszenie zawiodło zupełnie; po wojnie kokoszej z r. 1537 nastąpiła gęsia z r. 1621; opowiadała o niej spółczesna satyra (Niepospolite ruszenie abo gęsia wojna, 1621); potykało się ono, ale podlepodle (daw.) --- obok. płota, a ruszało, ale gęsi, gumna i skrzynie. Sami żołnierze chocimscy gorzkiego doznali zawodu; wynędzniałych, chorych, głód, mrozy do reszty dobiły. Ale sława zwycięstwa chocimskiego, gdyż Turcy mimo olbrzymich przygotowań po raz pierwszy z niczym odeszli, rozeszła się po całym chrześcijaństwie i opromieniła wojsko, wodzów i królewicza, a napełniła dumą słuszną obrońców chrześcijaństwa. W pół wieku później miał Chocim nowym, walniejszym zasłynąć zwycięstwem. II. Wojna chocimska w poezji Poezja współczesna uwieczniła natychmiast zwycięstwo oręża polskiego; nastąpiły szybko po sobie Jana Bojanowskiego Naumachianaumachia (z gr.) --- bitwa morska (sic!). (!!) chocimska, 1622; Marcina Paszkowskiego Chorągiew sauromacka w Wołoszech, 1621 (,,dwu autorów przydłuższe zabawy tej marsowej sprawy wciąż przeczytawszy" napisał jej autor); Bartłomieja Zimorowica Pamiątka wojny tureckiej, 1623 i inne. Ale to były gazety wierszowane, nie dzieła sztuki. Pierwszy godniejszy nieco wojny pomnik poetycki wystawił dopiero Samuel Twardowski w epopei o Władysławie Czwartym (1648 r. ), ,,punkt drugi" (str. 51--142) sprawie chocimskiej poświęciwszy. Panegiryzmem zwichnął nieco jej opis, bo tak coraz Władysława wysuwał, jakby ten osobiście wpłynął na zwycięstwo, gdy wiemy, że wprawdzie jego obecność w obozie niejedną trudność (z Kozakami, z Litwą po śmierci Chodkiewiczowa) usunęła, jednakże zwlókł się z łóżka dopiero przy Te DeumTe Deum (łac.) --- początek psalmu ,,Ciebie, Boże, wysławiamy", zwyczajowo śpiewanego w podzięce za zwycięstwo. końcowym. Dalej opisał on rzecz acz bardzo treściwie, ale zupełnie po kronikarsku, nabierając farb poetyckich na wykład całkiem prozaiczny. Nierównie piękniejszy pomnik zawdzięczamy pióru Wacława Potockiego. Wojna chocimska Ignacego Krasickiego natomiast jest epopeją filigranową (jak i pomnik wilanowski Sobieskiego) i romansową, w stylu Woltera i Tassa, a z dziejami nie liczy się nigdy, bawiąc się w niemożliwe przybory epickie, obowiązujące jeszcze od Eneidy i Włochów; gładki język, miękkie wysłowienie, banalne wymysły, od hartu ludzi i czasów odbiegły nieskończenie. Żadnego związku nie ma również kronika Wacława Potockiego z Osmanem Jana GunduliciaŻadnego związku nie ma również kronika Wacława Potockiego z Osmanem Jana Gundulicia --- Najsłynniejszemu utworowi najznakomitszego pieśniarza dubrownickiego (raguzyjskiego) należy się krótka wzmianka. Jan Gundulić (a. Gondola, 1589--1638) zamierzał jeszcze w r. 1620 przełożyć Jerozolimę Tassa i poświęcić ją Zygmuntowi III; porzucił jednak zamiar zupełnie, może gdy się dowiedział o polskim jej przekładzie z r. 1618, i pierwsze dwie pieśni przekładu Jerozolimy, powtórzone w świeżym wydaniu dzieł Gunduliciowych Kórblera (Zagrzeb 1919 w dodatku), nie są wcale jego pióra. Zamiast przekładu stworzył Osmana w dwudziestu pieśniach (14 i 15 nie napisał, przeszkodziła mu śmierć). Na Osmana złożyły się dwa dzieła: jedno (pieśń pierwsza i druga oraz od szesnastej do końca) opowiadało wiernie wedle historii, niemal bez wymysłów poetyckich, zamiar Osmana zniesienia janczarów, ich rokosz i śmierć Osmana. Drugie, pieśni od trzeciej do piętnastej, jest romansową bajędą o Koreckim, Władysławie, Osmanie, o ich żonach i kochankach, o amazonkach i pasterkach, z najzupełniejszą pogardą wszelkiego prawdopodobieństwa: chocimskie walki widzimy na obrazach, rozwieszonych w królewskiej galerii obrazów warszawskiej, gdy je poseł turecki Ali pasza ogląda; pomysł równie niedorzeczny jak owe posągi królów polskich służące do powieści o dawnych dziejach polskich. Gundulić nie był epikiem --- był lirykiem; Osman wypadł też jako epopeja wcale słabo (obie jego części nie są stopione jednolicie), ale odznacza się pysznym językiem i najszerszym ujęciem przedmiotu oraz licznymi pięknymi, acz zupełnie zmyślonymi epizodami w stylu Tassa i Włochów.. Wojnę pisał Potocki w r. 1670, przed upadkiem Kamieńca i haniebnymi układami buczackimi, które obowiązywały Polskę do haraczu tureckiego i do utraty Podola. Pisał ją wobec coraz groźniejszego niebezpieczeństwa od Turków, gdy się im Doroszeńko z Kozakami poddał, aby wnukom wystawić jako wzór męstwo dziadów, obudzić ich waleczność, wysławiając wielkie dzieło oswobodzenia chrześcijaństwa przez jego przedmurze, Polskę, od najpotężniejszego wroga, który wszystkie siły skupił dla jego ostatecznego zhołdowania. Dla nas jest po prostu niezrozmiałym, jak mógł poeta najbardziej patriotyczne i najaktualniejsze swe dzieło z góry do zależenia w ,,sepecie" (biurku) przeznaczać i ani na chwilę nie pomyśleć o jego ogłoszeniu, chociaż tego właśnie i czasy i ludzie koniecznie by wymagały, zagadkę rozwiążemy, pomnąc, że publiczność współczesna nie znosiła już wolnego słowa, że poeta nie mógł więc swobodnie rozprawiać, że krępowała go republikańska podejrzliwość, wietrząca wszędzie zamachy na stan szlachecki i jego złote przywileje, tj. na anarchię. Z obawy przed tą nieprzebłaganą cenzurą obywatelską wyrzekał się poeta wszelkiej myśli o druku, aby tern swobodniej rozprawić się z gnuśnością i nierządem współczesnym. I celu dosiągł. O Wojnie chocimskiej nikt się nigdy niczego nie dowiedział, oprócz tych kilku ludzi, szczególniej Lipskich i Pisarskich, którzy oryginał lub odpisy poematu odczytywali. Najcelniejsze dzieło epiki siedemnastowiecznej nikomu nie było znane do r. 1839; nawet J. A. Załuski, którego wiekopomnej zasłudze winniśmy ocalenie niemal całego, olbrzymiego spadku poetyckiego po Potockim, który wiedział o wszystkim, co kiedykolwiek po polsku napisano, nic o Wojnie nigdy nie słyszał. A przecież i oprócz Załuskiego znano i ceniono w XVIII wieku Potockiego, ,,wielkiego poetę". Tak nazywał go wyraźnie np. Matuszewicz w swoich Pamiętnikach (III, 25), gdy satyrę Horacego poświęcał wnuczce --- nie córce! --- poety, Helenie Morsztynowej, wojewodzinie inflanckiej, najzacniejszej matronie polskiej. Usłyszał o tym poemacie świat polski po raz pierwszy dopiero w r. 1839 w ,,Tygodniku Petersburskim" (nr. 22 i 24) od Samuela Nowoszyckiego, posiadacza rękopisu; rękopis przeszedł na własność hr. Józefa Borkowskiego, a ogłosił go drukiem Stanisław Przyłęcki p. t. Wojna chocimska, poemat bohaterski w X częściach przez Andrzeja Lipskiego, podwojewodzica sandomierskiego, podczaszego chełmskiego. Z rękopisu współczesnego wydał Stanisław Przyłęcki. We Lwowie 1850. Rękopisowi Nowoszyckiego-Przyłęckiego brakło pierwszej karty, i z przedmowy, z poświęcenia dzieła J. Lipskiemu, wykombinowali Nowoszycki i Przyłęcki nazwisko mylne autora (Nowoszycki w ,,Athenaeum" Kraszewskiego, I 1841, wydał ,,ułamek" z Wirginii Potockiego, znaleziony przy owym rękopisie, niby ,,Hieronima Lipskiego z r. 1652"). Dopiero Karol Szajnocha w szkicu historycznym o Wacławie Potockim ustalił słusznie jego autorstwo. Po raz wtóry wydano go w ,,Bibljotece najcelniejszych autorów europejskich --- Literatura polska" ,Warszawa 1880 (W. P., Wojna chocimska, poemat w 10 częściach i cztery inne tegoż utwory, ze wstępem A. Tyszyńskiego o poecie). Prawdziwy tytuł poematu poznajemy z jednej z kopii rękopiśmiennych (Ossol. nr. 1348); jest on bardzo obszerny, a zaczyna się (co potwierdzają aluzje w dedykacji) od słów: Transakcya Wojny chocimskiej itd., jak niżej na str. 1 naszego wydania III. Treść Wojny chocimskiej Jan Lipski, starosta czchowski, sądecki i perejasławski (1637--1683), dzielny żołnierz, zięć poety (drugą jego żoną była Zofia Potocka, r. 1669 --- 1677; po jej śmierci ożenił się po raz trzeci, tym razem z Sapieżanką, wdową po Lubomirskim), otrzymał w darze od teścia ten poemat; nie dla niego go napisał, ale w nim umieszczał zaszczytne wzmianki o Lipskich i Pisarskich (pierwsza żona starosty była bowiem Pisarska z domu). Trybem nieodzownym zaczyna poeta od wiersza herbowego na jego Drużynę (odmianę Szreniawy własnej: rzeka w polu), przekabaconą na italską jakąś Druentia wedle mody ówczesnej; zepsuł wiersz nieskończonym wyliczaniem wszelakich sławnych rzek świata. Dalej szła obszerna przemowa prozą, zagajona i zakończona wierszami. ,,Z wojną idę do ciebie, o mój Janie złoty"... --- zaczyna ją poeta --- ,,i niedługo rozmyślałem się, że tę pracowitem wyrobioną piórem moję lukubracyą ofiaruję W. Panu testamentem... tę sarmacką Bellonę, wieczny sławy naszego narodu pomnik, wierną odrysowaną pracą poświęcam". Po wycieczce, równie wówczas nieodzownej, przeciw zawiści, szczypiącej wszelakie obce dzieło, przechodzi poeta do wysławiania pisma, co jedyne nieśmiertelność ludziom poręcza; przeciwstawia dawnym, pogańskim czasom z ich bohaterami i cnotami naszą marną, acz chrześcijańską teraźniejszość, żałuje szczególniej, że właśnie Polsce brak pisarzów, którzy by świetne przodków czyny na chwałę narodową wiekopomną wystawiali, i takie wyliczając wszelakie (szczególniej Jana Zamojskiego), przechodzi do królów obcych, których zwykłym swym trybem silnie nicuje (nie oszczędzając i Batorego). Że się bez obcych śmiało obejść możemy, dowodzi właśnie chocimska wojna --- tu wplata panegiryk na króla Michała i tu już tworzy ów anagram, Jam Lech (z Michael), co powtórzy w samym poemacie. ,,Transakcyi (sprawy) tedy wojny chocimskiej jedno przez lat ośmdziesiąt od śmierci Stefana, jakośmy zza morza przywieźli króla, pamięci godne dzieło do rąk ludzkich podaję",bo ,,domowych z Kozaki i z Tatary hałasów wspominać szkoda, za szwedzkie się wstydzić potrzeba; Węgrowie (mowa o Rakoczym) i Moskwa trochę nas ozdobią, i to, kto uważy smoleńskie trzyletnie oblężenie, jako wiele okazji dzielnych czynów zgubiło, nie masz się z czego chlubić; nie masz dla Boga, bo na koniec upadliśmy i nie tylko Smoleńsk nazad, ale Kijów, Perejasław i inszych niemało powiatów z całym nam odebrali Zadnieprzem, za to, żeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisaneżeśmy palili księgi owe Twardowskiego o ich ekspedycjach napisane --- Kronika wierszowana S. Twardowskiego Władysław Czwarty (1649), na skargę posłów moskiewskich, że obrażała honor Moskwy i carski, uległa częściowemu zniszczeniu; pro forma spalono z niej coś niecoś dla zaspokojenia niesłusznych żądań poselskich. Wraca jednak nieraz Potocki do tego ataku i ubolewa nad losem, co w tak poniżający sposób nagrodził trudy Twardowskiego." Nasarkawszy się na pobory, co kraj zubożyły, na Jana Kazimierza i stronnictwa za interregnuminterregnum (łac.) --- bezkrólewie., wysławia nowego króla, i po tym prozaicznym odstępie od rzeczy wraca do Lipskiego ,,z swoim prezentem", wierszami wychwala przezacny dom Lipskich i wszystkich Srzeniawitów, dalej dziada, ojca, stryjów Lipskiego; dalej koleje jego własnego życia i dzielne spełnianie wszelkich obowiązków, i kończy życzeniami szczęścia, zaszczytów, nagrody za trudy i najdłuższego życia. Ogromny wstęp ten przenosimy w naszym wydaniu na koniec poematu do Dodatku. Razi on nas dzisiaj niejednym: wiersze herbowe są niesmaczne; proza przedstawia cienką nitkę polską, na której nanizane olbrzymie cytacje, zdania i słowa łacińskie, trudno zrozumiałe dla dzisiejszego czytelnika: nawet w kilku przytoczeniach powyżej łacinę usuwaliśmy. Przedrukowujemy go jednakowoż, żeby nie rozrywać całości. Dawniejsi wydawcy zeszpecili haniebnie tekst prozaiczny; nie rozumieli go wcale i z mądrych a trafnych zdań, acz niemiłosiernie łaciną przytłoczonych, uczynili jakąś nieforemną masę; uwzględnienie dwóch niewyzyskanych dotąd rękopisów pozwoliło nam przywrócić dedykacji właściwe i zrozumiałe brzmienie. Czyż poeta nie pomyślał i o innym wstępie, o innej redakcji jego? Bo sam a sobie słusznie twierdził, że nie był extemporaneus, tzn. nie zadowalał się, jak niemal wszyscy skrybenci XVII wieku, pierwszym rzutem, że pracę pociosywał stale. Posiadamy też rozmaite redakcje innych jego wierszy, np. jego Pogrom turecki pod Chocimem w r. 1673 (zwycięstwo Sobieskiego) istnieje w brzmieniu krótszym (w Wirydarzu Trembeckiego) i obszerniejszym i poprawniejszym (w rękopisie poznańskim, wydanym przez B. Erzepkiego); podwójnej redakcji uległ wstęp do Wirginii itd. Wiemy przecież, że Potocki władał i piękną prozą polską; znakomite jej próby daje rozpoczęty w r. 1669 zbiór p. t. Przypowieści i przysłowia. Nic jednak nie wiadomo dotąd o jakiejś nowej redakcji czy Wojny chocimskiej, czy samego do niej wstępu. Wiemy więc od samego poety, że obruszyło go, iż Polacy o sobie i własnych sławnych dziełach mało co wiedzą, a jeszcze mniej piszą, gdy np. Francuzi ,,szczere fabuły i bajki, ludziom próżnującym dla zabawy, romanszeromansze --- Drukujemy romansze, na podstawie rękopisu z XVIII wieku, niewykluczone jednakże, iż w oryginale (w autografie odpowiednie karty sa wydarte) Potocki pisał: romanie, słowa bowiem romans wiek XVIII nie znał; dopiero w drugiej połowie XVIII w. się zjawiło. I Lubomirski mówi o romaniach, nie o romansach, jak Linde mylnie przepisał. wielkimi tomami piszą". Wybrał oto z tej przeszłości właśnie to, co największy zaszczyt narodowi przyniosło, Chocim, i dzieła w dziesięciu ,,częściach" dokonał. Rozmiary tych części nierówne, najdłuższa (trzecia), liczy 1784 długich wierszy, najkrótsza (ósma) 694; podział jednak wcale odpowiedni. Zaczyna dzieło korną prośbą od Stwórcy o zmiłowanie nad chrześcijaństwem i własnym narodem, a kończy również prośbą o zachowanie pokoju i wolności, rządnej a silnej. Pierwsze dwie części --- to przygrywka do Chocima; pierwsza opowiada o przyczynach zatargu, o zachłanności potęgi tureckiej, o Tatarach i Kozakach, o sprawach wołoskich, o Cecorze; druga wprowadza w przygotowania tureckie i polskie, uchwały sejmowe, wysyłanie poselstw o pomoc do krajów ościennych. Część trzecią zaczyna opisem wiosny i lata 1621 r., pochodu Lubomirskiego, przybycia Chodkiewicza i przeprawy przez Dniestr, wyczekiwania posiłków, szczególnie Kozaków i kończy ich tęsknie i trwożliwie upragnionym przybyciem. Czwarta zaczyna [się] opisem jesieni, poświęcona pierwszym wrześniowym szturmom tureckim; piąta i szósta dalsze opisują. Siódmą zajęła śmierć Karakasza, osadzenie nowego wezyra, Dilawera, i śmierć Chodkiewicza. W ósmej obok dalszych i równie bezskutecznych szturmów nawiązują się pierwsze układy, prowadzone coraz skuteczniej w dziewiątej, aż w dziesiątej pokoju dobito i wojska pole walk opuściły. Zwyczajem ówczesnym, stale np. przez Twardowskiego przestrzeganym, dopisywał Potocki na brzegach kart króciutką tylko treść każdego ustępu (»ustępem« sam nazywał tylko dygresje, tj. zboczenia od wątku głównego, i epizody); »argumenty« te w naszym wydaniu na tym samym miejscu zachowujemy. IV. Źródła Wyliczył je na karcie tytułowej sumiennie poeta. Uważał za swoje powołanie wierszopiskie, prozę łacińską ,,przysmaczać" rymami polskimi. Za głównego przewodnika obrał Jakuba Sobieskiego, wojewodzica lubelskiego, jednego z komisarzy sejmowych, dodanych wodzom do boku, który wypadki dzienne notował w ,,diaryuszu" (Dzienniku), a później je po łacinie opracował i wydał pt. Commentariorum belli Chocimensis libri tres, w Gdańsku 1646 r. Potocki śledzi Sobieskiego krok za krokiem --- jego wiersz bywa nieraz tylko omówieniem owej prozy --- ale korzystał i z innych źródeł, np. z łacińskiej kroniki biskupa Pawła Piaseckiego (jemu zawdzięcza opis wycieczki Osmanowej pod Kamieniec i Paniowce, o czym Sobieski zupełnie milczy, jak i inne źródła współczesne), dalej z obu epopei-kronik S. Twardowskiego, z Przeważnej Legacji (1638 r. i częściej), jak i z Władysława Czwartego (1649 r.): znał je tak dokładnie, że słowa Twardowskiego tkwiły mu w pamięci i że je powtarzał; jemu też chyba zawdzięcza używanie prócz w znaczeniu tylko. Obok tych czterech dzieł zasadniczych polegał i na podaniach rodzinnych, np. Pisarskich i Lipskich. Natomiast zmyślał swobodniej wszelkie modlitwy i wota (śluby) Chodkiewicza i Lubomirskiego, i innych (Sobieskiego, Lipskiego, Pisarskiego), i Turków przemowy i rady, na polu bitwy i w namiocie, w dywanie i u sułtana, chociaż i do niektórych z tych mów znachodziłznachodzić --- dziś: znajdować. w źródłach oparcie i szczegóły. Całkiem jego własnością są opisy przyrody, pór roku, zajęć dziennych; wycieczki przeciw współczesnym, niewieściuchom, piecuchom (domatorom), sobkom; przeciw pochlebcom i obmowcom (u dworów); o znikomości ludzkich przedsięwzięć. Na koniec liczne, nieraz szeroko opowiedziane anegdoty i aluzje (napomknienia) historyczne, przeważnie z świata starożytnego; tu zapuszcza się poeta w szczegóły dzisiejszemu czytelnikowi zupełnie obce, nieraz nadto dziwaczne. Wylicza np. z powodu Srzeniawy-rzeki wszelkie i najobskurniejszenajobskurniejszy --- tu: najmniej znany. rzeki starożytne, np. ,,niechaj się Cybeliną Almon chełpi łaźnią" (w podrzymskim tym potoczku obmywali kapłani Cybeli jej posąg co roku), dalej Amphrysus, Lincestis itd., rzeczki w Tessalii itd., z mitologii znane; za to rzeki Arymaspus złotonośnej wcale nie było; on ją sam zmyślił, był tylko lud Arymaspów, co gryfom złoto wykradał. W przytaczaniu tych anegdot nieraz się Potocki myli, czy z własnej winy, pomieszawszy nazwy i rzeczy, czy z winy ogólnie powtarzanej bajędy. Jeden przykład: w księdze siódmej, w. 927--1018, o zgubnym pochlebców i obmowców wpływie na panujących, trzy anegdoty przytoczył, wszystkie mylne. Nie Thais wymogła na Aleksandrze, że spalił Persepolis (on pałac, nie miasto, i nie dla Taidy spalił); Kallistena, krewnego Arystotelesa, kazał Aleksander obwiesić, ale nie dlatego, że Kallistenes przeczył jego boskiemu pochodzeniu: przeciwnie, to właśnie Kallistenes tę bajkę zmyślił i szerzył i tym się szczycił --- zarozumiały i niezręczny historiograf Aleksandra potknął się na czymś zupełnie innym. Arystypa wreszcie nie kazał ściąć Dionizjusz po obiedzie: dowcipnemu dworakowi, mistrzowi sztuki życia i odpowiedniej filozofii (hedonizmu, używania mądrego, filozofii cyrenajskiej, co Potocki z cyniczną pomieszał), wybaczał Dionizjusz chętnie i najdrażliwsze dowcipy; --- umarł też Arystyp najprozaiczniej, zachorowawszy podczas powrotu do ojczyzny. Za takimi to anegdotami upędzał się formalnie poeta i czyhał na sposobności albo sam je stwarzał, aby takie pouczające powiastki wtrącać. Zmyśla np., że nowy wezyr z nauczycielem Osmanowym opowiadają sobie stare dzieje, niby ,,dni pożycia swego" (musieliby dwieście lat żyć, gdyby to pamiętali), aby tylko wsadzić bajeczkę o ,,Tamburlanie",obwożącym zwyciężonego Bajazeta w żelaznej klatce, o którą głowę sobie Bajazet rozbił, gdy żonę i córki na usługach nagie obaczył: ,,stąd prawo, co ich (Turków) carom broni ożenienia"; --- wszystko najmylniej: bajkę o klatce itd. wymyślili Grecy; w istocie Tamerlan Bajazetowi wszelkie wyrządzał zaszczyty, acz go, szczególniej po nieudałej ucieczce podkopami ziemnymi, pilnie strzegł; owego zaś prawa nigdy nie było; zwyczaj bronił sułtanom tylko żenienia się z turkiniami (córkami wezyrów itp.); przeciw temu zwyczajowi właśnie Osman postępował. Potocki znał na wylot całe Pismo św. i autorów klasycznych (łacińskich; po grecku wcale nie umiał), Liwiusza, Tacyta, Justyna, a z poetów, obok Eneidy i Georgik Wergiliuszowych, osobliwiej Przemiany i ,,Kalendarz" (Fasti) Owidiuszowe; czytając to, notatki robił i z nich później obficie korzystał; stąd to nagromadzenie wszelakich nazwisk mitologicznych i innych. Czytał równie uważnie historyków nowszych, Thuana i in., ale brakło mu tablic synchronistycznych, porównawczych, więc mylił się co do współczesności wypadków i osób fatalnie; np. Tamerlan (1400) i nasz Bolesław Wstydliwy (Pudyk, 1250) są mu współcześni, pomieszał więc napad Mongołów z XIII w. z późniejszym o półtora wieku. Albo taką popełnia myłkę: Sobieski powoływa u niego w r. 1621 bitwę pod Groningen, którą Szwedzi przegrali --- po raz pierwszy powinęła się im wtedy noga w Niemczech --- w r. 1634 dopiero, chociaż właśnie różnowiercy polscy dzieje wojny trzydziestoletniej a szczególniej Gustawa Adolfa bardzo pilnie śledzili (i Potocki przerobił wiersz Przypkowskiego na Gustawa Adolfa z łaciny na polskie i do straconego Kamieńca odniósł r. 1672). Dla konceptu z królem Michałem, mniemanym przyszłym oswobodzicielem Europy od Turków, naciąga Michała VIII Paleologa, jakoby po jego trupie Turcy do Europy wkroczyli; tymczasem Michał ów założył tylko ostatnią carogrodzką dynastię Paleologów (po zniesieniu cesarstwa łacińskiego), a Turcy dopiero w następnym wieku w Europie się usadowili na stałe. Więc z historycznością tych przykładów bywa nieraz bardzo krucho, jak i z pisownią nazwisk, dla rymu przekręcanych (np. Selin zamiast Selim, mylnie oprócz tego przezwany zięciem zamiast wnękiem --- wnukiem Mahometa II; był on zięciem chana tatarskiego, ale synem Bajazeta II, którego z tronu złożył). Najzabawniej wypadł katalog narodów wschodnich, jakie niby Osman pod swoje buńczuki pozaciągał (ks. IV, w. 150 --- 190); jest to straszna gmatwanina nazw mitologicznych, klasycznych i nowych wschodnich, gdzie tylko rym i ilość zgłosek rozstrzygały; dostały się do tego katalogu i narody celtyckie, np. Cadurci, z trackimi Bisalty; Cyrci, to Liwiuszowy ludek rozbójniczy w Persji, Cyrtii lub Cyrtaei; Chiny i Indie tu zastąpione wbrew wszelkiej historii; zaczyna zaś od obu słupów Herkulesowych, Kalpe i Abila (dzisiejszy Gibraltar i t. d. ). Wobec tej powodzi klasycznej ustępuje zupełnie świat biblijny, chociaż i on z Karmelem i in. poprzytaczany; Nabuchodonozor, Sisara, Antioch, Senacherib itd. przewijają się równo z Sesostrisem, Macedończykiem, Emiliuszami. Cokolwiek bądź, widoczne jest znaczne oczytanie poety, obfitość jego źródeł. V. Plan, styl i język Wojna chocimska nie jest poematem; pozostaje kroniką wierszowaną; nie gardził jednak poeta wypróbowanymi środkami epickimi. Nie wprowadza nas wprawdzie in medias res, jak to powinien epik prawdziwy; zamiast zacząć od 2 września lub później nieco, poświęca pierwsze dwie księgi przesłankom wojny, chociaż to wszystko dałoby się wygodnie i później streścić. Ale jest inwokacja epicka, wezwanie Boga; są dalej próby kreślenia przyrody, niezłe opisy zmian pór rocznych i dziennych, dowodzące bystrego oka myśliwego i rolnika, co się zżył z przyrodą; mianowicie wschód dnia coraz inaczej, a zawsze ładnie opisany. Co jednak nierównie ważniejsze: poeta charakteryzuje ludzi, chociaż wyłącznie tylko przez ich mowy. Polacy, Kozacy, Turcy mówią językiem Potockiego, ale jednolity język nasiąka odmiennymi tonami wedle osoby mówiącej. Inaczej mówi gorączka Lubomirskiego; inaczej przezorność Sobieskiego, co nigdy wszystkiego na jedną kartę nie stawi; inaczej głęboka powaga Chodkiewicza, animusz rycerski młodego Lipskiego, natchnienie krzyżowca, starego Pisarskiego, dojrzałość rady Muftiego, zapalczywość niesforna chłopczyka Osmana; --- tylko Kozaka nie utrafił Potocki: przemawia on do Osmana nie z chłopska-kozacka, lecz jak rycerz, i słusznie mu Osman zarzuca: ,,czy nie uczył ty u giaurówgiaur --- niewierny, nie-muzułmanin. szkoły?" Z tym jednym wyjątkiem należy te pierwsze próby odmiany charakterystycznej wedle wieku, stanu, temperamentu uznać za bardzo udałe, chociaż Turcy nie używają własnego wschodniego stylu (którego Potocki wcale nie znał), polskim jedynie się posługują. Starał się dalej Potocki zachować obiektywność epika, oddać i nieprzyjacielowi, na co zasłużył, i wyraźnie ten swój zamiar zapowiedział (ks. I. w. 429--433), chociaż niezupełnie dotrzymał; mianowicie w scenach z Osmanem obniżał się do zbyt płaskich i grubych rysów. Od kroniki suchej odbiegał wylewami gorącego uczucia; jego sarkania na nierząd dawny, na zbytki nowe, na niewojenność szlachty, jego docinki rodowi szwedzkiemu, jego panegiryki Michałowi (całkiem niezasłużone, jak to niebawem sam się przekonał), to wszystko ożywia skutecznie, przerywa jednostajne opowiadanie. Umie je i inaczej urozmaicić: opisami osób głównych, acz tylko ich zbroi i rumaków (o rysach twarzy itd. nie ma jeszcze mowy, jakby szlachta przedstawiała się masą zbiorową bez rysów indywidualnych); dalej ich mowami; opisami przyrody (głównie tylko atmosfery, oświetlenia); anegdotami historycznymi, wspomnieniami (najpiękniejsze w przemowie do Lipskiego str. 390, gdzie wylicza ,,domy szlacheckie" Śrzeniawitów od Podgórza do Śląska). Nawet opisy szturmów i bitew nie powtarzają się jednostajnie, jest pewne ich stopniowanie; tu jednak Potocki poniekąd zawodzi. Żaden bowiem batalista XVII w., ani Piotr Kochanowski, ani Samuel Twardowski, ani Wacław Potocki, osobiście nie walczyli nigdy, więc te ich opisy trącą raczej literaturą, schematem, niż prawdą-przeżyciem. O kompozycji nie ma mowy; zastąpił ją układ chronologiczny, dzień za dniem --- acz nie każdy wymieniony, uwaga na głównych skupiona; więc i o jakimś zawikłaniu akcji, intrygi, nie myślimy; jedność stworzyły wypadki same; główny ich bohater zstępuje przedwcześnie do grobu. Styl natomiast epicki, podniosły, uroczysty, godny przedmiotu; miejscami tylko rubaszność autorska i niewyrobiony smak oszpeciły zbyt płaskimi konceptami tok zresztą znakomity. Nie brak ulubionych kalamburów, gry słownej: więc Warna, klęską pamiętna, woła wara na Polaków; są anagramy, Michael --- Jam Lech; są liczne aluzje herbowe. Mowy w stylu Liwiuszowym. Epika wyróżnia malowniczość stylu, osiągana głównie przymiotnikami, bez których rzadki rzeczownik; są obszerne porównania, znakomite przenośnie, głównie z życia i wrażeń myśliwego, rolnika, gospodarza. Nie dba jednakowoż o stale epitety; chyba Osman coraz ,,durny" (szalony, zarozumiały); powtarzają się porównania i opisy głównie dnia wschodzącego; dla dobitności powtarza nieraz anafora słowa lub całe części zdania. Największą poematu ozdobą jest jego język. Przestarzałych form, słów, zwrotów w nim mało. Z form należy wymienić drugie i czwarte przypadki liczby pojedynczej żeńskiej: prace, baszę, pracą, płacą, zamiast pracy, baszy, pracę, płacę; drugie przypadki liczby mnogiej męskiej Tatar, suchar, janczar zamiast Tatarów itd.; bardzo liczne 6 przypadki na -y, zamiast -ami; przed wojski, pióry (piórami), z pułki, pęty itd.; 7 przypadki na -iech: w hetmaniech, raziech (razach); używa jeszcze liczby podwójnej: obie stronie (strony), siestrze, córce, strzelę (strzały). I to niemal wszystko już; Azyej zamiast Azji, o płacej itp. do wyjątków należą, jak i imiesłów bojący, bojąc (bez się, które Potocki często opuszcza, jak i końcówkę -je, np. sroże zamiast srożeje). Ociec (ojciec), wszytkie (wszystkie), barzo (ale bardziej), aże (aż), wżdy (przecież), to najpospolitsze okazy dawnego języka. Imiesłowu używa całkiem swobodnie, jak Francuzi, jak Pasek, najbardziej zaś St. Leszczyński i Litwa, np. który rano z Hussejnem, podskarbi trzecie miejsce wziąwszy, zaprasza itd. Form i słów narzeczowych używa dla rymów, nieraz wcale sztucznych, nieraz dosyć pospolitych (powtarzanie np. czasownika złożonego i niełożonego: ukaże i każe rymują), więc kościół, gościoł (zamiast gościł wedle wymowy ludowej pewnych okolic); dla cynadry powie ladry, zamiast leiry (Leiter, drabina); zmieni dowolnie pisownię, aby rym dla oka pełny wypadł; w niniejszym wydaniu przywracamy formy poprawne tam, gdzie nas przekręcenia zbyt rażą, bez względu na rym; usuwamy więc takie formy jak gościoł, rościoł, dosić, na czesie (zam. na czasie), lepi, bardzi, gęści itp. (zam. lepiej, bardziej, gęściej), umyśnie, loźny, pioron, z grontu, sierci (dla rymu, gdzie indziej czytamy poprawnie: umyślnie, luźnym, piorun, grunt, sierść), ony, ty, obfity itp. (zam. onej, tej, obfitej), wreszcie gwarowe e przed ł, r (w słowach jak: siła, miły, omyłki, uprzedził, nawiedził, zostawił, Kazimirski, Birże, itp. ). Potocki mistrz nad językiem nieporównany, bo owładnął jego bogactwem i z nadzwyczajną lekkością i zręcznością każdą przezwycięża trudność. Jak blady język Kochanowskiego wobec jędrności, barwności, wypukłości, niesłychanej obfitości, która język Potockiego nawet nad Twardowskiego wyniosła! Myśliwy, gospodarz, rolnik, szafuje skarbem domorosłym, najrzadszych użyje wyrazów dla pełnego wydania obrazu, myśli, porównania. Lecz słowniczek, dodawany do wydań dawniejszych, zawodzi; nie objaśnia wcale, czego dzisiejszy czytelnik już nie zrozumie. Np.: (wojsko) idzie na maciory; domyślamy się ze związku, że ,,wraca na leże", ale to przenośnia od pszczół (pczołami je jeszcze Potocki zowie) i ula; maciora to ich matka, królowa. Albo: fortuna daje coś komu na wymiot; nazwa to stała małego daru, jaki ubogi wymiata (wyrzuca), aby wielki ułowić: i fortuna drobnostką usidli człowieka, aby go tym silniej porazić. W ks. I, w. 220: Prócz że tamecznych krajów ludzie są tworzydła znaczy: Oprócz tego, że (tak stale Potocki samo prócz że używa), są (Polacy) ludźmi tworzydła tamtejszych krajów (tworzywa, osnowy); --- w słowniczku znajdzie czytelnik tylko: tworzydło, worek, w którym sery wyciskają! Gdzie znaczy u Potockiego, jak i u Kochanowskiego i in., także i gdy, ale o tym wydawcy nie wiedzą, itd. Otóż na stronę językową zwrócono w niniejszym wydaniu baczną uwagę; objaśniano słowa, które na pozór objaśnienia nie wymagają, lecz w istocie dziś są niezrozumiałe, np. takie ustawnie sprawować --- słowniczki milczą, że to znaczy: ustawicznie się usprawiedliwiać. Dla wygody czytelnika objaśnia się stale każde słowo w przypisku, nie w słowniczku; ile więc razy powtarza się imo, kobuz itd, tyle razy objaśnia się je u dołu, nie odsyła czytelnika do poprzedniego objaśnienia. Dotyczy to szczególnie słów obcych, tureckich i łacińskich, których aż nadto w poemacie, więc za każdym razem objaśnia się emiry (rozkazy), propozyt (zamiar) itd. Co do słów obcych, używa poeta wiele tureckich (ale przeważnie tylko pospolitych), za przykładem Twardowskiego, dla oddania kolorytu wschodniego. Używa, jako Podgórzanin i właściciel wsi ruskich, słów i form ruskich (dla wiersza), np. sorom i i.; czeskie rzadkie, najczęstsze hustem, gęsto (pisze je mylnie i przez ch, chustem, bo jako Polak h i ch nie odróżnia). Francuskich nie ma jeszcze, prócz randewu i szarża (stopień wojskowy); więcej niemieckich, czasem dla żartu, czasem dla rymu, np. binder, pluder, kranki, szwanki, wincze, glance, cugi im. Nierównie więcej włoskich: dziardyn (ogród), foza (moda), galantomo (elegant), speza (wydatek), bando (ogłoszenie), spasso (zabawa), tyr (tiro, przytyk), awizy, splendeca i kontenteca, rewolta, seguito (orszak) itp. Najwięcej łacińskich, szczególnie dla wszelkich pojęć umysłowych, dalej dla wyrazów prawnych --- ale obfitego szeregu kauz, kwerel, obligów, errorów, komputów, wotów, pakt (2 przyp. liczby mnogiej!), lig, laudów, sensów, magistrów itd. itd. nie myślimy wyliczać. Gorzej, że autor nie pogardza łaciną i dla wyrazów konkretnych, że powie rugi zamiast zmarszczków, stywa zamiast kozicy, spuma zamiast piany (pomijam sag, kons, fluks, fast i i., objaśniane niżej). Co jednak najgorzej, dał się autor uwieść łacinie szkolnej i co do składni, i co do szyku słów, łacińskiego, wolnego, nie polskiego, naturalnego. Ten łaciński szyk słów sprawia największe trudności dzisiejszemu czytelnikowi, który winien sobie nieraz policzbować właściwe następstwo słów, np. (z Pogromu Tureckiego): Tysiąc sześćset siedmdziesiąt i trzeciemu roku/ Z niewinnym przez Heroda okrutnego końce/ Zabiciem izraelskich niesie niemowlątek, czytaj: 1673 roku niesie (nowy rok) końce z niewinnym (!) zabiciem izraelskich niemowlątek przez itd. I tak bywa często, to wymaga największej od czytelnika uwagi. Dalej używanie wedle łaciny zaimków względnych na początku zdań głównych, zamiast wskazujących, który, których, co itd. zamiast ten, tych, to itd. (wedle łacińskiego qui, quod itd.). Dalej częsta składnia co do myśli, zamiast formy, np. pogaństwo... prowadzą, zamiast prowadzi (łacińska konstrukcja ad sensum); wreszcie biernik z bezokolicznikiem, np. mniemając swoje być przed sobą Kozaki itp., ale to raczej wyjątkowe. Zresztą, prócz tych skaz drobnych, język mistrza wydaje, który sobie, swej władzy pewien, najswobodniej poczyna, nawet Sudermana dla rymu na man Suder przekabaci, czasowniki opuszcza, np. co żywo się do robót (dodaj: bierze). Zarzucimy mu znowu, że nieszczęsnego który zbyt często używa, że nie dba o urozmaicenie, takie zwłaszcza i i. nadto powtarza. Z innych właściwości wymieniamy jeszcze, że stale używa wedle trybu współczesnego Zaporowski, ostrowski zamiast zaporoski (od Zaporoża), ostroski (od Ostrogu), zaciemiać, nie zaciemniać (do zaćmić); że nie kreskuje o, cośmy tu wprowadzili. Piętą Achillesową i rękopisu i wydań dotychczasowych jest przecinkowanie. Potocki tylko o kropki dbał; jego dwukropek i średnik i i. nieraz tylko przestanek, cezurę wiersza oznacza; szafuje nadto hojnie znakiem zapytania. Wydawcy tekstu wcale nie rozumieli dokładniej i ich przecinkowanie stale myśli przeczy, --- więc zupełnie je zarzuciłem i własne przeprowadziłem, wedle istotnej myśli, aby jej zrozumienie czytelnikowi umożliwić. Przy obfitości pomysłów i porównań, np. z pisma Starego Zakonu (por. modlitwę Lubomirskiego, ks. VIII, w. 57--70, porównanie z budową Świątyni, o którym panu podczaszemu się ani śniło), szafował Potocki co raz nawiasami, ale sam kładł je wyjątkowo na piśmie --- w tym wydaniu stale je wyrażano. Potocki sam przerywa podobne wtręty, jeśli obszerniejsze, najprozaiczniejszymi zwrotami, np. więc do rzeczy, krótce rzekszy, ale wracam do miejsca (III, 1291), dokąd mnie pióro uniosło itp. Obfitość przysłów i zwrotów przysłowiowych nawet Rejową przewyższa. Są takie, których ani Rysiński nic zapisał; inne znakomicie jego zbiór przysłów potwierdzają; niejeden zwrot stale się powtarza, np. zadąć sowę (zasępić się), odtoczyć od czopa (oddać za swoje), upijać się na co (przedwcześnie liczyć na coś), na szydłach siedzieć (o sytuacji drażliwej nadto), wpaść w ptaki (popłochu narobić, pomieszać szyki) itp.; nawet z klasycznego świata się odnajdą zwroty, np. Ulisses na Frygi (frant na głupich) itp. Nie wystrzega się Potocki powtarzania obojętnych słów (co ostateczna redakcja utworu usuwać by winna) w zbyt krótkich odstępach. Niejedno słowo powtarza w rozmaitym znaczeniu, np. rum (wykrzyknik: dalej, w drogę; rumowisko, gruzy; wolna droga, przestwór, przejście); rugi (zmarszczki, z łac. ruga; z niem. rugi sądowe; w końcu i gwar, szum) itp. Budowa wiersza, ulubionego trzynastozgłoskowca rymowanego dwójkami, prawidłowa; myśl urywa się z wierszem, lecz, częściej niż u spółczesnych, przenosi się i do następnego; średniówka zawsze z końcem słowa przypada; dwugłoski eu, au słów obcych liczy poeta, wedle wiersza, bądź za jedne, bądź za dwie zgłoski: feud, kausa, Europa itp. są więc i dwu--, trzy-- i czterozgłoskowe. Rym, znacznie obfitszy, pełniejszy, niż np. u Kochanowskiego (jego rymów gramatycznych, na końcówki -ować, -emu itp. nie ma już wcale), winien dla oka jawnie wystąpić, nie tylko dla słuchu, i z tego powodu poeta nieraz sam kawi (dziwy stroi), co innym wyrzucał; w niniejszym wydaniu przywrócono nieraz formę prawidłową z uszczerbkiem dla rymu; zresztą zatrzymano dawny język, ale kreskuje się ó (poeta zna tylko o), i pisze się i, y, gdzie wypada, zamiast ie, e przed m, nimi, nie niemi; którymi, nie któremi. Język i wiersz nie odbiegają więc znaczniej od współczesnych znakomitszych pisarzy, Twardowskiego czy Kochowskiego; na uznanie szczególne zasługuje, że złożonych przymiotników Potocki niemal wcale nie używa, jest tylko orzeł białopióry i gdy o słońcu mowa, złotobiodre, ogniogrzywe (jego konie), złotolite itp. VI. Znaczenie poematu Dla Potockiego --- najbardziej to słoneczny utwór muzy jego, niesłychanie obfitej; tylko sielanka Libusza, spółcześnie napisana, jeszcze większą tchnie swobodą, a nawet swywolą. Powstał bowiem poemat w najszczęśliwszej chwili życia: żaden cios nie ugodził jeszcze w błogie zacisze domowe, nic nie zamąciło ani nawet nie zagrażało szczęściu rodzinnemu, a myśl upragniona, ulubiona, że na koniec przestały ,,kwoki szwedzkie wodzić polskie kaczęta": że Piast osiadł na tronie, a z nim wrócą Jagiełłowe czasy, opromieniała całe dzieło i chwile jego tworzenia. Optymizm poety jeszcze niewzruszony. Dla nas --- najbardziej to jednolity, najdoskonalszy więc utwór poety. Nazwaliśmy go kroniką, ale wystarczy rzut oka na kronikę Twardowskiego, aby ocenić wyższość Potockiego. Twardowski wciągał sumiennie każdy szczegół, niczym nie wiążący się ani z Władysławem, ani z Chocimem, a więc: pogrzeby cecorskich ofiar, zamach Piekarskiego, wesele Chodkiewicza itd.; Potocki wybierał, chociaż miał Twardowskiego przed oczyma, odrzucał wszystko zbędne. Twardowski nie ustrzegł się brzydkiego panegiryzmu wobec króla Władysława: ten, choć całą kampanię w łóżku przeleżał, jest niemal wszędzie obecny i czynny; Potocki prawdę ciął, a już najbardziej znienawidzonym Szwedom; nie przemilczał o dezercjach szlachty, o rzezi niewinnych Wołochów (i sarkał na zbyt łagodne jej ukaranie), o łupieskich zapędach Kozaków i ciurów. Twardowski pisze sucho, mimo grubo nałożonej szminki literackiej (począwszy od wzywania Muzy, gdy Potocki od Boga zaczyna, i od porównań i zwrotów szkolnych). Wykład Potockiego, przeciwnie, nabrzmiał uczuciami kornej wdzięczności i ufności w łaskę i opatrzność boską; dumy szlachetnej, radości nadmiernej, że należy do narodu, co takiego dzieła dokonał; zespolili się w nim gorący miłośnik ojczyzny i katolik szczery. Boć to nie tylko najbardziej patriotyczne, ale i najbardziej katolickie dzieło Potockiegonajbardziej katolickie dzieło Potockiego --- poeta pierwotnie wyznawał arianizm, którego się wyrzekł, by nie być zmuszonym do emigracji.. Nie tylko uznaje na każdym kroku palec Boży, ale i przed świętymi (św. Wacławem) się korzy i przed Matką Boską i aniołami; co do św. Michała, zniża się nawet do płaskiego konceptu, godnego najlichszego ascetycznego pisarka (św. Michał zachował tryumf nad Turkiem dla swego ,,drużby", tj. współimiennika, króla Michała!). Przeciwko duchowieństwu raz tylko zdobył się na uwagę uszczypliwa, na tyr, o jego nieofiarności dla ojczyzny, gdy inne jego dzieła w nierównie dotkliwsze tyry stale obfitują. Wzniósł się Potocki w tym dziele najwyżej; w trzy lata później opisał drugi pogrom chocimski (1673 r.), ale jakże obniżył lot z r. 1671. Szpecą go teraz płaskie koncepty; szydzi z tych Turków, co się w 1673 r. nierównie lepiej bili niż w r. 1621; z ich Huseina robi Gąsiora (wedle ruskiej husi), a z Kaplanbaszy Kapłona, i rozwodzi się szeroko nad nieprzyzwoitą ,,gadką" Kochanowskiego o ,,dziale" przyrodzonym! W roku 1621 miał przecież również Husseina przed oczyma, ale o gąsiorze itp. ani pomyślał. Pogrom 1673 r. --- to zwykła gazeta (,,nadzwyczajny dodatek"), wierszowana; Wojna, to dzieło sztuki i natchnienia patriotycznego. To nim owładło --- więc, że sam Polak, zazdrości poniekąd Litwie, iż Chodkiewicza wydała, i kosztem Chodkiewicza podwyższa nieco Lubomirskiego, tegoż monomachię nawet wykomponował; między Kozakami sławi Sahajdacznego głównie dla wierności niewzruszonej; wprowadzając jego osobę, poświęca jej więcej wierszów niż wodzom polskim; obok Lipskich i Pisarskich sławi Arciszewskich, eksarian arianów, i różnowierców Anglików (dla Jakuba króla i dla ich floty, zwycięskiej nad hiszpańską) chlubnie wysławia. Zygmunta wyszydza coraz dotkliwiej: na początku prawi jeszcze o nim jako o wielkim, bo o królu polskim, ale czym dalej, tym sroższe docinki; przedrwiwa też wóz panegiryków, naładowany dla Władysława za granicą. Natchnienie patriotyczne wybucha jednak także inaczej: w skargach na opieszałość, próżnowanie, marnotrawstwo, zbytki, zniewieściałość, brak miłości ojczyzny, sobkostwo współczesnych. Epik ustąpił satyrykowi; dydaktyczna, moralizatorska żyłka nabrzmiewa; poeta, obruszony miernotą i niskością otoczenia, żółci domieszał do swych lazurów; ogarnia go pesymizm na widok nędznych potomków sławnych dziadów i pradziadów; dlatego wystawia im to zwierciadło, aby się w niem przejrzeli. Nowa to podnieta i pobudka do żywego, uczuciowego tworzenia. I powstało w końcu dzieło, z obfitego piśmiennictwa siedemnastowiecznego dziś nam najbardziej w swej całości dostępne, zrozumiałe, bliskie. Aby je słusznie ocenić, należy je zestawić z najcelniejszymi poematami słowiańskimi, Gundulicia, Twardowskiego, Kochowskiego (innych nie ma, bo Czechy już, a Ruś jeszcze milczą) Żaden z nich nie ma tego rozmachu epickiego; śmiało gardzi Potocki ich podpórkami sztucznymi, ich machiną epicką. Twardowski zaczyna: ,,Muzo, ty to wypowiesz ducha w się natchnąwszy I kaduków (!) Febowych" itd., ale o natchnieniu nie ma dalej i śladu; Gundulić i Kochowski poruszają siły nadprzyrodzone, piekielne, o czym u Potockiego głucho; racjonalista eksarianin gardzi nawet wróżbami nieszczęścia, jakich mu Twardowski obficie dostarczał. Ten nie opuści niczego; z całego ,,punktu" o chocimskiej mniejsza połowa (str. 51--93) zawarła to, z czym się Potocki w pierwszej ,,części" uporał, a miał przecież Twardowskiego przed oczyma ciągle (od niego przejął i wotum Lubomirskiego o świątyni itd.). Żółkiewskich i Chodkiewiczów nie znał wiek XVI ani XVIII; rycerski duch, obcy ziemiańskim tym wiekom, ożywiał wiek XVII, ożywia, przenika poemat Potockiego: ten duch, gorące uczucia patriotyczne i chrześcijańskie (odnoszące powodzenia i klęski do woli opatrzności, wzywanej kornie a ufnie), język przepyszny, stworzyły najpiękniejszy, najtrwalszy pomnik chluby narodowej, Chocima. Wiek XVI próżno marzył i tęsknił o epopei, szczycie poezji, o polskim MaronieMaro --- przydomek rzymskiego poety Wergiliusza.; brakło mu tchu do tego, bo znał tylko walki parlamentarne i walkę o swobodę sumienia; szczęk oręża w nim zagłuchł. Ożył w siedmnastym i rozwinęła się bujnie poezja epicka, a szczytem jej pozostanie Wojna chocimska, i dla przedmiotu, słusznie przez poetę wybranego, i dla stylu, godnego tej treści wyraziciela. Rękopisy i bibliografia O życiu i twórczości poety por. Wstęp do drugiego wydania Wyboru poezyj jego, w Bibliotece Narodowej nr. 19. Gdy malutki kraik dalmacki Osmana Gunduliciowego (również dopiero w wieku XIX drukowanego) w trzydziestu kilku odpisach (jeden u Zamoyskich, z biblioteki Stanisława Augusta) przechował, olbrzymia Polska szlachecka tylko trzema czy czterema odpisami Wojny się zadowoliła. Przy opracowaniu niniejszego wydania krytycznego rozporządzaliśmy trzema rękopisami. Najstarszy, rękopis Ossolineum nr. 1822, przyjęliśmy za podstawę. Jest on ponad wszelką wątpliwość autografem Potockiego. Stwierdzamy to, porównywając pismo z szeregiem własnoręcznych podpisów poety, zachowanych w krakowskim Archiwum grodzkim i ziemskim. Ale gdyby nawet brakło tego dowodu zewnętrznego, cechy wewnętrzne rękopisu wystarczyłyby dla przekonania, że wyszedł z pod pióra samego autora; tak mianowicie jest staranny i poprawny, tak konsekwentnie zachowuje te same charakterystyczne właściwości form, ortografii, interpunkcji, jak by tego żaden kopista zachować w tak ogromnym skrypcie nie potrafił. Jeżeli przedruk Przyłęckiego, na tymże rękopisie oparty, zawierał rozliczne błędy i niekonsekwencje, oraz wiele zbyt jak na Potockiego zmodernizowanych form, skąd nasuwać się musiało przekonanie, iż rękopis nie wyszedł spod pióra samego poety, trzeba to położyć jedynie na karb niedostatecznej staranności przedruku (na którym znów oparło się wydanie warszawskie). Autograf zawiera tu i ówdzie uzupełnienia i dodatki grup wierszy, pisane tą samą ręką, ale w późniejszym czasie, które w innych znanych rękopisach są normalnie w tekst wcielone, pod każdym też względem (form językowych, poprawności brzmienia, ortografii itp.) góruje nad innymi rękopisami Wojny. Niestety brak w autografie jedenastu pierwszych kart dedykacji wraz z kartą tytułową, tudzież karty 197/8. Z kopii najstarszy jest rękopis biblioteki młynowskiej Chodkiewiczów, dziś złożony w Muzeum Narodowym w Krakowie, pisany ręką pierwszej połowy XVIII wieku. Posiada on całą dedykację. Niestety tak bardzo zbutwiał, że korzystać można zaledwie z pierwszych sześciu pieśni; reszta rozpadłaby się, gdyby odwracać karty. Na podstawie studium dostępnej części przypuścić można, że rękopis ten pochodzi od innego tekstu niż wyżej opisany autograf, w dedykacji np. brak kilku wierszy, które w tamtym zostały później na marginesie dopisane, a ma natomiast wiele odmian w wyrazach i formach, na ogół jednak, wyjąwszy kilka drobnych miejsc, nie lepszych od tamtego. Obydwa te rękopisy nabył w r. 1838 adwokat Samuel Nowoszycki równocześnie od krzemienieckiego Żyda antykwarza, który je wynalazł gdzieś na Podolu; drugi, jako pełniejszy, ofiarował Chodkiewiczom, pierwszy odstąpił hr. Borkowskiemu we Lwowie, gdzie posłużył Przyłęckiemu za podstawę do pierwszej edycji drukowanej. Przyłęcki jednakowoż wiele form nieuważnie zmodernizował, bardzo wiele miejsc mylnie odczytał, które to błędy w niniejszym wydaniu poprawiamy. Jest ich zbyt wiele, aby je szczegółowo wymieniać. Rękopis Chodkiewiczowski przydał się tu i ówdzie jedynie dla upewnienia się co do brzmienia niektórych zwrotów, oraz do poprawienia niektórych miejsc w dedykacji. Niewiele usługi, gdy chodzi o sam poemat, oddaje rękopis trzeci, z Ossolineum nr. 1348; jest to kopia ręką drugiej połowy XVIII w. (właścicielem jej był w r. 1776 Michał Jordan), pochodząca nie od tekstu Chodkiewiczowskiego, gdyż ma w dedykacji dwa wiersze więcej niż tamten; ale niewątpliwie przepisana z pierwszego rękopisu, z autografu, którego jednakże język często modernizuje i psuje, wiersze opuszcza lub przestawia. Natomiast ten właśnie rękopis przekazuje nam i kartę tytułową, i całą dedykację (znać, że odpisany został jeszcze, zanim jego oryginał uległ zdefektowaniu), dzięki czemu możemy w niniejszym wydaniu nadać dedykacji treść zrozumiałą, oczyścić ją z ogromu błędów dotychczasowych wydań; pozwala wreszcie zastąpić brak jednej karty w autografie dla ustępu pieśni X w. 666--762. J. I. Kraszewski oglądał rękopis Wojny znajdujący się ok. r. 1880 w Cekowie w kaliskiem w posiadaniu zbieracza Celińskiego; nie powiodło nam się wykryć dzisiejszych losów tegoż rękopisu, którego Celiński miał się jeszcze za życia pozbyć. Kraszewski, porównawszy jego wstęp z ogłoszonym przez Przyłęckiego, stwierdził, że znajdowało się w nim więcej o 10 wierszy w poemacie na klejnot Lipskich; za to brakowało całej dedykacji prozą i wierszem. (Por. ,,Przegląd bibljograficzno-archeologiczny", t I., Warszawa 1881, str. 31--34) Całą literaturę o Potockim i o Wojnie wyliczył starannie dr. L. Bernacki w Historji literatury polskiej R. Piłata, III (Lwów 1911), str. 142--146; odtąd nic nie przybyło ważniejszego; wydania wymieniliśmy we Wstępie, str. XII. Transakcyja wojny chocimskiej Gdzie Osman cesarz turecki wszytkie państw swoich z Afryki, z Azji i z Europy na Polaki zgromadziwszy siły, za łaską Najwyższego Pana, roztropnością czułych opatrznych wodzów a dzielnością rycerstwa polskiego, spadł z imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. swojej i straciwszy sto tysięcy ludzi, część w polu, część do naszych szturmując, część własnych broniąc obozów: starego z Koroną polską potwierdziwszy przymierza, ingloriusinglorius (łac.) --- niesławny. wrócił do Konstantynopola roku zbawiennego 1621 i stanąwszy pod Chocimem dnia trzeciego Septemb., odszedł dnia dziesiątego Octob. Z różnych jako manuskryptów i diaryuszówdiariusz (daw.) --- dziennik., tak z relacyj ludzi starych, którzy tam byli praesentes, zebrana, ale osobliwie z tradycyi Jw. Jm. Pana Jakóba Sobieskiego, od stanu rycerskiego w tej ekspedycyi komisarza a potym kasztelana krakowskiego, z łacińskiego na polskie dostatecznie dla nieśmiertelnej narodu polskiego sławy wierszem przetłomaczona. Roku pańskiego 1670 dnia Decembra ostatniego. Wojny chocimskiej część pierwsza Wprzód niźli sarmackiego Marsa krwawe dzieje/ Potomnym wiekom Muza na papier wyleje,/ Niż durnegodurny --- tu: szalony. Turczyna propozytpropozyt (daw.) --- zamiar. szkaradyszkarady --- szkaradny./ Pisać pocznę w pamiętne Polakom przykłady/ (Który z nimi zuchwale mirmir --- pokój. zrzuciwszy stary,/ Chciał ich przykryć haraczemharacz --- danina. z Węgry i z Bułgary),/ ModlitwaBoże!, którego nieba, ziemie, morza chwalą,/ Co tak mdłymmdły (daw.) --- słaby. piórem jako władniesz groźną stalą,/ Bóg, ZemstaCo się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,/ Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem ---Co się mścisz nad ostatnim tego domu węgłem,/ Gdzie kto usty przysięga sercem nieprzysięgłem --- --- podobnie niżej, X 516./ Ciebie proszę, abyś to, co ku twojej wdzięcewdzięka (daw.) --- ozdoba, chwała./ W tym królestwie śmiertelne chcą wspominać ręce,/ Szczęścić raczył; Pycha, Klęskaboć to jest dzieło twej prawice:/ Hardych tyranów dumy wywracać na nicena nice (daw.) --- na podszewkę, na opak.,/ Mieszać pysznych i z błotem górne równać myśli,/ Przez tych, którzy swą siłą od ciebie zawiśli./ Spadł Antyoch z imprezyimpreza --- przedsięwzięcie., spadł i Herod z krzesła;/ Tamten żywo zgnił, tego gadzinagadzina (daw.) --- robactwo a. małe zwierzęta. rozniesła./ Spadł durny SennacherybSennacheryb (bibl.) --- wojsko Sennacheryba pobił anioł Pański (185, padło w nocy, król uszedł, wedle Ks. Król. IV, 19)., gdy we trzechset szabel/ Tysięcy musiał pierzchać; spadł Nimrod z swej Babel;/ Spadł z człowieczej natury NabuchodonozorNabuchodonozor --- Nabuchodonozor żarł jak wół trawę (kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7)./ I ten, co Boga bluźnił, trawę łapał ozor./ Spadły mury wysokie, które samem spycha/ Echem trąby Jozue, wielkiego Jerycha./ Spadł wysoki Madyan, kiedy garścią ludzi/ Gedeon go oświeci i ze snu obudzi,/ A on młocek wczorajszy --- cud nie wysłowiony!/ Monarchom z głów dostojnych zdejmował korony./ Padł Holofern Judycie, Sisara JaheliJahel (bibl.) --- zabiła wodza Sisarę, wbiwszy mu gwóźdź w skronie (Ks. Sędz. 4).,/ Bohatyr mdłej niewieście i szabla kądzieli./ Grzechy nasze, o Panie!, za którymi w tropy/ Na pierwszy świat chodziły ognie i potopy,/ KrewDziś nie w wodzie (dla tęcze), nie w ogniu z Gomorą,/ Ale się w własnej swojej krwi czyszczą i piorą./ Krwią się myje, krwią poci ten świat jako w łaźni:/ Wszędy pełno niezgody, pełno nieprzyjaźni./ Nawet miłość prywatna między ludźmi zgasła,/ Wszytko z łakomstwem zazdrość nieszczęsna popasła./ Jeżelić kto co radzi, patrz na obie oczy,/ ChciwośćBo teraz każdy wodę na swe koło toczy;/ Usty świadcząc ofiary, wywodzi cię w pole/ A niechętnym sercem żgażgać (daw.) --- kłuć. i od siebie kole,/ Byle cię jako zażąćzażąć (daw.) --- zgnieść. albo cię mógł zażyć;/ Potypoty --- póty, do tego czasu. termin przyjaźni, którą wyposażyćwyposażyć --- opłacić./ Jeszcze trzeba; tym kształtem zmyje cię bez ługuzmyć bez ługu --- daw. przysłowie: oszukać.;/ Bo jeśli mu się słowa i upomnisz długu,/ Za psa twoja uczynność, krew, przyjaźń, warunek!/ A drugi, rychlej niż dług, weźmie basarunekbasarunek (z niem. Besserung) --- kara sądowa za okaleczenie../ Wyrzekł się świat szczerości, rzadko między braty/ Znajdziesz ją rodzonymi, nikt nic bez prywaty/ Nie robi, i gdzie mu się praca nie nagrodzi,/ Niech tonie, niech psy drażni, niech o kiju chodzi,/ Bliźniemu nie usłuży, nie poradzi szczerze,/ Cóż by go miał wykupić z pogańskiej obierzeobierz (daw.) --- powróz, łyka, więzy.?/ Byłoć to, powiedają --- i prawdę podobno,/ Póki moje a twoje nie strzygło tak drobno/ Ziemie; póki łakomstwo i przeklęte żądze/ Nie dały miejsca prętu, łanu, łokciu, siądzesiąga (daw.) --- sąg (miara objętości drewna).;/ Miarą sama potrzeba: gdy natury wedle/ Ani w odzieniu człowiek, w piciu, ani w jedle/ Inszego na tym świecie szukał sobie bytu,/ Okromokrom (daw.) --- oprócz. przyrodzonegoprzyrodzony (daw.) --- tu: naturalny (i dlatego należny). dla ciała dosytu./ Ziemia też dobrowolnie, bez ludzkiej ciemięgi,/ Bez pługu, nie kąkole, chwasty i ostręgiostręga (daw. a. reg.) --- jeżyna.,/ Czyste zboża rodziła: co śniećśnieć --- choroba roślin spowodowana przez grzyba., co kostrzewakostrzewa --- rodzaj trawy.,/ Nie znałznać --- tu: wiedzieć. człek, więc rok cały nieszczepione drzewa,/ Miody, soki, oliwy i rozkoszne figi/ Dawały; owo żyli bez wszelkiej fatygi,/ Takie wiemy LacyumLacyum --- Lacjum, Rzym; tu ze względu na rytm czytamy na trzy sylaby. z poetyckich liter,/ Kiedy zegnał na ziemię SaturnaSaturn --- w mitologii rzymskiej bóg rolnictwa, pokonany przez Jowisza. Jupiter./ Toż nie dwaj, nie trzej, co dziś przykład barzo rzadki,/ Lecz wszytek rodzaj ludzki, jakby z jednej matki/ Wyszedł: tak go miłości jednoczyły pęta,/ Że wojny na się nigdy, tylko na zwierzęta/ Drapieżne, nie podnosił; każdy człek był bratem,/ Każdy bliźnim, z niedźwiedziem nieprzyjaźń kudłatem,/ Z wilkiem, lwem i tygrysem i co się na szkodę/ Bestyj lągnie; z tymi człek wieczną miał niezgodę,/ Którym do dzikiej dała natura postury/ Okropny ryk, kły, rogi, raciraci --- dziś: racice. i pazury./ Ptacy nosynos --- tu: dziób. i spony przy pierza lekkości;/ Skrzele ma niema ryba i zęby, i ości;/ Żądła gad jadowite, bazyliszek w oku/ Śmiertelną ma zarazę; w nozdrzach jest u smokuu smoku --- dziś popr. forma D.lp: u smoka.;/ Wąż kąsa a jeż kole, brzydki pająk truje;/ Tnie osa, mrówka, komar i biedna pchła uje;/ Kondycja ludzka, WalkaNagi człowiek, bez broni, bez biegu, bez mocy,/ A wżdywżdy (daw.) --- przecież. teraz ani lwi, ani się tak smocy/ Waśnią na się, jako on na swe własne plemię:/ Bestyje, ognie, wody, wiatry, nawet ziemię/ Stosujestosować --- używać. (tu dowcipy, tu rozumy liczy),/ Gdy ludzi z świata gładzi, gdy bliźnich kaleczy!/ Jeszczeż pogaństwo, jeszcze, co pod Mahometem/ Z bydlęty za cielesnym dało się impetemimpet (daw.) --- tu: podnieta./ I pobożność i prawo ostrą szablą mierzą/ (Nie dziw, bo nie zna Boga i Jego przymierza),/ Ale my chrześcijanie, jako się sprawimy,/ Ze stokroć bardziej sami z sobą się dławimy,/ Niźli z Chiną Scytowie, niż Turcy a Persi/ Pod jednym zabobonem żyjąc, którym piersi/ I serce bisurmańskiebisurmański (daw.) --- muzułmański., choć ścierwy obrzeżą,/ Obewrzały nikczemną bydlęcą lubieżą./ Krew, ModlitwaPojźrypojźry (daw. forma trybu rozkazującego) --- spójrz., o wieczny Boże, któryś niegdy tęgiem/ Ujął gniew sprawiedliwy przez niebo popręgiempopręg --- rzemień podtrzymujący siodło./ I wiecznieś malowaną zawiązał obręcząwiecznieś malowaną zawiązał obręczą --- mowa o tęczy./ Swój arsenał, skąd grozy Twe nad światem brzęczą ---/ Pojźry na tęczę, którą słońce Twej dobroci/ We krwi i w wodzie świętym rumieńcem stokroci,/ W tej krwi, którą toczyła niedołęga nasza,/ W tej wodzie, co Twych sądów na ludzi przygaszą;/ Przez tę krew, przez tę wodę, która jednym stokiem/ Lała się, wytoczona Syna Twego bokiem,/ Proszą Cię chrześcijanie, Stwórco miłosierny!/ Zamknizamkni --- tryb rozkazujący, dziś popr.: zamknij. krwie w Cię wierzących żałosne cysternycysterny --- studnie.!/ Nie racz ich, nie racz, Panie, z twardym Faraonem/ Za wielkie grzechy w morzu zagubiać Czerwonem!/ Niech jej nie toczy srogi bisurmanin czopem,/ Nie racz świata drugi raz zatracać potopem!/ Ale niech nasze serca zwady i niesnaski/ Przeciw sobie wyrzucą, a dla Twojej łaski/ My, pod nowoprzymiernymnowoprzymierny --- dotyczący nowego przymierza z Bogiem. którzy żyjem kluczem,/ Tobie krzywdy i swoje urazy poruczemporuczyć (daw.) --- powierzyć../ Ty pokarzesz, kto winien; za Twych ludzi zgodą,/ Spuszczą rogi poganie, którymi nas bodą,/ I jeżeli nie wrócą, co naszą niesforą/ Wzięli, przynamniej więcej już niechaj nie biorą!/ Bo odtąd jako bujebuje (daw.) --- skrzydła. białopióry orzeł/ Pod znaki zbawiennego krzyża upokorzył,/ Odziawszy skroń szczęśliwej wiktoryej bobkibobki --- dziś popr. forma N.lp ,,bobkami", tj. laurem, wawrzynem.,/ Pisał pamiętne durnym sąsiadom nagrobki/ I takiemiż przewiwszy złote wieńce zioły,/ Bogu święcone niemi ozdabiał kościoły,/ Skoro mu w MieczysławieMieczysław --- właśc. Mieszko I. z oczu spadła łuska,/ Skoro z Jagiełłem mitramitra --- tu: korona. litewska i ruska/ (Wraz z nim z błędów pogańskich ten naród wyzuty)/ W PogoniejPogoń --- herb Wielkiego Księstwa Litewskiego. mu waleczne dała KorybutyKorybut --- herb Wiśniowieckich./ (Dwunastu rodnymrodny (daw.) --- rodzony. braciejbraciej --- dziś popr.: braciom. po ojcu OlgierdzieOlgierd (zm. 1377) --- wielki książę litewski, syn Giedymina.,/ Wiarę poznać zdarzyło Boże miłosierdzie)./ Tak Orzeł, którego wzrok blask zniesie najjarszynajjarszy (daw.) --- najjaśniejszy.,/ Świętym związkiem z wojennym Pegazemwojenny Pegaz --- konceptystyczne określenie Pogoni, czyli herbu Litwy. się zwarszy,/ Którego dzielny osiadł BellerofonBellerofon (mit. gr.) --- pogromca Pegaza. kłęby,/ Walił trupów pogańskich obszerne poręby./ I już byli tam swoje rozpostarli kopcekopce --- granice często dawniej oznaczano usypanymi z ziemi kopcami.,/ Gdzie Dunaj Czarne morze miesza a to obce/ I słodkie biorąc wody w zasolone brzuchy,/ Pieni się i straszliwe sprawuje rozruchy,/ Aż kędy cicha Wisła, kromkrom (daw.) --- oprócz. szumu, krom zrzutyzrzuta (daw.) --- ruina.,/ W bałtyckich porciechw bałtyckich porciech --- dziś popr. forma Msc.lm: portach. stawia ładowane szkutyszkuty --- łodzie../ Ale Bóg, który tego świata podkomorzympodkomorzy --- wysoki urzędnik dworski, zarządzający dobrami publicznymi.,/ Jednym się nam rozkazał kontentowaćkontentować (daw.) --- zadowalać. morzem;/ Drugie dał Turkom, gdzie się Jupiter stał wołem/ (I godzien stać, taki bóg z bydłem pod okołemokół (daw.) --- obora, stajnia.),/ Żeby na dużym karku piękną dziewkę onę,/ Mógł przepławić na czwartą tego świata stronę,/ Której skoro subtelną dotknęła się stopą,/ Natychmiast jej przezwiskiem nazwana Europą./ Tam hardy Ottomanin, obciążywszy pęty/ AzyąAzyą --- wyraz czytamy na trzy sylaby; dziś popr. forma D.lp: Azję. i Afrykę, stanowił okręty;/ Tam się w cudzym, o wstydzie, rozpostarszy kącie,/ Łowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącieŁowi ryby, jak stara przypowieść, w odmącie --- przysłowie: łowić ryby w mętnej wodzie.;/ A co dalej, to głębiej zaciągając włokiemwłok (daw.) --- niewód, sieć na ryby.,/ Wziął KandyąKandia --- dziś Heraklion, największe miasto na Krecie. i na Rzym krzywym patrzy okiem,/ Tam Grecya, tam ona macedońska pycha,/ Tam z TracyąTracja --- region geograficzny na pograniczu dzisiejszej Bułgarii, Grecji i Turcji. Bulgary i pół Węgier wzdycha./ I przez nas jak siano wlókłsiano wlec przez kogoś --- przysłowiowe, o przestrachu., bo gdy owce strzygą,/ Drży baran. Obyż taką zjednoczeni ligąliga --- związek, sojusz./ Chrześcijanie, w jakiej są bisurmani sforze ---/ Jużby ich za Czerwone zapędzili morze!/ Ale gdy pojedynkiempojedynkiem --- w pojedynkę. każdy się z nim bije,/ Wszytkich zwycięży, wszytkim da jarzmo na szyje./ Tać to bestyja, strasznej to plemię Gorgony,/ Co wlecze niezliczone jednym łbem ogony/ I przyszedszy do płotu, kędy głowę wsadzi,/ Snadno wszytkie ogony za głową wprowadzi./ GłupotaTysiąc głów chrześcijanie, jeden ogon mają,/ Które, kiedy sobie dziur osobnych szukają,/ Choćby co wiedzieć jakim snuli się obrotem,/ Muszą koniecznie ogon zostawić za płotem./ Stądci, stąd trzeba będzie dać liczbę koniecznie/ Bogu, gdy przyjdzie na świat dekretować wiecznie./ Ta krew, którąście z sobą lali sami hustemhustem (z czes.) --- gęsto; przez Potockiego pisane mylnie przez ch.,/ Jawnym wam będzie świadkiem, jawnym nieodpustem/ Że nie raczej, pogańskie farbując nią karki,/ Na więźniów chrześcijańskich zniesiecie jarmarki,/ Gdzie tyle milionów, aż się serce kurczy/ Od żalu, na każdy rok ludzi się poturczy./ Ale mnie cóż po tym brać prowincjąprowincją --- zadanie, obowiązek. cudzą?/ Są ambony, niechże was kaznodzieje budzą/ Z tego snu, w którym wszytkie utopiwszy zmysły,/ Sprosnym zbytkom, skąd grzechy jak z pasma zawisły,/ Swe rady, swe fortuny a szkodę ku szkodzie/ Poddajecie, gdy Turczyn łupi was o wodzieo wodzie --- bo nie pije wina../ Nigdyć męstwo w rozkoszy a cnota we złocie/ Nie może w doskonałej ostać się istocie./ GrzechTwarda stal; niechże jedno pójdzie między ognie,/ Tak zwolnieje, że ją młot jako łyko pognie;/ Pieszczota nieszczęśliwa kominem a miechy./ Pycha, zbytki i wszytkie cielesne uciechy;/ W tym węglu, nie będzie-li od rozumu wstrętu,/ Zmięknie, choćby z twardego serce diamentu./ Walka, KobietaCo siły Samsonowi bierze, co go ślepi?/ Żądza miłości, skoro w piersi mu się wrzepi./ Co miecz Achillesowi, kobzaż wzięła z ręku?/ Żądza miłości winna, że pilnował brzęku,/ Kiedy się drudzy bili; dopiero ją zwładał,/ Skoro w bitwie swojego Patrokla postradał./ Pięknież Herkulesowi, gdy tryumfów pełny,/ Nie wstydał się z dziewczęty wrzeciona i wełny?/ Albo kiedy pijany groźną onę klawęklawa (daw.) --- buława./ Dziecku dał za konika; wrzuciwszy pod ławę/ Lwi łupieżlwi łupież --- skóra złupiona z lwa., którym trwożył piekielne napasty,/ Nagi między Satyry wszedł i ich niewiasty?/ Póty się Aleksander o drugi świat pytał,/ Póki męstwem a cnotą rycerską zakwitał;/ Aż gdy w perskich delicyj da się LernęLerna --- błoto, moczary, siedziba Hydry. cichą,/ Aż on mały z wielkiego, aż szaleje pychą,/ Z której hydra stogłowa zaraźliwą parą/ Cnoty jego plugawą powlokła maszkarą./ Wie świat, co był HannibalHannibal Barkas (247 p.n.e.--183 p.n.e) --- kartagiński dowódca wojskowy, wsławiony serią ostatecznie przegranych wojen z Rzymem., co Rzymowi robił,/ Jakie wojska do nogi znosił, wiele pobił/ Zawołanych hetmanów, i nie po raz dymem/ Całe Włochy zaduszał pospołu i z Rzymem;/ Wszytkie kąty spustoszył a od lat piętnastu/ Jako wszedł w Europę, kurzył pod nos miastu;/ Odebrał prowincyje, i już we zwierciedle/ Widział Rzym ciężkie jarzmo, swe tylko osiedleosiedle --- tu: siedlisko./ Trzymając, z nieba sięgał pomocy w tym stosiestos --- tu: niebezpieczeństwo.,/ Wszytkie ludzkie sposoby puściwszy imoimo --- mimo, obok. się./ Jakoż jużby był brzęczał nieomylnie w pęcie,/ Ale inszy padł w górnym dekret parlamencie./ Bogactwo, KlęskaPóki ludzi Hannibal w twardych pracach trzymał,/ Póki ich słońce piekło, mroźny wiatr przedymał,/ Co dzień bitwa, co noc straż o wodzie a chlebie,/ Póty wojsko z wodzami wielkim sercem grzebie./ Ledwie wojsko wprowadził do kampańskichKampania --- region w południowych Włoszech. cieni,/ Aż się on lew okrutny z swej sierści wyleni,/ W lot one ostre zęby i ogromne spony/ Na gałęziste rogów jelenich korony/ I na łaskawych łosi kopyta frymarczyfrymarczyć --- tu: odmieniać (zazwyczaj słowo to oznaczało: handlować, kupczyć).,/ Już rochmannyrochmanny (daw.) --- łaskawy., już grzywy nie jeży, nie warczy,/ Słodkie wina, miękkie sny, złotem tkane szaty,/ Wdzięk owoców rozkosznych, oliwy, sałaty,/ Skruszyły Hannibala, że do swej Kartagi/ Wrócić musiał i z nią wraz wziął śmiertelne plagi./ Siła inszych przykładów przytoczyłbym i tu/ (Ale mi rzecz mojego nie da propozytupropozyt (daw.) --- przedsięwzięcie, zadanie.),/ Jako zawsze stroniła bohatyrska cnota/ Od wszelakich rozkoszy i od składów złota,/ Bogactwo, NiebezpieczeństwoBoć i w naszej Ojczyźnie niedawnymi czasy,/ Nim ją Włoszy wiotchymi zarażą hatłasy,/ Surowym zabroniono żołnierzowi godłem,/ Żeby nie srebrnym konia rzędem albo siodłem/ Ani miękkim sam siebie okładał jedwabiem,/ Co nieprzyjacielowi do wygranej wabiem./ Obrót i dzielność konia, ręka serce zdobi/ Kawalera, w to, w to się niechaj każdy sobisobić (daw.) --- sposobić się; por. zasoby../ Żelazem Mars do sławy odkłada wrzeciądzewrzeciądze --- wrota.;/ Niech się gachgach (daw., gw.) --- kochanek. złoci, niech Żyd gromadzi pieniądze./ Najmniej Epaminondy, najmniej to Agryppy,/ Najmniej Emiliusza nie szpeci, że stypy/ Na tych ludzi, których świat nie przestanie sławić,/ Pogrzebie nie było czym dla ubóstwa sprawić,/ Chociaż ilekroć który z tryumfem się wracał,/ Milionamimilionami --- ze względu na rytm czytamy na pięć sylab: milijonami. skarbiec publiczny zbogacał./ Ale gdzież mnie to pióro rozpędzone zniesło?/ Nie moja rzecz zaprawdę, nie moje rzemiesło,/ Wodzom i bitnym pisać żołnierzom reguły,/ Wskrzeszać, których już kości w grobie się rozsułyrozsuć (daw.) --- rozsypać../ Polską naszą BellonęBellona (mit. rzym.) --- bogini wojny, siostra a. żona Marsa. na teatrum świata/ Sarmackiego prowadzę: teżby jesnejesny (daw.) --- jedzący, pożerający. lata/ I czas z ojcy naszymi miał zagrześćzagrześć (daw.) --- zagrzebać, pochować. pożerny?/ Nie da Bóg Swej roboty! Otwieraj odźwierny/ Wrota, gdzie na szerokiej mej Ojczyzny sali/ Wielcy bohatyrowie będą się pisali!/ Ale wprzód niżniż --- tu: zanim. za progi z tą boginią idę,/ Żebym, miastomiasto (daw.) --- zamiast. przysługi, nie padł na ohydę,/ Gdzie mnie straszą tak świeże, jak dawne przykłady,/ Proszę o wzrok i ucho skłonne do mej swadyswada --- tu: umiejętności mówcy a. pisarza.!/ Lichać, licha; co prawda, to i nie grzech; widzić/ I sama, lecz się szkoda za ubóstwo wstydzić!/ Z nikim się równać nie chce, ani psuje głowy,/ Że za pierwszymi będzie zbierała podkowyza pierwszymi będzie zbierała podkowy --- będzie podążać w ślad za innymi../ Nie trwóż mnie, cny TwardowskiSamuel ze Skrzypny Twardowski (zm. 1661) --- poeta barokowy, autor sielanek, poematów mitologicznych (Nadobna Paskwalina) i historycznych., nie pokazuj z żalem/ Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem./ I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?!Prace swojej przed grubym spalonej Moskalem./ I na to-żeś zarobił Władysławie Czwarty?! --- Na żądanie moskiewskie spalono w Warszawie r. 1649 epopeję Twardowskiego Władysław IV, król polski i szwedzki, jako ubliżającą Moskwie./ Proszę, niech Mars, nie Wulkan, bierze moje karty!/ Więc jeżeli Homerus, książę między Greki,/ MaroMaro --- właśc. Publius Vergilius Maro, zwykle spolszczany jako Wergiliusz (70 p.n.e.--19 p.n.e.), poeta rzymski, autor m. in. eposu heroicznego Eneida, poematu dydaktycznego o rolnictwie Georgiki i zbioru sielanek Bukoliki. między Latyny, nie mógł ujść opieki,/ RonsardPierre de Ronsard (1524--1585) --- poeta francuskiego renesansu. między Francuzy, zębatego MomaMomus (mit. gr. i rz.) --- bóg kpin, drwin i niezasłużonej krytyki, wg niektórych przekazów wygnany z Olimpu.,/ Zielone drewno gore, nie maż się bać słoma?/ Ale twymi stopami, o wielki Jakubie/ Sobieski, postępując, dobrze wróżę sobie:/ Że jak pod jesionowym, co się go wąż boi,/ Tak cał będę pod cieniem wielmożności twojéj!/ Splendor domu wielkiego, który w tej Korony/ I Marsem i Minerwą niebo bije łonyłony --- dziś popr. forma N.lm: łunami./ Od najpierwszych początków i konsemkons (skrócone z łac. consilium) --- rada. i swadą,/ Zaślepi tę gadzinę swym blaskiem szkaradą;/ Splendor wielkich honorów, które, gdy terminu/ Dostąpią najwyższego, na Janie, twym synu,/ Osiędą. A któż bez łez wspomnieć może Marka,/ Któremu śmierć przed laty dotrzęsła zegarka./ Igrał krwią bohatyrską poganin przeklęty,/ Tocząc ją hustemhustem (daw., z czes.) --- gęsto. z więźniów, obciążonych pęty./ I hirkańskie tygrysy, nad które nic pierwej/ Surowszego nie było, i co tylko ścierwy/ Po norwejskich urwiskach i ryfejskich górach/ Na żer nosi szczeniętom w zębach i pazurach,/ Wszytko to Krym w tyrańskiej zrówna okrutności!/ Gdzie przed laty Dianie tauryckiej z gości/ Takie prawo, ten zwyczaj był u pogan stary,/ Iż z ludzi poimanych palono ofiary,/ Wspomniał sobie Nuradyn zwyczaj zaniedbany --- / Lecz pisze urażony na marmorze ranyLecz pisze urażony na marmorze rany --- przysłowiowe: ryje głęboko w pamięci../ I godzieneś, o wielki Sobieski, że na cię/ Po zeszłym rodzicielu, po kochanym bracie,/ Przywilejowanego trzymając się prawa,/ Wielka spadła koronna laska i buława:/ Laska --- bo też twój patron marszałkował Bogu;/ Buława --- żebyś przytarł bisurmanom rogu,/ Pomścił się śmierci bratniej, którać serce w strefystrefy (daw.) --- paski./ Kraje, nad harpijami i srogimi gryfy./ Dziś twe Pole kochane, twoja Złota Niwa/ Niech wygląda źrałychźrały (daw.) --- dojrzały. zbóż szczęśliwego żniwa,/ Doczekawszy Miesiąca, w którym źrejąźreć (daw.) --- dojrzewać. WiśnieDoczekawszy Miesiąca, w którym źreją Wiśnie (...) --- aluzje do herbów Sobieskiego (Janina) i Wiśniowieckich.:/ Tak rzeczy sporządziła natura umyślnie./ Tegoć życząc, do swej się wracam Muzy, a ty/ Stalne sierpy i kosy ciągniciągni --- dziś popr. forma 1.os trybu rozkazującego: ciągnij. na musatymusat (z tur.) --- stal do ostrzenia szabel./ Już we trzech częściach Turczyn rozpościera świata/ Twardy tron, już ciężarem samym insze zgniata/ Królestwa; już Azyja, już ma i Afryka,/ Już ma na karku piękna Europa łykałyka --- więzy.;/ Gdzie nad samym Bosforem ze wszytkich narodów/ Zburzonych najsławniejszy opanował z grodów/ Konstantynopol --- niegdy twój, PaleologuPaleologowie --- dynastia cesarzy bizantyjskich.!/ Tam siedzi i samemu nie składającskładać (daw.) --- ustępować. Bogu,/ Do ostatniej złupiwszy okrąg świata miazgi,/ Wszytkich za nic poczyta, wszytkich za drobiazgi./ Anoż ona mizerna śmieć ludzka, co zrazu/ Budowali koszary po grzbiecie Kaukazu,/ Ubogich skotopasówskotopas (daw.) --- pastuch. zgraja czczaczczy (daw.) --- nic nieznaczący. i nikła,/ Dzikim tylko niedźwiedziom i wilkom nawykła,/ Z pastucha zbójca, żołnierz ze zbójce, o cuda!/ Ta-li świat miała tedy zhołdować paskuda!/ I są jeszcze cesarze rzymscy? I bez wstydu/ Od tej nędze, od tego wykąsani gidugid (daw.) --- robactwo, wszy.,/ Tym się piszą tytułem? Wstań z popiołu, KajeKajus --- Caius Julius Cezar.,/ Któremu to przezwisko najpierwej Rzym daje;/ Obacz, jaka odmiana, jako wielkie drwiny:/ Nie mając panowania twego i trzecinytrzecina (daw.) --- jedna trzecia.,/ Wdział drugi trzy korony i ma nad cię wiele,/ Coś świat cały a jednę tylko miał na czelena czele --- na czole../ Nie trzebać się było bać, żebyć ją opłotniopłotni --- sąsiadujący bezpośrednio (,,o płot")./ Zdjął sąsiad, co by było daleko sromotniéj./ Który skoro się tak już daleko rozszerzył,/ Każdy się z nim przyjaźnił, każdy się przymierzył./ Stąd naprzód z Bajazetem, a potem z Selimem/ (Zięciem ten, a tamten był Mehmetowym synem),/ Kazimierz Jagiełłowicz, który w liczbie trzeci,/ Wieczne zawarł przymierze; po nim jego dzieci,/ Olbracht i Aleksander, przysięgą wzajemną/ Z Turkami się wiązali w przyjaźń nierozjemną./ Tęż z koroną od przodków swych wziął Zygmunt pierwszy,/ Którego w nas żaden wiek sławy nie zawierszyzawierszyć (daw.) --- zakończyć (od: wierzch).: / Tak się jego werżnęły w serca ludzkie cnoty,/ Ze póki świat trwa, one trwać też będą poty;/ Lecz i ta nie ostatnie pewnie miejsce bierze,/ Gdy tak żył w poprzysięgłej z Solimanem wierze,/ Z człekiem sławnym, wojennym, że i dotąd słodka/ Tych paktpakta --- śluby, tu: umowa pokojowa. Turkom pamiątka dla wielkiego przodka./ Konflikt, SąsiadI choć też były czasem okazyje zwady/ (Bez czego ledwie może być między sąsiady),/ Ale gdy do pokoju przychylni z stron obu,/ Nie trzeba długo szukać do zgody sposobu;/ Nie brać się za każdą rzecz, a dopieroż małą,/ Kto chce żyć między ludźmi i mieć przyjaźń całą./ Aczci zaś, Zemstagdy się nie mścisz pierwszej krzywdy owej,/ Gotuj się prędko cierpieć i wyglądaj nowej;/ Zaś kto się mści, dwa razy, mówią, bywa bity:/ Moja rada, z możniejszym nie zadzieraj i ty!/ Zgoła ze złym sąsiadem nigdy bez kłopota!/ Zawsze padnie na nogi, jako rzucisz kota./ Sąsiad, CierpienieDlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku,/ Ze on szary Floryjan na pobojowisku/ Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię,/ Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię/ Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce, niźli ta/ Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita!/ Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty,/ Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty;/ Które gdy się z Księżycem Wiśniowieckich zdadzązdać się --- zraić, zręczyć się; matka króla Michała Wiśniowieckiego była z domu Zamoyska.,/ Na królewskim je tronie Polacy posadzą:/ Więc do zgody sąsiedzej Orła i Pogonie./ Te, co ich sąsiad mierziałmierzić (daw.) --- brzydzić., Jelita w koronie./ Ale się ja do rzeczy wracam przedsięwziętej./ I Stefan, i August pokój on zaczęty/ Trzymał nienaruszenie, chociaż żywe serce/ Wrzało w Stefanie na te wszech krajów pożerce;/ Chociaż go Sykstus piąty do tego prowadził,/ Żeby był złamał pakta, żeby się był zwadził;/ Lecz WarnaWarna --- bitwa pod Warną (1444), w której zginął król Władysław Warneńczyk. rozradzała i stawiała w oczy/ Władysława, który krwią po dziś dzień widoczywidoczyć (daw.) --- świadczyć.,/ Że i poganinowi ze złomanej wiary/ W tropy pomsta, niesława, śmierć, trumna, grób, mary./ Wolała, mówię, wara! na Polaki Warna./ Tak-że by nasza była korona niekarna?/ Lecz i Moskwicin krnąbrny, choć sto razy bity,/ Przeszkadzał Stefanowi takie propozytypropozyt (daw.) --- zamiar.:/ Co się z nim dziś pojednał, co się z nim sprzyjaźnił,/ Zaś go jutro pogniewał i na się rozdrażnił./ Więc samą utwierdzone przez czas tak niemały/ Starożytością, one dotąd pakta trwały,/ Aż przez skryte skałubyskałuba (daw.) --- szczelina. i tajemne dziurki/ Między mężne Polaki a nadęte Turki/ Straszny się wojny krwawej nagle ogień wzniecił,/ Który świat od zachodu do wschodu oświecił./ Co za przyczyna wrzawy i onej turniejeturnieja (daw.) --- rozruch.,/ Co pokój tak stateczny, tak długi rozchwieje?/ Pochlebstwo, CnotaPowiedz Muzo, to mając pieśni swych prawidłem,/ Ze i swoimże uszom pochlebstwo obrzydłem;/ Cnotę zaś, która samą sławą się nagrodzi,/ Przyznać w nieprzyjacielu i chwalić się godzi!/ Tobie tej czci przedwieczne życzyć chciały losy;/ Stąd twych SnopówSnopy --- herb Wazów., Zygmuncie, kwitnąć będą kłosy/ I tobie, Władysławie, boś tu za Ojczyznę/ Pierwszą pięknej młodości położył ćwiczyznę/ Z Osmanem, który na cię trzy sprowadził światy;/ Aleś ty sercem przeniósł rówiennika laty./ A jako was fortuna złączyła tym placem,/ Świat Kuryacyusa widziałby z HoracemŚwiat Kuryacyusa widziałby z Horacem --- aluzja do rzymskiej legendy o pojedynku między braćmi Horacjuszami a braćmi Kuriacjuszami.,/ Gdyby sercu i ręce puścić chciało lejce/ Zdrowie: boś nie w obozie, ale był w aptece;/ Przytomnośćprzytomność (daw.) --- obecność. jednak twoja i twój namiot głuchy/ Serca dodawał i cnym żołnierzom potuchy./ Cóż gdybyś wsiadszy na koń złotą klawąklawa (daw.) --- buława. kinął!/ Jak wiał, tak by był Osman i z swym wojskiem zginął./ Ordy naprzód tatarskie posiadszy te kraje,/ Gdzie przedtem Tauryka, dziś Krym i Nahaje,/ Urywczy wiodąc żywot, o kobylim zdoju,/ Ani chcą, ani mogą posiedzieć w pokoju;/ Ani handlów prowadzą lądem albo wiosłem;/ Ani się pospolitym parają rzemiosłem;/ Ani ci wsi budują; ani wprzągszy wołu/ Pługiem w ziemi ludzkiego szukają żywiołu./ Dom, talagatalaga a. telega (daw.) --- wóz. pleciona; strój, futro baranie;/ Bankiet, źrebię; w bachmaciebachmat --- koń tatarski. ukontentowanie;/ Żon, co trzeba któremu; z niewolników, sługi./ W domu zabawa: derhyderha --- dera, koc., uzdeczki, kańczugi./ Więc czego nie dostaje, jakby słusznym prawem,/ Jeśli ukraść nie mogą, bojem biorą krwawém./ Ta przeklęta szarańcza tak się w Polskę wpasła,/ Że dotąd tamta ścianaściana --- tu: granica. nigdy nie wygasła,/ Bo lada w dzień, w bok koniom włożywszy ostrogi,/ Świeżym dymem, świeżymi kopcą ją pożogi./ Tak giną wsi i miasta, a za kożdym razem/ Sto tysięcy dusz weźmie, sto zgładzi żelazem./ O! jako barzo często kwiat koronnej młodzi/ W pojśród ziemie ojczystej w tej tonął powodzi,/ A dziewek krwie szlacheckiej --- ciężki żal bez miary!/ Pełne i dziś pogańskich przekupniów bazary;/ Z niemowiątek zaś owych, z których bite szlaki/ Za nimi, w kilku leciech widzim poturnakipoturnak --- poturczeniec.,/ Którzy drogą krwie Pańskiej opłaceni ceną,/ Sprośnego Mahometa uśpieni Syreną,/ Onę myśl chrześcijańską jako paraliżem/ Masłokiemmasłok (tur.) --- napój odurzający (z bieluniu itp.). zaraziwszy, świętym gardzą krzyżem,/ Starszy z czół chrześcijańskich charakterów cechy,/ Krwią własną przez obrzezkę wpisani do Mechy./ Takieć w Polszcze rabieżyrabież --- grabież, rabunek. robiły i mordy/ Tatarskie pod skrzydłami tureckimi ordy!/ Z drugą stronę Kozacy, naród także ludny,/ Spadszy mskłymi z porohów swego Dniepru sudny,mskłe... sudna (daw.) --- chyże czajki, czółna./ Oświecą Czarne morze i tej, co Podole/ Orda, trwogi nabawią Konstantynopole./ Ci pobrzeżne fortece i portowe zamki,/ Których po dziś dzień starczą okropne ułamki,/ Głębiej niźli na pięć mil wkrąg zapadszy w ziemię,/ Ogniem i mieczem niszczą bisurmańskie plemię./ Często po swych dziardynachdziardyn (daw., z wł.) --- ogród., gdzie się Flora poci/ Balsamem, gdzie rozkoszne pomarańcze złoci,/ Częstokroć po zwierzyńcach przechodząc się hardy/ Sułtan, gdy patrząc na lwy cieszy się i pardypard (daw.) --- lampart.,/ Razemrazem (daw.) --- nagle. ognie kozackie urażą go w oczy./ Których flota jeżeli na morzu zaskoczy/ Ładowane okręty, zwłaszcza po swym plecu,/ Część ich Neptun ma na dnie, a część Wulkan w piecu./ Aleć i w samych portach, kiedy insperacieinsperacie (z wł.) --- niespodzianie./ Zbiegną Kozacy, toż ich potka na Gałacie/ A woda krwią rumieni, o hańba, o wzgarda!/ Pełne dział arsenały, pełna kortygardakorty garda --- włoskie corpo (nie corle!) di guardia, odwach, strażnica./ Ustrzępionych janczarów; odlewani z miedzi/ Ryczą smocysmok --- tu: działo.: po wieżach wyją hodziehodża --- kapłan turecki. biedzi;/ Wre miasto, ziemia jęczy, a pomorskie skały/ Szkaradychszkarady --- dziś popr.: szkaradny. kartaonówkartaona a. kartuna --- rodzaj armaty. echem rozlegały./ Darmo: bo Zaporożec, mając to za bajki,/ Sunie chyżo ku Dniepru obciążone czajkiczajka --- czółno.,/ I jeżeli za sobą obaczy pościgi,/ Tak z bliska, jak z daleka pokaże im figi./ Takieć się w Polszcze rzeczy, takie w Turcech działy,/ PokójA przecie mirmir --- pokój. zostawał na papierach cały./ Była wolna obrona tej i owej stronie./ Częściej jednak Tatarów gromiono w Koronie,/ Gdzie koń konia, chłop chłopa, na morskiej zaś głębi/ Okręt czółnów, ni kania dogania gołębi./ Dobrzem rzekł, że mir cały, ale na papierze;/ Kto by był chciał w obiedwie serca wejźreć szczerze,/ I Turczyn na Kozaki, i Polak na Ordy/ Za pierwszą okazyją wecowaliwecować (daw.) --- ostrzyć. kordy:/ Żeby ich w ichże gniazdach i w własnym popiele/ Jako szkodliwe wyrżnąć do korzenia ziele./ Turków to osobliwie korciło bez miary,/ Gdy naszy porażali na nogę Tatary,/ Naród udzielnyudzielny --- samoistny., bitny, który dotąd głosem/ Wolnym pana obierał, a im ci pod nosem/ Bez wszelkiej pomsty kurzą, co Dniepru porohy/ Osiedli, wzgardzonego pospólstwa motłochy./ Więc się im w ręce prawie okazyja poda,/ Kiedy Stefan Potocki, wtenczas wojewoda/ Bracławski, z dawnymi się skrewniwszy Mohiły,/ Którym prawem dziedzicznym Wołochy służyły,/ Chce brata żony swojej na ojcowski stołek,/ Pod którym chytry Tomsza cicho kopał dołek/ Za powodem tureckim, posadzić; a do tej/ Potrzeby wiele się ich da pisaćpisać (daw.) --- zaciągać się do wojska. z ochoty./ I puścił się do Wołoch swoim tylko dworem/ A ochotnym żywej krwie koronnej wyborem./ Siła na to baczniejszych sarkało w senacie,/ Że się tej wojny podjął swej kwoli prywacie;/ Ale on, gdzie przedwieczne ciągnęły go wrogiwróg --- tu: los.,/ Z przedsięwziętej nikomu nie dał się zbić drogi./ Już milę tylko od Jass roztoczył nad Dzieżą/ Rzeką namioty swoje, gdzie z oną młodzieżą/ Szlachetnej krwie sarmackiej --- ciężki żal Koronie ---/ Pierwsza sława niestotyż bez potrzeby tonie,/ Bo Turcy niezliczoną osuwszyosuć (daw.) --- osypać. ich zgrają,/ Acz się póki sił, póki broni opędzają,/ Na koniec z znaczną swoją zatłumili szkodą,/ Mało co żywcem z samym wzięli wojewodą./ Prędko po nich Korecki, mając siostrę drugą/ Niefortunnych Mohiłów, nad tąż właśnie strugą,/ Chcąc szwagra Aleksandra stwierdzićstwierdzić --- tu: utwierdzić, umocnić. panowanie,/ Który był Turków z Tomszą wybił niesłychanie,/ Wpadł w sidła Imbrajmowi, okrutnemu baszy./ Tak po dwakroć w Wołoszech porażeni naszy./ Książę uszedł; Potocki pod czarne kopuły/ Wrzucony do smrodliwej więźniem JedykułyJedykuła (tur.) --- ,,Siedem wież", więzienie.,/ Skąd nie pierwej w Ojczyźnie swoje zaległ groby,/ Aż pompie tryumfalnej przyczynił ozdoby/ Okrutnym bisurmanom, którzy już grzebienie/ Stawiajągrzebień stawiać --- wbijać się w dumę.: już im polskie imię w lekkiej cenie,/ Którego im większy strach przedtem mieli w oczu,/ Tym durniejszy, jako koń, gdy zbędzie poboczupobocz (daw.) --- lejce, cugle../ Ani już kupcom wolno w ich postać kolei;/ Nie mogą się w chwyconej ukoić nadziei,/ Że ścianęściana --- tu: granica., od której ich przestrzegały wróżki,/ Swemu Mahometowi porąbią w podnóżki./ Dodał serca Moskwicin zajątrzony jeszcze,/ Ze się w własnej krwi jego monarchia pleszczepleszcze --- dziś popr.: pluszcze.,/ Bo podtenczas Polacy nieprzerwanym cugiemcug --- ciąg./ Krnąbrny naród moskiewski takim myli ługiem./ Leci poseł za posłem, upominków gęstwa,/ Chwalebne winszowania z Polaków zwycięstwa,/ Prośby i obietnice i wszelkie przynukiprzynuka (daw., reg.) --- zachęta.,/ Żeby rznęli między się Koronę na sztuki./ I niewielkiej już było potrzeba namowy:/ Bo Achmet, tryumfami świeżymi surowy,/ Posyła Skinderbaszę, wielkiej sławy męża,/ Aby jeszcze z Polaki spróbował oręża;/ Rozdwojone tam siły: zwykłym, da Bóg, szczęściem/ Trupem tego narodu ich pola zagęścim./ Tym basza napuszony leci jako z kuszekusza --- broń podobna do łuku, zwykle napinana za pomocą korby.,/ Tusząctuszyć (daw.) --- mieć nadzieję., że wojska w Moskwie; lecz skoro u Busze/ Obaczył Żółkiewskiego ludzi i armaty,/ Onę ekspedycyją skończyli traktaty./ Wtenczas wzięły Wołochy Turczyna za pana,/ Które dotąd na obie chromały kolana;/ Myśmy się swego prawa już wyrzekli calecale (daw.) --- całkiem.,/ A co prawda, żeśmy go mieli też o malemieć coś o male (daw.) --- lekceważyć coś../ Tak rozumiał Żółkiewski, że mniejsza jest z chromémchromy --- kulawy./ Hołdownikiemhołdownik --- lennik. utrata, aniżeli z domem/ Ottomańskim nieprzyjaźń i wojna widoma./ Każdemu psu kość luba, każdemu łakoma,/ A kiedy mu czymkolwiek gębę zatkasz prawiéj,/ Tym się kąskiem, będzie-li chciał szczeknąć, udawi./ To wżdy ledwie Żółkiewski u Turków wyswarzy,/ Ze chrześcijanie tamci będą hospodarzyhospodar --- książę mołdawski lub wołoski../ Ten traktat z Skinderbaszą wtenczas miała Busza./ Czego nam żal, lecz późno na radę z ratuszalecz późno na radę z ratusza --- przysłowie: z ratusza wracając, zmądrzeli.!/ Późno i ciebie serce, hetmanie, zaboli,/ Skoroś dał prowincyją pogańskiej niewoli;/ Skoroś stracił przedmurze, za którego cieniem/ Nie zaraz nas przykry wiatr pierwszym doszedł wieniem./ A teraz rychlej wojnę niźli ujźrym posła/ W Koronie; lecz to wszytko Boska ręka niosła!/ Wtem Achmet, pod którym się te toczyły burze,/ Cesarz turecki, oddał winny dług naturze. Straszny dekret zaprawdę i gdyby nie z nieba/ Ferowany, okrutnym nazwać by go trzeba,/ Który prawem nieprawnym okrywszy krąg świata,/ Cokolwiek na nim żyje, wszytko w ziemię wmiata./ Tymże musem monarcha, co i gnojek lichy,/ Kiedy czas przyjdzie, lezie pod nię na trzy sztychyna trzy sztychy --- prawdop.: na głębokość trzech szpadli../ Tak z barłogu chudzinę, jako pana z puchu/ Wepchnie do grobowego LachezysLachesis --- jedna z trzech Parek, bogiń snujących i przecinających nić ludzkiego żywota. zaduchu! MłodośćNa Achmetowym tronie, ledwie pierwsze progi/ Dzieciństwa przestąpiwszy, siadł Osman, co z bogi/ Górną porówna myślą cześć młodości, głupi!/ Nie wie, że równo młodych z starymi śmierć łupi;/ Owszem więcej cielęcych, jako sami wiecie,/ Skórek niźli wołowych bywa na wendeciewendeta (daw., z wł.) --- targ../ Dawne młodych przywary, dawne to są błędy,/ Że zdarszy się z opieki, jako ryba z wędy,/ Blaskiem nowej swobody zaślepiwszy oczy,/ Do swego się zginienia sama młodość toczy;/ Prawdy słuchać nie może; musi-li? To gorzéj/ W sercu go niż trucizna jadowita morzy./ To u nich przyjaciele, to są faworyci/ Owi dworscy legarcilegart (daw.) --- leń., owi pasorzycipasorzyt --- dawna pisownia, pochodząca od słowa ,,rzyć", oznaczającego tyłek.:/ Pochlebcy i grubarzegrubarz (daw.) --- grabarz. --- po naszemu rzekę,/ Którzy wziąwszy na swoję panicza opiekę,/ W koło go jako gęste otaczają strzępki./ Wielkie jego dostatki, mowy i postępki/ Z pokornym podziwieniem od rana do zmierzchu,/ Tylko nie dokładając, w oczy chwalą, wierzchu,/ A jako psi do jatki idąc za baranem,/ Powtarzają: niedługo będziesz wielkim panem!/ Których wszytka robota i w tym kładą zyski,/ Skłamać; zagrać, kto umie; chodzić przed półmiski,/ Póki czują o kociekot (daw.) --- mieszek na pieniądze. i ojcowskim zbiorze./ A gdy reszty w ostatnim przewąchają worze,/ Rozbiegną się i każdy w swoję stronę kiniekinąć (daw.) --- rzucić się.,/ A jedynak, jak beczka zbywszy soli, spłynie./ Toż ubitym gościńcem i bez kałauzakałauz (tur.) --- przewodnik./ Trafi lub do zakonuzakon --- tu: klasztor. lubo do zantuzazantuz a. zamtuz --- dom publiczny./ (I toć twarda reguła w dębowej kapicydębowa kapica --- dla leczenia przymiotu.),/ Kędy na Kluniaku chodzą zakonnicy./ PychaDo Osmana wracając, dosyć ten miał buty/ Z natury, ale kiedy przystąpiła ku téj/ Opinia, którą w nim zauszni pochlebce/ Budzili, już nie ziemię, samo niebo depce./ Świeżo przeszłe zwycięstwa, oddane pod Buszą/ Wołochy, barziej górną fantazyją pusząpuszyć --- nadymać../ Tak szczęśliwe początki monarchiej jego/ Coś mu prognostykująprognostykować (daw.) --- przepowiadać., coś wróżą większego./ Jednym się oceanem, jednym światem nie chce/ Kontentować; tym serce wychełznane łechce,/ Że mu nic bezdrożnego, o co się pokusi;/ Sama nawet natura posłuszna być musi./ Najwięcej Skinderbasza wojnę mu zalecał,/ I coraz nowy ogień w młodym człeku wzniecał./ Nieprzyjaciel Polakom jawnie i pokątnie,/ Wnet swoje i cesarską tym głowę zaprzątnie,/ Że byle tylko Osman pomyślił o zwadzie/ Z Polaki, garło swoje przy wygranej kładzie./ Aleć jej nie doczekał; po cecorskiejcecorskiej --- opuszczono: bitwie. bowiem/ Umarł struty i sławy swej przypłacił zdrowiem./ Czegóż się, czego zazdrość niecnotliwa wzdryga?/ Gdy cnotę jako słońce blady miesiącmiesiąc --- księżyc. ściga,/ I miawszy czas po temu, promień jego skąpi,/ Gdy mu na zodiaku w biały dzień zastąpi./ Lecz jako słońce słońcem, skoro miesiąc minie,/ Tak cnota cnotą, zazdrość jako chmura zginie./ Powiedał Skinderbasza, jak Polska nasiadłanasiąść --- osiąść./ Kiedy by pod twe nogi, cesarzu, upadła,/ Ten wyrok już niech cała Europa czyta,/ Że cię monarchą świata całego przywita;/ Najciężej ten płot przebyć i obarczyć skrzydła/ Orła białego, pójdzie ostatek jak z mydła./ Tak Skinder, lecz i Tomsza wielce na to bolał,/ Że Gracyan w Wołoszech, gdyż by się był wolał/ Sam na tym widzieć miejscu, jednak przez traktaty/ Buskie i on musiał przyść do takiej utraty,/ Kędy przy tej Żółkiewski kondycyi stawał,/ Żeby Turczyn Wołochy chrześcijanom dawał,/ Zwłaszcza póki Mohiłów, a gdy tych nie stanienie stanie (daw.) --- nie starczy, nie będzie.,/ Tamteczni brać ten urząd powinni ziemianie./ Więc i sam jawnie radził, i do swojej rady/ Wielu złotem przekupił, żeby przyść do zwady/ Z Polaki, w czym się służyć co możności czuje,/ Skoro Jassy osiędzie, panu ofiaruje./ Ukazował trakttrakt --- tu: sposób. wojny; podawał sposoby,/ Że giaurgiaur --- niewierny; tak nazywali Turcy chrześcijan; Potocki stale pisze: gaur. samej tylko cesarskiej osoby,/ Nierzkącnierzkąc (daw.) --- nie mówiąc. wojska, nie zniesie widzieć tylko okiem,/ Bo go w krąg nieprzejrzanym okrywszy obłokiem,/ Zegnawszy świat do kupy i lądem i morzem,/ Albo zaplujem, albo głodem go wymorzym./ Ali basza podtenczas wielkim był kanclerzemkanclerz --- właśc. wezyr, główny urzędnik dworu tureckiego../ Ten, acz kochał w pokoju i trzymał z przymierzem/ (Nie z racyj, bo ich nie miał, lecz w pieszczocie lubej/ Schowany, bał się wojny i wleźć pod kozuby/ Habiane kozuba habiana --- kosz z haby, tj. z grubego sukna; namiot. z onych gmachów i łabęcichłabęci --- dziś popr.: łabędzi. puchów;/ Nie będzie się chciało wstać, objeżdżać podsłuchówpodsłuchy a. posłuchy --- straże, czujki.,/ Nie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetuNie zawsze też kryniczną najdzie do sorbetu --- dodaj: wodę; sorbet, napój słodzony.,/ Czasem wytrwać, czasem się przyjdzie napić mętu) ---/ Co acz wszytko Halego na umyśle nudzi,/ Widząc jednak, że pana tym sobie przyłudzi,/ Przed którym i na klęczkach, i na jednej nodze,/ Równo ze psem, pod stołem który kości głodzegłodać (daw.) --- gryźć.,/ Ochotnie służyć gotów i wyprawiać dudkiwyprawiać dudki (daw.) --- błaznować.,/ Drzwiami skrzypać i nosa nadstawiać na szczutki,/ Jako ten, który świeżo z eunuchów zgraje/ Na dywandywan (tur.) --- rada państwa. i cesarskie przełożon szarajeszaraj --- właśc. seraj, pałac.:/ Więc też i ten na wojnę stary wałachwałach --- wykastrowany ogier. woła,/ A dobrze by dziadowi pilnować kościoła./ Skoro tę radę zawarł swej powagą brody,/ Wielki wezyr obsyła nią janczarskie odyody (tur.) --- koszary.,/ Pisze groźne do agówaga --- pułkownik, wódz. emiryemir --- tu: rozkaz. i begówbeg --- gubernator, generał.,/ Żeby do Donajowych ściągali się brzegów,/ Żeby, białą wyjąwszy płeć i małe żakiżak (daw.) --- uczeń a. student.,/ Co tylko mężczyzn świat ma, gnali na Polaki./ Podtenczas Otwinowski przyjeżdża do Porty;/ Przed wielkim posłem goniec o zwykłe paszporty./ Piotr Ozga trębowelski wyprawion starosta,/ Tusząc, że traktat buski Turczyna ochrostaochrostać (daw.) --- uspokoić.,/ Wróci się pożądany pokój do swej klubydo kluby (daw.) --- do równowagi./ Stratą Wołoch, a miremmir (daw.) --- pokój. powetujem zguby;/ Choćby sarkał, choćby to nie zdało się komu,/ Podleźć, gdzie nie przeskoczym; w ostatku, do domu/ Z uszyma, kiedy zły targdo domu z uszyma --- kolejno trzy zwroty przysłowiowe (Ze złego targu z uszyma/ do domu itd.).; lecz gdy grzebień jeży,/ Daj ty kurowi grzędę, on jeszcze chce wieży!/ I Osman, Wołochami odąwszy się bardziej,/ Polski chce i poselstwem i przymierzem wzgardzi./ O ponowę przyjaźni, o te winszowania/ Nowego, z którym Ozga jechał, panowania,/ Tudzież o potwierdzenie pakt Solimanowych,/ Ni-oczni-ocz (daw.) --- o nic. nie dba, w pochlebców uwierzywszy owych;/ Nawet Otwinowskiemu nie dał i na oczyna oczy --- domyślnie: przystąpić./ I tylkotylko (daw.) --- omal. go zły tyran do wieże nie wtłoczy,/ Imoimo (daw.) --- mimo. prawa narodów, które są obrońce,/ Które strzegą od gwałtu i posły, i gońce./ Więc już taką ubrdawszy fantazyją w głowie,/ Każe, żeby dawali trybut Wołochowie,/ Nie wedle podobieństwa, me wedle słuszności,/ Ale jaki w okrutnej dumie swej urości./ Dopieroż ci chudzięta poznali niewolą/ Pogańską, gdy im każą dźwigać, co nie zdolązdolić (daw.) --- zdołać.;/ Dopiero się obejźrą, skoro już czas minie,/ Na przyjaźń polską, w tak złym Wołosza terminie/ Że ją nie tak ważyli, jako należało,/ Toż kiedy się nie dosyć emirowiemir (tur.) --- rozkaz. stało/ Cesarskiemu, gdy widzi, że Gracyan wilawilać (daw.) --- kręcić.,/ I że do polskiej ligiliga --- związek, przymierze, sojusz. znowu się nachyla,/ Zwłaszcza siedmigrodzkiego kiedy wojewody/ List i jasne do Porty przejąwszy dowody,/ Gdzie Turków na Polaki Betleem podżega/ Dla cesarskiej pomocy, Gracyan przestrzega/ I ten list do Warszawy śle z jawną swą zgubą,/ Bo go zaśzaś --- z Warszawy. Betlemowi nieuwagą grubą/ Odesłano, żeby się sam z swej ręki sądził,/ Czym on Gracyanowi złość srogą wyrządził,/ Z okrutną go przesławszy skargą Osmanowi,/ Żeby zganił tak wielką złość hospodarowi./ A ten, więcej nie trawiąc po próżnicypo próżnicy --- na próżno. czasu,/ W skok każe Gracyana przywieść do tarasutaras --- tu: więzienie.,/ Albo łeb zdjęty z karku powiesić na żerdzi,/ Czem swojej Skinderbasza wierności potwierdzi./ Tedy w kilkuset koni zbiegł do Jass ochoczy,/ A skoro carski wyrok przełoży przed oczy/ Hospodarowi i tę cedułęceduła --- tu ogólnie: dokument. tak smutną:/ Jeśli żywcem iść nie chcesz, daj, że-ć głowę utną,/ Racyom miejsca nie masz, kat gotowy czeka,/ Swoich nie ma przy boku nad dziesiątek człeka;/ Więc, prawi, kiedy takie pana mego zdanie,/ Jutro z tobą do Porty wyjadę w świtanie/ I oddam ci od zamków powierzone klucze,/ Dziś się w drogę gotuję i wielbłądy juczę./ Zrazu Skinder był twardy, lecz skoro uważy,/ Że skarby w kupę zbierze, na tę go przeważy/ Łakomstwo stronę, że da całe odwieczerze/ Frysztuodwieczerze frysztu --- czas wolny do wieczora (niem. Frist)., nim swe Gracyan skarby w kupę zbierze;/ A tymczasem zawiodszy straże na wsze strony,/ Szedł na wczaswczas (daw.) --- odpoczynek., bo był nagłą jazdą utrudzony./ A Gracyan i najmniej nie myśląc o drodze,/ Puści wściekłe gniewowi i żalowi wodze,/ Zbiera wierne bojarybojar --- szlachcic ruski, rosyjski lub wołoski. i nim się postrzeże,/ Zrazu cicho pogaństwo po gospodach rzeże;/ Potem, skoro gruchnęły onym gwałtem Jassy,/ Z Skinderbaszą ostatek poszło w dutepasypójść w dutepasy --- uciec../ Zrobiwszy to Gracyan, wie, co za czym chodzi;/ Zna swe siły, którymi tureckiej powodzi/ Nie strzyma, a na tym się nie omyli pewnie,/ Jeśli wpadnie w garść Turkom, że będzie na drewniena drewnie (daw., pot.) --- na szubienicy../ Więc do Polski jednego za drugim śle posła,/ Dając znać, jaka w Turcech fakcyafakcja --- stronnictwo. urosła;/ Żeby się Ozga wrócił, bo tylko nie wsadził/ Gońca Osman; żeby król o obronie radził./ To tak jawnie; cicho zaś z hetmanem rokuje:/ Niech nie czeka, niech znowu Wołochy wetuje;/ Wszytkich obywatelów jeden umysł szczery,/ Nie chcą pod pogańskimi zostawać emiryemir (tur.) --- rozkaz../ Które nim się do końca nad nimi rozpostrą,/ Proszą, żeby ich szablą oswobodzić ostrą;/ Oniżby przy pogaństwie, żal się mocny Boże,/ Mieli na chrześcijany ostrzyć swoje noże?/ Przeto niech z wojskiem idzie; niech Wołochy bierze;/ W ostatku Bóg swych ludzi wysłucha pacierze./ Nie zgoła był Żółkiewski na te prośby głuchy./ Boi się wdać Korony w nowe zawieruchy,/ Zaś mu żal niesłychanie, co zrobił pod Buszą./ Tak go na obie stronie skryte żądze kuszą;/ Nuż przymierze, które sam swą ręką podpisze./ To wszytko obojętnąobojętny --- na obie strony ważony, niepewny. gdy myślą kołysze,/ Na koniec: «Nie jam złamał te traktaty, rzecze,/ O który widzisz myśli i sprawy człowiecze!/ Tomsza-ż wierutny będzie tym narodem rządzić/ Przeciwko spólnym paktom? Sam to racz rozsądzić!»/ To rzekszy, Dniestr ii --- zbędne dziś. z wojskiem przebywszy kwarcianem,/ Siły swe z onym chudym łączy Gracyanem, / Który także zwiesił nos, obaczywszy nasze/ Posiłki na zastępy straszne Skinderbasze./ Małeć tam było wojsko, ale małość ona/ Sercem Kserksesowego doszła miliona./ Nie Dzieża, nie Cecora, podłe uroczyszczeuroczyszcze --- ostęp.,/ Które dziś wieczne imię naszą klęską zyszcze,/ Troja, Rzym i Kartago, Ateny i Tyry,/ Niech się próżno nie chełpią z swymi bohatyry,/ Jakich garść nieopatrznie, ach, pożal się Boże!/ Hetman tu na nierówne naraził porożeporoże --- rogi (tu o sile obopólnej).;/ Bo Skinder w ośmiudziesiąt, Dauletgierej we stu/ Tysięcy Tatar nagle przypadł do arestuarest --- zajęcie, więzienie../ Cztery naszych tysiące, ale wziąwszy miarę/ Z pierwszego dnia, woleli sromoty przywarę,/ Których tchórz opanował; tedy ku wieczoru/ Z wodzami do tysięcy uszło ich półtora./ Śmierć, Zdrada, KaraGracyan był najpierwszy z swą Wołoszą, który/ Prut, potem Bukowinę przez wiadome dziurydziura --- tu: kryjówka./ Przebywszy, gdy rozumie, że uszedł z pogromu,/ Wołoszyn, co go ukrył, zabił go w swym domu;/ Którego gdy następcy głowę przyniósł ściętą,/ I on ścięt: nie ujdzie grzech karze suchą piętą./ Czego gdy zwąchał Skinder, wyprawi w pogonią;/ Tych pobrał, drugich pobił; tych w Prutową tonią/ Nagnał i topił oraz. Jakoweż widziadłowidziadło --- tu: widowisko./ Odbieżanym w obozie na serca tam padło,/ Gdy jedni ranni, drudzy wydarszy się z trokutrok --- rzemień służący do przewiązywania czegoś, przen. pułapka.,/ Nadzy i zmokli, w ciemnym powracali mroku./ Żalowi okrutnemu noc strachu dodaje./ Dopieroż gdy niepewna nowina powstaje,/ Że uszli i hetmani, wszyscy jak w odmęcie/ Biegają, jakoby już w niewoli i w pęcie/ Pogańskim. I ciurowie, wyzuwszy się z grozy,/ Naprzód rabować jęli odbieżane wozy,/ Potem i te, które już swoich miały panów./ Co kiedy wiedzieć doszło żałosnych hetmanów,/ Wskokwskok (daw.) --- natychmiast. pochodnie i lane zapaliwszy knotyknot --- tu: świeca.,/ Objeżdżali przedniejszych rotmistrzów namioty,/ Aż dzień, co wszytkim rzeczom wraca postać własną,/ Zaświecił nad tym światem słońca lampę jasną./ Toż dopiero Żółkiewski w generalnym kole/ Tych naprzód zgromi, którzy nieopatrznie w pole/ Wyciągnęli tabory z piechotą i z działy:/ Bo się w prawo i w lewo z szykiem nie stykały;/ Skąd sześciu dział i strata czterechset piechoty./ Ucieczka, HańbaPotem się skarżył na tych, którzy bez sromotysromota (daw.) --- wstyd./ W tym nas polu odbiegli na wieczną narodu/ Niesławę: jedniż piją, uchybiwszy brodu,/ Mętny Prut, drudzy w dybach; liżą rany trzeci;/ Jeśli też który uciekł na domowe śmieci,/ Tu tu mu lepiej było trupem upaść bladym,/ Niż żyć Bogu obrzydłym i światu szkaradymszkarady --- dziś popr.: szkaradny../ Na koniec animujeanimować (daw.) --- dodawać ducha, mobilizować. swe rycerstwo, żeby/ W Bogu, który do takiej przywiódł ich potrzeby,/ Doświadczając statkustatek (daw.) --- stateczność. ich, ufność swoję kładli:/ Bez Jego bowiem woli i biedni nie spadli/ Wróblikowie na ziemię, a jeśli ptaszęta,/ Cóż was w pieczy nie ma mieć ręka Jego święta?/ Trwajcież, zacne rycerstwo, na przepychna przepych (daw.) --- wbrew. fortunie,/ Której potem każdy z nas śmiele w oczy plunie;/ Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili,/ Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj!Trwajcie! Co gwałtownego, prędko się przesili,/ Co ciężej cierpim, zawsze wspomina się miléj! --- por. III, 544. ---/ Tak Żółkiewski, choć w sercu pełno żółci czuje,/ Pokrywa i wesołe czoło pokazuje./ Tu we wszytkich duch wstąpił; tu wszyscy jak znowu/ Do broni, tabor spinać, podnosić ostrowuostrowu --- raczej: ostrwi, od: ostr(z)ew, rogatka.,/ Bo też i Skinderbasza po wczorajszej próbie,/ Trzy tysiące straciwszy, odpoczywał sobie./ Jeszcze był Bóg nie zesłał dziś naszym terminu,/ Że od niezliczonego w tym odmęcie gminu/ Nie zginęli, choć słyszy krzyk, widzi płomienie/ Stert odbiegłych pogaństwo, Pańskie zaślepienie./ Cały tydzień w formalnym jakoby przymierzu,/ Chociaż się w lepszym czuje Skinderbasza pierzu,/ Obie stronieobie stronie --- liczba podwójna; dziś popr.: obie strony. siedziały, prócz, że ku wieczoru/ Sam GałgaGałga --- lub Kałga, następca tronu. podjechawszy, wywołał z taboru/ Koreckiego, jako mu przyjaciel traktaty/ Radząc; coć potem, z tymi ginąć desperaty?/ Okupcie się na głowy, co was tu jest, złotem;/ Broń oddajcie, a han was daruje żywotem./ Gdy tak Gałga po starejpo starej --- po starej znajomości. Koreckiemu zada:/ Honor, BrońWprzód --- rzecze --- głowy ręka, wprzód swobody strada,/ Niż broń odda; złota nikt na wojnę nie wozi;/ O sierść się wilk targuje, skóry pragnie koziej./ Dasz znośne kondycyjekondycja (z łac.) --- warunek., staniemy w akordzieakord --- tu: zgoda./ Bez krwie rozlania, Turkom tak powiedz i Ordzie./ Inaczej tu na drugim jeden lęże śniatemśniat --- kłoda.,/ A zdrowia tak sromotnym nie kupi traktatem! ---/ Tu jako pies zajadły rzuci się na szkapie/ Gałga i kilka razów szablą w pochwy kłapie;/ A takżeś to durnegodurnego --- szalonego. giaurze humoru?/ Więc się już nie spodziewaj ze mną rozhoworurozhowor (ros. a ukr.) --- rozmowa.,/ Szabla, szabla nas zgodzi i tę prząprza (daw.) --- sprawa. rozstrzygnie! ---/ To rzekszy, sunie cugiem i tylko się mignie./ Ale gdy głód, co żadnych wywodów nie słucha,/ Coraz ludziom i koniom zaziera do brzucha,/ W radę naszy chudzięta udają się wskoki:/ Przyjaciel im odległy, Bóg aż nad obłoki;/ Pola dać już nie masz z kim dla tych, którzy zbiegli;/ Poganie ich dokoła koroną obiegli./ Toż się Bogu oddawszy, acz krokiem niesporémniespory (aw.) --- niechętny.,/ Idą śmiele ku polskiej granicy taboremtabor --- formacja bojowa z połączonych ze sobą wozów../ Tysiąc sześćset dwudziesty zbawiennego dobra/ Rok to był, a dzień trzeci miesiąca oktobra,/ W siedm przebrane szeregów skartowano wozy,/ Z pola spięte łańcuchy, a zewnątrz powrozy,/ Ze w jeden raz wszytkie stać, wszytkie iść musiały./ Przód i tył nabitymi opatrzono działy;/ Jezdne konie we środek, bo wszyscy piechotą./ Z obudwu stron taboru rota szła za rotą;/ Korecki z FerensbachemFerensbachi --- właśc. Farensbach. rozkazował w przodzie,/ We środku Kazanowski, Szemberg na odwodzie./ Tym gdy z miejsca porządkiem, przez wały zrównane,/ Ruszą tabor, pogaństwo zrazu zadumane/ Patrzy, co to za dzieło; toż, jako się zbliżą/ A twardą ich z dział naszy naszpikują spiżą,/ Rozpierzchną się jako dym, a ci w swojej sile/ Dosyć spokojnie uszli dziś półtorej mile./ Całą noc idąc, skoro słońce z morza wstanie,/ Chcą odpocząć, ale się postrzegszy poganie,/ Jako gradem z długiego kiedy prażmaprażmo (daw.) --- upał, spiekota. spadnie,/ Wieńcem ich ze wszytkich stron osuliosuć (daw.) --- osypać, tu: otoczyć. szkaradnie./ Niebo ćmią gęste strzały; od srogiego krzyku/ Tylko się zrozumieją ludzie po języku,/ Bo słyszeć niepodobna; tu i ówdzie wozu/ Macają; utną, jeśli dostaną powrozu;/ Drą się w tabor, jak pczoły, choć im z ula kurzą,/ Tym się barziej w ul cisną, tym więcej się żurzążurzyć się (daw.) --- złościć się.;/ Abowiem naszy męskich skoro pocą skroni,/ Żaden kule z muszkietu darmo nie wyroni,/ Ale co natarczywsze uprzątają męże;/ Jeżeli też którego ręczna broń dosięże,/ Jako nie był na nogach; tak od swojej ściany/ Na kilka stajaństajanie a. stajanie --- daw. miara odległości: dystans, po przebyciu którego koń musi się zatrzymać na odpoczynek. trupem złożyli pogany,/ A już też jasne słońce spadało z kompasu./ Kiedy ludzie szli na wczaswczas (daw.) --- odpoczynek., naszy do niewczasu,/ Rumrum (daw.) --- nuże, dalej. w drogę, a poganie tuż przy nich we sforze,/ Póki tylko ostatnie nie zagasły zorze,/ Huczą, krzyczą z daleka, strzelają nawiasemnawiasem --- z boku../ Jeśli też kędy przyjdzie tabor ciągnąć lasem,/ To go albo pożarem po wietrze zapalą,/ Albo go też wzdłuż i wszerz posieką, obalą./ Zboża na pniu i w kopach, sterty, wsi, stodoły,/ Łąki, ugory, wszytko precz poszło w popioły;/ I mosty, i przeprawy pozrucali wskokiwskoki (daw.) --- szybko.;/ Czyste rzeki mącili; zaciskali stokizaciskać stoki (daw.) --- zatykać źródła.;/ Ciemne by otworzyli na naszych awernyawerna --- ogień piekielny.,/ Taka była zawziętość; taki gniew kacernykacerny --- okrutny.;/ Wstyd potem, że tak wielką ludzi swych nawałą/ Z garści prawie upuszczą ludzi garść tak małą;/ Żal na wetna wet (daw.) --- na koniec. zejmie baszę i Dauletgiereja,/ Że to z gęby wypadnie, co połknie nadzieja!/ Tenże gniew i wstyd i żal serca naszych dźwignie/ Do męstwa, ale sława wszytko to wyścignie./ Sława, StrachSławy strach, lecz nie śmierci, bo to nie śmierć u mnie,/ Kto bijąc się z pogany, ciało odda trumnie;/ Lecz strach ciężkiej niewoli i tureckich oków/ Doda serca w potrzebie i podeprze boków./ Tedy wszytkie trudności na piersiach stalonych,/ Skazęskaza --- tu: skażenie. przepraw, ruinę mostów obalonych,/ Głód i ciężkie pragnienie, straż w nocy i we dnie,/ Gorzki dym, którym drugi na poły przewiędnie,/ Wiatry, deszcze i błota, i czym tylko może/ Srożeć jesienne niebo, conocne podróże,/ I zimno, i gorąco, pożary, poręby,/ Mężnym sercem znosili, a jako na dęby/ Choć ciężki bije piorun, nie wskoknie wskok (daw.) --- nie od razu. je wywraca:/ I tych nie okróciła żadna dotąd praca./ Wszytko to bohaterskim i chwalebnym gniewem/ Całe ośm dni trzymali; już pod Mohilewem/ O milę tylko byli, już widzą kominy/ Ojczyste, kiedy wieczne spraw ludzkich przyczyny/ W tym ich zaskoczą kresie, gdzie prawie przed bronąbrona (daw.) --- brama./ Ukochanej Ojczyzny, przepłynąwszy, toną./ Czterdziestu spełna stajań nie byli od Dniestru,/ Już ich Turczyn zwątpiony wypuścił z sekwestrusekwestr (daw.) --- zajęcie, więzienie.,/ A kiedy się poganie pozostaną w mili,/ Naszych, dotąd ostrożnych, tym ubezpieczyli,/ Że już nie chcą próbować swoich gonów bierkibierka a. biera--- gra, kostka, przen.: los.,/ Trochę tylko Tatarów śledziło w nazierkiw nazierki (daw.) --- podpatrując.,/ Kiedy naszy ciurowie uczyniwszy trwogę,/ Tabor porozrywają: potem każdy w nogę,/ Pańskich koni dopadszy, a ci gdy piechotą/ Chcą ze zdrowiem za oną umykać hołotą,/ Jedni się bronić radzą i tabory spinać,/ Drudzy ostatek koni od wozów odcinać,/ I nie dający z siebie pogaństwu obłowu,/ Obronną ręką prosto iść ku Mohilowu./ Nim się hetman rozgarnie, co ma czynić dalej,/ Trzeci już połowicę drogi ujechali;/ Toż gdy wszyscy różnymi wołają nań głosy,/ Lecą Tatarzy, lecą Turcy jako osy,/ I suchą ręką prawie, garść onę, kwiat młodzi,/ Część trupem ściele, a część w niewolą uwodzi/ Z srogim żalem.Hańba, Śmierć bohaterska Mógł był żyć, mógł się był i nie dać/ Żółkiewski, lecz się wstydził panu odpowiedać,/ Że wojsko zgubił, że się porwał bez uwagi,/ Że dał sromotne Rzeczypospolitej plagi,/ Wolał przeto bijąc się paść w marsowym polu!/ Głowa jego czas długi w Konstantynopolu,/ Znak pompy i tryumfu, odcięta od szyi,/ U najwyższej wisiała wieże na kopiji./ Tak rzymski EmiliuszEmiliusz --- czytamy na cztery sylaby: Emilijusz., choć z okrutnym żalem,U najwyższej wisiała wieże na kopiji/ Tak rzymski Emiliusz, choć z okrutnym żalem --- w rękopisie Chodkiewiczowskim brzmią: U najwyższej widziana wisieć na kopiji/ Wieży: tak Emiliusz rzymski, z wielkim żalem.../ Wolał trupem w przegranej paść pod Hannibalem,/ Niżeli się do miasta wróciwszy i domu,/ Sprawować się wyroku niebieskiego komu./ Niewola, ZemstaWolał być Koniecpolski żywcem raczej wzięty/ I który czasktóry czas (daw.) --- jakiś czas. pobrząkać dla Ojczyzny pęty,/ Łacniejłacno (daw.) --- łatwo. z turmyturma --- wieża, więzienie., niż z trumny powrócić się do niej,/ A kto dziś pęto kładzie, pętem mu oddzwoni;/ Przeto skoro dał spore szabli swej obroki,/ Ciemne oczom pogańskim zakryły go mroki./ Toż całą noc błądziwszy prawie kiedy świta,/ Skinderbaszy Wołosza da, skoro go schwyta./ Tak Warro, pomienionej bitwypomienionej bitwy --- mowa o bitwie pod Kannami. hetman drugi,/ Choć swoją porywczością Rzym wdał w ciasne fugiciasne fugi --- trudne położenie.,/ Że nie zaraz rozpaczał, nie zaraz się trwożył,/ Ale zdrowie ojczyzny z swym zdrowiem położył,/ Chociaż wojsko straciwszy, uciekł po przegranéj,/ A wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. od wszytkich stanów mile był witany,/ Że ostatniej nadzieje o ziemię nie rzuci,/ Pomniąc, że kogo wieczór fortuna zasmuci,/ Tego rano pocieszy, a kto dziś zaszumi,/ Jutro go, jutro szczęście niestateczne stłumi./ Z jakiejby okazyej tak padła ta bierabiera (daw.) --- kostka, los.?/ Hetmańska nieostrożność, a swawola szczera/ W ciurach naszych przyczyną, którzy gdy się grozy/ Za zrabowane boją obiecanej wozy/ Przy koronnej granicy, więc uprzedzić wolą,/ Niż którego zawieszą albo też podgoląpodgolić --- tu: uciąć szyję../ Kiedy tak obu wodzów różny los potyka,/ Znowu tu nieszczęśliwy Korecki wpadł w łyka,/ I już więcej nie widział swojej ziemi lubej,/ Czcze jej tylko do Korca oddano kadłuby,/ Bo kości, przez dwa roki obnażone z ciała,/ Które Greka jednego cnota dochowała,/ Aż powracał Zbaraski z legacyjej onéj;/ Tak padł ten rycerz z tyłu nożem uderzony./ Więc inszych zacnych wodzów i rotmistrzów siłasiła (daw.) --- wielu.,/ Których pamięć na piśmie cnota zostawiła/ Przyszłym wiekom, i chociaż zginęli w tej burzy,/ Znowu ich wieczna sława do nieba wynurzy./ Tam Łukasz syn hetmański i z synowcem Janem,/ Żółkiewscy, z tym co ranni wieźli się rydwanem,/ Wzięci; taż Potockiego z nimi Mikołaja,/ Syna Jakubowego, zagarnęła zgraja;/ Tu Marcin Kazanowski żywcem w ręce wpada,/ Co dziś u królewicza buzdyganem włada/ Pod Chocim; tym Bałaban pospołu i z Strusem,/ Winnicki i halicki starostowie musem,/ Tym Strzyżowski z Maleńskim, i Ferensbach trzeci,/ Pułkownicy do oków poszli; w te zamieci/ Sława wojska polskiego tak się nisko przygnie,/ Że jej już opieszały potomek nie dźwignie./ Tam Morstyn Aleksander cnoty swojej znamię,/ Ubroczoną w pogańskiej krwi po samo ramię/ Dał rękę twardym dybomdyby --- dybki, kłoda z otworami, w które wkładano ręce, pęta., dał kajdanom nogi/ I nawiedził smrodliwej Jedykuły progi./ Teć były prosceniaproscenia (łac.) --- przygrywki [przed przedstawieniem teatralnym --- Red. WL), że rzekę po naskupo nasku --- po naszemu.,/ Posełkowie chocimskiej wojny, której trzasku/ Pełen był świat, bo wszyscy wyciągnąwszy uszy,/ Słuchali, komu tam wżdy fortuna potuszypotuszyć (daw.) --- dodać serca, odwagi, otuchy.. Wojny chocimskiej część wtóra GniewDopieroż teraz Osman, co się dotąd wahał,/ Dotąd się rwać przymierza dziadowskiegodziadowski --- tu: zawarty przez dziada. strachał,/ Jakoby go na wściekłym rozpasał umyśle,/ Już w Krakowie popasa, już koń poi w Wiśle./ Równie dzik nie po miejscu trafiony od strzelca,/ Żurzyżurzyć się (daw.) --- gniewać się. się i sina mu piana kipi z kielcakielec --- kieł.,/ Świszczy i szczere iskry nozdrzem pryska srodze,/ Sierść jeży, i na trzaski bliskie drzewo głodzegłodać (daw.) --- gryźć../ Tak i on rozdrażniony wszytkie kupikupić --- dziś: skupiać. siły,/ Rad by z imieniem zagrzebł Polaki w mogiły./ Zda mu się, że już dopiął, czego pragnął zawsze,/ Wojnę przeto obwołać, wojnę każe na wsze/ Świata strony; wojną wschód słońca nagle huknie,/ I sam się jako raróg na ręce wysmuknie./ Pełne strasznych emirówemir (tur.) --- rozkaz. w okrutnej zajuszezajucha (daw.) --- rozjuszenie./ Pogańskiej wsi i miasta, dywanydywan (tur.) --- rada., ratusze,/ Dzieci tylko maleńkie a z nimi płeć biała/ Wolna od wojny w państwach tureckich została./ Europie randewurandewu (z fr.) --- spotkanie (w rękopisie: randewo). pod murem swej Porty,/ Nie radząc się boginiejboginiej --- dziś popr. forma D.lp: bogini. wprzódy AntevortyAntevorta --- rzymska bogini losu.,/ Która skutki rad ludzkich z dawności tłumaczy,/ Że najbliższa Stambołu, pyszny cesarz znaczy;/ Azyą i Afrykę ku Donaju zmyka,/ Gdzie kto się tylko brzegiem rzeki onej tyka,/ A zwłaszcza chrześcijanie, o wstyd i żal srogi!/ Muszą mosty budować i naprawiać drogi/ Na chrześcijan. Czemużby ze świętej rozpaczy/ Nie złączyć szable z nami na pogaństwo raczéj?/ DziambetgierejDziambetgierej --- właśc. Dżanbeg-Girej, chan krymski w latach 1610--1623. hanem był pod ten rozruch w Krymie,/ ten w swojej ku panu usłudze nie drzémie;/ Lecz skoro go od Porty trzecie dojdą wici,/ Skoro na przyszłą pracą bachmatybachmat --- koń tatarski. wysyci,/ Okrzyknąwszy zwyczajnym ordy swe atłanematłan --- okrzyk tatarski, ,,do koni!"(od at, koń)./ Chce kredencowaćkredencować (daw.) --- wychodzić naprzód, wybiegać ze służbą., chce się pisaćpisać się (daw.) --- popisywać się. przed Osmanem./ Który, nim dzień ruszenia dojdzie z Carogrodu,/ Wielki meczet wyznaczy, a że bez dochodu/ Murować go nie może starych ustaw wedle,/ Polskę już widząc swoją jako we zwierciedle,/ Podole z Ukrainą toż na wieczne czasy/ Legujelegować (daw.) --- zapisywać. na sprośnego Mahometa spasyspasy ( z wł. spasso) --- wczasy, wygody.;/ Dzieli ziemie koronne, rozrządza urzędy,/ Mając na swych koczotówkoczot --- rajfur. osobliwe względy./ Ptak, PochlebstwoTak pospolicie bywa; gdzie się nowa błyśnie/ Do szczęścia okazyja, co żywo się ciśnie./ Piszą rymy papugi, rozprawują sroki,/ Krucy zwycięstw winszują i ledwie nie kwoki/ Nowym kontestemkontest (daw.) --- oświadczenie., nowym witają prezentemPiszą rymy papugi (...) nowym witają prezentem --- w Rzymie uczono ptaki winszowania cezarom, o czym obszerniej w dedykacji../ Toż się działo natenczas z Osmanem nadętem,/ (Co żywo mu winszuje, jakby już widomie/ Tryumfował; co żywo źrebię ono łomieco żywo źrebię ono łomie --- ,,łamie" przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie).),/ Który na takie plotki i pochlebstwa ślepy,/ Skoro zwiedzie do kupy Kairy z Alepy,/ Obwieszcza wywieszonym końskiej grzywy hasłem,/ Że sam osobą swoją, sercem niezagasłem/ Wyjeżdża: więc kto w łasce cesarskiej korzysta,/ Teraz jest okazyja do niej oczywista;/ Bo wszytkie insze wojny, przez basze, przez agibasza, aga --- tureccy generałowie i pułkownicy./ Odprawował, ta jego godna jest powagi./ Toż się bierze z nim każdy; każdy się tka w jukijuki --- wory na bagaż../ Sowite pod nadworne pocztysowite poczty --- podwójną liczbę żołnierzy. ślą bonczukibonczuk --- tak stale pisze poeta zamiast: buńczuk./ Basze i wezyrowie; postawą ochoczą/ Drudzy z groźnych cekauzówcekauz --- z niem. Zeughaus, arsenał. kartaonykartaony --- z niem. Karthaunen, działa. toczą;/ Brzmiące inszy możdżerze, potężne petardy/ Gotują. Janczaragajanczaraga --- dowódca janczarów. pod złocone dardydardy --- z wł. dardo, włócznia./ Zwiódszy swych pod żórawiem personatówpersonat --- osoba okazała. pierzem/ Wali się z partyzanempartyzan --- z niem. Partisane, spisa, berdysz. przed świetnym żołnierzem./ Patrz, w co to chrześcijańskie bisurmanin syny/ Obraca, które co rok z winnej dziesięciny/ Nieszczęśliwej od piersi oddarszy macierze,/ Już okrzczone nieczystej do obrzezki bierze/ I tymi --- bo tchórz tchórze, bo Żydy Żyd rodzi ---/ Pod swe jarzmo królestwa chrześcijańskie wodzi./ Sypą się wojska zewsząd to morzem, to lądem,/ Jakim bystry z AbnobyAbnoba --- łac. nazwa Czarnego Lasu. Donaj spada prądem./ Poci się Wulkan w Lemnie i ledwie nastarczy/ Kuć szabel, mieczów, grotów, rodelirodela --- puklerz drewniany, skórą powleczony, żelazem obity. i tarczy./ Tak wielkim aparatem i ledwie ku wierze/ Podobną gorliwością gdy się Osman bierze,/ Poczesny przed nim MuftyMufti --- najwyższy duchowny i sędzia (szejk-ul-islam)/ turecki., nad wsze starszy hodziehodzia a. hodża --- duchowny islamski.,/ Stanął pod srebrnym włosem na głowie i brodzie,/ A ufając powadze swego pastorału,/ Tak się do wojny owej przymówi zapału:/ «I mnieć, wielki cesarzu, od którego dziada/ Na tym-em stawion stopniu, twoja doszła rada,/ (Chociaż tylko meczytumeczyt --- dziś popr.: meczet. pilnując i księgi,/ Boga za grzechy ludzkiej błagam niedołęgi),/ Że chcesz stare zruciwszy z Polaki przymierze/ Wojnę wieść. ModlitwaMnieć, przyznam się, należą pacierze,/ Nie Mars; lecz i ty przyznaj i miej to ode mnie,/ Że Mars w polu i Wulkan darmo robi w Lemnie/ Bez Boga; słaboż by się wasze wojny wiodły,/ Gdyby je dobrych ludzi nie wspierały modły!/ Tegoć trudno uwłaczać, co z zdumieniem świata/ Z natury masz, żeś sercem doszedł Amurata;/ Bogdaj doszedł i szczęściem, a z swymi pradziady/ Wieczyste górnych osiadł empirówgórnych empirów --- w średniowieczu Empireum oznaczało niebo najwyższe, siedzibę światła i ognia. osady!/ Tegoć ja bogomodlca winszuję i stary/ Pasterz, który twych ludzi zawieram koszary./ Proszę przy tym, racz szczerej radzie mej dać ucha,/ Aczci na wszytkich młodych ta padła pomuchapomucha (daw.) --- zaraza, choroba.,/ Że nieradzi, gdy im kto ich propozyt porzepropozyt porze --- przedsięwzięcie pruje. ;/ Lecz jako nieraz ginął, kto stał przy uporze,/ Tak i ten nie żałował, kto chciał starych słuchać./ Próżnoż na zimną wodę, sparzywszy się, dmuchać!/ Starość, MądrośćTen garb, wielki Osmanie, te zmarski, te rugirugi (daw., z łac. ruga) --- fałdy, zmarszczki./ Świadczą, jako już żyję na świecie czas długi;/ Wżdy mi żaden z tak wiela dni nie zszedł jałowy,/ Lecz zawsze co nowego weszło do mej głowy;/ I dziś, chociaż mnie to już śmierć dogania skora,/ Siła rzeczy wiem, których nie umiałem wczora./ Wiek ludzki długa szkoła, w której nasze mózgi/ Wycinają przypadków ustawicznych rózgi;/ Stąd w starych doświadczenie zdrową radę rodzi,/ Której jeśli chcą słuchać, nie pobłądzą młodzi./ I ty, cesarzu, nie bądź głuchy na me pieśni;/ Nie wzgardzaj, którą widzisz na tej głowie, pleśni:/ Bo choć ci co do smaku twój zausznik powie,/ Skutek rady potwierdza, dawne to przysłowie,/ Mnie się wojna z Polaki nie zdanie zda --- nie podoba. z przyczyn wiela:/ PrzyjaźńZawsze stracić niż nabyć łacniejłacniej (daw.) --- łatwiej. przyjaciela;/ Imoimo (daw.) --- mimo. to że srogi grzech stare mirymir (daw.) --- pokój. łomać,/ A kto wie, jeśli tego nie będziem się sromaćsromać się (daw.) --- wstydzić się.?/ Kto ręczy za wygraną? Wołoskie igraszki?/ Za brednie to, cesarzu, poczytaj i fraszki./ Niech się tak Skinderbasza barzo nie kokoszykokoszyć się (daw.) --- chełpić się, nadymać.,/ Że cztery stem czterdziestą tysięcy rozpłoszy/ I to słyszę trefunkiemtrefunek --- tu: trafunek, przypadek.: bo już byli naszy/ O wygranej zwątpili, kiedy k'woli paszy/ Polacy się rozbiegą i spięte tabory,/ Które ich ośm dni bronią, rozerwą ze sforysfora --- tu: szyk../ Owszem, to niechaj wstrętem będzie i odwodemodwodem --- w rękopisie: dowodem./ Zwady okromokrom (daw.) --- bez. przyczyny z tak bitnym narodem;/ Okrom rzekę przyczyny, choć nie trudno o kij,/ Kto chce psa bić; na dawne pomniciepomnicie --- dziś popr. forma trybu rozkazującego: pomnijcie. proroki,/ Którzy się nam pilno strzec tej kazali dziury,/ Gdzie nam kracze upadek orzeł białopióry./ Nowinaż-to Polakom, choć w poczcie nierównym,/ (Co i sam pomnę, jeszcze nie bywszy duchownym),/ Płoche gromić Tatary? Nieraz w liczbie małéj/ Chmielecki, nieraz ich bił i Zamoyski śmiały:/ Czterma, piącią tysięcy ośmdziesiąt ich czasem/ Aż do brodów Dniestrowych uściełali pasem./ Onić to w Polszcze zamki murowaliOnić to w Polszcze zamki murowali --- Jeńców tatarskich rzeczywiście do tej pracy używano., oni,/ I dziś ich tam w kajdanach tysiącami dzwoni./ W takiejże-to Wołosza u nas będzie cenie,/ Że w niepotrzebne jarzmo tej wojny nas wżeniewżenie --- zagna.?/ Ród płochy i niewierny, tak chciwy odmiany,/ Że by rad co godzina nowe widział pany;/ Aleć i ci w twoich już, o cesarzu! ręku;/ Dzierż się tylko przymierza pisanego dźwięku./ Niechaj giaur giaurom za twej łaski darem,/ Byleć haracz oddawał, będzie hospodarem:/ WiaraBo wiara najpewniejsze spraw ludzkich ogniwo;/ Tą żyjemy, to światło, to nasze krzesiwo,/ Z którego gdy choć w różne iskra serca wskoczy,/ W lot je wiecznym miłości płomieniem zjednoczy./ Choć zła, choć dobra, jaką kto wyssie z macierze,/ Każdy by w takiej rad żył i umierał wierze./ Daj miejsce rozumowi i niesytej żądze,/ Choć wielkiego umysłu, przytrzymaj wrzeciądze./ Pozycja społecznaPatrz, jak siedzisz wysoko, skąd gdybyć, strzeż Boże!/ Wypaść przyszło, Ikarus, kiedy go raroże/ Nad morzem Ikaryjskim opuściły loty,/ Nie miałby tak strasznego upadku, jako ty!/ Im na wyższym fortuna człeka sadzi stropie,/ Tym chytrzej, tym nieznaczniej dołki pod nim kopie./ Nie większa umiejętność, ufaj starych zdaniu,/ W nabyciu, aniżeli w rzeczy zatrzymaniu./ Często gęba łakoma i ręka niesyta/ To upuści, co trzyma, gdy niepewne chwyta./ Nie liczba wojska bije, ani miast dobywa,/ Ale wojny przyczyna, panie, sprawiedliwa!/ Z tą ktokolwiek się porwie, kto się z domu ruszy,/ Niech za bożą pomocą tryumfować tuszy./ Z Polaki co za zwada? Skąd i o co waśni?/ Jeśli słuchać nie będziesz pochlebców swych baśni,/ Wojna to i daleka, i przyczyny słusznej/ Nie ma; nie skłaniaj serca ku plotce zausznej!/ Naród w złoto ubogi, nic nie ma przy zdrowiu/ Prócz chleba, soli, serca, żelaza, ołowiu,/ Serca (mówię, niedarmo czytając ich dzieła;/ Bo dopiero u mnie mąż, gdzie przy sercu siłasiła --- Potocki zgodnie z swą wymową rymuje: sieła.),/ O którektóre --- serce. u nas łacno z wielkim animuszem,/ Kiedy go kto masłoku przyfarbuje kuszemmasłoku kuszem --- czarą odurzającego trunku../ Pierwej cię droga znuży i Bałchany śnieżne,/ Niźli równierównie --- równiny. Dniestrowe oglądasz pobrzeżne,/ Gdzie całoletnim chodem utrudzonych ludzi,/ Skoro mróz nieprzywykłej jesieni wystudzi,/ Których wszytkich pieszczone wychowały nieba,/ Broni na nich Polakom dobywać nie trzeba;/ Pomrą jako jaskółki, jako muchy posną,/ Tylko że zaś drugi raz nie ożyją z wiosną./ Sam ich niewczasniewczas --- niewygoda. zwojuje, zwłaszcza w takiej kaszy/ Różnych narodów, kiedy począwszy od paszy,/ I ludziom, i bydlętom najmniejszej wygody/ Nie będzie. Szczęśliwy człek, co go cudze szkody/ Uczą rozumu, jako w najpewniejszej szkole,/ I dadzą poznać głupstwa w sąsiedzkim rosolew rosole --- w przykrości, nieszczęściu../ Zegnał Kserkses pół świata na waleczne Greki,/ Popasł całą Azyą, powypijał rzeki;/ Trzech dni na jednym miejscu nie mógł postać daléj,/ Na koniec się sam własną machiną obali,/ I onych ludzi zgubił, i sam się na koniec/ Roztrącił o swej dumy nieuważnej szaniecszaniec --- w rękopisie dla rymu: szoniec../ Ale na cóż tu Persy wspominać i Greki?/ Mamy doma u siebie przykład niedaleki:/ Jeszcze z tymiż Polaki do tej niefortuny/ Naszym przyszło, w kobyle kiedy się kałdunykałdun --- brzuch./ Grzebli przed ciężką zimą, która ich tam zdybie./ Jak wodą żyć ptakowi trudno, wiatrem rybie,/ Tak Turkom pod arabskim rozpieszczonym niebem,/ Zimna Polska chorobą, mróz będzie pogrzebem!/ GłódUważ-że to, cesarzu, uważ wszytko z gruntuz gruntu --- w rękopisie: z grontu (dla rymu).,/ Że ludzi spod miękkiego wiedziesz horyzontu,/ Gdziegdzie --- gdy. za tłuste migdały, słodkie pomarańcze,/ Przyjdzie zbierać po lesie ogryzki szarańcze/ Płonekpłonka --- nieowocująca roślina. nieużytecznych i cierpkich żołędzi;/ Krótko mówiąc, sam was głód, sam was niewczas znędzi./ Polakom jako za dar, wszytko jako z mydła; / Prócz, że tamtecznych krajów ludzie są tworzydłatworzydła --- wytwory, dzieła./ (Bo niewczas, wiatry, śniegi, mrozy, słoty, głody,/ Snadniejsnadnie (daw.) --- łatwo. znoszą, niźli my, północne narody),/ Lecz bijąc się o wiarę i swoje kominy,/ Serce mają przed nami, gdy mają przyczyny/ Do wojny sprawiedliwej; dziesięćkroć się lepiéj/ Chłop w obronie żywota, niż napaśniknapaśnik --- dziś: zapaśnik. krzepi./ Zaczem, wielki cesarzu, trzymaj górne loty/ Wspaniałego humoru i żywej ochoty;/ Stój w meciew mecie --- łac. meta, cel. i siedź mocno w swej fortuny siedlesiedle --- dziś popr. forma N.lp: siodle../ Masz zdrową radę moję; w niej jak we zwierciedle/ Przejźry sięprzejźry sie --- dziś popr. forma 2.os trybu rozkazującego: przejrzyj się.. W szczerości-li mojej wątpisz? Wzów ty/ Inszych do niej, lecz wspomnisz: dobrze-ć mówił Mufty»/ Powaga to siwizny sprawiła biskupiéj,/ Że go Osman, choć młody, porywczy i głupi,/ Tak cierpliwie dosłucha, choć na szydłach siedzina szydłach siedzieć --- przysłowie o tym, któremu coś srodze dokucza.,/ Nie strzymał jednak tego statkustatek (daw.) --- stateczność, rozsądek. w odpowiedzi./ «Nie tak-em ojcze, prawi, rozumu daleki,/ Żebym go słuchać nie miał, i aczem z opieki/ Wyszedł i wszytko mi się według woli darzy/ Ani by mi potrzeba więcej bakałarzybakałarz --- nauczyciel.,/ StarośćSłuchałem cię, choćbym się obszedł bez twej rady./ Acześ ty, zapomniawszy wszytkich starców wady,/ Wielomowności, którą powszechnie grzeszycie,/ Jakobyś na mnie kazał z ambony w meczycie./ Krótko tedy na twoje odpowiem kazanie:/ Tak chcę! To moja wola i Mahomet na nię/ Przypadłprzypaść (daw.) --- zgodzić się. i przyjął dzisia ode mnie plac goły,/ Gdzie mu szumne z giaurów wystawię kościoły./ KapłanPowiem jeszcze, aleć to, proszę, niech nie cięży,/ Że najlepiej w kościele dyskurować księży,/ Nie mieszać się w ratusze; przez cóż się rozsułyrozsuć (daw.) --- rozsypać./ Państwa giaurskie, jeśli nie przez kapitułykapituła --- tu: rada a. zgromadzenie księży.?/ Miecz mieczem, a plesz pleszemplesz --- tonsura.; kto się czemu święci,/ Tego niechaj pilnuje; są też i natręci,/ Którym żebyś ty nie był, rządź sobie w kościele,/ A twoi niech po wieżach księża drą gardziele!/ Na tak twardą replikę starzec on zaniemie/ I pójdzie, skoro mu się ukłoni do ziemie,/ Jeszcze Osman z pierwszego nie ochłódł ferworu,/ Kiedy Mustafa, wezyr i marszałek dworu,/ Stanie przed nim poważnie laską wsparty srebrną,/ A czując, że z nim wszyscy w onę toniątonią --- dziś popr. forma B.lp: toń. webrną,/ Chce mu jego porywczość jako wybić z głowy,/ Aleć na rozjątrzone trafił z tym narowy./ Wojna, ReligiaSkoro powie o polskiej wojnie swoje zdanie,/ Przypomni, co w ich świętym stoi al-Koranie,/ Kędy Mahomet Turkom surowym zakazem/ Zwady ze dwoma broni nieprzyjaciół razem,/ «Nam wydarł Pers Babilon, wydrze i Egipty,/ tak nas do ostatniej zniszczy zboża szczypty./ Gdy cudzych rzeczy pragnąc nadzieja łakoma/ Traci swe własne, pewnie nie będziem tak doma»./ Rozjadł się na wezyra tyran jako wściekły:/ «A wieręwierę --- zaprawdę., nie chce-ć się to z pieca, psie opiekły!/ Takżeś to miał złą wprawę, żeć obrzydło polewprawa... pole --- o psie myśliwskim.,/ I pozwoliłbyś ty gnić na wieki w popiole,/ Niech bies bierze Babilon z tobą, niewieściuchu!/ A tu mu bystry andżarandżar --- puginał. chce utopić w brzuchu./ Złoży się i woli raz w ręce odnieść lewéj,/ Niźli śliskie żelazo poczuć między trzewy./ Dotąd się gryzł, dotąd się gniewał, dotąd sapał,/ Aż krwią Osman afektu w sobie zgasił zapał./ W sobie zgasił; lecz w Polszcze zapalił go srodze./ Nie Polska, chrześcijaństwo wszytko było w trwodze;/ Bo skoro się po świecie tak straszna roztrzęsie/ Nowina, jakby serca ukrawał po kęsiepo kęsie --- po kawałku../ Inszych wprawdzie z daleka wiedzieć to dochodzi,/ Czyja tonie kobyła, ten najgłębiej brodzi./ Sejm zaraz na Polaki składa Zygmunt trzeci,/ Tylko go ta od Porty wiadomość doleci,/ Że starym durnydurny (daw.) --- szalony. Turczyn wzgardziwszy przymierzem,/ Chce swój miesiącmiesiąc --- księżyc. naszego Orła odziać pierzem,/ W jego farby śniegowe, w jego jasne puchy,/ Grubego Mahometa ozdobić makuchy;/ Że, matkę swą żegnając, przysiągł na to, że się/ Nie wróci, aż jej trybut z Polaków przyniesie;/ Że całe karawany, żelaznymi pęty/ Obciążywszy, prowadzi monarcha nadęty,/ W których nogi, pieszczonej przywykłe swobodzie,/ Na pompie tryumfalnej w pysznym CarogrodzieCarogród --- Konstantynopol./ Brzęczeć mają przed bramą sprośnego szaraju./ (Na-toć już spięte stoją mosty na Donaju);/ Że meczet Ottomańskiej wymierzywszy lunyluna (z łac.) --- księżyc.,/ Chce nowy cesarz w Polszcze spróbować fortuny,/ Jeśliby mógł we dwoje tej odwagi zażyć,/ I sam się wsławić, i swój meczet wyposażyć./ Przeto wszyscy, prywatne porzuciwszy sprawy,/ Bieżą senatorowie na sejm do Warszawy;/ Bieżą od ziem posłowie i Korona czerstwaczerstwy --- zdrowy, silny./ Poczuwa się na siłach dzielnego rycerstwa:/ Tam chce serca i ręki przy szabli i czeleczele --- dziś. popr. forma N. lp: czole./ Mężnym zażyć, gdzie krwawy Mars gościniec ściele,/ Gdzie starszych zdanie będzie, a w ich-że kajdany/ Bogu i ludziom zmierzłezmierzły (daw.) --- budzący obrzydzenie. tkać Mahometany./ Więc skoro się zgromadzą, skoro imąjąć (daw.) --- zacząć. radzić,/ Z jakim nieprzyjacielem przyjdzie się im wadzić,/ Któremu żaden sąsiad z obu stron Bosforu/ Aże do naszej ścianyściana --- tu: granica. nie mógł dać odporu;/ Tedy naprzód do Boga, przy świętej ofierze,/ Król i rada pokorne wyprawi pacierze:/ Żeby on, gdyż w jego są ręku wszytkie bitwy,/ Wejźrał na ludzi swoich niegodne modlitwy;/ Wziął to państwo w opiekę, gdzie od lat tysiąca/ Powinnapowinny (daw.) --- należny. mu się chwała w kościołach poświąca,/ (I na toż by przyjść miały, aby je obrzydły/ Bisurmanin niemymi pozastawiał bydłybydły --- dziś popr. forma N. lm.: bydlętami.?);/ Bóg, OpiekaŻeby Bóg, który umie i może przez ręce,/ Straszne one obrzymyobrzym --- dziś popr.: olbrzym. wywracać dziecięce,/ Pojźrał na wściekłe grozy tego Goliata,/ A naszego Dawida, którego armataarmata (daw., z łac.) --- uzbrojenie. --- / Pięć kamyczków i proca; lecz przy twej pomocy/ Możem ufać tym piąciom kamykom i procy,/ (Bo węgłowemu każdy rówien z nich kamieniu),/ Co ich jest w Zbawiciela naszego imieniuCo ich jest w Zbawiciela naszego imieniu --- ,,Jezus" to słowo pięcioliterowe; por. III. w. 197 i 198../ A jeśli też złość nasza zatwardzi twe uszy,/ Jeśli nas sprawiedliwy twój gniew zawieruszy/ (Bo już niejeden naród pod tytułem świętém,/ Chrystusowym, w pogańskich ręku brzęczy pętem):/ Patrz na polskich patronów, patrz na naszych ziomków/ Pokorę, a nie spuszczaj biczów swych ułomków!/ Patrz na świecznik swej chwały, który w tej Koronie/ Ogniem niezagaszonym ku czci twojej płonie!/ I chociaż przez złość naszę, przez nasze niecnoty,/ Częste go w oczu twoich zaciemiają knoty,/ Utniutni --- dziś popr. forma 2.os lp. trybu rozkazującego: utnij. knot, masz nożyce miłosierdzia w ręce!/ Że nie zgasisz, ufamy Jezusowej męce./ Tak gdy się i swe Bogu konsultakonsultum (z łac.) --- rada. oddadzą,/ O posiłkach najpierwej na tę wojnę radzą,/ I na tym wnet stanęła zgoda wszytkich stanów,/ Żeby do chrześcijańskich posły wysłać panów,/ Na wspólnych nieprzyjaciół, nim będziem na schyłku,/ Pókiśmy jeszcze dużyduży --- silni., żądając posiłku./ Przełożyć im przed oczy, jeśli dotąd ślepi,/ Że skoro się do Polski bisurmanin wrzepi/ I zniesie to przedmurze, bez wszelakiej chyby/ Będzie ich suchą ręką zbierał jako grzyby./ Niech na to wszyscy zgodnie swoje dadzą kreskikreski (starop.) --- głosy.,/ Żeby więcej przeklętej nie cierpieć obrzezki;/ Teraz czas i pogoda, byle chcieli szczérze/ (Onić przyczyną wojny, przy złomanym mirze) ---/ Zrucić jarzmo tak ciężkie z Chrystusowych ludzi,/ Których srożej niż ciała ta niewola nudzi,/ Że dusze już z szatańskiej wyjęte tandety,/ Znowu sobie Mahomet zaswaja przeklęty./ Niechajby chrześcijanie prywatne urazy/ Przed męki Boga swego zruciwszy obrazy,/ Świętą ligąliga --- sojusz. spojeni na wojnę tak słuszną,/ Wszytkie swe znieśli siły, ofiarą zadusznązaduszny --- czyniony za dusze../ Z tym tedy wyprawiwszy posły krokiem chyżem/ Do wszytkich królów, co są pod zbawiennym krzyżem,/ Acz nie wątpim, że wrota pootwiera Januszwrota pootwiera Janusz --- właśc. Janus; w staroż. Rzymie wrota świątyni Janusa otwierano wraz z rozpoczęciem wojny.,/ (Lecz się na to upijać szkodaLecz się na to upijać szkoda --- przysłowie: ufać w coś, polegać na czymś., kędy: a nuż/ Będzie, albo nie będzie? szkoda stawiać garka,/ Jeśli dopiero prosić u sąsiada ziarka)./ Tedy o swoich rzeczach samym przyjdzie radzić:/ Kogo obrać hetmanem, skąd ludzi gromadzić,/ A co najpotrzebniejsza do wojny bez mała,/ Skąd zasiągnąć pieniędzy? To im w głowie cwała./ Żółkiewski, wielki hetman, pod Cecorą zginął;/ Który się był najpierwszy w tej toni ochynąłochynąć (daw.) --- zanurzyć.,/ I dotąd --- skąd się Turczyn w swej imprezie twierdzi,/ Głowa jego na długiej z wieże wisi żerdzi;/ Stanisław Koniecpolski polnypolny --- hetman polny., tamże wzięty,/ Jeszcze brząka w żałosnej JedykuleJedykuła --- więzienie siedmiu wież. pęty;/ Słyszy chociaż pod ziemią, gdy na zguby nasze/ Bismmanin, nadzieją opiły, się kaszekasać się (daw.) --- porywać się../ Obierz sama, ojczyzno! Sama życz buławy,/ Kogo do tak pamiętnej godnym widzisz sprawy;/ Pod którego byś głowy i piersi zaszczytemzaszczyt (z ros.) --- obrona., / Z chwały bożej, z całości swojej depozytem,/ Bezpieczna zostawała, aż Bóg twój obrońca,/ Zruci miesiąc pod nogi prawdy swojej słońca,/ Wszyscy oczy i serca na jednego zgodnie/ Obrócą Chodkiewicza; tak się zda, że młodnie;/ Że dzieła nieśmiertelne, których mu nie szczędzą/ Późne wieki, siwy włos ze skroni mu pędzą;/ Mars z oczu, powaga mu sama bije z twarzy,/ Tak się w nim wielkość męstwa i swoboda parzyparzyć się --- do pary iść.,/ Że mu szczereszczery (daw.) --- prawdziwy. tryumfy może czytać z czoła./ Kogóż szukać, dla Boga? Ciebie dzisia woła/ Ta wiekopomna praca, waleczny Karolu!/ Jeszcze cię też nie znano w Konstantynopolu./ Poznają, co za ludzie idą z naszej Litwy,/ Kiedy serdeczny Polak wsiędzie na koń przy twéj/ Doskonałej biegłości, o której sąsiedzi/ Niech powiedzą: uparta Moskwa, bitni Szwedzi./ W obozieś się urodził, urosłeś na łękułęk --- przednia lub tylna, zwykle podwyższona część siodła.,/ Odbierajże buławę dziś z królewskich ręku,/ I jeśli tak chcą nieba, ostatniej ćwiczyznyćwiczyzna (daw.) --- ćwiczenie, służba./ Dopędzisz na usłudze kochanej ojczyzny./ Ogłosiwszy swe imię na wschód słońca cały,/ Będziesz burzył górnymi Turków arsenały./ RodzinaSkoro stanął Chodkiewicz wszytkich zdaniem spolnem,/ Zaraz myślić poczęto o hetmanie polnem;/ A że żył Koniecpolski z pierwszego pogromu,/ Trudno to było dawać przywilejem komu;/ Więc do tańca, który Mars spólny stronom zagra,/ Na onę wojnę jego naznaczono szwagra,/ Stanisław Lubomirski, hrabia na Wiśniczu,/ MłodośćZa towarzysza prace był przy Chodkiewiczu,/ Im młodszy, tym też większej godzien jest pochwały/ Z serca i z roztropności --- wielkie specyjały/ W hetmaniech, ale rzadkie, a zwłaszcza pospołu,/ Zwłaszcza w młodych: bo stary i już bliski dołu,/ Przez siedmdziesiąt lat w onej ćwiczywszy się szkole,/ Co za dziw, że i sercem, i rozumem zdolezdole --- dziś popr.: zdoła.?/ Ale ten, co dopiero do tej wszedszy szkoły,/ I serca, i rozumu ma z nieprzyjaciołyma z nieprzyjacioły --- wystarcza go na nieprzyjaciół, dorównuje im.,/ W wielkiej cenie, bo owoc wypycha przed kwiatem./ Cóż gdy dojźre i dojdzie doświadczenia z latemz latem --- z wiekiem.?/ Lecz rzadki ten na świecie owoc skołoźrywyskołoźrywy (daw.) --- wcześnie dojrzały.,/ W Polszcze, Bogu bądź chwała, nie wielkie to dziwy,/ Hetman młody i dobry, jakiego nam zdarzył,/ Kiedy się płochy Osman na Polskę zajarzyłzajarzyć (daw.) --- rozgniewać się, rozjątrzyć../ Skoro staną hetmani, toż koło pieniędzy/ Zdało się tam zakrzątnąć i mówić co prędzej./ Ośm poborów i w Litwie, i w Koronie całej/ Na tę ekspedycyją przyszły do uchwały./ Kwartakwarta --- wypłacany kwartalnie żołd. przy tym sowitasowity --- obfity, tu: podwójny. i dwoje czopoweczopowe (daw.) --- podatek od alkoholu.,/ Ksiądz, OjczyznaDuchowni też przez laudumlaudum (daw., z łac.) --- uchwała. swoje synodowe/ Na który do Piotrkowa skoro się zgromadzą,/ Sto pięćdziesiąt tysięcy podskarbiemu dadzą/ Na wojnę sprawiedliwą. Gdziegdzie --- gdy. przy świętej wierze/ Mieli byli dobry rząd zaczynać pasterze,/ Wielka krzywda Ojczyzny, ale tym terminem/ Nie wszyscy grzeszą. Siłasiła (daw.) --- wielu. ich z świętym Marcinem/ I płaszcze by rzezalirzezać --- ciąć. za całość Kościoła./ Są drudzy skąpej ręki i twardego czoła;/ Wolą nieprzyjaciołom na rabunek chować/ Pieniądze tu zebrane, niż suplementowaćsuplementować (z łac.) --- zasilić, wspomóc./ Konającą Ojczyznę, choć widzą na oczy,/ Uciekając, że je tu nieprzyjaciel wtroczy;/ Wolą wieść za granicę i darmo dać komu,/ Niźli węgłów podeprzeć pochyłego domu./ Atoli półtorakroć sto tysięcy złożą,/ Choć się milionami w ojczyźnie wielmożą,/ Na tak główną potrzebę, gdzie i skarbów strata,/ Obroń Boże, i sami byliby u kata./ To pieniężne posiłki; co się ludzi tyczetycze --- dziś popr.: tyczy./ Pięćdziesiąt uchwalonych tysięcy naliczę;/ Bo czternaście w kirysach, dwadzieścia w kolczudzekolczuga --- rodzaj zbroi wykonanej z drobnych metalowych kółek./ Tysięcy wyniść miało ku onej usłudze/ I z Litwy, i z Korony, cudzoziemskie do téj/ Liczby i konne pisać pułki i piechoty./ Tyle miały warszawskie natenczas papiery/ Ale cóż, trzyzydlowe gdy się tak i kierykier --- liche płótno./ Nie kurczą, jak się one zstąpiły komputykomput --- liczba.:/ Bowiem więcej nie wyszło w pole ludzi ku téj/ Okazyi, rachując konne i piechury,/ Nad trzydzieści tysięcy i pięć, same ciury,/ I z luźnymi wyjąwszy, z których drugie tyle/ Mógłbyś bezpiecznie pisać w dobrej wojska sile./ Szkoda ich lekceważyć; kędykędy (daw.) --- gdzie. co z zdobyczą,/ Pewnie ani postrzałów, ani ran nie liczą./ Dali próbę odwagi w szwedzkiej onej wrzawie,/ Gdy szturmem Wittemberga dostali w Warszawie,/ Który wczora tryumfy swoje mierzył w strychy;/ Nie wojsko, nie żołnierze, holikholik --- (tym razem poeta napisał w rękopsie: helik), drab, pachołek. go wziął lichy./ Aleć i w tę straszliwą z pogaństwem turniejąturnieja (daw.) --- rozprawa, walka./ Nie raz pokazowali, co mogą, co śmieją./ Kozacy też przez swoje deklarują posły,/ Byle się wojska nasze do Wołoch przeniosły,/ We trzydziestu tysięcy i w porządnej sprawiesprawa (daw.) --- szyk, przygotowanie./ Stawią się; tak stanęło u nich na Rusawie!/ Więc oraz na ruszenie pospolite wiciwici --- wezwanie na wojnę./ Wychodzą na tych wszytkich, którzy są okryci/ Przywilejem szlachectwa, aby nie w imieniu,/ Nie w herbie tylko swoim, lecz na tym kamieniu/ Pokazali, że przy krwi jest wrodzona cnota,/ Na którym brantownegobrantowny (daw.) --- (o metalu szlachetnym) czysty, wytopiony. doświadczają złota./ Jeszcześmy, jeszcze byli nie zgospodarzeli,/ Żebyśmy się tak słusznej wojny wzdrygać mieli./ Szlachcic, TchórzostwoNie dzisia to (odpuśćcie, jeśli się kto czujeczuć się --- tu: poczuwać do winy.),/ Gdzie nam tak dom, tak jego pieszczota smakuje,/ Że kontencikontent (daw.) --- zadowolony. z szlachectwa, co nam idzie rodem,/ Już go żadnym popierać nie chcemy dowodem./ Widzieć ich po jarmarkach i prywatnym feście,/ Gdy się strojno, czeladno, przechodzą po mieście;/ Pódźże z nim do publiki, choć w onejże lamielama --- galon, bram, obszewka.,/ Tak skromny, tak pokorny, że wilk a wilk w jamie;/ Dopieroż gdy ich w pole wytkną trzecie wici,/ Przyjdzie stać na posłuchuposłuch --- straż, czujka. i zmoknąć do nici;/ Nuż podjazdy, nuż ona potrzeba, o której/ Słuchając włosy z czapką wstawają do góry;/ Gdy mu grzbiet kiryskirys --- pancerz. orze i jakby za winę/ Szyszak perfumowaną prasuje czuprynę;/ Gdy się przyjdzie narazić na kule, na strzały,/ I stać w miejscu cały dzień jako cel przed działy./ Patrząc, gdy drugich niosą, słysząc świst nieluby,/ Oczy w górę podnosić, Bogu czynić śluby,/ (Stanie-ć za śmierć strach śmierci, owszem jeszcze gorzéj;/ Bo sto razy umiera, jeśli tam kto tchórzy), / Nie dziw, że mierznie wojna naszym galantomomgalantom (z wł.) --- elegant.,/ Którzy samym nawykszy od młodości domom,/ Słuchają, rychło w polu będzie po harapiepo harapie (daw.) --- po wszystkim.,/ Rychło im kto potrzebępotrzeba (daw.) --- potyczka, bitwa. przyniesie na mapie;/ Więc żołnierzów obmawiać i hetmanów szczypać./ Da kopę na on pobór; długoż, prawi, sypać/ Darmo będziem pieniądze? Wierę zdaniem mojem,/ Jużby czas Ukrainę widzieć za pokojem!/ Drugi, nie godzien kijem mitręga za bydłem,/ Jagły mierzyć z maślonką do tarku tworzydłemtworzydło --- forma do wytwarzania serów.,/ Że wiewiórczym ogonkiem dał opuszyćopuszyć (daw.) --- futrem obszyć. kołnierz,/ Aż już wąsy odyma, aż sędzia, aż żołnierz!/ Wdaj że się z nim w rzecz, chociaż nie był dalej bursy,/ Historyje i one usłyszysz dyskursy,/ Już on wiadom porohów, czajek i KodakuKodak itd. --- miejsca na Ukrainie, słynne z wojen kozackich; w. por. niżej III 1105; powinno być: Kudak.,/ Wiadom złotego, wiadom kuczmańskiego szlaku,/ Gdzie Merło, gdzie Drzypole, gdzie w bezludnej dziczy/ Sina woda z ordami Polaki graniczy,/ Wszytko wie, tego nie wie do siebie nieborak,/ Że sklep dziurawy ledwie stoi za półtorak./ Niechże się jedno jaka królewszczyznakrólewszczyzna (daw.) --- własność państwowa oddawana w dzierżawę w ręce prywatne. błyśnie,/ Obaczę, jeśli żołnierz przed nim się dociśnie./ Już na nię zadałzadać (daw.) --- dać zadatek., kto tam na tandecie siedzi;/ Pewnie najzasłużeńszy do niej nie uprzedzi./ SzlachcicNie tak było przed laty, gdzie nie pierwej młody/ Do szabelki przypadał, aż od wojewody/ Albo króla samego śród walnego festufest (daw.) --- święto./ Do niej był przypasany, koło lat dwudziestu./ To ozdoba, to mu strój nad wsze aksamity!/ Dotąd część domu; już był Rzeczypospolitéj./ Brał i pierścień żelazny, charaktercharakter (daw.) --- znak. sromoty,/ Który musiał na palcu swoim nosić poty,/ Aż krwią nieprzyjacielską z obliguoblig (daw.) --- zobowiązanie. wyjęty,/ Złoty już nosił sygnet, już siadał z książęty;/ Żelazny na pamiątkę ze zdobytym łupem,/ Kładł Marsowi w kościele w święto przed biskupem./ Dopiero skoro odniósł na swym ciele blizny,/ Prawić o wojnie, radzić około Ojczyzny/ Godziło się; nie, zrósszy przy doiwie krowiem,/ W opiekę brać nieszczęsną Ojczyznę ze zdrowiem./ Dziś!... ale Nienawiść, Prawdalepiej milczeć, bo i sam widziałem,/ Że za prawdą nienawiść, jako cień za ciałem;/ Opak wszytko! Bo dziecku małemu do kasze/ Drugi ociec szabelkę i łuczek przypasze./ Toż żeby dom nie zginął, dla onej pociechy,/ Skoro zwiedzi w Warszawie co przedniejsze wiechywiecha (daw.) --- karczma (od znaku na szyldzie).,/ Ożeni go; a ten też jakby wlazł do twierdzy,/ Ani szable przypasze, ani otrze ze rdzy,/ Zasznuruje się w duchnęduchna (daw.) --- pierzyna., i podobnych sobie/ Gapiów jakich, ni Bogu ni ludziom, naskrobie./ Nie zna jak żyw pancerza, nie widział kirysu,/ Albo się gospodarstwa, albo imie flisuflis --- spławianie towarów na handel.,/ Lubo siwe czabanyczaban (daw.) --- wół. za granicę pędzi,/ Lubo też piwo robi i browary smędzi:/ Mało na tym, czy flisem, czy wołmi, czy bzdęgąbzdęga (daw., pot.) --- wódka.,/ Czego inszy krwią nie mógł, takowi dosięgą;/ Albo idzie do dworu i tak, świni ucha/ Nie uciąwszy, senator z onego piecucha./ Lecz nie to mój propozytpropozyt (daw.) --- zamiar., ale pod Chocimem/ Marsa krwawego dzieła opisować rymem;/ Więc do rzeczy! Już wojska, pieniądze, hetmany,/ Już mamy po Koronie zaciąg obwołany;/ Brzmią bębny po miasteczkach, szeleszczą warstaty,/ Co żywo, się w wojenne sobisobić się (daw.) --- przysposabiać. apparaty;/ Już działa w gisseryjachgiseria --- warsztat ludwisarski. z twardej leją spiżespiża --- dziś: spiż.,/ Już złote po chorągwiach wyszywają krzyże,/ Sypią się z kancellaryi listy przypowiedne/ Na żelaznych usarzów i pancernych jedne,/ Drugie na pieszych albo woluntaryjusze./ A że nie zażywano już naonczas kusze,/ Wszyscy do ręcznej strzelby, do kul i do prochu!/ A on główny gospodarz, nie dosiawszy grochu,/ Zdjąwszy z ściany, dziadowskie każe zszywać tokitoki (daw.) --- rzemienie przytrzymujące kopię.,/ I wrzaskliwe z szyszaków powygania kwoki,/ Rzekłbyś, że Lemno drugie, gdzie na poły nadzy/ Obrzymi, straszne ścierwy ubrukawszy w sadzy,/ I Brontes, i Styropes z dużym PiragmotemBrontes i Styropes z dużym Piragmotem --- imiona Cyklopów przejęte z Eneidy./ Na przemiany, kowadła ciężkim tłuką młotem./ Lecz jeszcze na posiłki wyciągamy oczy:/ Bo nam tej gry pomogą sąsiedzi ochoczy./ Ociec święty obiecał, skoro cesarz skończy/ Wojnę z heretykami (cóż mi po opończy,/ Gdy już zmoknę do nici? ), bo na te imprezy/ Wszytkie zbiory i wszytkie swoje łoży spezyspezy (daw., z wł.) --- wydatki../ Przydał: jako zbijecie Turczyna do szczętu,/ Dam w każdym roku miejsce na pamiątkę świętu./ Toć z Rzymu otrzymali natenczas Polacy,/ To im przyniósł ich poseł Grochowski Achacy./ Podziękowawszy za nieza nie --- w rękopisie niewyraźnie, może: za nic. (i to nie poślednia/ Cnota), lepszej nowiny wyglądamy z Wiednia./ Naprzód, że krew przyjaźni najpewniejszym gruntem,/ Dwie siestrzesiestrze --- liczba podwójna, dziś popr.: siostry; Anna i Konstancja, siostry Ferdynanda II. cesarz mając za naszym Zygmuntem,/ Boskiego i ludzkiego uchyliwszy prawa./ Druga, że w Polszcze z jego przyczyny ta wrzawa;/ Bo gdy mu król posiłki śle na Gaborego/ (Który się z Fryderykiem związał był na niego),/ Gabor chcąc się nas z Węgier skaraskaćskaraskać (daw.) --- pozbyć. co prędzej,/ Cztery piechot tysiące Turkom i pieniędzy/ Posyła, żeby wpadszy niespodzianie w ptaki,/ Z Czech i z Węgier pomocne odwiedli Polaki./ Stąd jako na trzy tuzytuz (daw.) --- as. bez wszelkiej omyłki,/ Tak śmiele na rakuskie każemy posiłki./ Dadzą ci Bogu liczbę, którzy tego krzywikrzyw --- tu: winny.,/ Ale niech się tu każdy niewdzięczności zdziwi:/ Za psa krew (jako stara przypowieść natrąca:/ Z bratem na lwa, a z szwagrem ledwie na zająca);/ Za psa nasza uczynność, bo póki świat światem,/ Nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem./ Nie tylko nam posiłków winnych odmówili./ Lecz werbunku w swej ziemi calecale (daw.) --- całkiem. zabronili,/ A co najboleśniejsza rzecz musi być, że tem,/ Co już wzięli pieniądze, surowym dekretem/ Wracać nazad kazali; zaczem wszyscy trząskiemtrząskiem (daw.) --- truchtem./ Uszli i aż się tam gdzieś oparli za Śląskiem./ Albo to wolność nasza, co im w oczu solą,/ Przyczyną, że nas chcieli wterebićwterebić (daw., reg.) --- wprawić. w niewolą,/ Albo ze zginionymi, za jakich nas mieli/ W takiej wojnie z Turkami, łączyć się nie chcieli./ Któż o utrapionegoutrapiony --- tu: nieszczęścliwy, zmagający się z kłopotami. kiedy przyjaźń stoi?/ Każdy mija, każdy się zapowietrzyć boi./ Ten był owoc rakuskiej w onę burzą ligi,/ Do której ze wszytkimi szliśmy na wyścigi;/ Więc mieszać nasze sejmy, nasze interregnainterregnum (z łac.) --- bezkrólewie.,/ Czyhając, rychło miła wolność nas pożegna,/ Rychło nam karki osieść, mieć czwartą na głowie/ Koronę, skąd spadli dwaj Maksymilanowieskąd spadli dwaj Maksymilanowie --- co się nie udało obu Maksymilianom (I i II.).;/ Mało im Węgry, Czechy i niewolnik śląski,/ Któremu pod przysięgą biednej zabić gąski/ W własnym domu nie wolno, aż zapłaci od niéj;/ Ale czego chcą sami, znać, że tego godni./ Hiszpan barzo żałował, że z tym potentatem,/ (Który kiedy się ruszy, całym trzęsie światem),/ Polacy się zwadzili, a tym służy właśnie,/ Że niżeli mysz skoczy, dalej kocur trzaśnie./ Dla dawnego przymierza, które trzyma ściśle/ Z Turkami, żadnego nam posiłku nie przyśle./ A ono złote runo i baranek święty,/ Od ciebie nam na związek posłane prezenty,/ Mizerneż to ofiary, malowana liga!/ Patrząc, gdy nas okrutny poganin postrzyga,/ Nie pomóc nam się bronić, nie odegnać wilka/ Od baranka? Czy dosyć, że go złota szpilka/ Na waszych przypnie piersiach? Człeka-ć wywieść w pole/ Łacnołacno (daw.) --- łatwo.; lecz kiedyś w serce ta szpilka zakole./ W takiemże-to igrzysku ten charakter macie,/ Ze go sobie za czaczkoczaczko --- dziś: cacko; zabawka. tylko posyłacie?/ W ten sens i Wenetowie, w ten wszyscy sąsiedzi/ Niewdzięczne posłom naszym dają odpowiedzi,/ LekarzRówni owym doktorom, co widząc w maligniemaligna --- gorączka./ Chorego, że nie wstanie, że już duszą rzygnie,/ Miasto jakich syropów, co mu jeszcze ciężej,/ Każą mu się z sumnieniem rachować u księży./ Jeden tylko król swojej dał wizerunk cnoty:/ Jakub, co rządził Angle, Hiberny i Szkoty./ Krótko o tym mówiwszy z Ossolińskim Jerzym,/ Który był wrychlewrychle (daw.) --- wkrótce. wielkim koronnym kanclerzem,/ Ośm swych ludzi tysięcy, przodek biorąc inszém/ Chrześcijanom, z ochotą i uprzejmym winszemwinsz (daw.) --- życzenie./ Wyprawił, opatrzywszy żołdem na rok cały./ Wstydźcie się, katolicy, że was do tej chwały/ I nabożeństwem obcy, i odległy morzem/ Uprzedził i pokazał, że nie z wami tchórzem,/ Acz i droga daleka, i czas barzo ścisły/ Przyczyną, że do skutku nie przyszły zamysły;/ Bo niespełna ćwierć roku trwała ona wojna,/ Lecz stoistoi --- tu: wystarcza. za rzecz samę ochota przystojna./ Tedy się Bogu tylko, któremu swe rzeczy/ W świętą dawszy opiekę, Zygmunt ubezpieczy,/ Wiedząc, że tam najprędzej człowieka pociesza,/ Kędy się licha ludzka pomoc nie przymiesza,/ A kto w siłach śmiertelnych swą nadzieję kładzie,/ Dziś, dziś się niech o swoim upewnia upadzie,/ ZimaJuż też rok był na schyłku, już wypadszy z Wagiz Wagi --- na zodiaku. Od Wagi zaczynają się znaki zodiaku zimowe.,/ Słońce co dzień to szczupłej zagrzewa świat nagi,/ Który zima oskubszy ze wszelakiej krasy,/ Tak bydłu, jako zwierzu zamknęła popasy./ Wszytko z pola zegnała zaraz za swym przyściem,/ Okromokrom (daw.) --- oprócz. co gałązkami albo żyje liściem./ Już i pasterze swoje puścili koszary;/ I ptak poszedł na zwykłe do cieplic oparyopary --- oparzeliska niezamarzające, ale i chwasty.,/ Prócz tych, co się na nasze spuściwszy urobki,/ Całą zimę po brogach wysysają snopki./ Twardy mróz ujął ziemię, chociażbyś po bagnie/ Kartaonykartaony --- działa. prowadził, pewnie się nie zagnie;/ Krzyształowym wątpliwe brody spiął pokostem/ I bystre rzeki szklanym poujmował mostem./ Biały śnieg jako z woru na ten się świat kidakidać się (daw.) --- rzucać się.,/ Bo się słońca z uboczy nic a nic nie wstyda;/ Lecz skoro oszedziejeoszedzieć (daw.) --- zszarzeć (od: szady, szary), także: posiwieć., skoro mrozem spierzchnie,/ W rozliczne glance iskrzy swe lilielilie --- czytamy na trzy sylaby: lilije. wierzchnie./ Więc komu przyszła wojna głowy nie ugryza,/ Delikacko na płytkich saneczkach się śliza./ Świszczą smyczki z daleka gościńcem utartem/ A dropiaty, jak rarog, leci pod lampartem./ Kto myśliwy, po śniegu zwierza z charty tropi,/ Nasz starzec przy kominie grzanki w piwie topi/ A co raz pisanego nachylając garca,/ Już syty tego świata, czeka z gołą marcagoła --- śmierć, bo «marzec zmiata starce».;/ Nie idą mu w gust żadne przejażdżki i sanki,/ Zjadszy zęby, woli ssać rozmoczone grzanki:/ Toć ostatnia człowiecza uciecha, komu się/ Da Bóg starzeć i późne oglądać prawnusie,/ Krótce rzekszy, gdy słońce wpadło w KozierogiKozierogi --- Koziorożec.,/ Zima się na podniebne zwaliła podłogi. Wojny chocimskiej część trzecia Matka BoskaRok nastał tysiąc sześćset pierwszy i dwudziesty,/ Jako na ten świat zaszły niebieskie arestyarest --- sekwestr, zajęcie.,/ (Który już szatan prawem odbierał dziedzicznem,/ Aleć go zaraz puścić musiał w rękawicznemrękawiczne (daw.) --- odsetki na rękę, rękawicę wypłacone.;/ Bo święta ona Panna, wydawszy na ziemię/ Nieśmiertelnego ojca wiekuiste brzemię,/ Podarła cyrografy otrzymane w raju,/ Za grzech pierwszych rodziców ludzkiego rodzaju,/ I uczyniła koniec łez naszych oblewin,/ Którymiśmy ogryzek popijali Ewin);/ Jako ten Jezus, co się w jej żywocieżywot (daw.) --- brzuch, łono. taił,/ Zaprzedanemu światu zbawienie zagaił/ (I dał nam inszą kąpiel, kędy przez krzest wodny/ Z dusz naszych omywamy grzech nią pierworodny),/ Chrystus, ŚmierćJako Bóg, użalony naszej niedołęgi,/ Nie wstydził się człowieczej natury siermięgi/ I nie pierwej ją wyzuł, aż go w onej gunigunia --- rodzaj kurtki z wełnianego samodziału./ Ludzkiego utrapienia ubiją pioruni/ (Żal, strach, wstyd, ból, że go z tak niewczesnego chyżuz tak niewczesnego chyżu --- z tak niewygodnego domu./ Śmierć odrze i sromotnie rozbije na krzyżu,/ Którym razem sama śmierć tak swe stępi noże,/ Że odtąd na śmierć zarżnąć nikogo nie może)./ Kiedy wicher wschodowy, ruszywszy świat z gruntu,/ Straszne burze na Polskę rzucił z HellespontuHellespont --- Dardanele, cieśnina między Półwyspem Bałkańskim a Azją Mniejszą.,/ Chcąc ją zalać, chcąc ją w jej własnej krwi utopić,/ Przyszło się tedy i nam w takim razie stropićstropić (daw.) --- zmieszać./ A puściwszy na stronę niepotrzebne skargi,/ Stawiać tamy na fale i na przyszłe szargiszarga (daw.) --- szaruga, słota../ Więc, że żadnej prócz piersi nie czujemy naszéj,/ To mury, to fortece. Hej, mężny podczaszypodczaszy --- Lubomirski.!/ Masz pole, bierz na rękę białopióre ptaki/ I prowadź ku Podolu odważne Polaki./ Jakakolwiek ich liczba, masz orły i krzyże/ Które uganiać mogą i sokoły chyże,/ Nierzkącnierzkąc (daw.) --- nie mówiąc, nie tylko. sowy nikczemne i plugawe gacki,/ Co tylko pod miesięczne latają omackiomacki --- tu: ciemności../ Idź w boży czas w tę stronę, gdzie poganin srogi/ Niesie pustki żałosne, okropne pożogi,/ Niesie płacz matkom naszym i smutne lamenty,/ Obciążywszy karawankarawan (daw.) --- ciężki wóz ładowny. kajdany i pęty./ Zdarzy Bóg chrześcijański, te pustki, te ognie/ Że mu w zanadrzu ręka waleczna zażogniezażec (daw.) --- zapalić.;/ Zdarzy, że mać pogańska, paździerze i zgrzebie/ Włożywszy na grzbiet, na swych zawyje pogrzebie!/ WiosnaJuż się wiosna poczęła, już baran ochudły/ Otrząsszy gęste z śniegu zimowego kudły,/ Skoro mu słońce wełnę cieplejsze ugaraugarać (daw.) --- ogrzewać, opiekać.,/ Po łąkach i zielonych murawach się taratarać się --- dziś popr.: tarzać się../ Role się znowu ziarnem u oracza dłużą,/ Pierwszego nie wróciwszy; lasy się papużąpapuzić się --- zielenić się, barwić.;/ Obnażone konary, skoro im wiatr pępki/ Porozdyma, znowu się pstrzą w barwiste strzępki./ Już krzykliwe żurawie, już swe gęsi klucze,/ Jako nasz z śniegu rosa horyzont opłucze,/ Długiem pasmem prowadzą; już wdzięcznymi głosy/ Po kniejach się wesołych przekrzykują kosy,/ A smutny słowik, wiedząc, że mu się nie wróci,/ Tak we dnie, jako w nocy po swej stracie nuci./ Już się po krzachkierz (daw.) --- krzak. pieszczone wabiły kukułki,/ Gdy Lubomirski sobie poruczoneporuczyć (daw.) --- powierzyć. pułki/ Pod Skałą, gdzie się bystry Zbrucz z krzemieni zdziera,/ Przednią straż trzymający, obozem zawiera./ Gdzie jako doskonały wódz i hetman czułyczuły --- tu: czujny.,/ Mając rznięte na sercu Marsowe reguły,/ Na wszytkie razem strony wyprawuje szpiegi./ Więc że już były pewne tatarskie zabiegi,/ Żeby z Wołoszą w Polszcze nie czynili szkody,/ Dniestrowe swym żołnierzem poosadzał brody/ I tak ich razów kilka niespodzianie zbieży,/ Że pogaństwo krwią płaci nieczesnenieczesny (daw.) --- dokonany w niewłaściwym czasie. kradzieży./ Gdzie Szymon Kopyczyński i sercem, i siłą/ Nie da nigdy sławy swej zawierać mogiłą,/ Tak ją waleczna ręka ostrą szablą wdrużywdrużyć (daw.) --- wdrążyć.,/ Że póki świata, póty w piersiach ludzkich płużypłużyć (daw.) --- popłacać, sprzyjać../ Te kiedy ma z Tatary Lubomirski gony,/ SzpiegPrzyjechał do obozu poseł niespodzianyniespodziany --- w rękopisie dla rymu: niespodziony.,/ Po przezwisku Weweli, imieniem Konstanty,/ Z Krety rodem, wiarą Grek, książę między frantyfrant (daw.) --- spryciarz.,/ Postawą chrześcijanin, lecz gotów dla wziątkudla wziątku (daw.) --- dla zysku./ Boga przedać; tego był niecnota rozsądku!/ Doznał go w legacyi on Zbaraski wielki,/ Że w nim wiary i jednej nie było kropelki./ Tego Spodarspodar (neol.) --- hospodar. wołoski z zmyślonym kontestemkontest (daw.) --- tu: oświadczenie./ Chęci swoich wyprawił przeciwko nam ze stem/ Rozmaitych dowodów, życząc tego szczerze,/ Żeby stare co rychlej odnowić przymierze/ Między Turki a Lachy, nim się w wojnę wkroczy,/ Nim się Mars obojętnyobojętny --- domyślnie: na wynik walki, więc bezstronny i niepewny. we krwi uposoczy./ Troje prawił nie dziwy: jakim aparatem,/ Jakim duchem szedł Osman, który calecale (daw.) --- całkiem. na tem,/ Jeżeli samą grozą Polaków nie skróci,/ Do szczętu ich z imieniem i z państwem wywróci;/ Nie przestanie swych wodzów do drogi przynukaćprzynukać (daw.) --- namawiać, skłaniać.,/ Bojąc się, żeby mu was nie przyszło gdzie szukać/ Po błotach i wertebach dzikimi manowcymanowcy --- dziś popr. forma N. lm: manowcami.;/ Tak na upatrzonego spieszą się więc łowcy./ Miał list od Husseima na Sylistrze baszy,/ Który skoro koronny przeczyta podczaszy,/ Też strachy, też racyje, też rady do zgody,/ Które od wołoskiego były wojewody./ Anośmy się niedługo tego dowiedzieli,/ Ze nie posłem, ale był szpiegiem ten Weweli,/ Aby naszych humory i co mają serca/ W takim razie Polacy, widział przeniewierca;/ Bo się to wszytkim zdały niepodobne rzeczy,/ Żebyśmy kiedy z Turki do takowej przeczyprzecza (daw.) --- zatarg./ Ośmielić się ważyli, nierówną potykąpotyka --- potyczka./ Porwać się, jako mówią, na słońce z motyką;/ Samym echem do takiej przyjdziem raczej zrzutyzrzuta (daw.) --- ruina, upadek.,/ Że Turkom dobrowolnie pozwolim trybuty,/ Drogi pokój opłacim; nie mając się na czem/ Wesprzeć, ujmiem dorocznym Osmana haraczem./ Chciał odjechać Weweli i żądał odprawy,/ Lecz nie mogąc tak głównej Lubomirski sprawy/ Skończyć bez Chodkiewicza; przeto mu rozkaże/ Dó bliskiej wsi przez ten czas pod uczciwe straże,/ Aż wielki hetman ściągnie, przy którego boku/ Ze zgodnego wszytkich rad koronnych wyroku/ Komisarze mieszkali, a tych część z senatu,/ Część rycerstwa do onej wojny aparatuaparat (daw.) --- wyposażenie./ Przydano, zawiązanych warowną przysięgą,/ Że w cnocie ani w zdrowej radzie nie ulęgą./ Przy nich sądy główniejsze, żołnierskie zapłaty,/ Przy nich pokój stanowić i pisać traktaty,/ I dobre, i uczciwe w równej trzymać sforze,/ Owszem, niźli w pożytku, więcej kłaść w honorze./ Młodość, RozumCiebie naprzód, Jakubie Sobieski, tu liczę./ Pierwszy to był twój stopień, cny wojewodzicze/ Lubelski, do któregoś, chociaż laty młody,/ Wielu starców uprzedził; nie zawszeć u brody/ Rozum bywa, częstokroć ludzie, nadzy skronią,/ Siwych owych satyrów dowcipem dogonią./ Tu Mikołaj Sieniawski, krajczy tej korony,/ Głowę dla rady mając, ludzi dla obrony;/ Tu Matyjasz Leśniowski, bełzki podkomorzy,/ Czwarty Michał z Tarnowa; i wam się otworzy/ Okazyja do wiecznej sławy w tym terminie,/ Janie z Pawłem, rodzeni bracia na Działynie./ Ci-ć byli komisarze z rycerskiego rzędu./ Senatorowie wszyscy z swych krzeseł urzędu/ Należeli do rady, co byli przytomni./ Żorawińskiego tylko Muza ma przypomni,/ Mąż ręką i rozumem, językiem i piórem,/ Nikomu nie był z Litwy i z Korony wtórem./ Już się wiosna starzała, już jej śliczne glance/ Opłowiły gorętsze słoneczne kagańce,/ Już ziemia niezielona, już niski świat żółknie,/ Skoro na zodyjaku Raka TytanTytan --- słońce, wstępujące po Raku w znak Lwa. połknie,/ I skoro gorliwego Lwa grzywy zagrzeje./ Dotąd upracowany oracz swej nadzieje/ Wyglądając, już ją dziś pełną ręką czerpa,/ Pomykając po niwach zębatego sierpa./ Nie duma więcej słowik, jeśli wierzyć bajcebajka --- mit starożytny o Filomeli-słowiku, jak w w. i IX, 410, znany z Sobótki Jana Kochanowskiego.,/ Nie skarży na czystości swojej winowajcę./ I kukułka nie kuka, bo skoro przymusi/ Na swe jaja ptaszynę, potem ją udusi./ (Straszny przykład niewdzięku! za podziękowanie/ Na szubieńcę z piastunką, za myto karanie! )/ CzasJuż lato nastąpiło, już Flora Cererze/ Dała miejsce; już słońce w swojej doszło sferze/ Najwyższego terminu, z której dzień przyczyny,/ Nie do całej przypuszcza noc godzin trzecinytrzecina (daw.) --- jedna trzecia.;/ Dzień ma szesnaście, noc ośm, lecz rostącrostąc --- dziś popr.: rosnąc.pomału,/ W krótkim czasie równego doczeka się działu,/ I swego powetuje, gdy mroźnego grudnia/ Weźmie sobie szesnaście, ośm zostawi u dnia./ Tedy mając Chodkiewicz podczaszego w czelew czele (daw.) --- z przodu.,/ I on by nie chciał gruszki zasypiać w popiele,/ Więc Pogonią zbawiennym ozdobiwszy krzyżem,/ Sunie się z Litwą krokiem ku Podolu chyżem./ Łączy się z Lubomirskim i zawiera kołem/ I Orły, i Pogonie pod Rzepnicą siołem,/ Kędy w pułki okryteokryty (daw.) --- wyposażony. dzieląc wojska obie,/ Szczuplejszy widzi komputkomput (daw.) --- liczba, zwł. wojska. i w głowę się skrobie,/ Że daleka warszawska uchwała od skutku;/ Co acz go w sercu korci, tai w czelew czele --- dziś popr. forma Msc.lp: w czole. smutku;/ Znaczy miejsce każdemu, kędy kto ma chodzić,/ Lub w ciągnieniu, lub przyjdzie obozy zawodzić;/ Więc urzędy wojskowe, kto był czego godny,/ Za środkowaniemśrodkowaniem --- w kopii Ossol.: przodkowaniem. cnoty rozdaje; dowodny/ Wiernek straży zawodził, Kazimirski drugi,/ I Bogdaszewski trzeci był od tej usługi./ Dolmad, Litwin, oboźnym, jako żołnierz stary,/ Umiał toczyć tabory, szykować kotarykotary (daw.) --- namioty../ Co gdy wszytko sporządzi, dla przestrzeńszej pasze,/ Ruszy wojsko nazajutrz ku miasteczku Brasze,/ Gdzie nad niskimi Dniestru skalistego brzegi/ Pięknym wieńcem namioty rozbito w szeregi,/ A skoro się dzień chylił i już słońce gasło,/ Imię Jezus najpierwsze otrąbiono hasło./ Nie miał więcej armaty i Dawid w sekundzie,/ Gdy przy konopnej zabił Goliata fundziefunda (daw.) --- proca../ Pod ten cień nasze Orły i Pogonie z Litwy,/ Przez święte swych patronów cisną się modlitwy,/ Który w najgorszą szargęszarga --- szaruga, burza., w najstraszniejszą zrzutęzrzuta (daw.) --- ruina.,/ Staniestanąć (daw.) --- wystarczyć. za mur miedziany, warowną redutę./ Oneć to pięć kamyków, pięć liter w tym słowie,/ Przed którymi upadać muszą obrzymowie./ Noc zatem, świat szarymi przyodziawszy skrzydły,/ Uspokoiła ludzi z ptastwem, z zwierzmi, z bydły,/ Prócz co się słońca strzegą i swój ich cień straszy,/ Cały dzień spią, a w nocy wychodzą ku paszy,/ Spi obóz, na przyszłe się karasująckarasować się (daw.) --- karaskać się, gotować. prace/ Mając wkoło posłuchyposłuchy (daw.) --- straże, czujki. i we straży place;/ Szumi Dniestr, a gdy woda z skałami się kłopikłopić się (daw.) --- bić, tłuc się.,/ W głębszy sen zmysły ludzkie onym szumem topi./ Ty sam nie śpisz za wszytkich, nie dasz zemgnąć oku,/ Wielki hetmanie! Darmo tłocząc na bok z boku/ Twarde łoże i w głowie pełno mając zgrzytu,/ Równo z strażą ranego oczekujesz świtu./ Próżno pieją Syreny słodko-brzmiące dumy,/ Choćby z morskiej kolebka utoczona spumyspuma (daw., z wł.) --- piana.,/ Choćby się na to zmówić obie chciały zarzezarza --- zorza.,/ Nie uśpią człeka, kędy w głowie jak w browarze,/ Sto wątpliwości razem, razem tysiąc myśli,/ I w sercu, i w rozumie hetmanowi kréśli./ ŚwitKiedy TytanTytan --- słońce., skończywszy przechadzkę podziemną,/ Przez rumianą jutrzenkę obwieszcza noc ciemną,/ Księżyc bladł, gwiazdy gasły, gdy się wschód zabieli/ A zorza purpurowej FebowiFeb --- przydomek Apolla, boga słońca. pościeli/ Ustąpi, który tymże impetem na światy/ Ogniste pędzi w szorze iskrzącym bachmatybachmaty --- w rękopisie był tu niezrozumiały wyraz Panhaty.,/ Których jeszcze nad ziemią nie gorzały cugi,/ Z uboczy tylko od ciał cień czyniły długi./ Jeszcze i Flory z mokrych pereł nie rozbierze/ Zefir, kiedy po świętej Chodkiewicz ofierze/ Obsyła senatory i wojskowe rady,/ Zapraszając w osobny namiot do gromady;/ Gdzie dalszej wojny progres, czy się trzymać Brahy,/ Czy się przez Dniestr z obozem przeprawiać w Wałachy,/ Do uwagi podaje i na obie stronie/ Dość potężne racyje były po Koronie./ Jeśli stać w swojej ziemi, żywność bez omyłki,/ I snadniej z Polski w obóz wniść mogą posiłki,/ Bronić poganinowi przez rzekę przeprawy;/ Nie przebrnie, nie przeleci bez mostu, bez ławy./ Z drugą stroną ustawne sąsiedzkie kwerelekwerele (daw., z łac.) --- skargi../ Cóż gdyby się zgarnęli i nieprzyjaciele/ We wnętrzności ojczyste? Pewnie by kromkrom (daw.) --- bez. wstrętuwstręt --- tu: odpór, obrona./ I Wołyń, i Podole spłonęło do szczętu./ Listy potem z Warszawy gęste posztyposzty --- dziś popr.: poczty. niosły,/ Żeby wojska, lub przez most, lub łodzią i wiosły,/ Na drugą stronę Dniestru wcześnie przeprawować,/ Zamek chocimski zmocnić i chlebem spiżowaćspiżować (daw.) --- zaopatrywać, zwł. w prowiant../ I Kozacy znać dają, że ich zaporohy/ Nie puszczą, dokąd naszy nie wnidą w Wołochy./ Tak sobie sztucznysztuczny (daw.) --- przemyślny. naród na umyśle dumał:/ Nużby się jako Turczyn z Polaki pokumał,/ Kto wie, jeżeliby ci, chcąc nam przytrzeć rogów,/ Nie do naszych te siły obrócili progów/ Dladla (daw.) --- z powodu. tureckiej przyjaźni? Dotąd przeto z niemi/ Łączyć się nie chcą, dokąd Polacy w swej ziemi./ Lecz te wszytkie racyje uważywszy rzędem,/ Miejsce było osobnym dla obozu względem,/ Gdzie, począwszy od rzeki, wesołe cudownie/ Aż do skał nieprzystępnych rozwleką się równierównia (daw.) --- równina.,/ Nie bez pagórka jednak i niskiej doliny,/ Które pozaraszczały gęste rokiciny,/ Że chociaż kto otwarcie, chociaż kto fortelem,/ Mógł się na stronie obiena stronie obie --- na obydwa sposoby (liczba podwójna). bić z nieprzyjacielem./ Tedy wszyscy stosują w ten sens swoje wotawotum (daw.) --- głos.,/ Żeby zamek chocimski osadzić i wrota/ Zalec poganinowi, a na jego gruncie/ Światu twe imię, wielki ogłosić Zygmuncie./ Z tym wstają a już cieśle materyje rąbią,/ Już przeprawę trębacze po obozie trąbią,/ Ani się Wewelego dłużej zdało bawić,/ Przeto stanęło zaraz w drogę go wyprawić/ Któremu gdy Chodkiewicz spod uczciwej straże,/ Chociaż z dobrego bytu, stanąć przed się każe,/ Ujźrawszy ten urodę bohatyrską w ciele,/ W twarzy postać Jowisza, GradywaGradyw --- przydomek Marsa, boga wojny. na czele,/ Zbladł jako trup i naprzód wzrok pokorny chyli,/ Zaś chce upaść pod nogi hetmańskie po chwili./ Poda mu chyżo rękę i tak rzecze skromnie:/ «Nie do Turczynaś bracie, ale przyszedł do mnie;/ Głupi ludzie ten ukłon i czynią, i właszcząwłaszczyć --- przywłaszczać.;/ U nas jednemu Bogu na ziemię się płaszczą./ Tak nierychłej odprawy od mego kolegi,/ Przyczyną są tatarskie w Wołoszech zabiegi,/ Teraz już jedź w boży czas i Wojna, Pokój, Rozumto miej ode mnie,/ Że jakom nie przypasał tej broni daremnie,/ Alem nią gotów drogą opądzać Ojczyznę/ (Po to starość i moję niosę tu siwiznę),/ Tak jeśli się przystojne podadzą sposoby/ Do zawarcia miłego pokoju, a kto by/ Calecale (daw.) --- całkiem. w rozum był obran w człowieczym narodzie,/ Żeby wolał na wojnie, niżeli żyć w zgodzie?/ Zawsze bowiem wojenna obojętna bierkaobojętna bierka (daw.) --- los (kostka) dwuznaczny, niepewny../ W czym ja z osobnym listem posyłam Szemberka,/ Gońca mego do basze, i tak tuszę sobie,/ Że bezpiecznie na miejsce zajedzie przy tobie»./ A ono że był Szemberg wiadom Turków wszędy,/ Za tą był okazyją wyprawion na względy./ Skoro skończył Chodkiewicz, tak krótko podczaszy:/ «Niech Husseim, niechaj nas hospodar nie straszy./ Pokojem nie gardzimy, ale dla bojaźni/ Zebrać go, barziej nas tym jątrzy, barziej drażni./ Rozumiem, że to wszytko pójdzie nam smarowniejsmarownie (daw.) --- łatwo.,/ Skoro sobie na bliskiej poigramy równi./ Na te wojska, co piszą, i na te trzy światy,/ My szable, oni mają rydle i łopaty,/ A jeżeli się jeszcze balsamem ukleją,/ Bliższy Chocim niż Egipt jeździć po mumiją./ Zły tryumf przed wygraną, zły i hup przed skokiemhup przed skokiem --- przysłowie, dziś znane w formie: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz.,/ Obaczy to Husseim, chociaż jednym okiem/ (Bo był ślepy na drugie), a teraz me listy/ I afekt swemu panu oddaj otworzysty./ Już byś bez wątpliwości oglądał był Jassy,/ Ale pozalegali Tatarowie pasypasy --- z wł. passo: przejścia.»./ Toż skoro Wewelego Chodkiewicz uprzątnie,/ Z pilnością się koło swej roboty zakrzątnie./ Nowy cud u wszech ludzi, żeby tylityli (daw.) --- tak wielki. wzrostem,/ Tak bystry Dniestr pozwolił brzegi spinać mostem,/ Który na nim od świata stworzenia nie postał,/ A teraz jakoby go Chodkiewicz ochrostałochrostać (daw.) --- okiełzać, ukrócić.;/ Jakoż rzecz była zwłaszcza przytrudniejszaprzytrudniejszy (daw.) --- nieco trudniejszy. zrazu,/ Ale do surowego gdy hetman rozkazu/ Przyda szczodrobliwości, dziesięć razy sporzéjsporzej (daw.) --- łatwiej./ Ona wielka machina w ich się oczach tworzy,/ I acz cierpieć nie mogąc ckliwy strumień siodła/ Tak wodę ściskał, że go kilkakroć przebodła,/ Podda się na ostatek, poznawszy magistra,/ I da osieść hardy kark woda ona bystra./ Rozum, CzasRozum mistrzem wszech rzeczy, czas mistrzem rozumu:/ On mostu, on nas łodzi, on nauczył promu./ Czasem człowiek lwy króci i niedźwiedzie uczy,/ Czasem słonie w wojenne beloardybeluarda --- wieża, machina wojenna. juczy./ Czas odmieniwszy w pysku przyrodzenie ptasze,/ Dał srokom i papugom czwarzyćczwarzyć (daw.) --- pleść. słowa nasze./ Czas wiatry chełzna, które zawarte w chomąciew chomącie --- poeta pisze: w chomuncie, i stałe chomunto.,/ Stawią człeka na drugim świata horyzoncie,/ Gdy odąwszy płócienne na galerze bujebuje (daw.) --- skrzydła, tu: żagle.,/ Wszytkie ziemie i wyspy i morza osnuje./ Lata skrzydły Dedalus, lata po ojcowsku/ Ikarus, póki słońca warował od wosku./ Działa lać, prochy robić, grzmieć i ognie błyskać,/ Piorun z daleka w miejsce umyślone ciskać,/ Granatów i misternych rac, które do góry/ Wzbiwszy się, tworzą z ognia rozliczne figury,/ Czas nauczył murować, czas murów ruiny,/ Przez potężne petardy i podziemne miny,/ Cyngla ruszy, aż wszytko, co obaczą oczy,/ Tak zwierza jako ptaka, zmyślny strzelec troczytroczyć --- tu: łowić, zabierać../ Czasem człek doszedł nieba i policzył gwiazdy,/ Wie, która w miejscu wryta, która ma pojazdypojazd --- tu: bieg../ Czas człeku czasy mierzyć i, choć ślepi oczy,/ Wiedzieć którędy, widzieć, jako długo toczy/ Słońce koło nad światem, pokazał, i może/ Pisać przed stem lat, wiele razy swe porożeporoże --- rogi./ Księżyc, świecę którą noc, słońce, którą krasi/ Biały dzień, i w którą noc, w który dzień przygasi./ CzasCzas obrotne zegary, kędy przez sprężyny/ Pomiar, przez dzwonki ogłos swój mają godziny,/ Albo cieniem cienkiego prącika wyznacza,/ Albo w krzysztalekryształ --- zegar słoneczny i klepsydra (z miałkim piaskiem). piaskiem mieluchnym przetacza./ Czas wiedzieć, kędy ziemia który kruszec kryje,/ Czas znać ludzkie persony, dawne historyje,/ Skoro je w miedzi ręka ćwiczona wydrużywydrużyć --- wydrążyć.,/ Skoro je malarz pęnzlem na płótnie wysmużywysmużyć --- przedstawić za pomocą kolorowych smug.,/ Da w tysiąc lat oglądać, co już wszytko z czasem/ W proch poszło za nikczemnej gadziny opasemopas --- tu: pokarm.,/ Druk, papier i litery, którymi wykreśli/ Co mówi, co ma w sercu i co człowiek myśli,/ I mogą się rozmawiać, nie ruszywszy usty,/ Mogą widzieć z daleka ludzie inkaustyinkaust --- atrament../ Wszytkiemu czas przyczyną. GrzechO Boże dobroci!/ Tedyż człowiek żywioły i naturę króci,/ A przez te wszytkie wieki na grzech i złe żydłożydło (daw., pot.) --- życie./ Znaleźć mu się dotychczas nie dało wędzidło!/ Zna zwierze, ryby, ptaki, drzewa, zioła, gady;/ Wie, skąd grom, piorun, skąd deszcz, skąd spadają grady,/ Krotce mówiąc, na ziemi zna się i na niebie;/ Wszędzie mądr, doma głupi, że sam nie zna siebie./ Wiatry chełzna, o cuda! Na cielesne żądze/ Dotąd mu się nie dały wynaleźć wrzeciądze./ Ale do chocimskiego powracając mostu:/ Już stał, już był gotowym przenosić i po stu;/ Już dzień znaczy przeprawy, już za rzekę zmierza,/ Kiedy nieochotnego postrzegszy żołnierza,/ I sam się hetman stropi, i propozytpropozyt (daw.) --- zamiar. zwlecze,/ Aż zrozumie i zleczy, co go w sercu piecze./ Wszyscy nosy zwiesili widząc, że nie żarty,/ Że gościniec do Wołoch czeka ich otwarty;/ Sto razem niebezpieczeństw, sto trwóg w oczu stanie,/ Kiedy nastąpi z miłą ojczyzną żegnanie;/ Więc zrazu po namiotach i mówili cicho,/ Potem głośniej, aż górę wzięło ono licho;/ Na koniec się zebrawszy, w jakiej kto był szarży,/ Przed swoim się rotmistrzem jawnie o to skarży;/ Że ich za Dniestr, jakoby na rzeź żenążenąć --- gnać. owce,/ W kraj pusty, między dzikie wołoskie manowce./ «Skąd żywność między zbójcy? Skąd się ma posilić/ Żołnierz, gdy się nie dadzą z obozu wychylić?/ Nie trzeba na nas Turków, dokuczy z zasadzki,/ Z swoimi opryszkami Wołoszyn BernackiBernacki --- właśc. Bernawski, wódz wołoski.,/ Który wielekroć z nami z tamtę stronę Dniestru/ Igrał, nie mogliśmy się doliczyć z regiestru./ Tedy tą garstką ludzi chcecie pobić Turki?/ Podobno na nich będziem zaglądać przez dziurki/ Z szańców, co to tak barzo hetman każekazać --- liczyć. na nie,/ Póki zębów i suchar spleśniałych nam stanie./ Kto ręczy, że Dniestr mostu z swych karków nie zrzuci,/ Nim się król z pospolitym ruszeniem ocuci,/ Nim się zwleką posiłki, o których coś słychać,/ Że lazą na bałukulaźć na bałuku --- leźć na czworakach., a nam tu usychać/ Dotąd przyjdzie i kroplę ostatnią krwie sączyć./ Cóż choć przyjdą, gdy z nami nie będą się łączyć,/ Chociaż tamto szeroko zalęgą pobrzeże,/ Patrząc tylko, jako nas poganin porzeże,/ Albo cudzym nieszczęściem swej warując głowy,/ Pokinąpokinąć (daw.) --- porzucić. nasze wilkom i krukom tułowy,/ Pójdą za Białą wodęBiała Woda --- Wisła (niem. Weissel).; tym też czasem zima,/ Od dalszego progresu pogaństwo przytrzyma./ Praca w ręku, o płacej żaden dotąd nie wie,/ Odkąd mu służba idzie; szabla nie zardzewie/ W ustawicznych obrotach; już w oczach Wołosza,/ A drugi jeszcze nie wziął złomanego grosza!»/ Taka uszu hetmańskich skoro dojdzie skarga,/ Tylko mu się w drobny kęs serce nie potarga./ Czy zaraz twardym chełznać taki bunt munsztukiem,/ Hersztów mieczem skarawszy, drugich tylko fukiem?/ CzyliCzyli --- czy z partykułą pytajną -li. wszytkich zebrawszy w generalne koło,/ Przez łaskę i pogodne ma kołysać czoło?/ A z tym rady wojennej sprasza do namiotu/ I ono zamieszanie przełożywszy, co tu/ Dalej czynić, rady chce: czy łaski, czy grozy/ Zażyć ma i wzruszone ułożyć obozy?/ Różne zdania, różne tam wota były, ale/ Gromadzić się nie zdało ludzi w tym zapale,/ Ani ich sądem drażnić; a kiedy z rozpaczy/ Wojsko się jawnym buntem zwiąże i odsaczy,/ Ufając siłom swoim o to się pokusi,/ Czego wątpi uprosić, tuszytuszyć (daw.) --- mieć nadzieję., że wymusi!/ Więc tak z rady stanęło u hetmana spólnéj,/ Aby Stefan Potocki, pisarz wtenczas polny,/ Kamieniecki starosta, zawiązany ślubem,/ Że to wiernie z Sobieskim odprawi Jakubem,/ Uważywszy ciągnienie, naprzód z stanowiska,/ Komu daleka, komu droga była bliska,/ Ten dzień, w który chorągiew w obozowe place/ Weszła, pierwszy naznaczył jej ćwiercićwierć --- wypłacany kwartalnie żołd. do płace./ Co skoro między roty, rotmistrze i pułki,/ Przez skryte dla zazdrości roześlą cedułki,/ Jakby ręką przewrócił, już się nikt nie smęci,/ Wszyscy weseli, wszyscy stąd byli kontenci,/ Zwłaszcza kiedy w niedługim potwierdzenie czesie/ Prędka poszta z Warszawy tych rzeczy przyniesie./ Jako po ślepej chaichaja (daw., pot.) --- burza. i okropnej burzy/ Piękniejszy świat, gdy słońce jasną twarz wynurzy,/ Taką dały pogodę rozesłane kartki,/ Spędziwszy niepotrzebnych skrupułów zawartkizawartka (daw.) --- zawierucha./ Z serc żołnierzów koronnych, kartki, mówię, ony,/ Gdzie był każdy o swoim żołdzie upewniony./ Już śmieli, już posłuszni, nie szepcą, nie mruczą,/ Zaprzągają w skarbnikiskarbnik --- wóz do przewozu skarbu, rzeczy, wielki i kryty. luźne konie juczą,/ Każdy by się radrad (daw.) --- chętnie. widział w lot na stronie drugiej,/ Gdyby można w bród przebyć krzemieniste strugi./ Skoro trąba wesołym ogłosi to echem,/ Do mostu się co żywo pobiera z pospiechem./ Ten jęczy pod ciężarem; Dniestr się z jaduz jadu --- ze złości. pieni,/ Wstydzi się okolicznych gór i swych kamieni./ Już się był Lubomirski w Wołoszech rozgościł;/ Nie czekając, rychło Dniestr magister pomościł,/ Zbiwszy drzewo na gleniena glenie (daw., pot.) --- do kupy, razem., którego przystawił / Po wodzie Chodorowski, pułki swe przeprawił./ Więc nim się wszytko wojsko do obozu zgarnie,/ W żywność się sobisobić się --- sposobić się., rad by założył spiżarnie,/ Żeby i sam miał dosyć, i za czasem komu/ W potrzebie mógł dogodzić; przeto po kryjomu/ W półtoruset Lipnicki wyprawiony koni,/ Z nim Rychter w piąciudziesiąt na czatę dragonii./ Ci, acz bydeł nagnali i nawieźli zboża,/ Nie była z kontentecąkontenteca (daw., z wł.) --- zadowolenie. ona ich podróżapodróża --- dziś popr.: podróż.;/ Że nim sławną jarmarkiem Sorokę ubiegli,/ Ormianie ich i Grecy zawczasu postrzegli./ Barzo na to Chodkiewicz ubolewał stary,/ Gdyby ziemia wołoska Chrystusowej wiary/ W jednej się liczyć miała z bisurmańską toni,/ Przeto tego pod gardłem przez trąbę zabroni./ Prawo, WojnaPiotr Mohiła wołoski to był wojewodzic,/ Syn Symona Mohiły, że tutecznytuteczny --- rodem tutejszy. rodzic,/ Skoro zginął Żółkiewski, jego wierny patron,/ Przylgnął do Chodkiewicza: bowiem zmierzał na tron/ Dziedziczny kiedykolwiek, który nań i człeczem,/ I bożym spadał prawem (lecz kędy za mieczem/ Idą rzeczy, tam święta sprawiedliwość wzdycha,/ Tam wszelka sukcesyja bliskiej krwie ucicha,/ Milczy prawo na wojnie), o któreśmy spadki/ Opłakanych Mohiłów i dziś wpadli w siatki./ W te Korecki z Potockim i Piasecki trzeci,/ W te mogiłymogiły --- gra słów, kalambur o Mohile --- mogile. Żółkiewski pod Cecorą leci./ Tamci przy Aleksandrze, Konstantym, Bohdanie/ Mohiłach, a Żółkiewski już przy Gracyanie./ Tu wisiał Wiśniowiecki, tu w kacernejkacerny (daw.) --- haniebny, srogi. męce/ Trzy dni konał na haku, trzy dni na osęce/ Umierał i z naturą mordując się dużąduży --- tu: silny.,/ Nie umarł, aż go gęste postrzały donużą./ Trwała jeszcze nadzieja, choć jako na wietrze,/ Że ich dom w tym ostatnim miał się dźwignąć Pietrze./ Ten się jeszcze chudzina trzyma swego sznura,/ I choć go dzisia wiechciem fortuna potura,/ W Bogu i w szabli polskiej ufa, że się dopnie,/ Skąd wypadł, i dziadowskie odziedziczy stopnie./ Widząc, że bez nadzieje powrotu nie tonie/ Co dzień w morzu głębokim ogniogrzywe słoniesłonie --- tu dla rymu: słońce.;/ Bo skoro noc zwyczajnej dopędzi koleje,/ Znowu świeci i skryte wyjawia złodzieje,/ I nie tak go grubych chmur zamroczą kałdunykałdun --- brzuch.,/ Gdy śród dnia ciągną na świat, grom, grad, lićlić (daw., reg.) --- ulewa., pioruny,/ Żeby się zaś z burego wydarszy ołowu,/ Nie miało złotą lampą pałać jako znowu./ Nie zawsze się ćmi ani płomieniste puchypuchy --- pierze./ Zawsze mu czarny księżyc zarzuca makuchy,/ Wydrze się zaraz siestrze, a po sferze modréj/ Pędzi w zupełnym świetle cug swój złotobiodry./ Nie zawsze i ocean, srogim szturmem wzdęty,/ O zakryte skopułyskopuła (z wł.) --- rafa. roztrąca okręty,/ Na które kiedy już, już niestrzymanym fluksemfluks (daw., z łac.) --- bieg./ Wpadają, ali Kastor zawita z Polluksem;/ Ucichną potem wichry, a w ślicznej pogodzie/ Pełnym żaglem do swego portu płyną łodzie./ Los, NadziejaNie trać zaraz otuchy i bądź przy nadziei,/ Kiedy cię zepchnie ślepa fortuna z kolei/ Pomyślnego żywota; nie maszci i trochy/ Statku u tej rodzaju ludzkiego macochy./ Czekaj jeszcze rewoltyrewolta --- obrót, odmiana.: bo nie tak uwięzła/ Twa dola, żeby z tego wywikłać się węzła/ Nie zdołała stateczność. Kto chce mieć wygraną,/ Trzeba pierwej z fortuną chodzić na wytrwanąna wytrwaną (daw.) --- na przeczekanie../ Jako nie zaraz bujaj, kiedy cię upierzy;/ Bo barzo często różny obiad od wieczerzy/ (Jeszczem podobno siłasiła (daw.) --- wiele. zamierzył, w siedm godzin/ Daje pieszczochom swoim po bażantach słodzin)/ Tak też nie truchlej nagle, nie rozpaczaj i tu/ Czekaj, niźli był wieczór, weselszego świtu./ A kto wie, jeżeli cię z tak żałosnej zrzutyzrzuta (daw.) --- ruina./ Znowu rane na nogi nie dźwigną koguty?/ A im barziej, im zmokniesz do ostatniej nici,/ Tym milszym twa cię skutkiem nadzieja wysyci./ I Mohiła, chociaż go zła fortuna topi,/ Wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. nie zaraz rozpacza, nie zaraz się stropi;/ Opiera się, nie da się zbijać z jednochodzejjednochodza --- krok koński./ Bo im co ciężej cierpim, tym wspominać słodzejsłodzej --- por. I, 870.;/ Chwyta się i słabego, jako mówią, wiszuwisz --- trzcina, sitowie.,/ Tuszy, że z tak podłego niedługo kociszukocisz --- kocz, powóz.,/ Na którym się dziś chudak włóczy przy obozie,/ Siędzie na tryumfalnym przodków swoich wozie./ Ten prośbą u hetmana pokorną zabieży,/ Że wszelakiej w Wołoszech zakaże rabieżyrabież --- grabież, rabunek../ Przysięże za swój naród, jako do Korony/ Przychylny; niech go miasto nie niszczą obrony./ Drugi respekt, Szemberg był, co do Husseima/ Z listami wyprawiony; ten hetmana trzyma,/ Żeby się na nim nie mścił swego naród płochy,/ Kiedy będzie powracał nazad przez Wołochy./ Dwunastego dnia aże, jako się poczęło/ Nasze wojsko przeprawiać, za Dniestrem stanęło./ Pięknie tam było patrzyć, gdy w onej równinie/ Tylo Krzyżów, tylo się Pogoni rozwinie!/ Tylo Orłów walecznych, na zaszczyt Korony/ Niosąc gotowe skrzydła, wyciagnione spony/ Na ścierwy bisurmańskie, gdzie kruki i sępy/ I pożerne harpije wielkiemi zastępy/ Czując o pewnym żerzeczując o pewnym żerze --- przeczuwając pewny żer., tym leciały chciwiéj,/ Im się każdy przy Orłach sarmackich pożywi./ Nie mniejszym i to było patrzającym gustem,/ Gdy się lekkim przechodząc po chorągwiach szustemszust (daw.) --- szelest.,/ Tak wspaniale odymał nasze białozorybiałozór --- gatunek sokoła, tu: orzeł./ Wolny zefir, że znaczne były ich humory./ Jęczy ziemia gęstymi ubita kopyty,/ Czujący krwie cecorskiej mściciele Lechity,/ Że krótkiego tryumiu omylnej nadzieje/ Przypłaci, gdy się swych krwią mieszkańców obleje,/ A na nowe pogaństwa bezecnego groby/ Biernybierny --- tu: taki, który bierze. gardziel i zgniłe gotuje wątroby./ Krzyczą wesołe konie w rzędy, w kity, w forgiforga (daw.) --- pióropusz./ Ustrzępione, z wiatrami mieszają swe gorgigorgi --- z wł. trele, rulady (tu o rżeniu).;/ Tak się zda, lubo w kole obraca się wężej,/ Lub prosto idzie który, że srożej, że ciężej/ Ziemię nieprzyjacielską kopytami depce,/ Zwłaszcza w naszym Podolu urodzone źrebce/ Gotują się z pieszczonej Arabiej łątekłątka (daw.) --- lalka, marionetka./ Pytać, jeśli rogowych podków mają szczątek?/ Chodkiewicz, acz go starość długim wiekiem zgniata,/ Serca jednak wielkością sił ciała nadpłata,/ Twarz usiawszy powagą i szedziweszedziwy --- siwy (sędziwy). skronie,/ Na statecznym przed wojski krzepi się hładoniehladon (daw.) --- koń gładki (tj. piękny)../ Nie tak Hektor serdeczny, nie tak był wspaniały,/ Kiedy zaległ ocean Agamemnon cały,/ Kajus nie tak roztropny, Pirrus nie tak możny;/ Ręką i mową nie tak Hannibal postrożny,/ Nie tak Kamill szczęśliwy; nie tak jeden ze stu/ Scypio, jako tu był z twarzy, z mowy, z gestu/ Hetman polski roztropny, serdeczny, wspaniały,/ Szczęśliwy i ostrożny; którego chowały/ Na to nieba życzliwe, aby w takiej toniw takiej toni --- wobec takiego zagrożenia./ Orłowi i walecznej hetmanił Pogoni,/ Kiedy młodzik, swej siły nadzieją odęty,/ W jarzmo jedno z drugimi wprządz je chciał bydlęty;/ Bo tych ludźmi zwać szkoda, którzy jako weszli/ W niewolą, tak już robią w chomącie i we szliwe szli --- w uprzęży.! Młodość, OdwagaIgra krew w Lubomirskim: bo młodość krzemięznakrzemięzny (daw.) --- krzepki./ Żadnych szwanków na ciele, żadnych razów nie zna;/ Jędrzniejędrznieć (daw.) --- twardnieć. mu we lwiej piersi ono serce żywe,/ Im bliżej czuje pole sławy swej szczęśliwe./ W koźlepatrzeć kozłem --- patrzeć groźnie. Mars urodzony, w oczu, choć nieznaczny,/ Uśmiecha się, gdy czas ma, Kupido sajdacznysajdaczny --- posiadający sajdak, tj. kołczan../ Pod nogami koń dzielny i według podobywedług podoby (daw.) --- odpowiedni.,/ Który do przyrodzonej chodzychodza (daw.) --- krok. i ozdoby,/ Widząc, że złotem gore i co ma za jeźdźca,/ Stać spokojnie nie może, lecz na miejsce z miejsca/ Stąpa, wysmuknionej go szukający nodze,/ Rzuca wodza i munsztuk upieniony głodzegłodać (daw.) --- gryźć../ Tak Ksantus pod Achillem, Cillar pod Kastorem,/ Ten kiedy szedł na Sferyna sfery --- do nieba wyniesiony., tamten gdy Hektorem/ Rozgniewany zwycięzca obciążywszy osi,/ Butny jedzie: raz igra, drugi się komosikomosić się (daw.) --- rzucać, ciskać się.. Cóż gdy razem wojskowe instrumenty krzykną,/ Wszytkim serca skruszone do gruntu przenikną./ BógWszyscy ręce i oczy podniósszy ku Bogu,/ Żeby przytarł hardemu tyranowi rogu;/ Nie nam, nie nam, Panie nasz, podłemu stworzeniu,/ Ale daj chwałę wieczną swojemu imieniu!/ Niechaj przyjdzie poganom tu do znajomości/ Imię, na które wszytkie dygocą zwierzchności!/ Straszne imię, na które, kiedy każesz, snadniesnadnie (daw.) --- łatwo./ I ziemskie, i podziemne kolano upadnie./ Odkupicielu świata, w którego dziś krwawéj/ Pracy się rozpościera Mahomet plugawy,/ Dziś niech padnie, dziś się niech na tym głazie śliźnie!/ Tak starszyzna, tak wojsko westchnie przy starszyźnie,/ Którzy ciała w kirysy twarde obleczeni,/ Skoro szyki na onej objadą przestrzeni,/ Obrócą swoje Orły ku obozu, który/ Już był Dolmad osadził, rozmierzywszy w sznury./ Tak mądry hetman stanął i tyle zostawił/ Turkom pola, że ani wszytkich wojsk swych sprawił/ Osman, ani kiedy chciał, prócz lekkiej gonitwy,/ Nie mógł nam dać ogólnej na swym polu bitwy./ Z jednę stronę ostrych skał grzbiety nieprzebyte,/ Z drugą Dniestr, z tyłu lasy i chrósty okryte/ Obóz nasz zawierały; równia była w czelew czele --- od frontu.,/ Którą gotów częstować swe nieprzyjaciele;/ Bo ci nad nią osiadszy pagórzyste dziczy,/ Tam na rzeź, jak do jatki spadali rzeźniczéj./ Więc ledwie co w obozie naszy się rozgoszczą,/ Ledwie skrzywione grzbiety od kirysu sproszczą,/ Luźna czeladź to dla drew bieży, to dla słomy,/ Bez straży, bez kałauzówkałauz (tur.) --- przewodnik., w kąt on niewiadomy,/ Najmniej o tym nie myśląc, co nad nimi wisi,/ Kiedy zbójca Bernacki gdzieś się z jamy lisiéj/ Wyrwawszy, z swoimi ich oskoczy opryszki,/ A jako wilk drapieżny wygłodzone kiszki,/ Gdy wpadnie między owce, gorącą krwią poi,/ Zwłaszcza kiedy pasterzów ani się psów boi,/ Dopiero się postrzegą i ci niebożęta,/ Piąciudziesiąt, część na śmierć, część straciwszy w pęta./ Uciekną, pokinąwszypokinąć (daw.) --- porzucić. zdobyczy i juki./ Skoro drogo zapłacą zbójcom od nauki,/ Ostrożniej potem swoje odprawują czaty,/ Mając z sobą dragony i lekkie armaty./ Nazajutrz Kopaczowski, jeszcze spod Rzepnice/ Wyprawion, opędziwszy wołoskie granice,/ Sławny żołnierz moskiewski i z serca, i z sprawy,/ Wrócił się do obozu prosto od Soczawy/ We stu koni pancernych; tyleż swych miał Byczek/ Wołoszyn, lecz nam wierny; ci kilka potyczek/ Odprawiwszy szczęśliwie, związanego w łyka/ Sługę hospodarskiego, prowadzą językajęzyk --- jeniec wypytywany i brany na tortury dla zdobycia informacji o wrogu../ Ale i z tego mało Chodkiewicz się sprawił,/ Prócz, że się Osman z wojski przez Donaj przeprawił./ Kiedy takie hetmana dochodzą awizyawizo --- wiadomość.,/ Rad by wojska sprowadził, rad by wprawił w ryzy,/ I choć cera wesoła, ale serce w ciszy/ Korci, że o Kozakach nic dotąd nie słyszy./ Nie blizunie blizu (daw.) --- daleko. Konaszewski, rotmistrz lekkiej roty,/ Szedł przeciw nim i o tym żadnej nie masz noty;/ Lwów bawibawić (daw.) --- zajmować. królewica; król w Warszawie siedzi;/ Szlachta się domów trzyma, ni kot gołoledzi;/ Słucha jak zając bębna, rychło wiciwici --- wezwanie na wojnę. trzecie/ Każą zbrojno każdemu w swym stawać powiecie,/ I na one Tatary, niechaj ich Bóg skarze,/ O samej ciągnąć wodzie i twardym sucharze./ Cóż? Niźliniźli --- tu: zanim. się król ruszy, niż się szlachta zcedzi,/ Tymczasem spadnie orda, przeprawy uprzedzi,/ Pasypasy (z wł. passo) --- przejścia. pozastępuje, że Władysław ani/ Król przejdzie, i mają kim co począć pogani!/ Tego hetman z starszyzną kiedy gryzie mólamól (daw.) --- troska, zmartwienie.,/ Ali poseł kozacki, który był do króla/ Wyprawion z Zaporoża, pomyślnej odprawy/ Dostawszy, prosto w obóz przyjeżdża z Warszawy./ Tuszy, że swych Kozaków już pod Chodkiewiczem/ Na tym zastanie miejscu, których pewnie niczem/ O łasce i królewskiej przeciw sobieprzeciw sobie (daw.) --- tu: do siebie. chęci,/ Dla czego był posłany od nich, nie zasmęci./ Konaszewskim się przedtem, teraz od armatyarmata (daw., z łac.) --- uzbrojenie (tu: sajdak, czyli kołczan).,/ Sajdacznym między swymi zowie się pobraty./ Ten to, przy znacznym wielkiej dzielności dowodzie,/ Dotrzymał wiary, rzadkiej w kozackim narodzie;/ Dał słuszny kontestkontest (daw.) --- świadectwo. siły i swojego męstwa,/ Gdy go nieraz pogaństwa otoczyła gęstwa,/ Z ich trupów groble robił, a chociaż na susze,/ Kąpiel sobie i swoim naprawiał w ich juszejucha (daw.) --- krew../ I teraz, gdy się hetman, gdy się rada miesza,/ Wszytkich prawie ożywia, wszytkich jak rozgrzesza,/ Upewniając, że wojsko z dnieprowego progu/ Nie omieszka przysługi Ojczyźnie i Bogu;/ (Zwłaszcza mając od króla na to przywileje,/ Że nie darmo dla polskiej korony krew leje),/ Przybędzie na to miejsce, gdzie przy świętej wierze/ Umierający niebo w nagrodę odbierze;/ A kto się żywo wróci, staniestanie (daw.) --- wystarczy. za sto ćwiercisto ćwierci --- ćwierci żołdu, wypłacanego kwartalnie./ Sława, co po pogrzebie żyje i po śmierci./ Siła przy tym o pańskiej powiedał dobrocie,/ Siła o swych Kozaków wierze i ochocie,/ U których gdy lat kilka szczęśliwie hetmani,/ Że im doma surowie ich zuchwalstwa gani,/ Zsadzili go z urzędu, a na jego ławce/ Dali miejsce marnemu pijaku Brodawce,/ (Kędyż bez ambicyi dla Boga na ziemi,/ między Kozakami znajdzie się biednemi!),/ Pod którego buławą przeto i leniwo/ I rozsypką szli na to wiecznej sławy żniwo./ Aleć prędko fortuna obróciła wiosłem./ Sajdaczny, który dzisia do króla był posłem,/ Otrzymał zaś buławę i dał się znać światu;/ Brodawka za niecnoty swe szedł pod miecz katu./ SławaJuż świat znał Sajdacznego i łodzią, i koniem;/ Już go widał oczyma, nierzkąc słychał o nim/ Wielki cesarz turecki, gdy znalazszy przeście/ Przez dnieprowe porohy, palił mu przedmieście/ Pysznego Carogrodu, którymi pożogi/ Pogańskie zabobony, brzydkie synagogi,/ Płonęły kopcąc dymem bramębramę --- poeta pisze: bromę. onę jasną,/ I tylko muzułmańską krwią te ognie gasną./ Tak gdy oba Azyjej i Europy klucze/ Wiotchym perzem okurzy i w sadzach ubrucze,/ Skoro w głąb na mil kilka wszytkie brzegi zmaca./ Do swoich się porohów z korzyścią powraca./ To tak Turkom Wyrządzał na pojeznej czajcepojezna czajka --- wiosłem (pojazdą) kierowana łódź (czajka).;/ Koniem zasię Krymczuki gromił i NahajceNahajce --- właśc. Nogajców, Tatarów z Ordy Nogajskiej.,/ Albo im plon odbijał, gdy szli z ziemie naszej,/ Albo ich stada czatą zajmował na paszy;/ Częstokroć więc bachmaty, bawoły i skopyskop --- wykastrowany baran./ Pod samymi ich bierał prawie Perekopy;/ Często z takiej nowiny u samego hana,/ Chociaż w Bakczysaraju, zadrżały kolana./ Napatrzył się Oczaków choć nie barzo smacznéj/ Krotofile, gdy nieraz odważny Sajdaczny,/ Opędziwszy ich w mieście i zamknąwszy w skrzynce,/ Słał trupem równe pola i długie gościńce./ Aleć nie tylko z Turków i ordy miał serca,/ Doznał go i stokrotny Moskal przeniewierca,/ Gdy prawa swego mieczem Władysław dochodził,/ Lekką rotę Sajdaczny w jego wojsku wodził./ Do tego był Żółkiewski przyprowadził rzeczy,/ Gdy naszy Moskwę wzięli; ani mieć odsieczy/ Przez dwie leciedwie lecie --- liczba podwójna, dziś: dwa lata. nie mogła, owszem z każdej strony/ I nadzieję wszelakiej straciła obrony./ Tedy do zwykłych kunsztów i obłudy siągnie;/ Jako skoro na traktat hetmana wyciągnie,/ Przysięgą mu, że ani zwyczaj, ani wiara,/ Gdy wezmą królewica naszego za cara,/ Nie będzie im wadziła; czego znowu razem/ Potwierdzą przed swojego MikułyMikuła --- Mikołaj, najważniejszy święty prawosławny. obrazem./ I uwierzył Żółkiewski, i na one mirymir (daw.) --- pokój, przymierze./ Wziąwszy pod pieczęciami nieszczere papiéry,/ Zwiódł wojsko, sam zwiedziony, i żadnego śladu/ Nie zostawił, w stolicy nie mając zakładu./ Stąd prosto szedł do króla i to sobie przyzna,/ Co winna krom zazdrości przyznać mu ojczyzna,/ Że narody szerokie, które z samą dziczą/ Nieużytej natury z północy graniczą,/ Gdzie strasznej monarchiej ogromna machina/ Światu grozi, pod nogi rzucił jego syna./ Nie przez ogień, nie przez miecz, ani przez podarki,/ Rozumem osiadł twarde tamtych ludzi karki./ Wtem wyjmuje od boku z kamchykamcha (daw.) --- adamaszek, atłas. szczerozłotéj/ Ujęte pieczęciami moskiewskie hramotyhramoty (z rus.) --- pisma (dosł.: litery)./ I odda z winszowaniem i już mu się marzy,/ Że nasz carem królewic w Moskwie gospodarzy./ I mogło było być co z tego, lecz złe rady/ Trzy lata u smoleńskiej te rzeczy osady/ Trzymały, a Moskwa też tymczasem nasz głupi/ Kredytkredyt --- tu: wiara, wiarygodność. rada do czasu Smoleńskiem okupi./ Nim Władysław do pompy aparaty zbierze,/ Nim żołnierzów, tamtecznej nie ufając wierze,/ Moskwa siodła pozbywszy i z węża zanadrze/ Uwolniwszy, do góry twardy ogon zadrze,/ Grzywę jeży; nie tylko siodłać się już nie da,/ Ale wierzga, co gorsza, już nam odpowiedaodpowieda --- wyzywa do walki.;/ A my wiersze piszemy, a my się już sadzim/ W koncepty, królewica do Moskwy prowadzim./ Płacze Zygmunt żegnając długiego terminu/ Widzenia sięPłacze Zygmunt żegnając długiego terminu Widzenia się --- ówczesna składnia dopuszczała połączenie ,,płakać czego" w znaczeniu: płakać z powodu czegoś.; żałuje po swym miłym synu,/ Aleć go rychło Pan Bóg w tym żalu pocieszył,/ Gdy się nazadnazad (daw.) --- z powrotem. do niego Władysław pospieszył./ Moskwa się niecnotliwa z naszej wiary śmieje,/ I tak wiatrem nadziane puknęły nadziejeI tak wiatrem nadziane puknęły nadzieje --- z Kochanowskiego../ Lecz nie zgoła bez pomsty w tym narodzie znacznej,/ Gdzie swego dowiódł męstwa odważny Sajdaczny;/ Spalił Jelsko obronne: tejże znak usługi/ Dał, dobywszy i zamku, i miasta Kaługi./ Skąd inszy wszyscy sławę, on przy sławie liczy/ Całość swego żołnierza, sowitesowite --- obfite. zdobyczy./ Aleć więcej moskiewską nie bawiący rzecząwięcej moskiewską nie bawiący rzeczą --- więcej nie zajmując się tematem Moskwy. ---/ Skoro się tak hetmani na sercach poleczą,/ Że przyjdą Zaporowcy i pomogą boju,/ prosi pilno Sajdaczny jakiego konwojukonwój (z wł.) --- eskorta, straż dodana.;/ Chce iść przeciwko wojsku i gniewa się srodze,/ Że tak leniwo lezą, że złe mają wodze./ Wnet hetman Hannibalów obu ordynował;/ Mołodecki, że między Kozaki się schowałsię schował --- tu: wychował.,/ Pomógł im tej przejażdżki; więc na Stepanowce/ Z dobrymi szli kałauzykałauz (z tur.) --- przewodnik. prosto przez manowce./ W tenże dzień i Mościński wysłan dla języka./ W kilka mil się z watahąwataha --- szajka, banda. zbójecką potyka,/ Swoi czy nieprzyjaciel, nie pierwej się dowie,/ Aż na koniec Wołoszą poznawa po mowie;/ Więc się o nich uderzy, chociaż już mrok padał,/ Gdzie swój swemu nie jednę skoro ranę zadał./ Poszedł nocą na odwrót, sprawiwszy tak wiele;/ I zbójcy-ć, bo ich kilku wziął, nieprzyjaciele./ Lepszym szczęściem Fekiety aż pod Jassy chodził,/ I wódz, i żołnierz dobry; ten się w Węgrzech rodził;/ Gdy lat kilka u Turków na wojnach przesłuży,/ Nie chce swoich chrześcijan prześladować dłużéj;/ Kiedy Skinder z Żółkiewskim traktuje u Busze,/ Przedawszy się, do naszych obozów przykłusze./ I ten się dał znać Moskwie, gdy pod Władysławem/ Swoję wodził chorągiew, lubo w polu krwawem,/ Lubo przy szarym świetle nocnej chodząc gwiazdy,/ I szturmy, i odważne odprawiał podjazdy./ Teraz od Jass wróciwszy prawie jak na dobie/ Przyprowadzi języka, znajomego sobie,/ Jeszcze gdy Turkom służył. Wołoszyn był hożyhoży --- tu w nietypowym znaczeniu: godziwy, stateczny.,/ Ten pytany porządnie hetmanom przełoży,/ Że już Osman w Multaniech; że jego hospodar,/ Skoro z żołnierzów wszytkie swe fortece odarł,/ Poszedł przeciwko niemu, a tymczasem w Jassiech/ Na bankiet się gotuje; to ludzie na pasiechna pasiech --- na przejściach./ Osadzeni znać dają, zgoła co godzina/ W Wołoszech się z wojskami spodziewać Turczyna./ Na to kiedy się wszytkie języki zgadzały,/ Każe obóz Chodkiewicz osypować wały,/ We spiże się sposobić; kto wie, jeśli zima/ Nie zechce nas potrzymać z Turki u Chocima./ A sam się przecie w sobie potajemnie gryzie,/ Że z tą garścią jak goły osiąka na zyzieŻe z tą garścią jak goły osiąka na zyzie --- przysłowie o niepewnym stanie; zyz --- rzut kostek../ Nieprzyjaciel już pewny, z czym wieść wieść popycha;/ On o żadnych dotychczas posiłkach nie słycha./ To gdy myśli na sercu rozerwany, ali/ Rusinowski się z pułki lisowskimi wali./ Osobne by napisać o nich trzeba księgi:/ Ci szeląga na swoje nie wziąwszy zacięgi,/ Twardą pracą za płacą, sławę za śmierć biorąc,/ PodróżMinąwszy Moskwę, poszli w głąb tamten świat porącporąc --- prując.;/ Szablą sobie rumrum --- miejsce wolne (z niem. Raum). czynią, dokąd pod kopyty/ Ziemię mają i TytanTytan --- słońce. świeci złotolity;/ Już im Białe jezioro w tyle i Sybiory,/ Już minęli ryfejskie śniegiem kryte góry,/ Kędy ciepłe sobole i czarne marmurkimarmurki --- lisy czarne, na marmułki (czapki futrzane) używane; dlatego tak nazwane./ W nos bije miernymierny --- tu: celny (taki, co dobrze mierzy). strzelec, ochraniając skórki./ I Jugra, i Permia, gdzie na smukłej łyży/ Człowiek lata po śniegu od sokoła chyżéj,/ Gdzie już wojnę nie z ludźmi, bo ci ich posturypostura --- kształt./ Nie znieśli, lecz z niedźwiedźmi i srogimi tury,/ Z potworami morskimi, bez soli, bez chleba,/ O więdłejwiędły --- wędzony, suszony. tylko rybie wieść było potrzeba./ Dotąd się w dzicze one i pustynie darli,/ Aż się piersiami o lód północny oparli,/ Gdzie w morzu pracowite podbrodziwszy konie,/ Dopiero się ku swojej obejźrą Koronie./ Tam gdy drudzy słuchają skruszonych kierkier --- chodzi o kry lodowe. trzasku,/ Lisowski te na miałkim słowa pisał piasku:/ Skoro wskroś na pięćset mil dotąd nieprzebyty/ Kraj moskiewski końskimi stratuje kopyty/ Śmiały Polak, w tym musi bieg stanowić kresie;/ Niechaj to z piaskiem lekki wiatr po świecie niesie!/ I gdyby mógł mieć skrzydła i pławypławy (daw.) --- płetwy. kaczorze,/ Kusiłby się o lody i szerokie morze;/ Wiedziałby, komu to tam jeszcze świeci słońce,/ Kto posiadł ostateczne tamtej ziemi końce./ Stamtąd prosto na MordwęMordwa --- jak Ingra, Permia, ludy fińskie. i Sudale błotne/ Obrócą ku stolicy, gdzie pakta wykrotnewykrotne --- tu: zdradliwy, złamany (od wykrotu, wyłomu w lesie)./ Z Moskwą kończy Żółkiewski; dla czego i oni/ Stąd zaraz do cesarza byli zaciągnioni,/ I tam, robiąc na wieczną sławę swego rodu,/ Służyli, dokąd u nas na wojnę od Wschodu/ W bęben nie uderzono; niechaj o nich powie/ Praga, gdzie z Fryderykiem swym siedlisiąść --- tu: paść. Czechowie,/ Bracia naszy i miłą straciwszy swobodę,/ Dmuchać każą Polakom i na zimną wodę./ Więc skoro Lisowczycy kinąkinąć (daw.) --- porzucić. Rakuszany,/ Trząskiemtrząskiem (daw.) --- truchtem. się do ojczystej pobierają ściany./ Im barziej wedle czasuwedle czasu --- w odpowiednim momencie., im niespodziewaniej/ Przybyli, tym weselszy wojsko i hetmani./ Jeszcze się im radują, jeszcze nie ukaże/ Oboźny miejsca, kiedy od placowej straże/ Bieży jeden za drugim, że z pola posłuchyposłuchy --- straże, czujki./ Widzą tumany, widzą z prochu zawieruchy;/ Ludzie jacyś nad nami. Najmniej to hetmana/ Nie zmiesza, lecz bełzkiego prosi kasztelana/ (Stanisław Żorawiński nim był, i osobą,/ I humorem senator), aby wziąwszy z sobą/ Komu ufa, pod one pomknął się kurzawy;/ Wojsko przyjdzie tymczasem do koni, do sprawy./ Panpan (daw.) --- kasztelan. bełzki, że miał swoję chorągiew na straży,/ Wziąwszy kogo rozumiał, chyżo się odważy;/ Podjedzie pod on tuman i chce kogo złowić,/ Aż swych pozna i słyszy, gdy poczęli mówić./ Czata się powracając do obozu z plonem,/ Gęsty bydeł i owiec ruszyła proch gonemgon (daw.) --- pęd../ Już w polu miał kilka rot, już sprawiał posiłki/ Chodkiewicz, gdy go wywiódł pan bełzki z omyłki./ Po tym zgiełku, jakby się po burzliwym grzmocie/ Słońce z chmury wydarło, gdy ujźrym w namiocie/ Hetmańskim Doroszenka, kozackiego posła;/ O którym po obozie gdy się wieść rozniosła,/ Schadzali się rotmistrze i wojskowi starszy,/ A ten czoło z podróżnej kurzawy otarszy:/ «Wódz i wojsko kozackie wielce się tym trapi,/ Że więcej ma trudności, im się barziej kwapikwapić się (daw.) --- spieszyć się./ Do twojego, hetmanie, na to pole boku;/ Dlategośmy Urynow, dlatego Soroku,/ Że nam wolnego prześcia i bronili szlaku,/ i mieszczan, i miasteczka wycięli do znaku;/ Jużeśmy i pogańskiej utoczyli juchy,/ Szablą sobie rumrum --- miejsce (z niem. Raum). czyniąc (o czym, tuszę, słuchy/ Doszły was) zniósszy Tatar trzy zagony razem;/ Bo każdy drogę robić pułk musi żelazem,/ Gdy wojsku tak wielkiemu trudno jednym szlakiem,/ Dla przepraw i żywności, ciągnąć; trudno ptakiem/ Przelecieć, jednak nie wątp, panie, na włos tyli,/ Wojsko cię Zaporowskie nigdy nie omyli,/ Idzie pod twą buławę, gdzie serca i bronie/ Bogu i jako matce tej święci Koronie;/ Idzie, i nie wprzód ujźry Zaporohy swoje,/ Aż zrzuci pod twe nogi tureckie zawoje!»/ ProroctwoWdzięczen wielce Chodkiewicz i acz życzył sobie/ Kozaków już w obozie o tej widzieć dobie,/ Lecz że to być nie mogło, z ochotą ich czeka;/ Prawda że niebezpieczna, że droga daleka,/ I tego się obawia, aby, łowiąc kurki/ Po Wołoszech, nie padli na ordy, na Turki;/ Twardziej by tam rzeczy szły, niźli u Soroki;/ Pewnie by im z sucharów wytrzęśli tłomoki./ I duchem rzekł prorockim: bowiem prawie w te dni/ Wpadli byli do matnie Zaporowcy średni,/ Między ordy a Turki, z której ledwie toni/ Wybrnął Brodawka, skoro kilkuset uroni./ Jeszcze hetman nie domanie doma --- tu: nie w spokoju, niekontent., jeszcze robi głową,/ Co by czynić z tą zwłoką miał Władysławową;/ Nuż orda przewąchawszy, i z tyłu, i w oczy/ Z wojskiem go na złym miejscu, broń Boże, oskoczy,/ Że ani on przejść do nas nie będzie mógł, ani/ My go ratować; przeto do niego wysłani/ Stanisław Żorawiński z Sobieskim Jakubem,/ Żeby go ci w errorzeerror (łac.) --- błąd, omyłka. przestrzegli tak grubem./ Niech się spieszy do kupy, niech się z nami zręczyzręczyć (daw.) --- złączyć.,/ Bo już ziemia wołoska pod Osmanem jęczy;/ Niechaj wojska nie trzyma; jeżeli sam chory,/ Jako słychać, znajdzie tam we Lwowie doktory./ A im później to wojsko, które ma przy boku,/ Stanie, i im, i koniom mniej będzie obroku,/ Tedy wozy z czeladziączeladź (daw.) --- służba. zostawiwszy luźną,/ Bieżą konno z obozu, gdzie za wsią Probużną,/ Po zielonej murawie, którą środkiem moczy/ Bystry strumień, królewic namioty roztoczy./ Sześć miał wojska tysięcy samego wyboru./ Okromokrom (daw.) --- oprócz. zwykłej gwardyi i swojego dworu./ Więc żeby winnawinny --- tu: należny. płaca jasnej doszła cnoty,/ Nie godzi się zamilczeć tych, którzy z ochoty/ Własnym kosztem chorągwie stawili okryte;/ Niech w sercach ludzkich żyją wieki nieprzeżyte./ Tu, tu każdy swe imię pragnął uwielmożyć,/ Tu zbiory, zdrowie nawet ochotnie wyłożyć,/ Gdzie przy bożych kościołach, przy panu, przy miłej/ Ojczyźnie trzeba było wszytkiej ruszyć siły./ Nie na marne bankiety, nie na zbytki to wam/ Dał Bóg, nie na przekwintnymprzekwintny --- wykwintny. stroje białymgłowam,/ Którzy szersze fortuny, którzy zbiór sowitysowity --- podwójny, suty.,/ A zwłaszcza macie z chleba Rzeczypospolitéj./ PanDrugi osiadł pół Polski, że już i tytułu/ Nie masz przedeń w Koronie, więc do protokółu/ Cesarskiego --- o wstydzie! o hańbo! o brednia! ---/ Leci, wziąwszy tysiąców, po grabstwo do Wiednia./ Aż comescomes --- łac. możny, dostojnik, książę. albo książę; tak się sadzi drugi,/ Nie bywszy w Ukrainie dalej od Kańczugi,/ Nie widziawszy chorągwie ani broni gołej,/ Chyba na Boże ciało obchodząc kościoły,/ Bogactwo, NiebezpieczeństwoJest co widzieć w Krakowie, kiedy na trzy zbyty/ Drogimi poobija ściany aksamity,/ Ubrawszy ono łoże na kształt katafalku,/ Śród pokoju postawi od samego balku./ Wkoło fraszki rozliczne, od szkła i kamieni;/ Tym pompa większa, im się która drożej ceni./ Chorągiew-by zaciągnął za każde z tych czaczekczaczka --- dziś: cacka.,/ I z większą stokroć sławą, choć przynamniej znaczekznaczek (daw.) --- oddziałek (od znaku, tj. chorągwi)./ Wyprawił w Ukrainę, gdzie jako doroczydoroczy --- coroczny./ Haracz, lud chrześcijański pies pogański troczytroczyć --- wiązać../ Cóż szaty? cóż klejnoty? cóż argenteryjeargenteria --- wyroby ze srebra./ Auszpurskieauszpurski --- prawdop.: augsburski.? cóż splendecesplendeca --- (z wł.) przepych; to samo oznacza pompa i fast. i ludne gwardyje?/ Że żaden z królów polskich, aże do trzeciego/ Zygmunta, nie miał pompy, nie miał fastu tego,/ Jaki dziś ma starosta. Cóż o senatorze/ Rozumieć, w jakiej bucie żyje i splendorze!/ Nie łoże, nie łabęcie mchy, nie miękkie szaty/ Przodki nasze a stare zdobiły Sarmaty./ Ziemia łóżko, barłóg mech, falandyszfalandysz --- sukno drogie (feinlundisch) i tanie. od festu;/ Zwyczajnie karazyi albo też breklestu/ Na kurty zażywano, co większa, o bok cię/ Posadził, chocieś oszył safianem łokcie,/ Największy pan; gdzie cnota rycerska nas braci,/ Ani złotogłówzłotogłów --- droga tkanina ze złotymi nitkami., ani tam aksamit płaci/ Pódź-że z nim do rynsztunku, najdziesz tam i krzesła,/ Znajdziesz i marsowego zwierciadłakrzesła i zwierciadła wojenne --- siodła i puklerze. rzemiesła:/ Siodła one usarskie, on polerowany/ Puklerz i tarcz, którymi ozdobił swe ściany,/ Które jeśli się kto w nie wpatrzy okiem zdrowem,/ Wyrażają postaci, równe GradywowemGradyw --- przydomek Marsa, boga wojny.,/ I dadzą metdać met --- dziś: dać mata, zwyciężyć. szpalerom; a nuż pełne gromu/ Kirysy, jakiegoż nas nabawią soromusorom --- rus. srom, czyli wstyd.,/ Którym dziś szaty ciężkie, nie rzkąc twarde blachynie rzkąc twarde blachy --- nie mówiąc już o twardych zbrojach.,/ Takeśmy się postrzygli z bohatyrów w gachygach (daw.) --- kochanek.!/ Ale co mówię zbroje, ciężą nam i suknie;/ Wąsy ogoli drugi i tak się wysmuknie;/ Jako jedna z Francuzek, prócz że muchmucha (daw.) --- sztuczny pieprzyk a. brodawka. na czole/ Nie stawia, ani uszu dla trzęsideł kole;/ Od głowy się do stopy ustrzmiustrzmić (daw.) --- nastrzępić. i uwstęży,/ W ręku mu obuch, szabla u boku mu cięży./ O wszeteczne pieszczoty! o sromotne lochy,/ Jużeśmy wyrównali delikackie Włochy!/ Co gorsza, że i księża nie tylko nie tłumią/ Tej w ludziach wyniosłości, ale sami szumią./ Boże! Na to-li mają iść kościelne zbiory?/ Więc na każdą potrzebę wyciągać pobory,/ Jeśli posła wyprawić, jeżeli Tatary,/ Żeby nas nie pobrali, ujmować przez dary./ (Do czego to kożuchy dziś przyszły baranie!)./ Nie zechcemy-li skóry swej nadstawić za nie,/ Musimy się okupić złotem, bo żelazem,/ Dla zbytków, niepodobnaniepodobna (daw.) --- nieprawdopodobne, niemożliwe.; kilkadziesiąt razemrazem --- naraz./ Uchwalamy podatków na onego chłopka,/ Co ledwie rocznią pracą odzieje parobka;/ Ledwie tchnie, ledwie zieje, przecie je dać musi/ I poduszkę przedawszy, gdy go gąsiorgąsior (daw.) --- dyby, więzienie. dusi./ Żołnierz, PieniądzŻołnierza dla pieniędzy, dla zbytków pieniędzy/ Nie mamy; więc gdy trwoga nastąpi, co prędzéj/ Pospolite ruszenie ogłaszają wici,/ A Tatarzyn jako pies uciekł, gdy uchwyci./ Szukaj-że teraz w polu onego comesa,/ Jeśli doma nie został, to pewnie u lesau lesa --- w lesie../ Kędyż one gwardyje i hajduków kupy,/ Co wyjadali wszytkie tretytrety --- chodniki w mieście., wszytkie krupy,/ Ze się przez kawalkaty i przez one trzody/ Nie mógł czasem docisnąć człowiek do gospody?/ Nie masz prócz chłopców kilku, a co pod chorągwią/ Dragonów, ci dopiero cepami i łągwiąłągiew --- drążek podtrzymujący drabinę wozu, luśnia./ Robili; dziś żołnierze. Drugi kieckękiecka --- tu: płaszcz żołnierski, z węg. kecse. głaszcze/ Do nosa; cudowną moc muszą mieć mieć te płaszcze./ Czy nie Eliaszowe, które miasto łodzie,/ Po Jordanowej człeka przeprawiały wodzie?/ Lecz i to stanie za cud, kiedy w lot i w zobkiw zobki (daw.) --- naprędce./ Pod płaszczami żołnierze, co bez nich parobki./ Takim prawda Przemysław Morawianów bobembobo (daw.) --- straszydło.,/ Takim Rzymian Hannibal oszukał sposobem;/ Tamten z skóry olszowej narobiwszy cienicienie --- tu: kształty, figury.,/ Ten nawtykawszy wołom na rogi płomieni./ Dziś nie idą te figle, nie płacą te cienie;/ Ręką a sercem żołnierz nieprzyjaciół żenieżenąć (daw.) --- gonić.,/ Mydło w oczy, dla Boga, i dziecinne bajki!/ Więc na onę chorągiew nazszywa kitajki;/ Orłów, krzyżów, nabożeństw, herbów swych nakładzie ---/ I Bogu, i królowi, i sobie na zdradzie,/ Byle zbył takowymi Maćkami pańszczyzny,/ Mając sto wsi królewskich, miłośnik ojczyzny!/ Byłe popis odprawił; zginie-li też który,/ Zaraz wszyscy z rotmistrzem idą na macioryiść na maciory --- wracać do ula (od pszczół wzięte), do domu.,/ Zawędziwszy w niewczesnymniewczesny (daw.) --- niewygodny. obozie cynadry,/ Wrócą się zaś na piece do stywystywa --- kozica (styk) u pługa (z łac. stiva)., do ladryladra (daw.) --- drabina../ Teraz by fakcyjowaćfakcjować (daw.) --- wichrzyć. i mieszać sejmiki,/ Nad uboższym przewodzić; nie ma to repliki./ StrachTeraz by szumieć, panie, i mieć butę owę!/ Skurczyłeś się jako wąż, kiedy kryje głowę,/ Wywiozłeś za granicę od mała do wiela;/ Nie warowny-ć i Kraków dla nieprzyjaciela;/ Siedzisz jak mysz na pudle, i w piciu, i w jedle/ Skromny, a koń gotowy zawsze stoi w siedle,/ Przysięgę, że nie gonić; do domu myśl tążytążyć (daw.) --- tęsknić, dążyć.!/ Nie piękniej-że tysiąckroć, gdyby był chorąży/ Stał za tobą, żołnierzów otoczon szeregiem?/ A ty, coś Bogu winien przyrodzonym biegiem,/ W oczach pańskich oddawał, farbujący karki/ Ostrą szablą poganom. Żadneć by jarmarki/ Takiego specyjału, choćbyś wszytkie fraszki/ Zakupił, objechawszy Paryż i Damaszki,/ Nie dały, jako gdybyś za miłą ojczyznę/ Podjętą na swym ciele synom przyniósł bliznę./ Zawsze-ć śmierć mrzemrzeć --- tu: gorąco pragnąć. na tchórza (jako wilk na źrebię),/ Co mu łydki dygocą, zęby skaczą w gębie./ Lecz by zażył i panów w polu kto marsowem,/ Kiedy by ich z Warszawą wziąwszy i z Krakowem,/ Zaniósł pod UrwiżywotUrwiżywot --- miejsce niebezpieczne; szlak złoty, tatarski, por. II, w. 528, szlak złoty i kuczmański. albo gdzie szlak złoty,/ Byliżby tam dragoni, byłyżby piechoty!/ Lecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie,/ Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnieLecz trudno wilkiem orać; co się łyso lągnie,/ Łyso ginie; kto nie chce, z góry nie pociągnie --- same przysłowia, ostatnie: zły koń i z góry itd.!/ Patrzcież na świątobliwe ojców swych obrazy,/ Które, dokąd świat stoi, nie uznają skazy;/ Patrzcie, a kinąwszykinąć (daw.) --- rzucić. cień marnych ozdób płony/ Ich się imcie przykładem sarmackiej BellonyBellona --- rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa.:/ ŻołnierzBo ci nie mając chleba królewskiego bułki,/ Nie rzkąc roty usarskie, lecz stawiali pułki,/ Nie szarków, nie Rusnaczków, owych skotopasówskotopas (daw.) --- pastuchów.;/ Żołnierza ćwiczonego: Węgrów, Szwedów, Sasów,/ Co się rodził w obozie, we krwi go kąpała,/ A trzaskiem muszkietowym matka usypiała;/ Co mu nie zadrży czoło, choć w ogniu, choć w kurzu,/ Za którego piersiami staniesz jak w zamurzu!/ Takich miał mężny Wejer regiment pod twardem/ Żelazem, takich wiódł dwa: Ernest i z Gerardem/ Denoffowie rodzeni, Kochanowski czwarty;/ Tamci Niemców, co w piki, ten Węgrów, co w bartybarta (daw.) --- siekiera podwójna.,/ Przy muszkietach z młodości ćwiczeni; tamci się/ Przy Renie, a Węgrowie rodzili przy Cisie./ Szesnaście dział do tego i przyczyna pauzy/ Królewicowi, lwowskie kiedy ich cekauzycekauz a. cekhauz --- magazyn, zbrojownia./ Pogotowiu nie miały; więc prochy i kule/ Przy armacie prowadził Bartoszowski czuleczule --- czujnie../ Te były cztery pułki ćwiczonej piechoty,/ Drugą zaś stroną konne waliły się roty./ Naprzód Władysławowa, kwiat sarmackiej młodzi,/ Którą stary on wojenwojen (daw.) --- żołnierz, wojownik. Kazanowski wodzi,/ Gdzie Orzeł białopióry w części swej Europy/ Dzieli syny koronne królewskimi snopysnopy --- herb dynastii Wazów.,/ Rozdaje plenne kłosy, a do takiej zobizob (daw.) --- karma (ptasia)./ Każdy się wczas pobiera, każdy się sposobi./ Świetna ta i ozdobna, a to z tej przyczyny,/ Że same senatorskie okrywała syny./ Po tej szedł książę Janusz Wiśniowiecki w tropy,/ Tamta w złoto bogatsza, ta w Marsowe chłopy;/ Starymi kawalery szeregi osadził./ Po nim Tomasz Zamoyski cały pułk prowadził,/ W gorąco uzłocone obleczony blachy;/ Mars a Mars, kiedy ciska śmiertelne zamachy!/ Turek pod nim chodziwy tak się gładko składa,/ Rzekłbyś, że krtykrta --- krzta, odrobina. kopyty ziemie nie dopada;/ Groźna w ręku buława, której nikt nie ceni/ Ze złota brantownegobrantowny --- (o metalu szlachetnym) wytapiany., z wyboru kamieni;/ Pamiątka ojca twego bohatyrskiej cnoty/ Najdroższe diamenty i brant przejdzie złoty./ Obyż cię dziś ojczyzna miała, wielki Janie!/ Na samo imię twoje zdechliby poganie;/ Ale żeś poszedł z ziemie i już mieszkasz w niebie,/ Przecię o swych w niniejszej pamiętaj potrzebie,/ A jakoś strącił Niemca, co świadczy Byczyna,/ Tak pomóż z tegoż stopnia strącić poganina./ Pomóż grozą przezwiska, i ogromnej klawyklawa (daw.) --- buława.,/ Niech to ma Tomasz wstępem do ojcowskiej sławy!/ Tedy naprzód usarze za swym pułkownikiem./ Z wesołym trąb i suremsurma --- puzon. piskliwych okrzykiem;/ Trzysta po nich pancernych szło pod trzema znaki,/ W bandoletybandolet --- karabinek. i w świetne przybranych sajdaki./ Za nimi dragonia pod dwoma kornetykornet (daw.) --- znaczek, sztandar./ Chłop w chłopa świeże mając płaszcze i koletykolet (daw.) --- kurtka../ Po tych wszytkich na końcu czwarte mieli miejsce/ Wołochowie, najskrytszych kątów wynaleźce./ Tu Plichta i Niemira, kasztelani oba,/ Podlaski z sochaczewskim, domów swych ozdoba./ Tu Firlej z Dąbrowice; tu Przyjemski Adam,/ Których za wieczny przykład wnukom ich pokładam./ Działyński z Koniecpolskim i Zygmuntem Tarłem/ Usarzów swych prowadzą, których całem garłem/ Niech nasze pieją Muzy, aby takie pieśni/ Potomków ich ruszyły ze snu, z drzymu, z pleśni!/ Gdy przeszła usaryja, następuje po niej/ Pancerny żołnierz, lekszy ze zbroje i koni./ Trzy roty trzej Potoccy prowadzą w kolczudzekolczuga --- zbroja wykonana ze splecionych ze sobą metalowych kółek.,/ Choć im siła przy onej nieszczęśliwej strudze/ Ubyło, gdzie z Stefanem, wodzem swego domu,/ Do okrutnego przyszli nad Dzieżąnad Dzieżą --- w r. 1612. pogromu./ Tak rzymscy Fabiowie wziąwszy na swe skrzydło/ Ojczystych nieprzyjaciół, skoro wpadli w sidło,/ Trzysta razem zgubili mężów swego rodu,/ Że jeden tylko w Rzymie został dla przypłodu;/ Co go do nieszczęśliwej onej zawieruchy/ Miękkie jeszcze nie chciały wypuścić pieluchy./ Po nich Dzierżek i Gniewosz, po tych się rozwinie/ Zborowski, ostatni już dziedzic na Melsztynie./ Za nimi bardzo dobrą Lipski wiedzie sprawą/ Sto koni PetyhorcówPetyhorcy --- Czerkiesi, Kozacy. pod krętą ŚreniawąŚreniawa --- herb (przedstawiający bieg rzeki).,/ Drugie sto, pod takimiż co i owych herby,/ Pracowite Wołochy prowadził i Serby./ Za nim dzielny Czarnecki swoich ludzi wiedzie./ Na końcu, lecz go było położyć na przedzie,/ Żeby inszych kłuł w oczy, tak grzeczny, tak ludzki,/ Tak kochający matkę, Paweł był Wołucki,/ Biskup wrocławskiwrocławski --- tj. włocławski, biskup kujawski., który wszytkę swą intratęintrata (daw.) --- zysk./ Łożył na zaciągnionych żołnierzów zapłatę,/ Sam przed boskim ofiary kurząc majestatem,/ Sto usarzów, piechoty dwie z Filipem bratem/ A kasztelanem rawskim, skąd obiema sława,/ Posyła przy młodego boku Władysława,/ Który tylo natenczas ludzi wiódł ku Dniestru./ Aże przydam i drugich do tego regiestru,/ Którzy także sowite własnym sumptemsumpt (z łac.) --- koszt. znaki/ Zebrawszy, prowadzili na chocimskie drakidraka --- tu: walka./ Przy Zygmuncie; lecz że ten nie szedł dalej Lwowa,/ Nim się skończy z Turkami transakcyatransakcya --- przebieg wojny. owa,/ I ci pola nie mieli, choć pragnęli srodze,/ Gdzie by szczerej ochocie wyrzucili wodze,/ Sześć miał wojska tysięcy Zygmunt i z okładem,/ Pieszych i konnych Niemców, prywatnym nakładem/ Którzy zaś swej ojczyźnie k'woli, k'woli Bogu/ Szli za nim: pierwszy Janusz książę na Ostrogu,/ Sześćset jezdnych i pieszych ludzi w dobrej sprawiesprawa (daw.) --- szyk, organizacja.;/ Tylo drugie Dominik książę na Zasławie,/ Pod ćwiczonych rotmistrzów prowadzą dozorem;/ Każdy z nich stał osobnym od króla taborem./ Potem Rafał Leszczyński, bełzki wojewoda;/ W tym senatorska z cnotą zeszła się uroda;/ (Taklitakli --- tak z partykułą wzmacniającą -li. od czasów dawnych krzewista leszczyna,/ Jako do sarmackiego wszczepiona dziardynadziardyn (daw., z wł.) --- ogród.,/ I gładko, i wspaniało, i wysoko rośnie,/ Że konarzyste dęby przenosi i sośnie)./ Półtorasta usarza świetnymi proporcy/ Okrywszy, dał sprawnemu w regiment dozorcy/ A sam, jako wódz wojny, osobną połacią/ Ku Lwowu wiódł bełzkiego województwa bracią./ Po nim Jakub Sobieski, który nie chcąc niczem/ Sławnych wydawać przodków, acz sam z Chodkiewiczem/ W radzie siada wojennej, i tam sto piechoty,/ Tu sto stawił do onej pancernych roboty./ Tyleż kiedy prowadzi Czartoryski Jerzy/ Usarzów, ledwo wymknął Tatarom z obierzyobierz (daw.) --- pęta, więzy../ W tym regiestrze Pisarski, w tym się Piaseczyński,/ W tym pisze i Szaszkiewic, i Andrzej Maliński./ Za tymi Krzysztof Morstyn pod świetną Leliwą/ Sto pieszych; sto Chrząstowski pod swego Lwa grzywą/ Wyprawił; tym godniejszy dziękczynienia oba,/ Im więcej taką cnotę zaleca chudobachudoba (daw.) --- majątek../ Radziwiłł mi zostaje na pokrasę prawie:/ I ten był dosyć znaczny, gdy swej k'woli sławie/ Dwieście koni w kirysach, dwieście od pancerzy,/ Sześćset wiedzie piechoty z Dubinek i z Birży./ Tu poczet brandeburski, z winnego feudafeudum (z łac.) --- lenno./ Pod Greben obersterem ośmset idzie luda./ Tu by mi się godziło wspomnieć nasze dziady,/ Których acz na chorągwie, pułki i gromady/ Z kilku wiosek nie stałonie stało (daw.) --- nie wystarczyło., w swym jednak powiecie,/ Kędy dziś ledwo konia albo dwu wygniecie,/ Po kilkudziesiąt jezdy i dobrej piechoty/ Z samej tylko pisali ku ojczyźnie cnoty;/ Albo jeżeli też kto był znaczniejszym kędy/ (Wszytkie w swych miejsca miały powiatach urzędy),/ Nie pod nieśmiertelne się ukrywali znaki,/ Ale z bracią fortuny czekali jednakiej/ I których uprzedzali doma do zastolazastole (daw.) --- miejsce za stołem (wedle urzędu zasiadane).,/ Tym się pewnie uprzedzić nie dali do pola./ Ci-ć to są, ci Polacy, którzy wam tę ziemię/ Dali, co ją orzecie; aleście w ich strzemię/ Nie wstąpili; dotąd się w ich świecąc starzyźnie,/ Nie mogliście na nowe zarobić ojczyźnie;/ I owszem nalazłby się jeszcze bękart, który/ Dawszy sobie z nich sprośne przerabiać fałszury,/ I sławę, i pamiętne dzieła wielkich przodków/ Na swe i swych chowają pokrycie wyrodków./ Ano próżno się pyszni, próżno się ten szerzy,/ Kto będąc gołym, w cudze pstrociny się pierzy./ O nieszczęśliwe zbytki, w których jako w morze/ Tonie kamień rzucony i śliskie węgorze;/ Tak wszelka ginie cnota, tak przystojność taje,/ Jako śnieg, gdy mu słońce gorąca dodaje./ SzlachcicNie takiej też ten klejnot szlachectwa był wagi,/ Póki miał swój szacunek za krwawe odwagi,/ Póki nań wydawano przywileje w polu!/ Nie było jako dzisia w pszenicy kąkolu,/ Wkupionych barzo mało; żaden nie wlazł smykiem./ A któż dziś u nas trzęsie najbardziej sejmikiem?/ Co wiedzieć kto? Wziąwszy ski, albo od Bracławia,/ Albo się powie z Mozosz, tak siłę rozprawia,/ Przygrzawszy animuszu jakimkolwiek trunkiem./ Spytasz go, gdzie się rodził? Zaraz basarunkiembasarunek ( z niem.) --- grzywna sądową za obrazę./ Potrząsa; zaraz liczy rotmistrze i pułki,/ Gdzie służył, choć za ciurę gdzie skrobał gomółkigomółka --- bryła sera.!/ Nie masz się o co gniewać, i to moja rada:/ Chcesz być szlachcicem, pokaż z ksiąg szlachcica dziada;/ Dopiero mi się bracie będziesz liczył równy;/ Rodzą chłopów szlachcianki i szlachtę chłopówny./ Ale wracam do miejscaAle wracam do miejsca --- poeta wraca do w. 970., gdzie mając tylo słów/ Na niemiłość ojczyzny, zostawiłem posłów./ Żorawiński z Sobieskim, ze wszech starszych zgody,/ Zbiegli do królewica prawie jak w zawody;/ Którego powitawszy, proszą, radzą, muszą,/ Żeby się łączył z wojskiem, nim Turcy przykłuszą./ O których wieść wieść, szpiegi doganiają szpiegów,/ Że już pełne Wołochy tatarskich zabiegów./ KrólPrzez miłość chwały bożej i tej spólnej matki,/ Przez koronę ojcowską, której też zadatki/ Ma i on w naszych sercach za rycerskie dzieje,/ Przez te wszytkie ozdoby, przez wszytkie nadzieje,/ Przez żywot, zdrowie i co szacuje się drożej/ Dobra sława, więc dla niej niech wszytko odłoży!/ Niech się z żółwia co prędzej na konia przesiędzie,/ Swoim serca potwierdzipotwierdzić --- tu: utwierdzić, wzmocnić. i do nich przybędzie/ Z tak pięknym gronem ludzi; lecz daleko sporzéj/ Animusz im królewska osoba otworzy;/ Sam namiot, między sobą, twój widząc rozpięty,/ Dosyć będą przynukiprzynuka (daw., reg.) --- zachęta. mieli i ponęty/ Do czynu Marsowego: bo skąd wszytkie wiszą,/ Tym też wszyscy nadzieje obumarłe wskrzeszą,/ Śmierć się w żywot obraca; połowicę bólu/ Tracą rany przy swoim otrzymane królu,/ Więc proszą i po stokroć, aby w tym teatrze/ Wiecznej swej sławy stanął, nim poganin natrze;/ Nim Mahomet niewdzięcznym hałła zabrzmi echem/ Po ziemi, która świeżo kwitnęła pod Lechem./ Niech Jezus z czystą matką przy świętej ofierze/ W swoim własnym dziedzictwie pierwsze miejsce bierze./ Niech się z tego nie chlubi durnydurny --- zarozumiały, zuchwały, szalony. Osman, że cię, / Nie ty go, Władysławie, w spólnym czekasz meciemet --- cel (zamiast meta)../ A w ostatku za lekkie kto ręczy ordyńce,/ Jeśli wolne po chwili będą i gościńce?/ Nuż spadną, wezmą pasypas (z wł.) --- przejście., popsują przeprawy ---/ Dopieroż by koło nas były wielkie kawykawy (daw.) --- brednie, bzdury, tu raczej: problemy.!/ Słuchał posłów królewic, a że stali gęściej/ Dworzanie, wstyd go było, i słusznie po części,/ Wdzięczny wspaniałe skronie rumieniec mu zdobił,/ Że na takie swą zwłoką ostrogi zarobił./ Krótko, niegotowością broni swojej kauzykauza (z łac.) --- sprawa.;/ Ostatek winy zwali na lwowskie cekauzy,/ Zaniedbaną armatę, piechoty niezdrowie./ Jakoż sami na oczy widzieli posłowie/ Cienie Niemców ubogich; każdego by z pluder/ Wytrząsłwytrząsł --- w rękopisie: wytrzął.: bo gdy ogroda dopadł głodny bruderbruder (niem.) --- brat.,/ Żarł bez względu jarzyny niewarzone póty,/ Że mu brzuch w twardy bęben, kiszki poszły w druty./ Stąd ich krankikrank (z niem.) --- choroba. zwyczajne, a skoro ociekliociec (daw.) --- opuchnąć.,/ Ledwie że kości skórą powleczone wlekli./ Królewic szczerą miłość wybornymi słowy/ Wyświadcza, że Ojczyźnie i zdrowiem gotowy/ Służyć; żeby nie wątpił nikt o jego chęci,/ Sam się koło pośpiechu z pilnością zakręci,/ Chociażby mu i w drodze co Niemców zostawić,/ Będzie się chciał co rychlej do obozu stawić,/ Wywieść się z opacznego mniemania i co tą/ Zwłoką się omieszkało, nadstawić ochotą,/ A jeśliby go w drodze co zaszło tymczasem,/ Tedy pośle Wejera jak najprostszym pasem/ Z piechotą do obozu dla toczenia wału/ (Co i ziścił), sam ciągnie z konnymi pomału./ Z tym posłowie odjadą, a gdy dniem i nocą/ Na swe się stanowiska pod Chocim powrócą,/ Awizująawizować --- powiadamiać. hetmanów i wojenne rady,/ Jako piękne Władysław prowadzi gromady;/ Jako i sam ochoczy, a z takim żołnierzem/ Orlim by rad przeleciał do obozu pierzem;/ Co, że mówić nie może, świadczy inkaustem/ W liście do Chodkiewicza; lecz nie z takim gustem,/ Jakiego były godne, ich przyjęte głosy./ Wszyscy sowę zadęlizadąć sowę --- zasępić się., powiesili nosy,/ Wszytkim jak dał po uchu, jak psi zjedli krupy:/ Luboś z jednym chciał mówić, luboś wszedł do kupy,/ Smutne wojsko; bo skoro wrony poczną krakać/ Na kogo, to i sroki; że się chciało płakać,/ Widząc tak opieszałych z onego ferworuferwor --- zapał../ Najwięcej nowin podczas wojny, podczas moru,/ Dawna pieje przypowieść; z tejże dziś przyczyny/ Przyszedł obóz do takiej na sercach ruiny./ Z tej stroskany Chodkiewicz ledwo nie rozpacza,/ Wieść, ale z niepewnego wyszła powiedacza,/ Że wojsko Zaporowskie, na wszytkę potęgę/ Padszy turecką, w drodze straszną wzięło cięgę;/ Że z gruntu padło śniatemśniat --- pień, kłoda. do jednej płci męskiej,/ Ani mógł wyniść poseł tak haniebnej klęski./ Wszyscy się turbowali tak żałosną sprawą,/ Jakoby im od ciała rękę odciął prawą./ Dopieroż teraz Turczyn rozpościera kutykuty (daw.) --- skutki, rzeczy.,/ Takim wsparty tryumfem, a co jemu buty/ Przybyło, tyle serca postradali naszy,/ Kiedy ich kto obarczy, kiedy ich optaszyoptaszyć --- oskubać../ Tu Chodkiewicz Bogu swe ofiaruje wota;/ Potem Kuliczkowskiego z Liszką do namiota/ Zawoła --- lekkich ludzi wodzili ci oba ---/ I rzecze: «Niepotrzebna zda mi się się żałoba,/ Którą Zaporowskiego lutujemylutować (daw.) --- żałować (litować). wojska,/ Bo kto ich trupy liczył? Kto widział pobojska?/ Przeto kawalerowie, nie w jednym mi sęku/ Z rozumu i z walecznych zaleceni ręku,/ Proszę i rozkazuję; z tego mnie rosołurosół --- tu: kłopot./ Pewnym wyjmcie językiem i z wojskiem pospołu;/ Chciejcie mnie awizować o tamtej fortunie!/ Tu się na podjazd Liszka z Kuliczkowskim sunie;/ Aleć nie o Kozakach z pierwszego noclegu,/ O sobie oznajmują, że na samym brzegu/ Prutowym niezliczona orda ich osaczy;/ Nie ratuje-li, że ich hetman nie obaczy./ Przydadząprzydać --- dodać., co strach każe; bo w takim rozterku/ Oczy wielkie i język bywa bez usterku./ Nowa troska; co gorsza, że potwierdza staréj./ Kiedy mamy tak blisko Turki i Tatary,/ Gdzieżby sobie Kozaków zostawili w tyle,/ Kiedy by ich nie znieśli? Jakoby po żylepo żyle uparać (upruwać) --- o wielkim lęku i bólu./ Uparał Chodkiewicza; idą przezeń mory/ W okrutnym rozerwaniu; dość słaby i chory./ Liszkę trzeba ratować, kogo posłać po nię?/ Jeśli garść małą, pewnie i z Liszką utonie;/ --- Jeżeli pośle więcej, szkoda wojska dwoić./ W czym jeszcze się nie może calecale (daw.) --- całkiem. uspokoić,/ Gdy Liszka Prut przemknąwszy wykradnie się polmi/ I od pieczy smutnego hetmana uwolni,/ Którego barziej strata Kozaków zasmuca./ Jednak ostatniej jeszcze nadzieje nie rzuca,/ Nie da się trosce w potułw potuł (daw.) --- w objęcie., choć go w serce bodzie,/ I w różnej trzyma czoło od serca swobodzie./ Potem wojennej sprasza do sekretu rady;/ Ukazuje, jako w tym błąd się stał szkarady,/ Że Kozacy bez wodza, [bez] głowy, samopas/ Tłukąc się, razem padli pogaństwu na opas,/ Z czym acz jeszcze chromegochromy --- poseł pewniejszy, bo powoli idzie. oczekuje, ale/ Rzadkoż się złe nowiny, rzadko mieniąmienić --- tu: zmieniać. żale!/ Serce wojsku upadło, nie masz królewicza./ Gdy tak swoje Chodkiewicz kłopoty wylicza,/ Dają znać posłuchowieposłuch --- straż, czujka., że wzburzone prochy/ Czy Tatary, czy zbójce wydają Wołochy./ Larmolarmo --- alarm. zatem otrąbią i gotowość każą,/ Lecz gdy się bliżej one tumany pokażą,/ Pod chorągwie uderzą, które nim się ruszą,/ O języka się chyżo ochoczy pokuszą./ Pułk jeden szedł kozacki obciążony łupy,/ Co rabował, od swej się oderwawszy kupy./ Ci upewnią, że wojsko tylko o mil kilka;/ Toż naszy psa szarego widzą miastomiasto (daw.) --- zamiast. wilka./ Bo Brodawka, kozacki wódz chocimskiej drogi,/ Idąc bez wszelkiej sprawy, bez wszelkiej przestrogi,/ Wlazł Turkom w samo gardło, gdzie albo umierać,/ Albo mu trzeba było środkiem się przedzierać/ Bisurmańskich taborów, a za każdym krokiem/ Szturmować i z onym się pasować obłokiem;/ Bo skoro Osman na nich padnie z niedobaczkaz niedobaczka (daw.) --- z nienacka.,/ Witaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczkaWitaj, rzecze, nie brodząc do wieczerzy kaczka --- przysłowia o niespodzianej zdobyczy.!/ Rozumie, że ich połknie i już pierwsze koty,/ K'woli dalszej fortunie wyrzuca za płoty./ Tryumfujesz, Osmanie, nie widziawszy trupa,/ Ano się często wstydzi, kto przed skokiem hupasię często wstydzi, kto przed skokiem hupa --- obecnie przysłowie to brzmi: nie mów hop, zanim nie przeskoczysz.;/ Jakbyś już na wygraną trzymał przywileje!/ Częstoż gęsto, skutek swe omyla nadzieje./ Toż wszytkimi siłami i z tyłu, i z przodu,/ Nie dając im oddechu, nie dając rozwodurozwód --- tu: przestrzeń.,/ Uderzy na nich tyran nadzieją opiły,/ Że tam już zawrzezawrzeć --- zamknąć. imię kozackie w mogiły./ Ale ci widząc się być w niebezpiecznej toni,/ W męstwo bojaźń obrócą; wszyscy zsiędą z koni./ Szczęście, Odwaga, Nadzieja, ŚmierćZa śmiałymi fortuna obraca swe koła,/ Wszędzie tchórza namaca i na piecu zgołazgoła --- w rękopisie goła.;/ To jest zdrowie w przegranej, z dawnego przysłowia,/ Nie mieć żadnej nadzieje żywota i zdrowia./ A kto swój żywot kładzie, kto go lekce waży,/ Już panem jest twojemu, już siedź jak na straży./ Toż skoro się potwierdzą i popluną dłoni,/ Czoła przetrą i szłykuszłyk (daw.) --- rodzaj wysokiej czapki. posuną po skroni,/ Zepną tabor a działa, których ośm dwadzieścia/ Ciągnęli, tak rozsadzą, że nikędy prześcia/ Nie mógł mieć nieprzyjaciel, którego impetu/ I ostatniej fortuny czekają dekretu./ Toż gdy się Turcy na nich ze wszech stron wyskipiąwyskipieć się (daw.) --- wyroić się.,/ Gdy się zbliżą a wozy tu i owdzie szczypią,/ I rozumiejąc, że już z strachu pomartwieli,/ Im owi dłużej trwają, nacierają śmieléj,/ Dopieroż, jako z chmury grad, jako groch z woru,/ Działa i samopały razem z ich taboru/ Śruty z ogniem i kule rzygną w on gmin gęsty./ Lecą na wszytkie strony chłopi jako chmięstychmięst (daw.) --- trzaska.;/ Kurzą się pola w dymie, grzmią lasy w odgłosieodgłos --- tu: echo../ Słysz go durnydurny (daw.) --- szalony. Osman i proch czuje w nosie,/ A pogaństwo, usławszy ziemię onę ścierwy,/ Ucieka, kto najdalej, kto może najpierwej./ Gryzie się Osman strasznie, włosy na łbie targa,/ Że się dziś pierwszy giaur w jego krwi uszarga,/ Że jako lew dzierżąc się drogi przedsięwziętéj,/ Idzie, choć oszczekany drobnymi szczenięty,/ Zęby tylko pokaże, albo machnie chwostemchwost (daw.) --- ogon.,/ Aż mizerne skoweryskowera (daw., reg.) --- pies. kładą się pomostem./ Bo Kozacy zebrawszy korzyści sowitesowity (daw.) --- suty, obfity.,/ Idą w drogę przez one tułowy pobite./ Już im serca przybyło, już im nic nie wadzi/ On dzień cały, aże ich ciemna noc osadzi;/ Ale nazajutrz, skoro czarnej nocy kruki/ Zorza purpurowymi rozżenierozżenąć (daw.) --- rozegnać. bonczuki,/ Skoro Tytan ogniste puści na świat grzywy,/ Znowu szczęścia próbuje cesarz niecierpliwy./ Prosi, grozi, klnie, łaje, obiecuje płacić/ Żołnierzom, a hetmany i basze bogacić;/ Żeby ci psi giaurscygiaur --- (tur.) niewierny, nie muzułmanin. jego carskiej głowie/ Nie urągali, raczej woli stracić zdrowie;/ Jakoż jeśli dziś swego zamysłu nie dopnie/ Jutro sam padnie trupem w ich oczu okropnie./ Więc znowu na Kozaki wsiędą, ale nie tem/ I sercem, które wczora było, i impetem/ (Bo kto się raz na szynie rozpalonej sparza,/ Nierychło błędu swego drugi raz powtarza),/ Wrzaskiem tylko okrutnym, że takimi grzmoty/ Na kraj świata zające zagnali i koty./ Wiatry echo roznoszą i onym ich hałła/ Na kilka mil wołoska ziemia rozlegała./ Wszytkie działa burzące i ogniste sztuki/ Czynią, ale bez szkody, niesłychane huki./ Bali się z nimi zbliżać, lecz tylko nawiasemnawiasem --- z boku./ Strzelali, a serdeczni Kozacy tymczasem,/ Jako żółw w swoim sklepie, jeż w swej ości krępy,/ Rzną się śmiele taborem między ich zastępy./ Więc jeżeli kto natrze, na tym miejscu lęże,/ Gdzie go po boku nośny samopał dosięże./ Ośm dni ich w tym opale, w tym kurzu prowadzi,/ Na koniec widząc Osman, że nic nie poradzi,/ Puści im cugcug puścić --- oddać przejście.. O wzgarda wielka, oczywista!/ ZemstaWtem mu poseł daje znać, iże ich czterysta/ Od wojska oderwanych w bliskiej skale dyszy./ Jak znowu tyran ożył, skoro to usłyszy!/ Tedy wziąwszy część wojska z sobą i janczary,/ Jako na pewny obłów do onej pieczary/ Sam bieży; chciwy pomsty, krwawym mordem dycha,/ Gdzie jako w gniaździe ona garstka ludzi licha,/ Nie mogąc mieć ratunku od żadnego człeka,/ Zwątpiwszy o żywocie, śmierci tylko czeka./ Ciasny był do nich przystęp a dlatego hurmem/ Pogaństwo iść nie mogło, gdy ich brało szturmem./ Więc którą tylko stroną ku nim się wychylą,/ Zaraz im szyki z długich samopałów mylą./ Lubolubo (daw.) --- chociaż. się przed cesarzem chciał popisać który,/ Jako nie był na nogach, na łeb spadał z góry./ Już chciał do nich skałę kuć, już i walić kłody/ Z wyższych miejsc, skoro w swoich ludziach postrzegł szkody/ Durny Osman, gdy między południem a między/ Zachodem, sto janczarów zgubił od tej nędzy/ A samego wyboru; więc żeby nie zbiegli/ W nocy, wszytkie im ścieżki poganie zalegli./ Ci, śmierć już w oczach mając, tylko myślą o tem,/ Żeby się w dobrej sławie rozstawać z żywotem,/ Nacedziwszy pogańskiej, ile mogą, juchy,/ Oddać wielkiemu Stwórcy powierzone duchy./ Więc jeszcze źleźle --- tu: ledwie. świtało, jeszcze gwiazdy bladły,/ A już nad głową tyran stanie im zajadły;/ Taż mu baba, też kołaTaż mu baba, też koła --- przysłowie: to samo.; toż do onej dziury/ Każe ciągnąć armatę przez lasy, przez góry;/ Każe strzelać cały dzień; kule tylko świszczą/ A Turków po staremu Kozacy korzyszcząkorzyszczyć --- łupić../ GłódCztery dni się bronili, chcieli jeszcze dłużéj,/ Ale ich niezłożonym razemrazem niezłożonym --- cięciem, przed którym się nie można obronić. sam głód znuży./ Dotąd się bisurmanom nie chcą upokorzyć,/ Że ich wystawaćwystawać --- zdobywać samym staniem. muszą, muszą głodem morzyć;/ Nie żelazo, natura wojuje ich sama!/ Toż skoro każdy swego pośle przed Abramaposłać przed Abrama --- zabić.,/ Gdy ich ręce opuszczą, dygocą goleni,/ Przyznają, że przegrali, że już zwyciężeni,/ Puszczą swój zamek luby, a gdzie stał zuchwały/ Osman, rzucą pod nogi zimne samopały./ Tedy jeden, co pierwszy rozum miał i lata:/ «Dokąd, wielki monarcho na trzech częściach świata!/ Biliśmy się dla miłej ojczyzny i wiary,/ Dokąd nam ognia w strzelbie, w ciele stało pary;/ Skorośmy to dla spólnej utracili matki,/ Niesiemy-ć, o cesarzu! krwie naszej ostatki,/ Podłej krwie: ale przecie z niej twa miłość może/ Uważyć, co za mężów mnoży Zaporoże./ Czteromkroć stutysięcy, czterysta nas, cztery/ Dni się mężnie broniło, poznasz z naszej cery,/ Że-ć nas brzuch wydał; bo ten, choć to masz trzy światy./ Mocniejsze ma, niźli ty, szturmy i armaty./ Więzień, Kondycja ludzkaJakożkolwiek, wygraną masz i więźniów, panie,/ Takich ludzi jakoś sam, i co się im stanie,/ Jeżeli srożeć zechcesz, poczekawszy trochy,/ Toż cię czeka; w też i ty rozsypiesz się prochy;/ Bo żeś człekiem, cesarzu, choćbyś antypody/ W ręku miał, wżdy śmiertelnej nie ujdziesz przygody!/ Trefunkiemtrefunkiem --- być może winno być: trafunkiem, tj. przypadkiem. wszyscy na świat idziem, ale z świata/ Prawa nas nieprawnego konieczny mus zmiata./ To nie śmierć, kto umiera w bohatyrskiej cnocie,/ Taki żyje po śmierci w piersiach ludzkich; bo cię/ Twoja sława z grobowca po pogrzebie dźwignie,/ Której już świecka zazdrość wiecznie nie poścignie./ Na tę, acz wszytkim, ale najwięcej mieć trzeba/ Wam oko, których na tron wysadziły nieba./ Większa sława, im wyżej siedzicie od ludzi,/ Czeka cnót waszych; ale kto ją opaskudzi/ Ladajakim postępkiem, po marnym żywocie/ Gaśnie; żyjąc w obeldze, umiera w sromocie./ Nie odkupi jej, choć da największe pieniądze./ ZwycięstwoI tu swoim afektom przybieraj wrzeciądze,/ Abyś już zwyciężonych więcej nie ciemiężył,/ Ale siebie samego, cesarzu, zwyciężył./ To walka, najgłówniejszej zrównana potrzebie:/ Zhołdować żądze serca i zwyciężyć siebie!/ Gniew, ZemstaŚmiał się Osman, ale śmiech z gniewem był na poły,/ «Czy nie uczył ty, rzecze, u giaurów szkoły?/ Jakiś mi krasomówca! Wnet za te nauki/ Brzydkim ścierwem gawrony napasiesz i kruki,/ Pokażesz drugim drogę psom, odważny chłopie,/ Których się wilk i z twoją posoki nażłopie!/ Obnażonego potem przywiązać do buku/ Rozkaże, i sam naprzód ustrzela go z łuku;/ Po nim zaraz drugiego; skoro zabił pięci,/ Trochę z gniewu opłonął i do pomsty z chęci/ Wojsku rozda ostatek; Śmierć, Niebo, Sławatam jedni w pohończąw pohończą (daw., reg.) --- na wyścigi./ Od dzid, drudzy i szabel swą śmiertelność kończą./ Kończą śmiertelność, ale onymże zawodem/ W niebie żyć poczynają, gdzie ich ani głodem/ Ani żelazem więcej śmierć już nie namaca,/ A na ziemi żaden wiek sławy ich nie skraca./ Już tyran tryumfował, już wspaniałej stąpał;/ By go nie wstyd, rad by się w onej krwi i kąpał;/ Syci serce i oczy niewstydliwe pasie;/ Carem bywszy, katowską wziął funkcyjąfunkcja --- tu: urząd. na się./ Tak ci legli mężowie; i ten był pies szary,/ Którym się miasto wilka i Chodkiewicz stary,/ I wojsko turbowało jakoby do nogi/ Pod tak srogie Kozacy podpaść mieli wrogiwrogi (daw.) --- tu: losy../ Aleć i Sajdacznego, co na podjazd chodził,/ O włos podobny kłopot w zdrowiu nie uszkodził;/ W nocy napadł na tropy i tureckie szlaki,/ A mniemając swoje być przed sobą Kozaki,/ Puścił się nimi; ale skoro mu dzień oczy/ Otworzy, poznawa błąd, a już go oskoczy/ Orda na wszytkie strony; długo się odwodemodwodem (daw.) --- cofając się, ustępując./ Bronił, choć całonocnym zmordowany chodem,/ Lecz wziąwszy w rękę strzałą i stradawszy konia,/ Uszedł w las, wielkiem szczęściem dopadszy ustronia./ Młodecki z Hannibalmi, choć się im dostało,/ Zgubiwszy kilku swoich, uskrobaliuskrobać (daw., pot.) --- ujść, wycofać się. cało./ Sajdaczny też częśćczęść --- tu: częściowo. bólem, część znużony głodem,/ Skoro słońce niski świat zaćmiło zachodem,/ Puścił się po rozumie, a idącyidący --- dziś popr.: idąc. brzegiem/ Dniestrowym, trafił swoich, stojących noclegiem./ Jeśli on rad Kozakom, i ci mu też radzi./ Zaraz Brodawkę z jego urzędu wysadzi,/ A sam wziąwszy regimentregiment --- tu: dowództwo., już więcej nie krąży,/ Ale prosto pod Chocim do obozu tąży./ Gdy się to w polach dzieje, hetman utrapiony/ Na każdy dzień z opryszki odprawuje gony,/ Którzy nam czaty kradli, wypadszy gdzie z kąta,/ I choć ich co z większego pleni, choć ich prząta,/ Nie pomogło to; zbójcy, mając dziury skryte,/ Sami siebie i rzeczy chowali nabyte./ Kiedy Murza Kantimir, kraść raczej Polaki,/ Nie wojować nawykszy, złodziejskiemi szlaki/ Przez wołoskie kałauzykałuz (daw.) --- przewodnik. spadł niepostrzeżony,/ Chcący z nami najpierwszej skosztować fortuny,/ Sam w lesie z częścią wojska ulegszy, rozkaże/ Bratu z czoła uderzyć na placowe straże;/ Skoro tam wszyscy oczy obrócą i siły,/ On nic niespodziewany osiędzie im tyły./ Jeszcze słońce nie weszło, jeszcze się za czarną/ Nocą cienie i szare mgły ogonem garną;/ Świtało, kiedy z wrzaskiem i okrutnym krzykiem,/ Powtarzając swym hałła pogaństwo językiem,/ Pozganiawszy posłuchyposłuch --- straż, czujka., jako osy z bani/ Padną na straż, tym szkodniej, im niespodziewaniéj./ Przecie się im stawili i odwodem zrazu,/ Potem poszli w rozsypkę wszyscy bez obłazubez obłazu (daw.) --- wprost.,/ Aż już pod obozowym kiedy byli szańcem,/ Znowu się na pogaństwo obracali tańcem./ Tam w samej prawie poległ Lubomirskiej bronie/ Uderzony Ordyniec z muszkietu przez skronie./ Larmolarmo (daw.) --- alarm, trwoga. zatem trębacze w obozie uderzą;/ Co żywo na koń wsiada, w pole wszyscy mierzą./ Gdy oto z drugiej strony Kantimir jak z proce/ Przypadszy, znowu hałła okropne bełkoce./ I już by był w obozie pewnie potłukł szyby,/ Bo tam żadnej nie było ostrożności, gdyby/ Nie rota Piotrowskiego kozacka, co brodu/ Bliskiego w nocy strzegła, a gdy się ku wschodu/ Słońce miało, i ona szła na stanowisko,/ A że bezpieczno było i obozu blisko,/ Ni o czymni o czym (daw.) --- o niczym. nie myśleli, tylko żeby nocy/ Niespanej wetowali w kotarachkotara (daw.) --- namiot. pod kocy;/ Przeto ich krom trudności i Kantimir pożyłpożyć (daw.) --- pokonać.;/ Kilku poimał, kilku na placu położył./ Poszło w nogi ostatek; tymczasem piechota,/ Jako w sprawie stanęła, zawaliła wrota./ Widząc Kantimir, że spadł z swej nadzieje i że/ Brat jego już zegnany dotąd stopy liże,/ Idą w pole chorągwie, swych się boi figlów,/ Żeby za nim Polacy nie spuścili ryglów/ I żeby się sam pobił w swoje własne sztuki,/ Gdyby nań zasadzono gdzie w tyle hajduki./ Jakoż się nie omylił; bo hetman w te dziury/ Z długą strzelbą wyprawił wigierskie piechury./ Więc się nie rozmyślając, poszedł nazad w skoki,/ Gdzie mu w gęstwach muszkiety w same kładli boki,/ Że straciwszy co lepszych kilkudziesiąt ludzi,/ Łączy się znowu z bratem, skoro wojsko strudzi./ Wstyd go było, że idąc z swym hanem o przodek,/ Teraz w łasce cesarskiej upadnie na spodek./ Nie Dzieża to tu, nie Prut, kędyście półtorą/ Kroć stem tysięcy bili cztery pod Cecorą./ Zdarzy Bóg i fortuna wyda po nas wrogiwrogi (daw.) --- losy, wróżby.,/ Że was takie nad Dniestrem omylą pierogi!/ Już Tytan na pół nieba wygnawszy kwadrygikwadryga --- zaprzęg czterokonny.,/ Skoro im przetrze czoła, puszcza na wyścigi;/ A te kiedy nie ciągną i za nimi lotem/ Pędzą koła ognistym okładane złotem,/ Co im tchu, co w przestronym pary staje prysku,/ Z góry się ku zwykłemu biorą stanowisku./ Południe praweprawy (daw.) --- prawdziwy; tu: właśnie. było i najwyższe stropy/ Słońce trzymając, cień nam zwinęło pod stopy,/ Gdy strudzony Kantimir w całodniowym chodzie,/ Przy Prutowej z swą ordą odpoczywa wodzie,/ A czujący od siebie niedalekie Turki,/ Wychełznywa bachmatybachmat (daw.) --- koń., zruca z szyje burki;/ Sam spi dopadszy cienia oganistejoganisty (daw.) --- rozłożysty. trześnietrześnia --- czereśnia../ O Kozakach ni duchu, którzy z onej cieśnie/ Wyszedszy, na dalsze się chowając roboty,/ Prosto ku Chocimowi prowadzą swe roty./ Więc gdy trafią Tatary nad Prutową tonią,/ Tabor środkiem szykują a skrzydła pokoniąpokonić --- osadzić końmi../ Widzi ich już i orda, ale sobie myśli,/ Że to ludzie z obozu tureckiego wyszli./ Toż Kozacy, nim się ci do końca postrzegą,/ Dawszy im z działek ognia, skrzydłami zabiegą/ Z prawej i z lewej strony; tak bez swoich straty,/ Porażą ich i tabor zagęszczą bachmaty,/ Trupem pola uścielą, więźniów biorą, co się/ Podoba; tak z niechcenia zjadła baba prosię;/ A Kantimir, doznawszy swego szczęścia miary,/ Uciekł przemierzły między Turki i Tatary,/ Gdy się tak Zaporożec przed pogaństwem pisze,/ Chodkiewicz Bernackiego zbiera towarzyszetowarzysze Bernawskiego --- zbóje wołoskie.,/ A mając na każdy dzień tej farynyfaryna --- fr. mąka; tu: rodzaj, gatunek. jeńce,/ pale nimi osadzać każe i szubieńce./ Aż Szemberg, aż Weweli z większą wojną jadą/ I dalej od czterech mil Osmana nie kładą./ Taił wezyr Szemberka przed cesarzem, który/ Dociekszy od pochlebców, że coś za rapturyraptura --- pismo, list./ Od niego do Polaków miały być z pokojem,/ Chciał mu kazać zdjąć głowę pospołu z zawojem./ I by się z hospodarem nie odwiódł przysięgą,/ Klęknąć było obiema przed katem pod pręgąpręga --- pręgierz.!/ Przystojnie jednak miany Szemberg od Hussejma,/ W którym acz do pokoju chęć była uprzejmauprzejmy --- szczery.,/ Z tak surowym responsemrespons (daw.) --- odpowiedź. odprawi go, żeby/ Polacy do jutrzejszej mieli się potrzeby,/ Bo pokój w ostrzu broni; niech im żadne miry/ Nie mglą oczu, miejsca tam nie mają papiéry,/ Kędy szable i łuki będą ich krew hustemhustem (daw., reg.) --- gęsto./ Toczyć, nie pisać piórem albo inkausteminkaust --- atrament../ Albo się niech poddadzą i omyją płaczem/ Daleki trud z nóg naszych; cesarza haraczem/ Wiecznym niech ubłagają i do domu cało/ Powrócą, krwie nie lejąc; mnie by się tak zdało,/ Owszem jako przyjaciel stary życzę szczerze;/ Inaczej niech ich żadne nie błaźnibłaźni --- w rękopisie: blaźni. przymierze,/ Jeszcze Szemberg domawia, gdy się walą z góry/ Pod sprawą Sajdacznego kozackie tabory./ Już milę od Chocima chciał nocować, ale/ Widząc, że nań pogańskie następują fale,/ Choć się już był rozgościł, woli iść do ciszy;/ Przeto, acz jeszcze z drogi ukwapliwej dyszy,/ Poszedł aże pod Chocim; prawie się dzień mroczy,/ Gdy pod naszym obozem tabory roztoczy./ Tam hetman, otoczony swej starszyny wieńcem,/ Ochotnie nad Dniestrowym wita go Kamieńcem./ Ten potwierdził co Szemberg, co prawił Weweli./ Zaczem Chodkiewicz, żeby wszyscy to wiedzieli,/ Trąbić każe przy haśle śród obozu swego,/ Nieprzyjaciel imienia że Chrystusowego/ Już nad nami, już o nim nie trzeba się pytać;/ Tylko się nań gotować, jako go przywitać./ Widziałbyś tam był serce, widziałbyś był męstwo/ Starych onych Sarmatów, jakby już zwycięstwo/ W ręku mieli; jakobyś w pełne dmuchnął ule,/ Ci szable na musatymusat (daw.) --- stal do ostrzenia.; strzelbę drudzy w kule/ Dyktujądyktować --- tu: dychtować, zaopatrywać.; wre tryumfu, wre wygranej pewien/ Obóz, jakbyś na ogień suchych nakładł drewien,/ Kiedy im ich wodzowie, doświadczeni w raziech/ Marsowych, w pradziadowskich stawiają obraziech/ Rycerską cnotę, której niestrzymane ostrze/ Orła swego od morza do morza rozpostrze./ Rzekłbyś, że to ci wstali z Bolesławem z trumny,/ Co żelazne po końcach ojczystych kolumny/ Stawiali, kiedy na wschód padł Rusin premudry,/ Na zachód pyszny Niemiec krwią zaszargał pludry./ Owo wszyscy z radością wyglądając świtu,/ Czekają nadętego pogaństwa przybytu. Wojny chocimskiej część czwarta JesieńJuż żyzna CeresCeres --- rzymska bogini urodzaju. wstała, co w kłosiane wieńce/ Sama się i robocze zwykła stroić żeńce,/ Założywszy stodoły, postawiwszy brogibróg --- przykryty daszkiem stóg siana.,/ Żeby miał co paść zimny zwierz on koziorogizimny zwierz koziorogi --- koziorożec (zimowy znak zodiaku)../ Dała miejsce na ziemi bogatej PomoniePomona --- rzymska bogini drzew owocowych.,/ Która, okrywszy grony dojźrałymi skronie,/ Jesień z sobą prowadzi, kiedy siostra z bratem,/ Noc ze dniem, zarówno się niskim dzielą światem,/ CzasJuż słońce złotogrzywe stanąwszy na wadze,/ Do jednakiej przypuszcza chłodny księżyc władze;/ Ale długoż tej zgody? Jeden ich dzień dzieli,/ Drugi weźmie mieczowi, przyczyni kądzieli./ Zaraz noc i gnuśny sen szerzą swoje czasy,/ A Bachus wytłoczywszy słodkie wino z prasy,/ Choć przez słońca odległość podniebny świat ziębnie,/ Dmie na pełnym swe bąki i fujary bębnie./ Już i ptastwo pieszczone, we mchy i swe pierza/ Nie ufając, do cieplic przed mrozami zmierza./ Ryba idzie na głębią; wąż się w ziemię ryje;/ Zwierz gęstwy niedostępnej szuka i paryjeparyja --- wertep../ Krótko zebrawszy roku schodzącego znaki,/ Jesień była, gdy straszny Osman na Polaki/ Przez ostre skały Hemu ciągnął i Rodopy,/ Jakie niegdy Hannibal wrzącymi ukropy/ Winnego kruszył octu (tej zażył odwagi,/ Robiąc drogę przez Alpy do Rzymu z Kartagi)./ Ani tego zatrzyma trudna na Bałchanie/ Przeprawa; tak ich zbieży, tak nad głową stanie,/ Jako w pół morza, między niebem, między wodą,/ Okręt chmura z okrutną zdybie niepogodą/ Przysiągłby, że do jego ottomańskiej lunyluna (z łac.) --- księżyc./ Powinno słońce swoje stosować biegunybiegun --- koń.,/ Że go tak lato, jako dzień niegdy poczeka/ Jozuego, gdy dawno gromił Amaleka./ Zabielały się góry i Dniestrowe brzegi/ (Rzekłby kto, że na ziemię świeże spadły śniegi),/ Skoro Turcy stanęli, skoro swoje w loty/ Okiem nieprzemierzone rozbili namioty./ Nie toczyli obozu, nie ciągnęli sznurów,/ Ale tak małą garstkę wzgardziwszy giaurówgiaur --- niewierny, nie muzułmanin.,/ Kędy kto szedł, tam stanął; na mocy się czują,/ Jeśli nas nie wystraszą, to pewnie zaplują./ Nie ma ich tu co bawić, nie chcą się rozgościć,/ Wisła im głowę psuje, jako ją pomościć?/ Gdzie sam cesarz pagórek opanował wyżni,/ Widomie się odyma, źrejomoźrejomo --- w sposób widoczny. się pyszni./ Że monarchy Azyi, Afryki, Europy,/ Trzech części świata pana, depcą po nim stopy./ Biedny Dniestr, acz przeciwko orłowi motylem,/ Śmie gardzić Eufratem, śmie się równać z Nilem,/ I ledwo w swym lichota trzyma się pobrzeżu,/ Ale mu właśnie służy: nie kol, miły jeżunie kol, miły jeżu --- przysłowie: nie strasznyś, hamuj się.!/ Skoro Osman obaczył nasze szańce z góry,/ Jako lew krwie pragnący wyciąga pazury,/ Jeży grzywę, po bokach maca się ogonem,/ Jeżeli żubra w polu obaczy przestronem,/ Chce się i on zaraz bić, zaraz chce na nasze/ Wsieść obozy; hetmany zwoławszy i basze,/ Każe wojska szykować, choć już i niesprawąniesprawą --- nie w szyku.,/ Dladla (daw.) --- z powodu. pola cieśniejszego, iść na nas obławą./ Kto mu wspomni nie w polskim wieczerzą obozie,/ Choć najwierniejszy sługa, będzie na powrozie./ Tedy o tak haniebnej usłyszawszy karze,/ Biednego ognia składać nie śmieli kucharze./ Nie zdało-ć się to starszym, ale z tak porywczym/ Trudno co radzić panem, bo ich nigdy ni w czym/ Nie słucha, za swą dumą idąc i uporem./ Zawsze drwi; zawsze się mści swych drewdrwa --- tu: brednie, głupstwa. z nich nad którem./ I teraz, acz to wszyscy dobrze widzą, że by/ Ledwo tak uszło w łowy iść, nie do potrzebypotrzeba (daw.) --- bitwa, potyczka./ (Ale kędy mus rządzi, trudno być ostrożnym),/ Nie zrozumiawszy miejsca, w odzieniu podróżném,/ Nie miawszy słońca, wiatru, nie miawszy fortelufortel --- podstęp.,/ Nie znając serca, ani sił w nieprzyjacielu,/ Bić się z nim, jakby o reszt ślepą kością rzucić,/ Choćby tamtam --- w obozie polskim. wszyscy spali, mogą się ocucić;/ Nie bać się, ale ani lekce ważyć trzeba,/ Kto ma serce, broń, rękę i zażywa chleba./ WalkaNie mów, gdy idziesz na plac, że będę bił, ale/ Będziem się bić; i Mars ma obojętneobojętne --- tu: nie sprzyjające żadnej z walczących stron, więc niepewne. szale./ Teraz, gdy Osman każe, lub zysk lubo strata/ Walą się wojska, idzie i groźna armata;/ Straszne się bisurmańskie z góry garną roje/ A białe jako gęsi migocą zawoje,/ Janczaraga we środku ustrzmiwszyustrzmić (daw.) --- nastrzępić. w puch pawi/ Ogniste swoje pułki na czele postawi,/ Sam dosiadszy białego arabina grzbieta,/ Jako między gwiazdami iskrzy się kometakometa --- w dawnej polszczyźnie wyraz ten występował w rodzaju męskim.,/ W barwistym złotogłowie pod żurawią wiechą;/ Bonczukbonczuk --- buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia. nad nim z miesiącemmiesiąc --- księżyc., ottomańską cechą./ KradzieżDwanaście tylko było tysięcy janczarów,/ Prócz piechot Gaborego i dwu hospodarówhospodar --- władca mołdawski lub wołoski.;/ Na dwadzieścia-ć pieniądze spełna z skarbu dano,/ Ale to, co miało być na ośm, ukraszonoukraszono --- raczej spodziewalibyśmy się: ukradziono../ Wszędy pełno nierządu, gdzie nie masz dozoru!/ Każdy kradnie, kto może, każdy tka do woru,/ Ale i u nas, pojźry, kto-li tymi czasy/ Pańskiej bez interesu podejmie się kasy?/ Każdy tam pragnie służyć, kędy okromokrom (daw.) --- oprócz. myta,/ Choć co ukradnie, nikt się o to go nie spyta,/ Nie regiestr do sumnienia, ale jak z ołowiu,/ Do regiestru sumnienie mając pogotowiu./ Na cóż i mówić więcej? Nie w Polszcze, darmo to,/ Na cały świat rozgrzesza wszytkich ludzi złoto!/ W prawo i w lewo janczarjanczar --- dziś popr. forma D.lm: janczarów. na widoku stały/ Nieznane oczom naszym dotąd specyjały,/ Straszne słonie, co trąby okrom mają kielców;/ Każdy swą wieżąwieżą --- dziś popr. forma B. lp: wieżę. dźwiga: każda wieża strzelców/ Po trzydziestu zawiera; tak gdzie tylko chodzą/ Rozdrażnione bestyje, nieprzyjaciół szkodzą./ Konne wojska po skrzydłach, wyniosszy swe dzidy,/ Patrzą, rychło się do nich sunie giaur gidygiaur gidy --- obrzydły, ohydny giaur (niewierny).,/ Albo im każą skoczyć, gdzie z niezmiernej chuci/ Śmiały spahijspahij --- żołnierz nieregularnej jazdy tureckiej. na naszych dzirytydziryt --- włócznia. wyrzuci./ Wszyscy siedzą od złota, od rzędów, od pukli,/ I nie jako na wojnę daleką wysmukli;/ Nie widziałeś kirysów, nie widział pancerzy,/ Każdy się złotogłowi, jedwabi i pierzy:/ Ogromne skrzydła sępie, forgiforga --- pióropusz., kity, czuby/ Trzęsą się im nade łby, a ono nie luby/ Te prezentować cienie i nikłe ozdoby,/ Kędy wróble takimi z prosa straszą bobybobo (daw.) --- straszydło.!/ Wszytko znieśli, wszytko to dziś na się włożyli,/ Z czego świat przez lat tyle zdarli i złupili./ Konie przecie znużone tak dalekim chodem/ Nie onę rzeźwość miały, co im idzie rodem,/ Bo nie pomoże złoto, kogo niewczas zejmie;/ Nie może, chociażby się rad krzepił uprzejmieuprzejmie --- tu: otwarcie, szczerze../ Świeciły się od złota chorągwie gorąceod złota chorągwie gorące --- tj. żółte.,/ Po których haftowane tureckie miesiące/ Pod złocistą skofiąskofia --- pukiel (tu dla rytmu czytamy na 3 sylaby). strojnych ludzi grona/ Okryją, a żelazna szydzi z nich BellonaBellona --- rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa./ Starych zaś znak, przy drzewcu wystrzępione nitki,/ Pod jakimi widujem i tu niedobitki./ Ale odjąwszy ludzi europskich z czoła,/ Ostatek czerń, szarańcza, motłoch, skomon, smołaskomon (zgniecienie) i smoła --- wyrażenia pogardliwe: hałastra, czerń itp../ A co to tak wysoce każą na Araby,/ Zbijać dobrzy; i nagi lud to jest, i słaby;/ Handlom tylko przywykły i rzemiesłu raczéj,/ Nie wojnie; choć ci się on w rzeczyw rzeczy --- niby. usajdaczyusajdaczyć się --- wyposażyć się w łuki i kołczany (od sajdak, kołczan).,/ Z łuku pewnie nie strzeli, woła, krzyczy, szwatrzeszwatrać --- szwargotać, mówić niezrozumiale w obcym a nieprzyjemnie brzmiącym języku.,/ Ale ucieka zaraz, jak tylko nań natrze./ Jeden nazbyt otyły, drugi wiekiem nużnynużny (daw., reg.) --- nędzny.,/ Jaki u nas od kilku lat żebrze jałmużny;/ Bo zapalczywy Osman do tej z nami zwady/ Wszytkę płeć męską, nawet stare wygnał dziady,/ Dla pacierzy podobno, gdyż okrom modlitwy/ Nie zażył ich do wojny pewnie i do bitwy./ W tymże obłoku stali Murzyni cudowni./ Jako się bleszczybleszczeć --- dziś: błyszczeć. iskra w opalonej głownigłownia --- żarzący się kawałek drewna.,/ Tak i tym z warg napuchłych, z czerniejszej nad szmelceszmelc --- ochronna warstwa na powierzchni metalu./ Paszczeki, bielsze niż śnieg wyglądały kielce./ Tu się w szeroko białej na wierzchu koszuli,/ Po polach Mamalucy przestronych rozsulirozsuć (daw.) --- rozsypać.,/ Jakoby przy łabęciach postawił kto kruki,/ A gęste się nad nimi wieszają bonczuki./ Tamże wszytkie narody, które jako sznuru/ Długiego się z obu stron trzymają Tauru,/ Gdzie prac Herkulesowych wiekopomne mety,/ I Kalpe, i Abila rosłe wznoszą grzbietyI Kalpe i Abila rosłe wznoszą grzbiety itd. --- ahistoryczne zestawienie mitycznych i rzeczywistych nazw geograficznych i ludów wschodnich.,/ Kędy Karmel, na którym, gdy trzy lata rosy/ Nie było, zmiękczył łzami Eliasz niebiosy;/ Kędy OssaOssa --- góra w Grecji, pojawiająca się w mitach o walce między bogami a tytanami. wysoka, skąd Tyfeus srogi/ Z wojskiem rosłych obrzymów wygnał z nieba bogi./ Lidowie i Pamfili, Kambadzi, Cyreni,/ Elami, Kappadoci, Ponci i Armeni,/ Natolcy i Angurzy. Mingłi, Kurdzi, Serzy,/ Kędy siarką wszeteczna Sodoma się perzy,/ Kędy klej wyrzucają smrodliwe asfalty;/ Kadurcy z Lotofagi, Arkadzi z Bisalty,/ Hirkani, Massageci, Egipt, Macedoni,/ Psylli, Baktrzy, Imawi, Pargiedrzy, Geloni./ Tu łysi Arymfei i Mezopotami,/ Fryksi, Cyrci, Sabei, Kaspii, Albani,/ Gdzie Ganges, gdzie Eufrat, gdzie Tanais z Nilem,/ Gdzie się lerneńska miesza hydra z krokodylem,/ Gdzie Lemno Wulkanowe, gdzie starego raju/ Małe znaki, początki ludzkiego rodzaju./ Tu Babilon i Memfis, Trypol z al-Kairem,/ Wschodni świat, rumemrum (daw.) --- rumowisko, gruzy. dzisia zasypany szczerém./ Toż pobliższy Cyrkasi, Rumi i Sylistry,/ Bosnak, Bułgar, Trakowie, którym Donaj bystry/ Wiecznie szumi za uchem; toż Krym i Nahaje/ Jak z woru ordy sypą; gdy emiremir (tur.) --- rozkaz. wydaje/ Hardy cesarz do Polski, wzajemnym pochopem/ Budziaki i Bilohrod lecą z Perekopem./ Toż Wołosza z Multany, co przedtem sąsiedzi,/ Dziś nam nieprzyjaciele; Tam się wszytka zcedzi,/ Zgraja ona niezmierna, niezliczona gęstwa,/ Z której Polska ma świadka, póki świata, męstwa./ Cóż pisać o armaciearmata (daw.) --- uzbrojenie., gdy samymi działy/ Obóz swój osnowali za szańce, za wały./ Z takim grzmotem, że ledwie podobny do wiary,/ Sam to przyznał Chodkiewicz, wódz i żołnierz stary,/ Który jak się marsowym począł bawić cechem,/ Nigdy tak wielkich, nigdy z tak ogromnym echem/ Sztuk ognistych nie widział, które ziemię z gruntów/ Trzęsły, rzygając kule o sześćdziesiąt funtów./ Toż prochy i granaty, i rozliczne twory/ Na krew ludzką osobne ciągnęły tabory,/ Niestrzymane petardy, windy i możdżerze;/ Pęta nawet i dyby, kajdany, obierzeobierz --- więzy.,/ Już wygraną w szalonej uprządszy imprezie/ Hardy tyran na karki nietykane wiezie./ MuzykaDrą się trąby i surmysurmy --- puzony. i w tyle, i w przedzie;/ Ale po lepszych w Wilnie tańcują niedźwiedzie./ Takie wilcy w gromniczny czas, mrozem przejęty,/ Takie wydają świnie zawarte koncentykoncent (daw.) --- harmonia../ Łagodną symfonią tak ślosarz pilnikiem,/ Tak osieł swoim cieszy ludzkie ucho rykiem./ Przytem dzyngidzyngi (daw.) --- talerze (instrument perkusyjny)., piszczałki, flet, kobza i z drumlą,/ Daleko piękniej gęsi gędzągąść (1. os. lp. gędę) (daw.) --- śpiewać a. grać. i psi skomląskomlą --- w rękopisie: skumlą.;/ Jakby drapał po sercu, tak tam była groźna,/ Gdy się czwarzyćczwarzyć (daw.) --- wydawać głosy, drzeć się, wrzeszczeć. poczęła kapela przewoźna./ Że się bydło wspomniało, więc o nim do końca/ Powiem. Kiedy-bym spytał gorącego słońca,/ Jeśli go tylo w kupie z ognistego wozu/ Widziało, co dziś Osman zegnał do obozu,/ Przyznałby mi to pewnie FebusFebus --- przydomek Apolla, boga słońca (Tytan, również u Potockiego patronujący słońcu, pochodzi z zupełnie innego rodu olbrzymów, synów Gei). złotowłosy,/ Że jako rozpostarto nad ziemią niebiosy,/ Jako on dawno snuje swojej sfery wydział,/ Takiej liczby stad i trzód w gromadzie nie widział./ Mułów naprzód i osłów z różnymi ciężary,/ Potem cielców ćma sroga zaprzężonych w karykara (daw.) --- wóz../ Nuż tak straszna armata, gdzie i po stu wołów/ Jedne sztukę ciągnęło; cóż kule? cóż ołów?/ Wszytko to swym taborem, jako się już rzekło,/ Kilka mil za wojskami powoli się wlekło./ Porożysteporożysty --- rogaty. bawoły, barany i kozły,/ Krowy, których cielęta na wozach się wiozły,/ Owiec i bierekbierka --- owca. trzody niezmierzone okiem,/ Razem pasły, razem szły, ale wolnym krokiem./ JedzenieNuż mażymaża (daw.) --- ciężki wóz ładowny., które rzeczy potrzebne do żydłażydło --- życie./ Wiozły, co miały w jarzmach robotnego bydła!/ Gdzie farynafaryna (z fr.) --- mąka. i szorbetszorbet --- sorbet, konfitury i napój słodki. i kaffa, co spumyspuma (daw., z wł.) --- piana, ślina./ Trawi w człeku, i we pstrych farfurachfarfura (daw.) --- wyrób fajansowy. perfumy./ Tak się Osman opatrzył prowiantem sporém,/ Bojąc się, żeby Polska pospołu go z dworem/ Głodem nie umorzyła; czyli słyszał, że tu/ Ryż się nie rodzi? Nie masz kaffy i szorbetu?/ Chleb a piwo, to żywiołżywioł --- tu: pokarm.; tłuste mięso z chrzanem,/ Gdy zdrowie jest, bez pieprzu, bez cymentucyment --- dziś: cynamon. panem./ Jakoż, byśmy się chcieli rozgarnąć w tej mierze/ A na wieki z tym wszytkim uczynić przymierzeuczynić przymierze --- dać pokój, odrzec się.,/ Czego nam niebo i ta ziemia, co nas rodzi,/ Nie dała, dłużej byśmy i starzy i młodzi/ Żyli i każdy by z nas trzech Węgrów przesiedział/ Na świecie. Mądryż niebo uczyniło przedział,/ To wszytko dawszy, czego potrzebował który/ Naród, wedle kompleksji i swojej natury./ Nikt do nas, my na wszytkie posyłamy światy/ Po trunki, po korzenie, szkiełka i bławaty;/ W tym kmiotków naszych poty, w tym ich toną prace:/ Kuchnie żółcićżółcić --- przyprawiać szafranem., a winem oblewać pałace!/ Nie znanoż dawno pieprzu, kanarukanar --- cukier., cymentucyment --- cynamon (z niem. Zimmet).;/ Apetyt był każdemu miasto kondymentukondyment (daw.) --- przyprawa../ SiłaPatrzmyż też, co za ludzi miały tamte wieki,/ Którzy nam tę Ojczyznę dali do opieki!/ Ale że ich mały ślad i tylko w żelezie,/ Ledwie że nie z nogami drugi dzisia wlezie/ W szyszak przodka swojego; puklerza nie dźwignie;/ Pod mieczem jako węzeł do ziemie się przygnie;/ Ledwie by i ostrogę uniósł na ramieniu,/ A jako w wczesnymwczesny --- wygodny. krześle usiędzie w strzemieniu./ Nuż one rękawice, gdzie na każdy członek/ Nie klejnot, nie manelamanela --- obrączka., nie drobny pierścionek/ (Białej to płci spuszczali), ale stalna blacha./ Cóż o zbroi rozumieć? Cóż gdy w niej wałachawałach --- wykastrowany ogier./ Osiadł, żelaznymi go kierując nagłówkinagłówki --- cugle; dziś popr. forma N.lm. brzmiałaby: nagłówkami.?/ Przebóg! Cóż nas w tak drobne przerobiło mrówki?/ Zbytkami nieszczęsnymi, łakomymi garły,/ Samiśmy się w pigmeówPigmejowie --- afrykańskie plemię cechujące się niskim wzrostem. postrzygli i w karły./ Co żywo na nas jeździ i wszyscy nas lubią;/ Wszyscy nas jako własne gąski swoje skubią./ Wziął nam Turczyn Wołochy, jeszcze więcej grozi,/ Za swoje musułbasymusułbas --- materiał bawełniany («besz« z Mosułu, miasta nad Tygrysem, skąd i nazwa muślinu)., za garść wełny koziéj./ Wzięli świeżo Inflanty z Estonią Szwedzi,/ I złupiwszy nas z srebra, nabawili miedzi./ Ostatek go na Włochy poszło i Francuzy,/ Za wiotche materyjki, forbotyforbot (daw.) --- obszycie. i guzy./ Niemcy Prusy trzymają, gdzie aż serca bolą,/ Gdyśmy świeżo szlachecką krew dali w niewolą!/ I Węgrzyn, choć nas prawie już wyssał do szczętuWęgrzyn, choć nas prawie już wyssał do szczętu --- daw. przysłowie: Węgrzyn wyssał nas (tj. doprowadził do ubóstwa) swoimi winami.,/ Pewnie, że w ryb łowieniu nie zaśpi odmętuPewnie, że w ryb łowieniu nie zaśpi odmętu (...) --- por. współczesne przysłowie ,,łowić ryby w mętnej wodzie".;/ Za każdą okazyją śle posły i pisze,/ Żeby mógł swe wykupić u Korony SpiszeSpisz --- region geograficzny, obecnie na Słowacji, zastawiony przez cesarza Zygmunta w roku 1417, przeszedł w ten sposób pod władzę Polski../ Wzięła Moskwa część Litwy i całe Zadnieprze./ A toż wina, hatłasy, sobole i pieprze!/ Nie lepiejże nam było, w starożytym trybie/ Zostając, to jeść, to pić, w tym chodzić, na skibie/ Co się rodzi ojczystej, a durnymdurnym --- Brückner przypuszcza, że to błąd rękopisu, i że powinno być: dumnym. narodom/ Prawa dawać i wielkim rozkazywać grodom./ Tatarowie, co przedtem za granicę Siną/ Wodę mieli, Podole dzisia i Lwów miną,/ I nie pierwej ustąpią, aż kupiwszy złota,/ Nim się im wykupimy, o wieczna sromotasromota (daw.) --- wstyd.!/ Już im Krym Ukrainą, nad Bohem Nahaje;/ Już nawet i meczety tamte widzą kraje;/ Wolno im jako braciej, a my na to śpimy;/ Najdziem jeszcze, czym się im ten rok okupimy,/ Choć też będą w Haliczu zimować i w Bełzie./ Ale-ć mię zniosło pióro, omoczone we łzie/ Orła białopiórego, gdy przeszłe ozdoby/ Wspominając, otwarte na się widzi groby./ Aza wszechmocny stwórca wszytkich rzeczy zdarzy,/ Że, skoro go zaś słońce pierwszej sławy sparzy,/ Choćby dobrze piekielnym uwikłał się Styksem,/ Znowu ożyje, znowu odmłodnie z Feniksem?/ I owszem, jeźli rzeźwym pojźrymy nań okiem,/ Już był skonał, już się był czarnym okrył mrokiem,/ Skoro ptak obcy rodem, wodząc jego dzieci,/ Zdzicze i tych w cudzy kraj w kłopocie odleciZdzicze i tych w cudzy kraj w kłopocie odleci (...) --- Jan Kazimierz rzuca tron i Polskę../ O jakoż tu ojczymów cisnęło się wiele,/ Którzy gwałtem nad nami chcieli kuratelekuratele --- dziś popr. forma D.lp: kurateli.!/ Teraz w Bogu nadzieja, kiedy na swym gniaździe/ Posłał miejsce krzyżowi, księżycu i gwiaździe,/ Zagrzawszy to ciepłymi męstwa swego puchypuchy --- dziś popr. forma N. lm: puchami (pierzem).,/ Kędy miał grób dopiero, będzie miał pieluchy;/ Będzie bujał jak znowu po szerokiej sferze,/ A co najemnik stracił, z zyskiem zaś odbierze!/ ZabobonyAle nas Osman woła, który hardzie na trzy/ Z wysokiego namiotu swoje światy patrzy;/ Wieszczków, wróżków, kuglarzów, z czarami i z gusły/ Mataczymi nakoło osnuł się powrósły,/ Którym jako aniołom tak wierzy uprzejmieuprzejmie --- szczerze../ I nikt mu łuski z serca ślepego nie zdejmie;/ Sny ich zawsze pisano, choć brednie, choć kawykawy (daw.) --- głupstwa../ Nigdy nie miał Apollo tyla w Delfie sławy,/ Co ci u bałamuta za swoje oszusty,/ Chociaż daleko mędrsze głowy są kapusty./ Wiedzą w rzeczyw rzeczy (daw.) --- niby. szczebioty, wiedzą loty ptasze./ Obiecują zapewne Osmanowi nasze/ Obozy, tylko by się z tym trzeba pospieszać;/ Wszytko wiedzą, prócz tego, że ich każe wieszać/ Za takie prognostykiprognostyk (daw.) --- przepowiednia.; gdy sam w pośmiewisku/ Zostanie, tym po garści konopi da w zysku./ Barzo słuszna zapłata na one proroki,/ Za żywota znajome, po śmierci paść sroki./ Tatarów tam nie było; bo po wziętej chłoście,/ O milę stąd nad stawem zostali przy chroście./ Już oni odprawili wczora swe kredencekredenca (daw., z wł.) --- usługa.,/ Niechaj też Turcy mają laurowe wieńce./ Ani miejsca mieć mogli sposobnego, gdzie by/ Koszkosz (daw.) --- obóz. stawić i gonione odprawiać potrzebygonione potrzeby --- potyczki jeźdźców.:/ Więc upatrzywszy miejsce, za Osmanem w mili/ Stanęli i tam swoje kotarykotary (daw.) --- namioty. rozbili,/ Oprócz kilku tysięcy, którzy z swej ochoty/ Harcami poczynali Marsowe roboty./ Sam stał Osman na górze pod zielonym znakiem,/ Opasany po świetnym kaftanie sajdakiemsajdak --- kołczan.,/ Skąd mógł wojska obaczyć, jako trzeba, obie,/ Mając grono zwyczajnych pochlebców przy sobie./ Stamtąd ludzi szykuje, niecierpliwy zwłoki/ Posyła na przemiany, żeby jednooki/ Husseim, sylistryjski basza po Skinderze,/ Przy którym był wszytek rząd, następował szczerze,/ Nim się słońce nachyli na giaurskie babygiaurskie baby --- konie niewiernych, jak u Samuela Twardowskiego../ Jak z woru wysypawszy Turki i Araby,/ Razem bandobando (daw.) --- ogłoszenie. na dwór swój wyda w onym czasieczasie --- w rękopisie dla rymu: czesie.:/ Kto pierwszej wiktoryjej nowinę przyniesie,/ Sto tysięcy we złocie da i konia z rzędem,/ I znacznym go obieca opatrzyć urzędem./ ModlitwaTaka straszna zawziętość, takie aparaty/ Nie przyniosły Polakom żadnej serca straty,/ Którzy Bogu oddawszy swej nadzieje skutki,/ Skoro hetmańskie kotły ogłoszą pobudki,/ Pod przestronne swych wodzów schodzą się namioty,/ Gdzie kapłani jarzęce zapaliwszy knoty,/ Przed żałosną figurą śmierci Jego smutnéj,/ Ofiarę Mu a oraz akt skruchy pokutny/ Upokorzonym duchem oddają, a przytem/ Żebrzą, żeby raczył być swym ludziom zaszczytemzaszczyt --- tu: obrona (z ros.).,/ Gdy poganie jako lwi i okrutni smocy/ Na nich w całego świata następują mocy;/ Aby im ich odpuścił miłościwie winy,/ Choć przynamniej odłożył pomstę na czas iny,/ A tu, kędy wzgląd jego nieśmiertelnej chwały,/ Gniewu sprawiedliwego przytrzymał zapały./ Każdy potem z osobna, skoro serce skruszy,/ Kładzie w kapłańskie swoje niedostatki uszy;/ Toż czynią i hetmani, a świętym obrokiem/ Wsparszy dusze, wszyscy dnia czekają z widokiem./ Już się niebo bielało; już Febus życzliwy/ Wywieszał na horyzont purpurowe grzywy./ W pierwszej się kawalkaciekawalkata --- z wł. cavalcata: jazda, jeźdźcy. wali Zefir gładkigładki (daw.) --- piękny.,/ Spądzając z firmamentu bladych gwiazd ostatki,/ I jeśli się jeszcze co szarej nocy pląta,/ Wolniusieńkim ją szumem i lekkim tchem prząta./ Potem szeroka rosa z zebranego łona/ Na niską sypie ziemię mokrych pereł grona./ Dopieroż zostawiwszy złote łoże zorzy,/ Ruszy się słońce z miejsca i wrota otworzy/ Płomienistym dzianetomdzianet --- rumak., które na świat niski/ Pędzi, ognistymi ich ustrzmiwszyustrzmić --- nastrzępić, ubrać. igrzyski;/ Już się ptastwo ozwało, już zupełnem kołem/ TytanTytan --- słońce. idzie do góry.Jedzenie Jeszcze się kościołem/ Chodkiewicz bawiłbawić się (daw.) --- zajmować się., kiedy szpieg na szpiegu jedzie,/ Ze się Osman u niego kładzie na obiedzie./ A ten skoro nabożne modlitwy odprawi,/ Wstawszy z kolan na nogi: «Rad mu będę, prawi,/ Tylko niechaj nie mieszkamieszkać (daw.) --- zwlekać, unikać czegoś, rezygnować z czegoś., niech nie kwasi grochu,/ Będzie bigos gorący z ołowiu i z prochu./ Jeżeli też chce zażyć pieczeni podróżnej,/ Gotowi zarębacze czekają i z rożny»./ Toż na się zbroję bierze i świetne paiżepaiża (daw.) --- tarcza.,/ Rzekłbyś, że mu się nazad wróciły trzy krzyżetrzy krzyże --- lat trzydzieści./ Ani lat siedmiudziesiąt twarde blachy gniotły./ Wrazwraz (daw.) --- zaraz. każe w swe uderzyć wsiadanego kotły./ Larmolarmo --- alarm. zatem po wszytkich obozach się szerzy./ Jedni do zbrój, drudzy się biorą do pancerzy;/ Wszyscy na koń wsiadają i wychodzą z szańcu,/ Rzekłbyś, że na wesele, rzekłbyś, że do tańcu,/ Że już na skroń korony wdziali tryumfalne./ MuzykaGrzmią bębny w regimentach, a kotły tubalne,/ Gdzie żelazny na rzeźwych jeździec koniech siedzi,/ To basem, to dyskantem, rozprawują w miedzi./ Bez wiatru i powietrze pomagało echu./ Kiedy trąby wesołe, surmy bez oddechu,/ Zadumani szyposzeszyposz (daw.) --- trębacz., co im staje pary,/ Nucą treny marsowe, w gwardyjach fujary./ O chwalebna ochoto! O kochana młodzi!/ Serce rośnie patrzącym, gdy na kształt powodzi/ Bliskie pola osuliosuć (daw.) --- osypać. a mężnymi czoły/ Wyrażają zmieszany gniew z radością wpoływpoły --- na pół../ Zakwitnął barwistymi tamten świat proporcy,/ Że wynurzeni z Dniestru Trytoni i ForcyTrytoni i Forcy --- bóstwa wodne, niżej (w. 524) po naszemu Topielcami zwane./ Na dziwy; bo kiedy je FawoniusFawonius --- wiosenny wiatr zachodni. wije,/ Igrają po powietrzu róże i lilie,/ Nad którymi przybite do kopiikopii --- dla rytmu czytamy na trzy sylaby. złotéj/ Równym gronem gorzały wyostrzone groty,/ Odymały się orły po chorągwiach tkane,/ A konie pod pańskimi nogami igrane/ Wyprawują korbetykorbety (daw.) --- skoki., sforcują sięsforcować się --- (daw.) wytężać się. w saltysalto ( z łac. a. z wł.) --- skok.,/ Dzielniejsze na swych grzbietach czując niźli z Malty/ Kawalery; pryskają, rżą i postać w miejscu/ Nie mogą, czyniąc serce i ochotę w jeźdzcu./ Po dniestrowych piechoty rozwlekły się brzegach,/ Niemieckie szwadronamiszwadronami --- w rękopisie: szwadranami., węgierskie w szeregach,/ Rozlicznych barw kolory prezentując oku,/ Jakie słońce w wieczornym maluje obłoku./ Hetmani dawno w głowie formowane szyki,/ W radę sobie przybrawszy stare pułkowniki/ I mądre indzingieryindzingiery --- dziś: inżynierów; chodzi o specjalistów od fortyfikacji., jakoby z regiestru,/ Po równinach bystrego rozpostarli Dniestru./ Lewe skrzydło Chodkiewicz wziął pod swoję sprawę,/ Prawe Lubomirskiemu oddał pod buławę./ Na czele swój naprzód pułk, Zienowiczów drugi,/ Trzeci Opalińskiego w rząd postawił długi./ Tamże stał i Sapieha; usarze na przodzie,/ Pancerni we trzech szykach byli na odwodzie;/ Tam Rusinowski z pułki lisowskimi, tamże/ Zaporowskie z swych szańców patrzyły haramżeharamża (daw., reg.) --- zgraja, czerń../ Lubomirski postrzegszy, że nań dziurą myszą/ Opanowawszy lasy, Tatarowie dyszą,/ Tak skrzydło wyprostował, że zrównał i z szykiem/ Chodkiewiczowym czoło; i jeśliby smykiem/ Chciała co orda broić podczas bitwy z Turki,/ Mógł im dać odpór, mógł ich wegnać w też komórki,/ A prawym skrzydłem rządząc, pięć rot kopijnika/ Na samo właśnie czoło pogaństwu wymyka,/ Swoje i Złotnickiego; w tejże stanął ławie/ Lipski i Rozdrażewski i Janowski w sprawiesprawa (daw.) --- szyk../ W drugiej za nim sekundziesekunda --- tu: odwód. Żorawiński z swojem/ Stoi pułkiem, człek wielki rozumem i bojem./ W trzeciej Stefan Potocki, wielkie drzewadrzewo (daw.) --- kopia. w toku/ Niosąc, a Leśniowski mu zaraz wedle boku./ Czwarte trzyma posiłki Jan Ferensbach, który/ Dwie chorągwi rajtarskiej wodził armaturyarmatura (daw.) --- uzbrojenie../ Piąty Boratyńskiego pułk, dziesięć rot; szósty/ I ostatni posiłek Herborta, starosty/ Skalskiego; wedla niegowedla niego (daw.) --- obok niego. jakoby na szparzeszpar --- od metody łowienia ptaków: drążek, na którym przymocowany jest ptak służący jako przynęta./ Znaku Stanisławskiego czekają usarze,/ Rychło kruszyć kopije na ich przyjdzie skrzydło/ I rzezać to niezbędneniezbędny (daw.) --- obrzydły. bisurmańskie bydło./ Gdy tak jezda po bokach wecuje demeszewecować demesze (daw.) --- ostrzyć szable.,/ Wrzały środkiem gwardyje pod Wejerem piesze;/ Tam ogniste armaty, tam wojenne sprzęty,/ Niemieckie i węgierskie stały regimenty./ Tam LermuntLermunt --- w rękopisie stale mylnie: Lernunt. i Mościński; ten swoje Polaki/ I Węgry ma; ten w pułku Szwedy i Prusaki./ Wszytkie infanteryjeinfanteria (daw.) --- piechota., jednem rzekszy słowem,/ I działa pod dozorem były Wejerowem,/ I co mogli świeżych sztuk nowi wynaleźce/ Wymyślić, każda tu rzecz swoje miała miejsce:/ Haki i śmigownice, nośne kolubryny,/ Kartaonyhaki i śmigownice, nośne kolubryny, kartaony --- różnego rodzaju działa. i mniejsze polowe machiny,/ Jako ręczne granaty i dardydarda (daw.) --- włócznia. i piki./ W też i pułki dragońskie położono szyki./ Za wszytkimi wojskami przed samym okopem/ Dwaj stanęli Sieniawscy, Mikołaj z Prokopem,/ Z ludzi swoich wyborem, jakoby w rezerwie,/ Jeśli broń Boże Turczyn wszytkie ławy zerwie,/ Żeby tu mógł mieć odpór, gdy na elearyelear --- harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak./ Koronne padnie ślepo. Więc do onej pary/ Tomasza Zamoyskiego przyłączono roty,/ Średzińskiego z Świeżyńskim, wielkiej wodzów cnoty,/ Którym z boku w posiłku postawiony bliski/ Mikołaj Kossakowski a starosta wiski./ Z drugą stronę, gdzie lasy były i wertebywerteby --- dziś: wertepy.,/ Kilkadziesiąt kozackich rot stanęło, gdziebygdzieby (daw.) --- gdyby./ Wykradli się Tatarzy z onych skrytych łozówłozy --- zarośla.,/ Mieli odpór gotowy od naszych obozów./ Nadto, kędy się tylko dało miejsce użyć/ Do fortelu, tak długo kazał hetman wróżyćwróżyć (daw.) --- próbować.,/ Że tam albo ognistą piechotę zasadził,/ Albo działka i lekką armatę wprowadził./ W tym toku wojsko stało przed południem trochy,/ Acz dziwnie dobrą sprawą; wżdywżdy (daw.) --- przecież. jednak przepłochyprzepłoch --- luka, miejsca nie zabezpieczone./ Nie małe być musiały między Chodkiewiczem/ W czelew czele (daw.) --- z przodu. a Lubomirskim, i barziej się niczem/ Nie mieszał, jako kiedy różny od uchwały/ Warszawskiej wojska one komputkomput (daw.) --- liczba. w sobie miały,/ A on je już, wsparszy się na królewskiem słowie,/ Przed półroczem szykował w pracowitej głowie./ Teraz kiedy czas minął poprawić erroruerror (z łac.) --- błąd.,/ Choć go co w sercu korci, dobrego humoru,/ Wesołej fantazyi nabywszy postaci,/ Nikomu i sam w sobie ochoty nie traci;/ Lecz wybrawszy jednego z każdej roty męża,/ Podufałego serca, konia i oręża,/ Takimi się osadzi i gdziekolwiek jedzie,/ Tysiąc takich przy boku albo więcej wiedzie./ Zbroje na nim brunatne lasserująlasserować (daw.) --- połyskiwać. szmelce szmelc --- ochronna powłoka na powierzchni metalu.;/ Koń dzielny pod nogami, na jakim Topielce/ Surowy Neptun gromi, gdy na morzu szarga;/ Na takim bure wały swym trójzębem targa./ Tak i hetman w powagę cnego czoła rugiruga (daw., z łac.) --- zmarszczka./ Ubrawszy, skoro szyki objedzie raz drugi,/ Skoro stwierdzistwierdzić --- tu: utwierdzić, umocnić. wątpliwych, serdecznym potuszypotuszyć (daw.) --- dodać nadziei.,/ Na bliski kopiec cugiem bucefałabucefała (daw.) --- rumak (od imienia konia Aleksandra Macedońskiego). ruszy,/ Kiedy na kształt gradowej, pełnej gromu chmury,/ Zastępy się pogańskie walą ku nam z góry,/ Rugrug --- głucha wrzawa. tylko i szmer ludzi, jaki więc w nakrytém/ Ukrop garcu sprawuje, gdy gestym kopytem/ Bita ziemia pod nami jęczy, jakby wzdychać/ Żałośnie chciała; tak coś do nas było słychać./ A skoro wszytkie góry i równierównia (daw.) --- równina. po części/ Co ich stawało, ona szarańcza zagęści;/ Skoro Osman, łakomy w swoim sercu miałkiem/ Krwie naszej, chce nas żywo, chce nas połknąć całkiem,/ Obróci się Chodkiewicz czołem na swe szyki,/ Gdzie widząc zgromadzone wszytkie pułkowniki/ I rotmistrze, i wielką część z narodów obu/ Żywej młodzi, starego trzyma się sposobu/ Zawołanych hetmanów, zdjąwszy szyszak z głowy,/ Krótkiej lecz zwięzłej do nich zażyje przemowy:/ «To pole, cne rycerstwo! na którym przezwiska/ Polacy przez Marsowe nabyli igrzyska,/ Ani naszej Pogonia starożyta Litwy/ Po morzu swe z pogaństwem toczyła gonitwy;/ Pole, mówię, nie słowa, nie czczej pary dźwięki,/ Ale kocha roboty bohatyrskiej ręki./ Ani mnie ust natura formowała z miodu,/ Ani też tam oracyj trzeba i wywodu,/ Gdzie Bóg, Ojczyzna i Pan swoje składy święte/ W archiwie piersi waszych chowają zamknięte./ Dziś wam się Bóg swej chwały, dziś ołtarzów zwierza;/ Nowego, które stwierdził krwią własną, przymierza;/ Klasztorów płci obojej, kędy świecką tuczą/ Wzgardziwszy, w nabożnych łzach grzechy nasze płóczą,/ W Bogu ślubnej czystości i sercem i usty/ Odpaszczają ust naszych i serca rozpusty;/ OjczyznaWam Ojczyzna, rodzice, krewne, dzieci małe,/ Płeć niewojenną, dziewki oddaje dojźrałe,/ Też by miały ku żądzy psiej pogańskiej juchyjucha --- krew./ W opłakanej niewoli rodzić Tatarczuchy?/ Wam ubogich poddanych chrześcijańskie gminy,/ Ojczyste na ostatek ściany i kominy/ Pokazuje z daleka matka utrapiona;/ Pod wasze się z tym wszytkim dziś kryje ramiona,/ Do was obie wyciąga ręce wolność złota,/ Niech się sam w swych poganin obierzachobierze --- pęta. umota!/ Król, SzlachcicW te ręce król ozdoby swej dostojnej skroni,/ Kiedy mu hardy Osman śmie posiągnąć do niéj,/ Porucza, z których je ma; nadzieje nie traci,/ Że tyran posiężnegoposiężne (daw.) --- zamach. sowicie przypłaci./ Ja uniżone Bogu czynię dzięki, że mi/ Dał żyć na niskiej do dnia dzisiejszego ziemi;/ Dał na tym stanąć miejscu, skąd jeżeli żywo/ Wrócę, czeka mnie żyzne wiecznej sławy żniwo./ Jeśli też tu Bóg schyłki wieku mego zcedzi,/ I to zysk liczę, gdy mnie nie doma sąsiedzi,/ Lecz tak wiele chrześcijan pod tutecznym niebem,/ I moje martwe kości ozdobi pogrzebem,/ Więc, o kawalerowie, w których serce żywe/ I krew igra, przyczyny mając sprawiedliwe/ Tak koniecznej potrzeby, Litwa i PolaniePolanie --- Polacy.,/ Osiądźcie Turkom karki i nastąpcie na nie!/ BogactwoNiechaj was to nie stracha, niech oczu nie mydli,/ Że się poganin upstrzy, uzłoci, uskrzydli./ Namioty, słonie, muły, wielbłądy i osły,/ To nie bije; stąd serca przodkom waszym rosły/ Do szczęśliwych tryumfów; i mięso i pierze,/ Lubią sławę i złoto przy sławie żołnierze./ Mało co tam wojennych; dziady, kupce, Żydy,/ Martauzymartauz (daw.) --- zbój, handlarz niewolników. postroili i dali im dzidy;/ Co człek, to tam rzemieślnik; cień ich tylko ma tu/ Osman; każdy zostawił serce u warstatu./ Czy nie Cygani, którzy podłe drumle klepią,/ Bić nas będą, skoro się masłokiemmasłok --- napój odurzający. zaślepią,/ Których wszytka armataarmata (daw.) --- uzbrojenie. --- młotek, szydło, dratwa?/ Sama się swoją liczbą ta tłuszcza zagmatwa./ Tedy do tak nikczemnej marnej szewskiej smoły,/ Sarmatów będę równał! Naród, który z szkoły/ Marsowej pierwsze przodki, stare dziady liczy,/ Który wprzód w szabli, niźli w zagonach dziedziczy,/ Którym Chrobry Bolesław, gdy Rusina zeprze,/ Żelazne za granicę postawił na Dnieprze;/ Gdy Niemca, co w fortecach i w swej ufał strzelbie,/ Takież kazał kolumny kopać i na Elbie./ Tylą tedy tryumfów ozdobione dłonie,/ Tylą nieprzyjacielskiej krwie kurzące bronie,/ Skorośmy niespokojne skrócili sąsiady,/ Podnieśmy na Turczyna, z którym dziś do zwady/ Pierwszy raz przychodzimy; Cecory i Dzieże/ Nie wspomnię, żebyśmy z nich mieli tylko świeże/ Do pomsty okazyje, gdzie błąd naszych gruby,/ Świat świadkiem, wstawił na łeb durnymdurny --- zarozumiały, szalony. Turkom czuby./ Starych mi tu wiktoryj tak wiela nie trzeba/ Wspominać, więc na pomoc, bracia, wziąwszy nieba,/ Te nieba, których dzisia sprawiedliwej kauzykauza (daw., z łac.) --- sprawa./ Bronicie, polskie mając patrony kałauzykałauz (daw., z tur.) --- przewodnik.,/ Dobądźmy na dzisiejszy dzień chowanej broni,/ A skoro hasło Jezus po wojsku zadzwoni,/ Nie szczędząc bisurmańskiej nikczemnej posoki,/ Odbierzmy należyte szablom swym obroki./ Strach, OdwagaJeżeli się kto boi, jeśli ufa w nogi,/ Niech patrzy na bystry Dniestr, tatarskie załogizałoga (daw.) --- tu: zasadzka.,/ O czym wątpię, a mężnym bohatyrska cnota/ Niechaj do wiecznej sławy pootwiera wrota./ ModlitwaA ty, o wielki Boże! który jednym słowem/ Wodzisz wojsk miliony, przeto obozowem/ Panem się słusznie zowiesz; ty sadzasz na trony,/ Ty królom z głów niewdzięcznych odbierasz korony,/ Pokaż swoję moc w naszej niedołędze lichéj,/ Zepchni nieprzyjacioły swoje dzisia z pychy./ Oni liczbie tak wielkiej, wozom, koniom, a my/ W tobie tylko, jedyny Boże nasz, ufamy./ Racz podrzeć wielkich grzechów naszych katalogi;/ Weź im serca, a nam daj; pokrusz im ostrogi;/ Niech się im łuki łomią, niech im szabla ztępie,/ Daj cześć swemu imieniu w tym ludzi zastępie!/ Gdy dokończył Chodkiewicz takiej swojej mowy,/ Zdało się, że ze słońca promień go ogniowy/ Ogarnął, że na głowie i na skroni białéj/ Włosy mu oszedziałeoszedziały --- osiwiały. płomieniem gorzały./ Matka Boska, OdwagaWszyscy wrzących łez rzucą gorące granaty/ Na Turków przed wielkiego Twórce majestaty;/ Wszyscy się chcą z nimi bić, z tak wdzięcznej przynęty/ Zabrzmi głośno po całym wojsku peanpean --- hymn. święty/ Bogarodzice; przez nię chcą Syna ubłagać,/ Żeby swoich chciał stwierdzić, nieprzyjaciół strwagać./ Toż co żywo do skruchy, w czym sumnienie ruszy,/ Bogomyślnym kapłanom cicho kładą w uszy,/ Którzy tam i sam jeżdżąc, jeśli kogo łudzi,/ Od napaści szatańskiej animują ludzi,/ Na tym placu, z którego ognistymi koły/ Człek może z Eliaszem wniść między anioły./ A już hałła tatarskie, jaki wrzące garce/ Bełkot czynią, zagłuszaA już hałła tatarskie, jaki wrzące garce/ Bełkot czynią, zagłusza --- to samo porównanie w w. 534.; już poczyna harce,/ Już się błyśnie po płaskim bystry bułatbułat (daw.) --- stal, zwł. stalowe ostrze. błoniu./ Kto się czuje na ręku i obrotnym koniu/ A co pierwsza w żołnierzu --- na odważnym sercu,/ Chociaż z placu drugiego prowadzą w kobiercu,/ Komu hetman pozwoli, onym chce igrzyskiem/ Sławy nabyć, w ostatku i śmierć liczy zyskiem./ Już strzały, już gorącą krew piły i kule,/ Gdy Morstyn Aleksander przez rok w Jedykule/ Odpocząwszy, jako był na Cecorze wzięty,/ Żeby mu też odbrząkał w Raciborskiew Raciborskie --- z Raciborska pisali się Morsztynowie. pęty,/ Wziąwszy harcem na arkan za kark murzemurza --- wódz, książę tatarski. z Krymu,/ Odda Chodkiewiczowi; ten nim do Chocimu/ Na więzienie odesłan, hetmanów w tym sprawi,/ Że się najpierwszym Osman kawałkiem udawi/ (Tak się w nieokróconym sam zaklął uporze),/ Jeżeli go nie w polskim ukusi taborze,/ I nie pierwej po tym się uspokoi poście,/ Aż tam koniem po trupów naszych wjedzie moście./ Aleć mężni Polacy dobrze sobie wróżą,/ Że trupa na pogany głowami położą;/ Nastrzelali Tatarów, języków nawiedli./ Głód, OmenA już czwarta z południa, wszyscy się najedli,/ Sam tylko Osman na czczo, bo, jako się rzekło,/ Wprzód niż jeść, wszytkich nas miał zbić i wegnać w piekło,/ Więc do swoich hetmanów surowe śle grozy:/ Niech się harcem nie bawią, niech biorą obozy/ Giaurskie. Czy mnie głodem chcą umorzyć? Czy to/ Im się igrać chce? Mnie jeść, bodaj ich zabito!/ I w złą wyrzekł godzinę. Nastąpili za tem/ Na kozackie tabory poganie mandatem;/ Barzo im to markotno i w oczy ich kole,/ Że im równe Kozacy zastąpili pole,/ A co rzecz żałośniejsza --- na ich własnym gruncie,/ Przywlókszy rokitowe talażkitalażki (daw.) --- wózki (zdrobnienie od talaga). w chomoncie./ Sprawą szli upierzeni janczarowie w przody/ I Kozakom bez wszelkiej dadzą ognia szkody;/ Abowiem ci skoro swe wózki kryte lipą/ Z bliskiego brzegu rumemrum (daw.) --- gruz, tu: pich i kamienie. w półkoszkach nasypą,/ Ukażą na janczary figę, i nim znowu/ Nabiją, dadzą im w brzuch gęstego ołowu/ Z działek szrótem nabitych, z nośnych samopałów./ Wraz na nich jako osy wysypą się z wałów./ Posiłkują swych Turcy, Chodkiewicz swych wzdzierawzdzierać tu: --- wstrzymywać.,/ Choć się każdy do onej potrzeby napiera./ Ufa mężnym Kozakom, z Sajdacznym się znosiznosić się (daw.) --- porozumiewać się.,/ Gotów mu dać posiłek, jeżeli oń prosi./ Dopieroż się sam z swymi sunie elearyelear --- harcownik, żołnierz szukający pojedynku przed bitwą, ogólnie: junak.,/ Szyku nie rozrywając, i razem w janczary,/ Razem w jezdę uderzy, razem każe z boku/ Z ich zasadzek piechocie w pole pomknąć kroku./ Tak kiedy się gra w tamtej bogaci zabawce,/ Przybywa i z tej strony, i z owej na stawce,/ Choć Turków po tysiącu, naszych tylko po stu,/ Lecz jeden bił dziesiąciu. Obaczywszy z chrostu/ Piechoty, choć jeszcze z dział nie strzelano na nie,/ Retyrować się nazad poczęli poganie./ Na koniec wziąwszy chłostę niepoślednią, zbiegli/ Do swoich, co i pola, i góry zalegli./ Już by była i z tymi dziś doszła potrzeba,/ Ale się słońce w morze pokwapiło z nieba./ Jak się ten hałas począł, bisurmańscy smocysmocy --- tu metaforycznie: działa./ Nieporównanym grzmotem aż do samej nocy/ Zagłuszały nasz obóz z barzo małą stratą;/ My Turków sercem, oni przeszli nas armatą./ Sześć koni szeregowych spod hetmańskiej roty,/ Z inszych różnych drugie sześć w one padło grzmoty./ Jeden pachołek, drugi Zawisza tej bitwy/ I Bohdan, i Carowic, Tatarowie z Litwy,/ Żywotem przypłacili; padł i Rusinowski/ Od działa uderzony, pułkownik lisowski;/ Jędrzejowski i Kłuski, Ryszkowski z Klebekiem/ Rotmistrze, i Rakowski rozstał się z tym wiekiem./ Prawda, że i to szkoda, lecz z nieprzyjacielem,/ Którego trupem pola szeroko zabielimzabielim --- poeta wymawiał i rymował: zabielem.,/ Złożona, tym snadniej nam żal na sercu koi,/ Że znowu powetujem prędko szkody swojéj,/ Doznawszy dziś i serca, i sił w tym narodzie:/ Bo zawsze bezpieczniejsza łódź na miałkiej wodzie./ Układało pogaństwo w drabiny trup goły/ (Jako rolnik przed deszczem, kiedy do stodoły/ Wozi z wierzchem pod pawąż wysuszone snopki),/ Którzy nam przed godziną pisali nagrobki./ Prowadził leda holikholik --- hołysz, biedak., leda ciura podły,/ W rzędach konie okryte bogatymi siodły,/ Skrzydła, kity, lamparty i tygrysy świeże,/ Kaftany złotoryte, strasznych lwów łupieżełupież (daw.) --- skóra (złupiona ze zwierzęcia).,/ Łuki, szable, zawoje, pieniądze i szaty,/ Dywdykidywdyk --- bogate przykrycie na konie. i czapragiczaprag --- właśc. czaprak, kapa pod siodło przykrywająca konia. haftowane w kwiaty,/ Bonczuki i chorągwie i rynsztunek iny/ Prostych żołnierzów i źle strzeżonej starszyny./ Pełen tego był obóz; ale drożej trzyma/ Osman tam zabitego baszę Husseima./ Lepiej go było nie kląć; ten-to po Skinderze/ Umarłym na Sylistrze prefekturę bierze;/ Ten dziś władał wojskami, chociaż jednym okiem/ Patrzył, już mu obiedwie wiecznym zaszły mrokiem!/ Brat azyjatyckiego basze żywcem wzięty,/ Ale prędko śmiertelnym bólem od ran zdjęty./ I inszych co mężniejszych, co znaczniejszych wiele,/ Którzy dotąd o polskiej nie słychawszy sile,/ Kiedy chcą przed inszymi dokazować męstwa,/ Barzo wielka od naszych ręku padła gęstwa;/ Nie Węgrzyn tu, nie Niemiec, nie Arabin nagi,/ Inakszej na Polaków potrzeba uwagi./ Nie Budzyń tu, nie AgierAgier --- właśc. Eger, miasto i twierdza na południowych Węgrzech, dwukrotnie zdobyta przez Turków w XVI w., nieme mury, ale/ Co piersi, to forteca, w twardej kuta skale,/ Do kożdej dział burzących trzeba wam i miny./ Takie przedtem rodziła Sarmacyja syny!/ Tatarowie jak rano w onych chróstach legli,/ Lubomirskiego aże do wieczora strzegli,/ Żeby się tam nie mieszał, gdzie bliskie swej ściany/ Koniecznie chcieli Turcy znieść Zaporożany,/ Choć mu dusza piszczała i miał okazyje/ Kruszyć o bok pogański sudannesudanny (daw.) --- smukły. kopije/ Dopieroż pyszny Osman trochę pod się z chwostemchwost (daw.) --- ogon../ Skoro cały dzień przetrwał niepotrzebnym postem,/ Siada do swej wieczerze, ale w gębę kęsa/ Nie włoży, choć świeżego dostatek ma mięsa./ Naszy gdy dniem dzisiejszym przyszłe szczęście zmierzą,/ Dwakroć mają weselszą niż obiad wieczerzą,/ A coraz słonecznego wetując upału,/ Kto ma czym, napiją się do siebie pomału./ Chodkiewicz skoro obóz sam w koło objedzie,/ Sam posłuchyposłuchy (daw.) --- straże, czujki., sam straże placowe zawiedzie./ Ledwo twardą z starego zbroję zdejmie grzbietu,/ Zaraz rady wojennej sprasza do sekretu,/ A skoro miejsca wszyscy swe zasiędą rzędem/ Wedle lat i kto jakim uczczony urzędem,/ Swoje naprzód krótkimi powie słowy zdanie:/ «Dzień dzisiejszy okazał, co mogą poganie./ O bracia! Ludzie to są mdli, nadzy i goli,/ Samym larmemlarmo --- tu: hałas., z którego palec nie zaboli,/ Bić nas chcieli, i samym (mówić muszę z śmiechem)/ Dział burzących z pola nas chcieli zegnać echem./ Liczba im serce czyni i gęste pomiotłapomiotło --- miotła; tu pogardliwie o pióropuszach a. buńczukach.,/ Które wiszą nad nimi; sama-by się gniotła/ Ta zgraja, bo nam nigdy nie wyrówna w siły,/ Gdybyśmy im raz w polu obrócili tyły./ Tak mi się zda, żeby się raz z pogaństwem zwadzić,/ Armatę pozasadzać, wojsko wyprowadzić,/ A w ostatku Bóg z nami. Wiem, że przy tym haśle/ Wszytko smarownie, wszytko pójdzie jak po maśle./ Zwłoka na obie stroniena obie stronie --- liczba podwójna; sens: korzystna dla obu stron.; im czekamy dłużéj,/ Że się poganin czasem i wielkością znuży,/ Tym nam się rychlej przyda ta przypowieść cudnie:/ Zdechnie chudy tymczasem, niźli tłusty schudnie./ Swoiśmy tu, o bracia! Ani trzeba świadków./ Wiadomiśmy i spiżarń, i naszych dostatków./ Nie takie są, żebyśmy z kim iść na wytrwanąna wytrwaną (daw.) --- kto kogo przetrzyma./ Mieli; nuż Tatarowie, co nie chybi, wstaną,/ Opaszą nas dokoła na wsze strony wieńcem,/ A na ostatek z samym rozprzęgą Kamieńcem,/ Skąd ostatnia nadzieja. GłódDosyć nas nie słucha/ Żołnierz, niechże jedno mu głód zajźry do brzucha,/ Który, czego przykładów wiele, podczas głodu/ Nie ma uszu, żadnego nie słucha wywodu./ I niedługo dla trawy trzeba będzie wozu/ Kilka pułków w konwoju wysyłać z obozu,/ Żebyśmy nie odpadli na koniec od koni,/ Których większa połowa zębami już dzwoni./ Wiele jest ludzi, których nieprzywykła praca/ W obozie chorobami już za boki maca./ Turcy wczora stanęli, którzy nim w chorobie/ Zdrowymi bywszy, naszy chorzy będą w grobie;/ Oni na wszytkie strony świat mają otwarty,/ Nam się wychylić trudno bez straży, bez warty./ Życzyłbym, żebyśmy się, będąc jeszcze tędzy,/ Spróbowali z tą srogą belluąbellua (z łac.) --- bestia. co prędzéj./ Widzę: i Kozacy czczeczczy (daw.) --- pusty. przywlekli talagitalagi --- wozy.,/ Kto ręczy, że wytrwają? Więc to do uwagi/ Waszej dawszy, przestrzegam, jeśli w tym opale/ Dłużej będziem, że prochów mamy już o maleo male (daw.) --- mało../ Wszytko z postanowieniem mija się sejmowem,/ Lecz nas i biedne prochy omylą z ołowem./ Starość, AmbicjaMam i ja swą prywatę: starości mej brzemię,/ Która mnie co godzina głębiej tłoczy w ziemię,/ Wątpliwego wyglądam i mroku, i świtu;/ Krótki czas na tym świecie mojego pobytu!/ Życzyłbym, nim ostatnie przyjdzie oczy mrużyć,/ Bogu się i kochanej Ojczyźnie przysłużyć,/ Ale niech mój sentyment, i choć w zimnym ciele/ Żywa chęć, pod wasze się rozumienie ściele,/ A dobry Bóg, cokolwiek z lepszym naszym baczy,/ Niechaj do serc wspaniałych podać wam to raczy!/ Skoro skończył Chodkiewicz, wszyscy, jako siedzą,/ Do jego propozytupropozyt (daw.) --- propozycja. swe zdanie powiedzą,/ Jedni przeciwko niemu, drudzy mówią za niém./ Bo każda głowa swoim obfituje zdaniem./ Więc gdy się starszy w różne sforcująsforcować się (daw., z wł.) --- silić się. wywody,/ Bierze też z miejsca swego głos Sobieski młody./ «I ja, wielki hetmanie! chociaż tyla swady/ Nie mam w sobie, żebym miał starszych ganić rady,/ Tak rozumiem, ile człek z dawnych baczybaczyć (daw.) --- widzieć, zauważać. dzieidziei --- dziś popr. forma D.lm: dziejów.:/ Rzadko stoi w wczorajszej fortuna kolei;/ Owszem dziś da na wymiotda na wymiot --- ofiaruje niewielki dar w nadziei wielkiego rewanżu., aby jutro srożéj/ W niewywikłane śmiałka wegnała obroży./ Tak dziki zwierz, tak ptacy, tak i nieme ryby/ Na ponętę wpadają myśliwcowi w dyby./ Ostrożność z doświadczeniem, doświadczenie z wiekiem/ Chodzi: oboje się to nie rodzi z człowiekiem,/ Oboje-ć z chęcią przyznam, (czego-ć nikt ubliżyć/ Nie może, boć tylo lat dało niebo wyżyć/ W marsowej szkole, ile do prawdziwej próby/ Tak z rozumu, jak z serca potrzeba) a kto by/ Nie przyznał? Lecz apetyt wielki sławy wiecznéj,/ (O którą każdy dobry, każdy stoi grzeczny,/ A zaś kto o nię nie dba, w tem najmniejszej noty/ Umysłu wspaniałego nie masz, ani cnoty),/ Ten cię trochę uwodzi, żebyś tu chciał pieczęć/ Swym bohaterskim dziełom przycisnąć. Nie przeczę-ć/ I ja, wielki hetmanie, niech do kresu bieży/ Sława twa, lecz w rozmyśle tam siła należy,/ Gdzie się nie da dwa razy grzeszyć, gdzie poprawie/ Nie masz miejsca, ale grób i nam, i twej sławie./ A cóż kiedy wspak padnie obojętna bierkaA cóż kiedy wspak padnie obojętna bierka --- kiedy niepewna kostka padnie na korzyść strony przeciwnej??/ Rzekłem, że się tu szczęście najradniejnajradniej (daw.) --- najchętniej. usterkausterknąć (daw.) --- potknąć się../ Niech to zdarzy mocny Bóg, jeśli święta wola,/ Że te pogańskim trupem uścielemy pola;/ Niechaj pod jego sprawą i świętym dozorem/ Złote krzyże pod samym rozwiniem Bosforem;/ Niech kiedyżkolwiek w Jemu poświęconym gmachu/ Imię Jezus obrzydłe zagłuszy hałła-chu!/ Ale któż ma przywilej na to i pieczęci?/ Myżbyśmy to tak dobrzy mieli być i święci/ Nad wszytkowszytko --- tu: całe. chrześcijaństwo, żebyśmy do razu/ Wygrać i wygnać mogli Turki do Kaukazu?/ Co jeśli Bóg naznaczył, będziemy tam szłapiąszłapia --- kłus.;/ Głupi-ć to tylko z szkodą do pewnego kwapiąkwapić się (daw.) --- spieszyć się.!/ A Turkom i w przegranej wszytko pójdzie zwięźléj./ Nużbyśmy w ich taborach na łupie powięźli?/ Nie każdego z siebie mierz, różnie sobie życzy:/ Dobry żołnierz sławy chce, łakomy zdobyczy./ Mają Donaj poganie, mają Czarne morze,/ Którym się od Azyej Europa porze,/ Trudne na nas przeprawy; tymi by się złożyćzłożyć się --- obronić się, zasłonić./ Nam mogli, nim drugi raz przyszłoby im ożyć,/ Owszem jeszcze srożej wstać, nini --- niby, jak. lew rozdrażniony./ Mają całe królestwa, ludzi miliony;/ A nas broń Boże szwanku, w której-że reducie/ Oprzeć się tej szarańczy, tej gwałtownej zruciezruta (daw.) --- ruina.?/ Wisła by nas podobno czy broniły mury?/ Tamtę w sucha dzisiejsze pewnie zbrodzą kury./ W Polszcze co za fortece? Kraków jak pod młotem/ Samych by dział burzących spadł na ziemię grzmotem./ Posiłki skąd? Skądbyśmy zaciąg mieli nowy?/ Owo zgoła, próżno tym i zaprzątać głowy./ Na króla-li każemy? Ten nas nie doczeka;/ Prosto, jak oczy wybrał, za morze ucieka./ Z braciej szlachty niewiele rozumiem pociechy;/ Widziałbyś nie ogromne, kiedy sklęsną, miechy./ Pospolite ruszenie drugi jako żywo/ Nie służył; mów ty: wojna, a on: będzie żniwo./ Drugi pole zależał: znamy swe szkatułyznamy swe szkatuły --- troszczymy się tylko o swe zbiory (pieniężne)../ Tym by też czasem Polskę pogany zasułypogany zasuły --- w rękopisie poganie zasuli, dla rymu poprawiono; zasuć --- zasypać../ Jeśli rzeczesz, że sąsiad z posiłkiem przyjedzie?/ Jakobyś też budował na marcowym ledzieledzie --- dziś popr. forma N.lp: lodzie../ Przysiągłbym, że się teraz wszyscy cieszą śmiele,/ Wilcy polskiej wolności i nieprzyjaciele,/ Boli Niemca Psie pole i Byczyna świeża;/ I sam nic nie uczynił, i zraził papieża./ A Władysław co mówi za dniestrową wodą?/ Wielką by nam i ten był w boju niewygodą,/ Czy się bronić, czy jego, gdyby jednym razem/ W nas i weń uderzyło pogaństwo żelazem?/ Tedy i ja wytrzymać z miejsca mego radzę,/ W czym nie na swoim miałkim rozumie się sadzę./ Sławnych to fortel wodzów, którym nie bez sromu/ Garścią ludzi zastępy przyszły do pogromu,/ Razem na szańc nie stawiać, zwłaszcza gdzie potęgą/ I liczbą adwersarzeadwersarz --- przeciwnik. twoi cię przesięgą;/ Poczekać okazyjej; same-ć pójdą rzeczy,/ Gdy ten albo się zgłodzi, albo ubezpieczy,/ Tak dwaj Angielczykowie: Drake z Arkourtem,/ Kiedy tamtym przeciwko ich królewnie nurtem/ Pyszny Hiszpan sprowadził niezliczoną flotę,/ Tak durnądurny --- tu raczej: dumny. napisawszy po masztach ramotę:/ Tobie jarzmo hiszpańskie wyniosły kark złomie,/ Pani, co rzymskie prawa pogardzasz widomiewidomie (daw.) --- w sposób widoczny.,/ Wsławili się na wieki, okurzywszy dymem/ Hiszpana i takim mu odpisali rymem:/ Ucz się w niewieścim jarzmie karku łomać, panie,/ Co boże łomiesz prawa i nic nie dbasz na nie./ Zgwałconego przymierza i wodą i lądem/ Mści się niebo nad każdym sprawiedliwym sądemGdy ten albo się zgłodzi, albo ubezpieczy (...), Mści się niebo nad każdym sprawiedliwym sądem (...) --- r. 1488, katastrofa armady hiszpańskiej, przez Drake'a, Howarda i innych admirałów Elżbiety angielskiej../ Tak AlbertAlbert --- arcyksiążę Albert w r. 1600 we Flandrii. pod Nauportem z mężnym Maurycem/ Bitwę przegrał, lud stracił, ranę odniósł licem,/ Kiedy pierwszym powodem uwiedziony głupie,/ Pokwapił siępokwapić się (daw.) --- pospieszyć się. z potrzebą, ufający kupie./ Tak Gustaw Horn w Nordlindze dzisia tryumfowałTak Gustaw Horn w Nordlindze dzisia tryumfował (...) --- pierwsza porażka Szwedów, r. 1644, pod Nordlingen bawarskim.,/ Jutro przegrał i sam się srebrem okupował./ Ale gdyby tu wszytko wspominać się miało,/ Rychlej by czasu, niźli przykładów nie stało./ Niech tylko ta szarańcza poleży na kupie,/ Zaśmierdzi się, przy tańszym będziem ją mieć skupie;/ Niech ich zimny deszcz spłucze, mroźny austerauster (daw.) --- wicher południowy. przejmie,/ Będą-ż tążyćtążyć (daw.) --- tęsknić. do swoich warstatów uprzejmie./ Nas mniej, mniej nam też trzeba; czego już poprawić/ Trudno, mogliśmy, mogli lepiej się w tem sprawić;/ Nie szanować Wołoszy, przysposobić spiżespiża (daw.) --- spyża, prowiant.;/ Tylkoć-to niedźwiedź żyje, kiedy łapę liże,/ Bo na nieprzyjacielskie dyskrecyjadyskrecja --- tu: dbłość, ostrożność. kraje/ Nie czesne miłosierdzienie czesne miłosierdzie --- miłosierdzie okazywane w niewłaściwym momencie., nie stoi za jajenie stoi za jaje (daw., przysł.) --- nie jest nic warte.,/ Ale co już minęło, tego trudno ścignąć;/ Teraz każ wszytkich szańców nakoło podźwignąć./ Jest prowiant w Kamieńcu; królewic o jutrze/ W obóz wnidzie, nam serca doda, a im utrze./ Cóż gdy we stu tysięcy król ze Lwowa ruszy;/ Choćbyśmy też znużnieliznużnieć (daw.) --- zubożeć., zaż nam nie potuszypotuszyć (daw.) --- dodać otuchy.?/ Naprowadzi żywności, prochów i armaty;/ Turcy będą czwarta część, my będziem trzy światy./ Tam w boży czas pódź w pole i trzymane potypoty --- póty, do tej pory./ Krusz szczęśliwie o piersi bisurmańskie groty./ A tymczasem do króla goniec skoczy chyży,/ Niechaj go Lwów nie trzyma, niech się do nas zbliży;/ Niech, spędziwszy z Podola tatarskie zabiegi,/ Stanie nad Dniestrowymi co narychlej brzegi;/ Że nań tylko z wygraną szabla polska czeka./ Inaczej niech sam na się, nie na nas narzeka»./ Wszytkim się podobało Sobieskiego zdanie,/ I sam nawet Chodkiewicz z chęcią przypadłprzypaść (daw.) --- zgodzić się. na nie./ A już FebeFebe --- księżyc (Diana, siostra Feba, tj. Apolla). rogami środka nieba siąga/ I z lekka je ku morzu za bratem wyciąga./ Który skoro nazajutrz po niebie kagańca/ Pomknie, Władysław się też ruszy ode Żwańca./ Po szerokim swe szyki rozpostarszy błoniu,/ Sam wprzód na neapolskim wysadzi się koniu;/ Niechaj się go i Flegon i PiroisFlegon i Pirois --- imiona koni ciągnących słoneczny rydwan. wstyda,/ Tak chodziwychodziwy --- (o koniu) pięknego chodu., a śniegu białością nie wyda./ I on, i pan we złocie jako lampa gorzał,/ Kiedy mu glancuglanc --- tu: blask. TytanTytan --- słońce. ognisty przysporzał! / Gdy na kirys, co równa i glancem, i hartem/ Diament, ciska niebem promienie otwartém./ W tropy za nim kopijnik, któremu pod groty/ Snują się powietrznymi proporce obroty./ Po nich idą pancerni; po pancernych, w sforze/ Z dragony, w świetnej łosiej rajtaryja skórze./ Toż piechota, żelazną głowy kryta blachą;/ Ale jej część niemała została pod Brahą,/ Gdzie tabor i armaty większa połowica/ W okopach z rozkazania stała królewica./ Który skoro wszedł w obóz, skoro mu rozbito/ Namioty, serca naszym przybyło sowito,/ Gdy widzą między sobą, z czyjego ich łona/ Za odwagi nagroda czeka zasłużona./ Naszym serca przybyło; poganie się trwożą,/ Że nas wczora mniej było, wżdy za łaską bożą/ Wzięli słusznie po karku, a swoją posoką/ I gęstym trupem pola przyległe powloką./ Dwojaka przeto radość Chodkiewicza ruszy:/ Jedna, że się w pogańskiej krwi pierwszy ujuszy/ I zrazi z fantazyi Osmana ubrdanéj;/ Druga, że wszedł królewic w obóz pożądany./ Toż co było pociechy, co armaty w wale,/ Każe ognia dać w strasznym na tryumf zapale;/ Drży ziemia, wyją skały i odległe lasy,/ Targają się obłoki srogimi hałasy;/ Zatyka uszy Osman, gdy się tak ośmiela,/ Gdy mu giaur bezpiecznie i na przepychna przepych (daw.) --- dla popisu, na obelgę. strzela./ Zwłaszcza, kiedy po wietrze na całe podgórze/ I na jego obozy rozwleką się kurze/ Siarczane, toż się pyta przyczyny i dowie./ PojedynekWnet wróżkawróżka --- tu: wróżba. nieszczęśliwa zaigra mu w głowie,/ Zwłaszcza słysząc, że w jednym Władysław z nim roku,/ A nuż się trzeba będzie z nim potykać w kroku?/ Nuż go wyzwie na rękę między dwiema szyki?/ Nigdy to nie szpeciło zwłaszcza rówienniki./ ChorobaAleć z konia Władysław przesiadł się na łoże,/ Gdy się nagle gorączką ckliwą rozniemoże./ Czy powietrza odmiana, czy słoneczny upał/ Wszytkie w nim stawy, wszytkie kości z bólem łupał,/ Czy ciężar nieprzywykły hartowanej zbroje;/ Czyli mu wzięło zdrowie razem wszytko troje?/ Zgoła jako wszedł w obóz, jako się rozchorzał,/ Raz ziębnął febrą, drugi raz gorączką gorzałgorzeć (daw.) --- płonąć../ Więc dziś jeszcze, nim słońce z nieba padnie w morze,/ Krzysztof Palczowski skrzydła przybrawszy szaszorzeszaszorzy (daw.) --- orli.,/ Pomknie lotem ku Lwowu z hetmańskimi listy,/ Poseł i onej wojny świadek oczywisty./ Która i Turkom zmierzłazmierznąć (daw.) --- obrzydnąć., a jako do kuchnie/ Nie wskok pójdzie bity pies, nie zaraz usłuchnie,/ Kiedy mu rzeką ciu-ciu, aż albo zapomni/ Albo zgłodnie i to już postępuje skromniéj;/ Tak i ci, pierwszą rzeźwość straciwszy na sercu,/ Wolą, niźli na koniu, siedzieć na kobiercu./ Nie chce wziąć miętki w rękę, kto zakłuty ostem./ Tymczasem się na Dniestrze wolą bawić mostem./ Ciężka to na Tatary, u których nadzieja/ W czasie tylko a w koniu; więc Dziambegiereja,/ Hana ich, srodze boli, ledwie nie umiéra,/ Kiedy nadeń przenosił Osman Kantimira./ Własnego poddanego, murzemurza --- wódz, książę tatarski. jego z Krymu,/ Choć już lud stracił, choć już uciekł spod Chocimu,/ Posadzić w Sylistryi po baszy zabitym/ Chce, na miejscu nie jemu wieręwierę (daw.) --- zaprawdę. należytym./ Przeto wszytko z niechcenia i robi oporem;/ Osobnym stawa koszemkosz (daw.) --- obóz., osobnym taborem;/ Ordynansów nie słucha, ale na pogodę/ Czyha, żeby mógł na swe koło puścić wodę./ Tedy się tureckiego dywanudywan (tur.) --- rada. w tej mierze/ Nie radząc, najmłodszego syna swej macierze,/ Nuradyna z wojsk swoich posyła wyborem,/ Pod starych wojennikówwojennik (daw.) --- wojownik. dla rady dozorem,/ Żeby pobliższy Wołyń i Podole razem/ I wzdłuż i wszerz plądrował ogniem i żelazem./ Sam jako zrazu w mili od Osmana stanie,/ Na tym miejscu z wybiorkiem haramżyharamża (daw., reg.) --- czerń, motłoch. zostanie,/ Jednym tylko pańszczyznę odbywając hałła,/ Bo się orda w potrzeby żadne nie mieszała,/ Widząc, że tu inaczej niźli na Cecorze,/ I Turkom się nie po szwie i Tatarom porze./ Osman też w niespodziane wpadszy labirynty,/ Trochę zelżyzelżyć --- tu: ulżyć. z imprezy, trochę spuści z kwinty./ Że nie pierwszym impetem polski obóz zetrze,/ Już mu Kraków, już z głowy Warszawa wywietrze,/ Którym teraz od nosa pogroziwszy, rzecze:/ «Wżdy być kozie na wozie, choć się jej odwlecze»./ Tymczasem wszytkie zmysły i koncepty zbiera,/ Gwałtem się do naszego obozu napiera,/ Który w jak najcieśniejszym chcąc trzymać sekwestrzesekwestr (daw.) --- zarząd.,/ Paszę odjąć, szumny most postawił na Dniestrze,/ Gdzie przeprawiwszy duży swych ludzi kawalec,/ Każe nam od Kamieńca wszytkie pasypas (z wł.) --- przejście. zalec,/ Chcąc odjąć prowianty, chcąc nas wskroś ogłodzić./ I z odwagą tam było i jeździć, i chodzić;/ Bo tak we dnie, jak w nocy na najmniejszym szlaku/ Porozsadzeni strzegli Tatarowie żakużak --- tu: zdobycz, łup../ I naszy nie próżnują, mając tylo czasu:/ Obóz fortyfikują i dla prozapasuprozapas --- zapas./ Spiżespiża --- spyża, prowiant. zwożą i już jej trochę znaczniej szczędzą,/ Póki ich do ostatka ordy nie opędzą./ Tak kiedy nas ze wszech stron Osman atakuje,/ Przecie z siebie niekontent, przecie się turbujeturbować się (daw.) --- martwić się.,/ Że nas nie razem weźmie, nie zaraz osiędzie,/ Jako to sobie w głowie nadętej uprzędzie./ Zwłoka mu serce korci i choć wygrać pewnie/ Tuszytuszyć (daw.) --- mieć nadzieję., za cóż mu stoi, kiedy darmo ziewnie,/ Darmo gębę otworzy na kęs odwleczony,/ A czego głupi nie wie, podobno miniony./ Tedy nieopowiedkąnieopowiedką --- nagle, bez uprzedniej wieści; wyraz ten w autografie nieco zamazany, w kopii Ossolińskich brzmi: nieopowiednie. wszytką siłą każe/ Wojsku swemu uderzyć na placowe straże./ Piotra Opalińskiego, wojewody potem/ Poznańskiego, na straży pułk stał, kiedy grzmotem/ Niespodzianym Turcy się, jako pczoły z uli,/ Nań i na jego ludzi z obozu wysuliwysuć --- wysypać.;/ Pospądzali posłuchyposłuchy --- straże, czujki., ale skoro widzą,/ Że straż stoi, że się ich Polacy nie wstydzą,/ Usarze drzewa w tokach, pancerni nabite/ Podniosą bandoletybandolet (z wł.) --- karabinek., a wszyscy dobyte/ Biorą szable na tymblaktymblak --- temblak, rzemień do zawieszania szabli na nadgarstku., Turcy też z ferworuferwor --- zapał./ Spuścili; wżdy zwykłego nie tracąc humoru,/ Harce zaczną co lżejszy, z okrutnym okrzykiem,/ One ćmyćma --- tu: tłum. nieprzejźrane postawiwszy szykiem./ I z naszych kto ochoczy, nie byli od tego:/ Gdzie z pod znaku towarzysz padł Grzymułtowskiego,/ Grób, SławaTam Krzysztof z Eliaszem, Arciszewscy oba,/ Kędy ich nieśmiertelnej sławy pierwsza próba!/ Odpuśćcie, że was lekkim wspominać śmiem piórem,/ Godni Homera, kiedy Polluksa z Kastorem/ Rycerskimi na górne sfery wiezie dzieły./ Lecz i was nie zamknęły ojczyste mogiły;/ Komu po krajach świata stawiają kolumny,/ Trudno się ma do grobu zmieścić i do trumny!/ Niechaj się przyzna Hiszpan, zapłoniwszy lice/ Wstydem, wielekroć wam się prosił w Ameryce,/ Wielekroć do Zygmunta pisał o przyczynę,/ Żeby was zwiódł, z Holendry w jego mieszaninę;/ Niechaj z sławnym Dania powie Ultrajektem,/ Jakim wam żołd do śmierci syłały respektem,/ Chocieście już w ojczyźnie ostatniej ćwiczyznyćwiczyzna --- ćwiczenia./ Dni swoich dopądzali; której robocizny/ Smoleńsk świadkiem młodszemu, gdzie pod twardą zbroją/ Dwa tysiąca ludzi miał za komendą swoją./ Starszy, acz ciężką pracą już skrzywiony ciałem,/ Po Przyjemskim armatnym został generałem:/ Po Zygmuncie Przyjemskim; tego, by najskromniéj/ Chciała, wżdy bez łez nigdy Polska nie przypomni./ Ale że ich już z wierzchem pełne są kroniki,/ Powracam podchocimskie między harcowniki./ Między których gdy przyszłej ufając fortunie,/ Dwu Arciszewskich braci rodzonych się sunie,/ Każdy swego obali; tam Krzysztof przez ramię,/ Eliasz w twarzy odniósł cnoty swojej znamię,/ Lecz nie pierwej powrócą, aż basze z Budzyna/ Więźniem przed pułkownika przyprowadzą syna./ Tak kiedy ci igrają, Lubomirski stroną/ Ukaże wojsko, które swoją wywiódł bronąbrona (daw.) --- brama../ Przypadł z swoim Chodkiewicz, mający po temu/ Miejsce, i chyżo daje znać Opalińskiemu,/ Żeby zrazu pomału, potem co tchu w koni,/ Położywszy po sobie chorągwie i broni,/ Ku swym szańcom uchodził, w rzeczyw rzeczy (daw.) --- niby, rzekomo. czując trwogę,/ Pogaństwo na ukrytą prowadząc załogęzałoga --- tu: zasadzka../ Objedzie ten chorągwie i wraz każe szybką/ Puścić strzelbę, wraz nazad uciekać rozsypką,/ Jakoby już drugi raz nie przyszło im nabić./ Aleć i Turków dalej trudno było zwabić,/ Bowiem chyżo zabitych pozbierawszy ciała,/ Nazad się ona straszna chmura powracała./ Taką z nami kilka dni kiedy idą foząfoza (z wł.) --- tryb, moda, sposób.,/ I próżną nas poganie chcą wystraszyć grozą,/ Przy swych stojąc fortelach na nasze nie myślą,/ Prócz że z zwykłym okrzykiem harcownika wyślą./ Naszy też bez potrzeby nie mordując koni,/ Gotowego czekają, Litwa swe Pogoni,/ Białe Orły Polacy osadziwszy w wałach,/ Patrzą na Turki, którzy włóczą się po skałach./ I hetman, gdzie się mu plac, gdzie się miejsce zdarzy,/ Około beloardubeloard --- szaniec, reduta. rześko się zajarzyzajarzyć się --- zapalić się../ Kędy, wyrychtowawszy działa między kosze,/ Gdy się zbliży pogaństwo, strąca go po trosze;/ Zwłaszcza jeśli się puszczą za nami w zagony,/ Z Lubomirskiej najlepiej strychujestrychować (daw.) --- strzelać. ich brony./ Widząc Osman na koniec, że z niego drwią naszy,/ Że ich żadnym z obozu bobembobo (daw.) --- straszydło. nie wystraszy,/ Bić się trzeba koniecznie; toż wziąwszy języka,/ I janczary, i wszytkę tam potęgę zmyka,/ Kędy żadnej obrony, a najniższe wały/ Nasze obozy w tyle od pogaństwa miały./ Na czele postawiwszy zwykłe zgraje one,/ Tam pędzi wszytką siłą tłumy niezliczone./ Już się zbliżą, już tylko przez przekop nie skaczą,/ Kiedy niebezpieczeństwo i naszy obaczą;/ Więc się wzajem krótkimi potwierdziwszy słowy,/ Pierwszy impet od janczar strzymają ogniowy;/ A skoro się ci zbliżą, wraz miernym przykłademprzykład --- tu: broń, strzelby./ Wszerz i wzdłuż ich osypą ołowianym gradem./ Legło mostem pogaństwo, wziąwszy w gołe bębnybęben --- tu: brzuch.;/ Nigdy większej pasieki w puszczy nieporębnej/ Nie urobią wściekłego EuraEur a. Euros --- wiatr południowo-wschodni. zawieruchy,/ Sośnie ścieląc i ze pnia śniatśniat --- kloc. spychając suchy./ Tamże strzelbę pokinąpokinąć (daw.) --- porzucić., a jako we sforze/ W czerwone się pogańskiej juchy rzucą morze,/ Skoczą z wału i jeśli jeszcze tam kto zieje,/ Pod nogami zwycięzców ostatek krwie leje./ Toż gdy piersi z piersiami zewrą, gdy na palce/ Jedni drugim nastąpią, żywe z ciał kawalce/ Lecą, gdzie z bystrej ręki rzeźny pałasz spadnie,/ Macając dusze w człeku, choćby była na dnie./ Tak na prądzie ciekącej gdy się zetrze wody/ Garniec z garcem, jeden być nie może bez szkody;/ Dopieroż gdy żelazny w takiej przeczyprzecza (daw.) --- spór, walka. z trzopemtrzop (daw.) --- czerep, garnek./ Glinianym, samym zaraz gniecie go pochopempochop (daw.) --- zachęta, pobudka, zamiar.;/ Dosyć ma serca Polak przed Turczynem siła,/ A gdy go jeszcze zbroja hartowna okryła,/ Piersi blachem opatrzył, szyszak głowy strzeże,/ Nie czuje, chociaż go kto kole, chociaż rzeże,/ Gołe brzuchy pogaństwo niesie jako lutnie,/ Goły łeb; cienką szyję do razu mu utnie./ W liczbę ufają, aleć tak wielka czereda/ Orazoraz --- tu: naraz, jednocześnie. się bić nie może, uciec sobie nie da./ Wrzeszczeć dobrzy i gardziel drzeć ze wszytkiej siły,/ Że się im w nich targały wyciągnione żyły./ A już naszy poczęli słabieć w onej rzezi,/ Chociaż ochota, choć ich zwycięstwo krzemiezikrzemiezić --- wzmacniać, pokrzepiać.,/ Gdy coraz świeży na śmierć nieprzyjaciel lezie,/ Ćmi pot oczy, a ręka ocięże w żelezie./ Ale czułyczuły --- tu: czujny. Chodkiewicz jakoby z rękawa/ Prawieprawie (daw.) --- właśnie, naprawdę. na czas potrzebne posiłki im dawa./ Szedł we trzechset Mikołaj Kochanowski człeka,/ Który królewiczowym zdrowiem się opiekaopiekać się --- dziś: opiekować się.;/ Szedł Wejer z regimentem; ten lonty na Turki/ Kurzy, a tamten niesie przyłożone kurki,/ Toź skoro się im prawie w same boki wrzepią,/ Ognia dadzą po trzykroć i tak ich zaślepią,/ Że uciekać poczęli. I w onej ich kaszy/ Kłuli, bo przytępili rąbając pałaszy./ A gdy się już pod ziemię słońce miało skłamać,/ Nie dał się hetman swoim daleko zaganiać;/ Zasadzki się obawia, choć ci jeszcze chcą bić,/ Każe odwrót z wesołym tryumfem otrąbić./ Dosyć ma łaski bożej i dziękuje za nię,/ Iże spadli drugi raz z imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. poganie,/ Niebieskiej to, nie sobie przyznaje obronie./ Więc ledwo ten świat rane oświeciło słoniesłonie --- słońce (brzmienie dla rymu).,/ Ledwie dźwignął z pościeli spracowane członki,/ A już mszą świętą drobne ogłaszają dzwonki./ Toż pierwszych pułkowników otoczony gronem,/ Tam szedł, gdzie pod namiotem stał ołtarz przestronem,/ I pokornie skłoniwszy starzałe goleni,/ Uważa, jako się Bóg we krwi swojej wspieni/ Na krzyżu, gdzie go sroga złość ludzka rozbije;/ Jako w ciężkim pragnieniu żółć i ocet pije;/ W jakiej męce umierał, w jakim urąganiu,/ Żeby sprawiedliwemu wyjął nas karaniu./ I jako ten w szczęśliwej zostaje otusze,/ Który umyślnym grzechem nie spyskławszyspyskłać --- zbrudzić, zmazać. dusze,/ Ciała nie oszpeciwszy wszeteczną przywarą,/ Tu żywot Stwórcy swemu oddaje ofiarą;/ Nie padszy na chytrego czarta gołoledzi,/ Tu dla jego imienia ochotnie krew zcedzi!/ Jeszcze mszy świętej hetman dobrze nie dosłucha,/ Kiedy go z pola nowa dojdzie zawierucha,/ Że pogaństwo, wczorajszej zapomniawszy cięgi,/ Na kozackie tabory szturm prowadzą tęgi./ Tak rozumieli naszy, że po wziętej chłoście/ Mieli który dzień siedzieć w pokoju ci goście,/ Zrachować się przynamniej albo krótkim miremmir --- pokój, tu: zawieszenie broni./ Trupy zebrać, nie dać ich psom i krukom żerem./ Ale ci im znaczniejszą w sobie klęskę czują,/ Tym bardziej tego tają, tym mniej pokazują;/ Męstwo w twarzy, w sercu strach, noga z głową w zmowie;/ Niech śmierć kto chce smakuje, im najmilsze zdrowie./ Toż gdy ćmę dział burzących w pole wyprowadzą,/ Z niewytrzymanym grzmotem razem ognia dadzą/ Do naszych Zaporożców, i tak sobie tuszą,/ Jeśli ich nie pobiją, że pewnie pogłuszą/ Albo kulmi zasypą; ale ci pod piastą,/ Gnojem nafasowaną, tną siem odenastąsiem odenasta --- gra w kostki lub karty.,/ Aże skoro się ku nim ta chajachaja --- wicher. zagości./ Wtenczas do samopałów, pokinąwszypokinąć --- porzucić. kości,/ Każdy swego wymierzy i pewnie nie chybi,/ Ale gdzie dusza mieszka, tam mu kulę wścibi:/ Więc kiedy ich zmieszają i zmylą im szyki,/ Suną się do nich w pole z rzeźwymi okrzyki,/ A kto co w ręku trzyma, tym się mężnie pisze:/ Oszczepy, rohatynyrohatyna (daw.) --- włócznia., szable i berdyszeberdysz --- rodzaj topora bojowego../ Skoro do nich pod dymem przypadną jak z proce,/ W bród się wszyscy w pogańskiej farbują posoce,/ Działa już milczeć muszą, gdyż by swoich więcéj/ Niźli naszych razili pewnie strzelajęcy,/ I one archandyjearchandyje --- tłumy., wyniosszy swe dzidy,/ Stoją w miejscu jak wryte, ani się ohydy/ Ani boją cesarza, gdy przy takim wojsku/ W ich oczu łupią drugich Kozacy po swojskupo swojsku --- po swojemu../ Ale Chodkiewicz jako głodny lew swej tuczetucza (daw.) --- pokarm./ Pilnuje i serce mu nadzieja zatłucze;/ Rozumie, że mu to dziś w ręce nieba dadzą,/ Co jego kolegowie niedawno rozradzą;/ Śle przeto do Kozaków, Sajdacznego prosi:/ Niech nagli, niechaj Turków do upaści kosi;/ Jeśli trzeba posiłków, już za nimi stoją,/ A tych zastępów konnych niech się nic nie boją./ Ma pilne na nich oko i ledwie się ruszą,/ Zaraz o nich zawadzą i kopije kruszą/ Usarze, którzy na to pragną z dusze drogiej,/ I już, już kładą w boki koniom swym ostrogi./ Niewiele trzeba było Kozakom przynukiprzynuka (reg.) --- zachęta.,/ Tną janczarów z Araby, Serów z Mamaluki,/ Tym serdeczniejsze czynią na Turków impety,/ Że im trzyma Chodkiewicz z usaryją grzbietytrzymać komu grzbiet --- stać za nim, posiłkować go../ Już swe w tyle daleko zostawili szańce,/ Już sromotnie w półpola wyparli pohańce,/ Którzy kiedy żadnego nie mają posiłku,/ Choć im tysiąc chorągwi pilnuje zatyłku,/ Cisnąwszy broń od siebie, usławszy plac trupem,/ Część armaty Kozakom zostawiwszy łupem,/ Dawszy miejsce u siebie staremu przysłowiu,/ Uciekli i nogami poradzlii zdrowiu,/ Jadą na nich Kozacy i nic nie opożdżąopoździć --- opóźnić.,/ Skoro im odbieżaną armatę zagwożdżą,/ Bo jej unieść nie mogli, ani było czasu/ Bawić się i słońce też spadało z kompasu./ A Turcy swój nadołek wziąwszy w zęby długi,/ Rzadko który w zawoju, rozpuścili fugifuga (z łac.) --- ucieczka../ Konne szyki mijają i prosto pod działa/ Do obozu haramżaharamża --- czerń, motłoch. ona uciekała./ Teraz był czas pomścić się porażki tak brzydkiéj/ Na Kozakach i swoje wesprzeć niedobitki/ Takim wojskiem niezmiernym, na które w pół pola/ Wypinała zatyłki kozacka swawola./ Kilka padło tysięcy Turków, że posiłku/ Nie mieli; i Chodkiewicz, dzień widząc na schyłku,/ Obraca z pola wojsko, a że słońce gasło,/ Każe zwyczajne trąbić po majdaniemajdan --- plac obozowy. hasło./ Po które gdy się chłopcy i ciurowie schodzą,/ Dawny to u nich zwyczaj, że się za łby wodzą,/ Hałas czynią w obozie, na co część bezbez (daw.) --- przez. spary/ Patrzał, część nie mógł radzić i Chodkiewicz stary,/ Chociaż na nich piechota rozsadzona strzegła;/ I hajduki wybiwszy ta ćma się rozbiegła./ Więc, że jeszcze turecki zastęp w miejscu stoi/ Bo go nie zwodzą, aż się Osman uspokoi,/ Który się niesłychanie na umyśle miesza,/ Że mu się ta potrzeba nie udała piesza:/ Tedy on niezliczony tłum zuchwałych ciurów/ Rożnów, kijów nabrawszy, rohatyn, kosturów,/ Bieży w pole, o jaka sromotna zniewaga!/ Samym wrzaskiem tak one wielkie wojska strwaga,/ Ze uciekli i że się sami z sobą gnietli,/ A rózgą by ich byli i kańczugiemkańczug --- bat. zmietli./ Widząc to luźna czeladź i dorośli chłopi,/ Że przed dziećmi ucieka, że się Turczyn stropistropić się --- zakłopotać się.,/ Suną się krzycząc z wałów, bieżą do nich wskoki/ A hetmani patrzący dzierżądzierżyć --- trzymać. się za boki./ W ostatku się i boją, aby im nie wzięli/ Tyłu Turcy i razem w tabor nie wgarnęli./ Przeto pułkom, na nocną które wyszły strażą,/ Pomknąć się w pole dalej za nimi rozkażą./ Ale ci skoro pogan w placu nie zastaną,/ Tam się wszyscy skupiwszy, szykiem sobie staną./ A Turcy się w obozach mieszają jak mrówki,/ Boją się niespodzianej na się samołówki;/ Działa toczą i trwogę na wsze strony głoszą,/ Na chłopców, którzy skoro do kupy poznoszą/ Zawoje, dzid ułomki, szable oberwane,/ Strzały, łuki i insze rzeczy odbieżane/ (Jako więc pospolicie bywa to w nacisku),/ Sprawą sobie ku swemu idą stanowisku,/ Wypaliwszy, kto miał czym, na tryumf wesoły,/ Toż ożyli poganie, którzy zdechli w poły. Wojny chocimskiej część piąta Tak się dziś poprawili Turcy na łeb z pieca/ Po wczorajszej przegranej, czym Chodkiewicz wznieca/ Pierwsze swe w sercu zdanie; znowu rady sprasza/ Do siebie; tu wywody, tu racyje znasza,/ Żeby Turkom dać pole i Marsem otwartém/ Z nimi się bić. Kiedy ci przed dziecinnym żartem/ Tak wszetecznie pierzchnęli, cóż wżdy o nich trzymać?/ Smołasmoła --- motłoch., bydło, ladaco; rzezać, kłuć, brać, imać!/ Ale na to nie dali drudzy rzec i słowa,/ Póki się król nie ruszy ku nim ode Lwowa./ I Chodkiewicz też nie był tak nazbyt uporny,/ Woli sposób bezpieczny, niżeli pozornypozorny (daw.) --- efektowny../ Więc jak znowu do rydlów: naprzód przed swą bronąbrona (daw.) --- brama./ Każe osućosuć (daw.) --- osypać. okrągły pagórek koroną/ I gdy tylko roboty dokonał zaczętéj,/ Dwu Denoffów osadził z ich tam regimenty./ Dział także większych kilka do onej reduty/ Wprowadził; jeżeliby nieprzyjaciel ku téj/ Stronie szturmem zamierzał, tu by musiał pierwéj/ Rzeźko czoła zapocić i słać pole ścierwy./ Cerkiew potem drewnianą, ostatek mieściny/ Chocimskiej, w drobne kazał rozebrać ruiny;/ Bo się w nię podczas harców nieprzyjaciel wkradał/ I z niej na zagonionych żołnierzów wypadał./ Stała i druga cerkiew murowana z cegły/ A tę Kochanowskiego piechoty zaległy;/ Miawszy kilka hakownichakownica --- działo ręczne, mocowane za pomocą haka. na sklepieniu całém,/ Sami około muru osuli się wałem./ Kiedy się czułyczuły --- tu: czujny. hetman tak fortyfikuje,/ I Osmana to trapi, że długo próżnuje;/ Bo jako nigdy przedtem, teraz siedzi skromniéj,/ Że mu się co z większego podgoją ułomni,/ Zapomnią wziętej chłosty oni jego starzy,/ W rozlicznych doświadczeni raziechraziech --- dziś popr. forma N.lp: razach; tu w znaczeniu: sytuacjach., elearzyelear --- junak../ Toż agów i wezyrów, i baszów, i innéj/ Każe zwołać do siebie wojskowej starszyny,/ A że sam nic dla zwykłej nie mówi powagi,/ Wielkiego sekretarza zażył Kizlaragi,/ Aby krótkimi słowy o wojnie zaczętéj/ Jego carskie w uwagę podał sentymenty./ Więc on, pańskiego boku stojący najbliżéj,/ Tak pocznie, skoro głowy ku ziemi poniży:/ Starość, Mądrość«Ten włos, którym wspaniałe skroni wasze kryte,/ O mądra rado! lata wydaje przeżyte,/ I poważne po czołach świątobliwych rugiruga (daw., z łac.) --- zmarszczka./ Cóż, jeżeli nie wasze karbująkarbować --- oznaczać przez nacięcia. zasługi,/ Które niezwyciężony pan wasz dzisia liczy,/ Gdy w swym domu i w waszych zasługach dziedziczy./ Te ręce, choć im wyjął żelazo wiek stradnystradny (daw.) --- znużony.,/ Pełne strachu wiktoryj BellonyBellona --- rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa. gromadnej,/ Kiedy ten świat pod nimi nie jedenkroć stękał,/ Kiedy się ich zamachu wschód i zachód lękał./ Te to AdamówAdamów --- dziś popr. forma dzierżawcza: Adamowy. rodzaj okróciły mnogi;/ Te Mahometa nad wsze wywyższyły bogi;/ Te króle i korony, jeśli w wieki starsze/ Wejźrym, ottomańskiemu pod nogi monarsze/ Rzucały; owo zgoła, na tej świata szerzy/ I ziemię wasza ręka, i morze uśmierzy./ Przebóg! Cóż nas dziś za los nieszczęsny ozionie?/ Tuż sława tylą wieków nabyta utonie?/ Jakoż na solimańskie śmiele pojźrym znaki?/ Tedy i te uciekać muszą przed Polaki,/ Przed onymi Polaki, których wszytkich czarną/ Płachtą okrył i z królem Amurat pod Warną;/ Których świeżo w Wołoszech Kantimir nad Dzieżą,/ Skinder bił na Cecorze okrutną rubieżąrubież (reg.) --- tu: zarąbanie (na śmierć).,/ Gdzie jeden z wodzów wzięty, drugiego w Stambole/ Do dzisia dnia na wieży ożog w gębę koleGdzie jeden z wodzów wzięty, drugiego w Stambole, Do dzisia dnia na wieży ożog w gębę kole --- Koniecpolski w niewoli, a głowa Żółkiewskiego na żerdzi../ UcieczkaDo jakich-że waleczny miesiącmiesiąc --- księżyc. przyszedł dziwów/ Z tureckich na tę wojnę wyniesion archiwówarchiwum --- tu: skarbiec.?/ Co się gonić nauczył, teraz z nim chorąży/ Pierzcha i za inszymi z pola w obóz tąży./ Szczęśliwszy-by był stokroć, jako zdjęty z igły,/ Żeby go myszy w drobne kawałki postrzygły,/ Niż na tę padł ohydę, o wieczna sromoto!/ Po to żeśmy szli w drogę tak daleką, po to/ Pana wyprowadzili, żeby z nim pospołu/ Patrzyć, kiedy giaurzy będą naszych z dołu,/ Trupem pola okrywszy i wzdłużą i wszerzą./ Czekać, że i niedługo na obóz uderzą./ Kędyż one meczety? gdzież nasze fundusze?/ Skądinąd nam posażyć widzę trzeba dusze/ (Szkoda skóry przedawać, póki niedźwiedź chodzi,/ Szkoda łomać źrebięciałomać źrebięcia --- por. II 50: każdy ,,łamie" przed czasem źrebię, nim dorośnie (przysłowie)., niźli się urodzi)./ Aleć próżne lamenty; wszytka ufność w broni./ Jeszcze niechaj i giaur tryumfu nie dzwoni!/ Jeśli wy, w których ręku i honor i zdrowie/ Carskie, będziecie chcieli --- siedlisiąść --- tu: paść. giaurowie!/ Takie jest pańskie zdanie, żebyśmy o jutrze/ W Kozaki uderzyli; tym gdy rogów utrze,/ Gdy ich z szańców wyżeniewyżenąć (daw.) --- wygnać., a swymi te równierównie (daw.) --- równiny./ Osadzi ludźmi, wszytko pójdzie nam smarowniesmarownie --- tu: gładko (jak z użyciem smaru).:/ Już musi Polak siedzieć jako groch na bębnie,/ Jak pod siekierą, patrząc rychło-li go rębnie./ Skoro mu bliski sąsiad tak fałdów przysiędzie,/ Już czujniej musi sypiać, jako kur na grzędzie./ Ale by dobrze rzeźwiej i nie tak ozięble/ Pobierać się do trudnej trzeba nam przerębleprzerębla --- tu: przeprawa.!/ Część na dziwy z obozu wyciąga nas szyje,/ Część jako wryta stoi, trzecia się część bije./ Czemuż nie razem wszyscy, spadszy hurmem z góry,/ Ze wszech stron uderzymy mężnie na te ciury?/ Ze stem się bić jednemu trzeba bez pochyby,/ Jeśli się z nimi będziem stosować i gdyby/ Witać się z nami przyszło, nie bić, za czas mały/ Pewnie by im obiedwie ręce ustawały./ Niech każdy wódz z swym wojskiem odwagi dokaże/ A wezyr niech każdemu wodzowi pokaże/ Miejsce, w którym koniecznie albo mu umierać,/ Albo trzeba tabory kozackie otwierać./ Jeśli w pole wynidą, więc ich jednym bawić,/ Drugim w ich wałach carskie chorągwie postawić,/ Powyrzucawszy stamtąd i krzyże, i ptakiptaki --- orły polskie.,/ Niech ustąpią miesiącom. Kto się znajdzie taki,/ Osman mu obiecuje i stawi się w słowie,/ Że będzie dożywotnym baszą na Krakowie./ O czym jeśli z was który rozumie inaczéj,/ Albo chce przydać, niech sam swe zdanie tłumaczy»./ Tu skończył Kizlaraga, a ci na znak zgody,/ Chyląc głowy ku ziemi, długie głaszczą brody,/ Rękę na pierś z westchnieniem położywszy silném,/ Jako pragną zwycięstwa, znakiem nieomylnym./ Tylko przydał Husseim, żeby to w sekrecie/ I w carskim zostawało do jutra namiecie./ «Prawieć-byśmy trafili i z impreząprawie i z imprezą --- właśnie z przedsięwzięciem. --- rzecze, --- / Jeśli tego wprzód giaur psim pechempech (daw.) --- węch. dociecze./ I za naszych chrześcijan nikomu nie ślubię/ Pies psa kąsa, a iszcze; kruk, choć kruka dzióbie,/ Oka mu nie wykłuje; znają się na migi/ Giaurzy i wiara ma przyrodzone ligi./ Nieszczęśliwa zaprawdę kondycyja i tu,/ Nie mieć u nieprzyjaciół i u swych kredytukredyt --- pewność, zaufanie.»./ Dawszy zatem carskiemu pokłon majestatu,/ Do swoich się namiotów rozchodzą z senatu./ SenA już świat nocą czerniał; bo oddawszy zorzy/ Klucz zachodowy, w morzu słońce się zanurzyzanurzy --- w rękopisie dla rymu: zanorzy../ I ziemia, co dopiero strasznym grzmiała zgrzytem,/ Jako makiem zasutazasuć (daw.) --- zasypać., spi pod cichym cytemcyt --- milczenie../ Nie spi stary Chodkiewicz, nie spi Osman młody,/ Jeden myśli o drugim; o ludzkie zawody!/ LosO próżność! Choćbyś Tatry nieprzebyte ruszał,/ Choćbyś morze szerokie do gruntu osuszał,/ Chociażbyś swoją dumą ten świat przeinaczał,/ Wody, gdzie ziemie, ziemie, gdzie wody, przetaczał,/ Bogu śmiech; bo nie mogąc na swym własnym ciele/ Czarnego włosa białym uczynić, tak wiele/ Przedsiębierzesz, nie wiedząc, że to już jest w druku,/ O co ty głowę biedną trudzisz do rozpuku./ Nie być wam na tych godziechgodziech --- liczba podwójna; dziś popr. forma N.lm: godach., gdzie mierzycie oba./ Ciebie, starcze, już bliska dogryzie choroba,/ A młodzik, spadszy przykro z swej nadzieje szczytu,/ I półrocza na świecie nie będzie miał bytu./ A już rana otwiera AuroraAurora --- jutrzenka; tu la rytmu czytamy na cztery sylaby. wrota,/ Gore blaskiem słonecznych koni zorza złota;/ Zgasły gwiazdy, spadła noc, miesiąc na kształt chusty/ Spłótniespłótnieć (daw.) --- zbiednieć., gdy się cugcug --- tu: zaprzęg koni słonecznych, rydwan Apolla. w górę sunie twardousty./ I Chodkiewicz, z którego niech każdy bierze wzorki,/ Prosto z pościeli książkiksiążki --- do nabożeństwa. wziąwszy i paciorki,/ Tam szedł, kędy go kapłan czeka u ołtarza,/ I stwórcy swemu chwałę codzienną powtarza;/ Za przeszłą noc dziękuje, na dzień się porucza,/ Bo mu razem i starość, i słabość dokucza./ Osman, chociaż z miękkiego jeszcze nie wstał łóżka,/ Słucha podufałego snu swojego wróżka,/ Który choć mu lada co i psie prawi gównoKtóry choć mu lada co i psie prawi gówno --- w rękopisie ostatni wyraz: góry, co oczywiście zaciera sens./ (Wierzy jak aniołowi i więcej nierówno),/ I jeżeli pochlebić panu swemu pragnie,/ Co chce, zmyśli; jako chce, tak języka nagnie./ Pokazał to i teraz, gdy zieloną stułą/ Łeb związawszy (jeśli rzecz przerywać fabułą),/ Stanąwszy przed swym carem jakoby na jawi,/ Co mu dopiero przez sen bóg objawił, kawikawić (daw.) --- bredzić../ «Długą, rzecze, nocy część strawiwszy niespaną/ Na gorącej modlitwie, prawieprawie (daw.) --- właśnie, naprawdę. kiedy raną/ Zorzę na świat jutrzenka złotymi warkoczy/ Prowadzi, snu mi trochę wpadło między oczy/ Sen, OmenI śni mi się, jeśli się tak śnić człeku może,/ Bo to i teraz widzę, choć mię sen i łoże/ Puściło. Niech Mahomet, z którego zawiśli/ Ziemscy królowie, ku twej obróci to myśli./ Drzewo-m widział wysokie, na którego liście/ Miasto ptaków, ryby się lęgły oczywiście;/ Orzeł potem z zachodu przyleciawszy srogi,/ Gniazdo sobie u jego zbudował odnogi./ Patrzę, co będzie dalej, aż miesiąc bez gwiazdy/ W zielonej stanął sferze nad onymi gniazdy,/ Z którego zimna rosa tak rzęsisto leci,/ Że i orła, i jego zatopiła dzieci./ Grono potem z onegoż wyrosło konaru,/ Pełne jagód rumianych; a tyś, wielki caru,/ Swą go ręką zerwawszy, w ciasnej prasy fugifuga (daw.) --- szczelina./ Wrzucił i wycisnął krwie purpurowe strugi.»/ Wszyscy zaraz na to się zezwolili razem,/ Że takie sny jawnym są tryumfu obrazem./ Wielkie drzewo, co miastomiasto --- zamiast. ptaków lągnie ryby,/ Nie trzeba wątpić o tym, Dniestr jest bez pochybybez pochyby (daw.) --- na pewno.;/ Polak orłem, którego rosą swojej siły/ Bodaj tu ottomańskie księżyce zgubiły!/ A ty, wielki monarcho, takich gron jagody,/ Które śmieją twej ziemie zaraszczaćzaraszczać --- dziś popr.: zarastać. ogrody,/ Ostrym ściśniesz bułatembułat --- stal. i swego się soku/ W czarnym giaurgiaur --- niewierny, nie muzułmanin. nasyci awernowymawernowy (daw.) --- piekielny. mroku./ Skąd jako był wesołym, jawnie to pokaże/ Osman, gdy zaraz wojsku w pole ciągnąć każe./ Więc jeszcze rosa nie schła, jeszcze się mgły szare/ Nad Dniestrem piętrzą, jeszcze i słońce nie jare,/ Kiedy sto dział burzących cale niespodzianie/ Kozakom Zaporowskim tuż nad głową stanie./ Sypie się z gór pogaństwo straszliwymi waływał (daw.) --- fala.;/ Rzekłbyś, że się ruszyły okoliczne skały;/ Krzyczą, wrzeszczą szkaradzieszkaradzie --- szkaradnie., że w onym bałuchubałuch --- wrzawa./ I my, i oni zgoła postradali słuchu./ Dadzą potem z dział ognia, a pod takim kurzem/ Chcą się podkraść pod szańce kozackie podgórzem./ A ci widząc potęgę nie po swoich plecunie po swoich plecu --- nie na swoje siły.,/ Gotowego czekają; każdy w ziemnym piecu/ Obstawiwszy się strzelbą, przez nieznaczne dziurki/ Patrzy, rychło-li mu się zdarzy strzelać Turki./ Tymczasem z dział palono bez wszelakiej przerwy,/ Więc skoro na cel przyszły pogańskie katerwykaterwa (daw.) --- hufiec, pułk.,/ Ozwą się też Kozacy: bo, jako się rzekło,/ Dwadzieścia ośm dział mieli. Nie straszniejsze piekło/ Ogniem, nie groźniejszy grzmot, gdy się zawiesiwszy/ Brzęczy nad głową, ani piorun przeraźliwszy,/ Gdy z uchylonej chmury przez skryte szczeliny/ Rzuca z trzaskiem na ziemię raz wraz ciężkie kliny./ Jaki ogień, jaki grzmot, jak gęste pioruny/ Walą ludzi pokosem, w dymie i w mgle onéj!/ Choć-ci nie barzo równo postrzały się dzielą;/ Bowiem więcej Kozacy jednym działem ścielą,/ Niż stem Turcy, gdy dotąd i jednego człeka/ Nie zabili, a z nich już w pół pola pasiekapasieka --- posiecz../ Upornie przecie z sobą idą na wytrwaną,/ W pole ich chcą wywabić, żeby drugą ścianą/ Ci, co na to umyślnie od początku strzegli,/ Obnażoną z obrońców, do obozu wbiegli./ To natrą, to ucieką, a nigdy bez znacznéj/ Szkody; ale swych trzyma ostrożny Sajdaczny./ Odwaga, ŚmierćNa koniec widząc, że już nie po szwie się prułonie po szwie się pruło (daw., przysł.) --- nie szło według planów.,/ Ślepym pogaństwo hurmem na wały się sułosuć (daw.) --- sypać./ Ze wszytkich stron nakoło, gdzie co lepszy męże/ Śniatemśniat --- kłoda. padli; bo tchórza nierychło dosięże./ Już się ciały ludzkimi wał wyrównał niski,/ I choć nań ze krwie ciepłej przystęp barzo śliski,/ Drą się Turcy, jeżeli gdzie postrzegą dziury,/ Jedni zębami, drudzy biorąc na pazury./ Zrucają ich Kozacy, już strzelbę pokinąpokinąć (daw.) --- porzucić.,/ Wręcz ich sieką pałaszem, kolą rohatynąrohatyna --- włócznia.;/ Ale gdy coraz na mord ludzie idą nowi,/ Wskok Sajdaczny daje znać o tym hetmanowi,/ Że Kozacy słabieją i ledwie nadążą/ Bić Turków, gdy ich wkoło taboru okrążą;/ Prosi, żeby zawczasu obmyślał posiłki,/ A jeżeli być może, Turkom szedł w zatyłkiiść w zatyłki (daw.) --- zajść od tyłu../ Już czułczuć --- tu: czuwać. o tym Chodkiewicz, wskok przeto za posłem/ Wejera śle z Lermuntem; obadwa z wyniosłem/ Sercem, oba niemieckie wodzili piechoty./ Więc Jelski i Rakowski do tejże roboty/ Z swymi poszli Węgrami i pułk Zasławskiego/ Książęcia pieszy przydał do czynu onego./ A sam z gotowym wojskiem, postawiwszy w czele/ Usarzów, na poganów patrzy sobie śmiele,/ Którzy góry szerokim obłokiem zalegli,/ I tych, co do Kozaków szturmowali, strzegli./ Toż gdy przyszła piechota, a przez trzy szeregi/ Dali w twarz ognia Turkom, natychmiast w rozbiegi/ Pójdą, pierzchną i próżno laski o nich tłucze/ Starszyna; bo skoro ich drugi raz przepłucze/ Deszcz ołowiany, który najtęższą przemoczy/ Opończą, i starszynę ta hałastra stłoczy;/ Ucieką. Kozacy też chcą za nimi z wału,/ Ale cóż, gdy nie masz sił z takiego opału;/ Szli Niemcy i Węgrowie, gdy nośne muszkiety/ Wypalą, łby pogaństwu karbując i grzbiety/ Kiedy się tu Kozacy z bisurmany kłócą,/ Z drugiej strony swe hałła Tatarzy bełkocą,/ Gdzie czuły Lubomirski, choć go ten mólmól (daw.) --- zmartwienie. dusi./ Tamtej ściany pilnować z wojskiem swoim musi./ Już by się polem potkał, ale cieśnia broni;/ To ma w zysku, co harcem namorduje koni./ Nie zgoła bez uciechy ten mu się dzień toczył,/ Bo wiele razy poszczwał, tyle razy troczyłtroczyć --- brać łup (w troki, czyli w sakwy).;/ Kilkudziesiąt położył, kilku dostał żywcem./ Tak bywa, gdzie we sforzewe sforze (daw.) --- w zgodzie. fortuna z myśliwcem./ Tam Księski Aleksander, tam Stefan Jarzyna,/ Wielkiego i urodą, i sercem Turczyna/ Odda Lubomirskiemu. Tam Jan Jordan młody,/ Tam Ożarowski swojej dał cnoty dowody,/ I inszych wiele, którzy szablą w bystrych ręku/ Ścinali, albo żywcem brali Turków z łękułęk --- przednia część siodła../ Toż skoro one działa do obozu zwiodą,/ I te się też zastępy ruszą ledwochodąledwochoda --- krok powolny.,/ Spuściwszy kwintą pierwszą fantazyją szumną;/ Rzekłbyś, że ci na pogrzeb wloką się za trumną./ I hetmani też wojska do obozu nasze/ Na lepszy czas pod kryte prowadzą szałaszeszałasze --- dziś: szałasy../ GniewZnowu mrok padł, znowu noc niski świat odziewa,/ Znowu się Osman z jadu pukapukać --- tu: pękać. i omdlewa,/ Jakoby mu kto serce na kawałki krajał;/ Dzień swego narodzenia klął, bluźnił i łajał./ Mścić się chce i nie pierwej tę chęć w sobie zgasi,/ Aż albo umrze, albo nam zajdzie od spasiod spasi --- od szkody (przez wypasienie w polu), sens: przeszkodzi../ My tu Turków, a orda z tamtę stronę wody/ Łupi naszych, rabując z żywnością podwody,/ Kiedy albo od Brahy, albo z strony tamtéj/ Prowadzą do obozów polskich prowianty./ I dziś przyszła wiadomość do hetmanów świeża,/ Że orda z Dniestrowego wypadszy pobrzeża,/ Kilka wozów zająwszy z końmi i z czeladzią,/ Pod tureckie tabory z tym się retyradziąretyradzić --- cofać się, rejterować.,/ Gdzie z długą oracyją i wielkim szacunkiem,/ Lada ciurę carowi dają upominkiem./ Nie przeto Osman lepszy, mordem dycha szczerém,/ Z nikim, nawet i z samym nie mówi wezyrem,/ Nic go one nie ruszą z Zadniestrza nowiny,/ Gdy do tej jego przyszła imprezaimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. ruiny./ KłamstwoWięc po wszytkich obozach i wzdłuż i wszerz każe/ Szkarade głosić bandabando (daw.) --- obwieszczenie.: kto mu łeb pokaże/ Kozacki, od swojego odcięty tułowu,/ Sto czerwonych we złocie będzie miał obłowu./ Już i naturę w sobie łomie tyran zgryzny,/ Jakby i sam żyć nie chciał, napił się trucizny;/ I skępstwo, i łakomstwo, bywa tego dosyć,/ Ze się przed złością muszą z człowieka wynosić,/ Jako złość przed bojaźnią; toż jako ze smyczy,/ Co żywo się do onej posunie zdobyczy./ Ale orda najbardziej gdziekolwiek zaciecze/ W Podole, wszędzie chłopstwo nieszczęśliwe siecze,/ Udając za kozackie ich niewinne głowy;/ Już na targ przed Osmana znaszają gotowy,/ Na ostatek wozami; i cieszy się zrazu;/ Postrzegszy potem, że ci bez wszego obłazubez obłazu (daw.) --- bez ceremonii, wprost./ Łby, choć od tureckiego oderznięte karku,/ Wożą i na onym mu przedają jarmarku,/ Kozaków nie ubywa, naprzód gotowizny/ Ujmie, a potem żadnej nie płaci głowizny,/ Ale się wraz na swoich, wraz na nieprzyjaciół/ Gniewa; tych by radrad (daw.) --- chętnie. karał, a tamtych zatraciłzatracił --- w rękopisie: zatracioł../ Ledwo się słońce jęło nad ziemię podnosić,/ Każe wojsku wychodzić, każe szturm ogłosić/ Do kozackich taborów, lub zysk, lubo strata./ Tak mu pomsta, tak mu gniew serce w piersiach płata,/ Choćby wszytkim Turkom być dzisia na przedpieklu,/ Byle dobyć Kozaków; sam na białym seklusekiel (daw.) --- dobry koń./ Karmiąc wstydem wezyry, basze i swe agi,/ Skoro złotem ciągnione osiędzie czapragi,/ Tam stanął, gdzie o jego ocierając strzemię,/ Kłaniały się chorągwie aż do samej ziemie./ Sajdaksajdak --- kołczan. na nim ze złota usadzony w sztuki,/ Wkoło ciągną sołhacysołhacy --- straż przyboczna (łuczników sułtańskich). nałożone łuki,/ A tam swoje rycerstwo napomina rzędem,/ Jedynym żeby mając Mahometa względem/ Ojczyznę, dzieci, żony i cokolwiek może/ Wymyślić, żeby zbójców tych na Zaporoże/ Z garści nie upuszczali; bo im tu należy/ Zapłata za wierutne złości i kradzieży./ Inaczej woli umrzeć, woli głowę łożyć,/ Jeśli dziś nie ma swoich nieprzyjaciół pożyć./ «Idźcież, rzecze, wielkiego świata króciciele,/ Wytnicie i z korzeniem to szkodliwe ziele./ Idźcie śmiele, ja na was będę patrzył z bliska,/ A kto najpierwszy wtargnie do tych psów łożyska,/ Dziś weźmie Sylistryą; a kto drugi po niém,/ Juki złota z ubranym daruję mu koniem./ Tak aż do dziesiątego, każdy swej odwagi/ I męstwa należyte odniesie posagi.»/ Kiedy się do wygranej hardy Turczyn bierze,/ Sześćdziesiąt dział burzących przeciwko kwaterze/ Kozackiej wyrychtujewyrychtować (daw.) --- przygotować., a zwykłymi tryby/ Rozwlecze nad naszymi swe szyki, że gdyby/ Kozaków posiłkować we złej chcieli toni,/ Od onych wojsk niezmiernych wstrętwstręt --- tu: odpór. mieli z ustroni./ Widzi dobrze Chodkiewicz, na co Turczyn godzi;/ Więc w pole sześć usarskich chorągwi wywodzi,/ Kędy i sam w tysiącu swojego wyboru/ Czołem do kozackiego obróci taboru,/ A oraz i lisowskie z szańcu ruszy roty./ Tak stał w miejscu, czekając Marsowej roboty./ I podczaszy gotowy w swojej bronie czeka;/ Wejer się z Denoffami szańcami opiekaopiekać się --- dziś popr.: opiekować się.;/ Lecz nim się wrzawa pocznie, do Kozaków zbieży/ Chodkiewicz i ukaże, co na czym należy;/ Nie da w pole wychodzić, aż gdy się przesilać/ Owa pocznie armata, aż przestanie strzélać,/ Aż się da okazyja, przybliżą poganie,/ Toż wy z czoła, ja z boku wsiędziem, prawiprawić (daw.) --- mówić., na nie./ Wtem Osman niecierpliwy każe palić działa;/ Zaćmił słońce gęsty dym, ziemia z gruntu grzmiała,/ Rozlegają się góry i przyległe lasy/ Niewytrzymanym trzaskiem, strasznymi hałasy./ Tak twierdzą, jam tam nie był, że z onego grzmotu/ Kilka ptaków na ziemię spadło, zbywszy lotu;/ Dzieli się Dniestr na dwoje, że mógł każdy snadniesnadnie (daw.) --- łatwo./ Obaczyć mokry piasek i kamyki na dnie./ Jęczą skarpyskarpy --- tu: wertepy. głębokie, zapadłe doliny,/ A okopciałe skały równają kominy./ Grom słuch odjął, a oddech siarczyste otręby,/ Wzrok dym, że sobie ludzie palce kładli w gęby./ Twierdził to i Chodkiewicz, że jak począł z młodu/ Wojnę służyć, takiego huku, dymu, smrodu/ Nie uznał, jakim nas dziś głuszy, ślepi, dusi,/ Kiedy się żwawyżwawy --- tu: zawzięty. Osman o Kozaków kusi./ Tylko też było szkody z onej srogiej burze;/ Bowiem ci w swoich szańcach siedząc jako w murze,/ Tak szkaradąszkarady --- szkaradny. kul gęstwą, która się tam zwali,/ Jednego tylko z swoich junaków stradalistradać (daw.) --- stracić../ A skoro kilka godzin bez wszelkiego skutku/ Grzmi Osman, każe się swym zmykać pomalutku;/ Jeśli się tam jeszcze kto morduje z tym światem,/ Dorznąć go, a te działa wszytkie z aparatem/ Wprowadzić do taboru, wygnać niedobitki,/ A tak podciąć giaurom twardoustym łydki./ Już umilknęły działa, już nie ryczą smocysmocy --- tu: armaty.,/ Kiedy tyran zajadły wszytkie wywrze mocy,/ Żeby obóz kozacki, ze czterech stron prawieprawie (daw.) --- dobrze, skutecznie; tu: szczelnie./ Obegnawszy, w tak strasznej wziąć go mógł kurzawie./ Dopieroż Turcy wałem ruszą z góry ku nam,/ Tusząc, że się Kozacy, tak gęstym piorunom/ Oprzeć nie mogąc, albo zginęli do nogi,/ Albo swoich taborów opuścili progi;/ Choć, jako się wspomniało, nie bez bożej łaski,/ Jeden tylko Wasili zabit w one trzaski./ Nie rozsypką, jak pierwej, kolano z kolanem/ WódzInaczej się chcą pisać dzisia przed Osmanem,/ Który z najwyższych szczytów onej góry długiej./ Będzie sam swych rycerzów karbowałkarbować --- zapisywać (pierwotnie chodziło o notowanie za pomocą nacięć na kiju). zasługi./ Zielona go chorągiew, choć z daleka, znaczy,/ Skąd każdego w tym polu swym okiem obaczy./ Długo leżą Kozacy, jako więc zwykł łowiec/ Na lisa i wilk, kiedy widzi stado owiec,/ Nie pierwej ten wypada, tamten zmyka z smyczy,/ Aż się zbliżą, aż będą pewni swej zdobyczy;/ Tak Kozacy swego się trzymając fortelu,/ Nie pierwej się objawią, dokąd im na celu/ Nie stanie nieprzyjaciel; toż mu ogień w oczy/ I z dział, i z ręcznej strzelby sypą, a z uboczy/ Zawadzi w nich Chodkiewicz i o gołe brzuchy/ Skruszywszy drzewa, sroższej doda zawieruchy,/ Gdy dobywszy pałaszów, jako lew z przemoruprzemór (daw.) --- wygłodzenie.,/ Pierwszego bisurmanom przygaszą humoru./ Zapomni się pogaństwo i strasznie się zdziwi,/ Ze Kozacy strzelają i że jeszcze żywi,/ Że ich wszytkich burzące nie pogniotły działa;/ Smutnie przeto zawywszy swoje hałła! hałła!/ Skoro ci jeszcze do nich wysypą się gradem,/ Naprzód im czoła strachem podchodziły bladem;/ Potem, kiedy Chodkiewicz wsiędzie na ich roje,/ Ze łbyze łby --- dziś popr.: ze łbów. im ostrą szablą zdejmuje zawoje,/ Zwątpiwszy o posiłkach, zwyczajnego toru/ Dzierżącdzierżyć (daw.) --- trzymać. się, uciekali do swego taboru./ StrachNie pomoże Mahomet i carska powaga:/ Gdy śmierć chwyta za garło, gdy się serce strwaga,/ Żadne względy nie idą, jeden strach ma oczy./ Jak znowu krwią pogaństwo pole uposoczy,/ Bo naszy i Kozacy, co im staje siły,/ Sieką, kolą, strzelają bojaźliwe tyły./ Strach, Gniew, UcieczkaTarga włosy na głowie, gryzie sobie palce/ Zjadły Osman, żurzyżurzyć się (daw.) --- srożyć się. się na swoje ospalce./ Już nie wierzy, żeby był Mahomet na niebie;/ I swych, i nieprzyjaciół, i znowu klnie siebie./ Potem się zapomniawszy, kiwa tylko głową,/ Kiedy Turcy, osobą gardząc cesarzową,/ O jego się tak blisko ocierając strzemię,/ Uciekają, na koniec pięścią tłukąc w ciemię/ Od gniewu, i samemu przyjdzie się rozgrzeszyć,/ Przyjdzie i nieprzyjaciół niestetyż rozśmieszyć,/ A uchyliwszy onej prześwietnej grandecegrandeca --- (z wł.) wspaniałość./ Uciec z pola, seklowisekiel --- dobry koń. wyrzuciwszy lejce,/ Zwykłe swoje ozdoby, forgiforga (daw.) --- pióropusz., pierza kinąćkinąć (daw.) --- rzucić.,/ Wszytkich by chciał uprzedzić, wszytkich by chciał minąć./ Ale póki w polu stał, jeszcze się wstydali,/ Jeszcze się jakokolwiek Turcy opierali;/ Skoro uciekł, skoro się do namiotu schował,/ Wszytkich w drogę rozgrzeszył i licencyjowałlicencjować --- dać pozwolenie../ I armaty odbiegli, część tylko zawczasu/ Umknęli jej puszkarze, nim do dutepasudutepas (daw.) --- ucieczka./ Przyszło; więc że każde z nich przykute łańcuchem/ Do drzewa, ani radzić mogło się obuchem,/ Koła w trzaski i w drobne porąbawszy sztuki,/ Działa w Dniestr rzucą z skały ze ściętymi buki./ Ale nie tu szczęśliwa wiktoryja stanie;/ Bo skoro z pola w obóz uciekli poganie,/ Nie dając im odetchu, ale stopy w stopy/ Kładąc, weszli i naszy za nimi w okopy./ Tam gdzie w pięknej równinie i przez małe pole,/ Tak barzo Zaporożec Turków w oczy kole;/ Tam póki pogan sieką i namioty krwawią,/ Póki łupem nieszczęsnym naszy się nie bawią,/ Póty ci uciekają i by chcieli byli/ Szczęścia zażyć zwycięzce, więcej by sprawili/ Przez ten jeden dzień, niźli przez czterdzieści całe;/ Mogliśmy, mogli skrócić dziś Turki zuchwałe,/ Już namioty zrucają, już konie od kołów/ Biorą, już pędzą stada mułów i bawołów,/ KlęskaJuż się wszyscy sowitąsowity --- obfity. obłowią zdobyczą,/ Już w pogańskich obozach imię Jezus krzyczą;/ Już do wielkich wezyrów, do agów, do baszy/ Wieść przyszła, że już wzięli ich tabory naszy;/ Pełno tumultu, pełno na wsze strony trwogi,/ Ci się juczą na drogę, ci się grzebą w stogi;/ A naszy, nie przestawszy skrzyń i wozów łupić,/ Dali czas, ach dali czas, pogaństwu się skupić!/ Które gdy ich zastanie na paszy i lepie,/ Zajmuje ich rozsypką jak bydło na rzepie./ Kto legł, leży; lecz kto się żywcem dostał w ręce,/ W srogim bólu umierał i w okrutnej męce./ A ostatek skoro się łupami obciąży,/ Pójdzie w nogi i na swe stanowiska tąży./ I tak ci Zaporowcy, z naszych ciurów zgrają,/ Kiedy więcej zdobyczy niż sławy patrzają,/ Skropiwszy bisurmańskie swą krwią stanowisko,/ Przegrali, uczynili z siebie śmiechowisko./ Już był przed Chodkiewiczem poseł z tak wesołą/ Nowiną, że Kozacy z naszych ciurów smołąsmoła --- czerń./ Wzięli obóz pogański, i tylko już z nieba/ Łaski bożej, a ludzi na posiłek trzeba./ Z tym śle rączo Sajdaczny do hetmanów, żeby/ Żadną miarą kawałka nie upuszczać z gęby,/ A zwłaszcza kiedy w polu nie ma ich co bawić,/ Niech co rychlej pomogą bisurmanów dawićdawić (daw.) --- dusić../ Przerażony na sercu Chodkiewicz w tej chwili,/ Pojźry w niebo i widzi, że się słońce chyli;/ MuchaNie zda mu się wojsk ruszać już ku samej nocy,/ Wpaść w labirynty miastomiasto (daw.) --- zamiast. niewczesnejniewczesny (daw.) --- w niewłaściwym momencie. pomocy,/ Czując to, co się stało, prorockimi duchyduchy --- dziś popr. forma N.lm: duchami.,/ Że Kozactwo z ciurami jak na miedzie muchy,/ Jako ptacy na zobizob --- karma dla ptaków, ziarno (tu: wysypywane na przynętę)., padną na bogatém/ Łupie, a Turcy mogą pokrzepićpokrzepić --- wzmocnić. się zatem;/ AniołObroń Boże żałoby z tak nagłej pociechy,/ Im barziej słońce piecze, prędzej zmokną strzechy./ Stąd wierzyć, że wodzowie i boży hetmani/ Święte mają anioły, którzy niewidziani/ W takowych raziech zdrowe dyktują im rady;/ Ale i ten może być pisany w przykłady./ Więc, że jeszcze przed swoją na koniu stał broną,/ Otoczony dzielnego rycerstwa koroną./ Z serca westchnie i ręce obie w niebo dźwignie,/ A łza mu łzę po twarzy gorąca poścignie./ Modlitwa«Twoja chwała, o wielki Stwórco świata! --- rzecze,/ Gdziekolwiek słońce okiem przezornym zaciecze,/ I w niebie, i na ziemi, i na morskiej toni/ Na wieki wieczne swego światła nie uroni./ Tobie, cokolwiek na tym podniebnym obszarze/ Z prochu wstaje; w twej mocy piszą inwentarzeinwentarz --- spis./ Wojny nasze; ty na nich cieszysz, ty zasmucasz;/ Ty królów na tron sadzasz, ty ich z tronu zrzucasz,/ Ty, jeśli mówić może proch śmiertelnej nędze,/ Igrasz, Boże, swą siłą w ludzkiej niedołędze;/ Tobą słabi dużejądużeć --- nabierać siły.; dużych mdlimdlić (daw.) --- osłabiać. twa siła,/ Co niebo rozpostarła, ziemię zawiesiła,/ Którą świat stoi, którą poczekawszy daléj,/ I niebo się, i ziemia, i morze obali./ Teraz, o wielki Boże, za takowe posły/ Przymprzym --- dziś popr.: przyjm, przyjmij. dziękę uniżoną, że tyran wyniosły/ Myli się w swej imprezieimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie., szwankuje w swej bucie;/ Możeć co rość tysiąc lat, a upaść w minucie./ Więc, o jedynowłajco, nad rąk swoich tworem,/ Zruć go z pychy do końca z NabuchodozoremZruć go z pychy do końca z Nabuchodozorem --- i dalej: Nabuchodonozor trawę żarł jak wół, por. 1, 21: kara za bluźnierstwo, wedle Daniela rozdz. 7.,/ Nasyć go tej ohydy, niechaj tymi pęty/ Brzęczy, które zniósł na nas; niech trawę z bydlęty/ Pasie, kto się śmie równać, krwią bywszy i ciałem,/ Z tobą, Bogiem wszechmocnym, wiecznym, doskonałym!/ Spraw należytą sobie cześć garścią swych ludzi,/ Której żaden czas i wiek żaden nie wystudzi;/ Zruć tę sprośną bestyją, co śmie dźwigać piętę/ Ku niebu, na cielesnych wszeteczeństw ponętę/ Świat łudząc; skrusz jej rogi, a schyliwszy grzbieta,/ Zdepc, niech twej czci nie kradnie z Turki Mahometa!»/ Tak się modlił Chodkiewicz; a ogniste słoniesłonie --- słońce (forma wybrana dla rymu)./ Zachodzi i w głębokim morzu znowu tonie./ Idzie na wczas co żywo; wszytkich noc ogarnie;/ Już lampy i wieczorne pogasły latarnie;/ Sam tylko Osman nie spi, płacze, biada, nuci;/ Wstyd go samego siebie, że się tak poszpoci;/ Ze sromotnie uchybi przodków swoich sławy,/ Coraz to gorzej miasto szwankuje poprawy./ Na toż przyszedł trud jego i tak trudne drogi?/ Późno w głowie muftegomufti --- najwyższy kapłan muzułmański. rozbiera przestrogimuftego przestrogi --- II, 83 i dalej.;/ Widzi, że nic tak mocno na świecie nie stało,/ Żeby się od słabszego wywrotu nie bało./ Sto lat twardy dąb roście, a jednej minuty/ Ostrą ścięty siekierą przychodzi do zrzuty./ Żadna rzecz najwyższego dojść nie może szczytu,/ Gdzie by mogła mocno stać; żadna rzecz dosytu/ Nie ma, i skoro w górze swej stanie nadzieje,/ Też ją koła, też nazad cofają koleje;/ Ale sporzej: bo gdzie się człek piął przez półroka,/ We mgnieniu, że tak rzekę, na dno spadnie oka!/ Widzi onych rycerzów i waleczne chłopy,/ Których ręką ostatek wziąć miał Europy,/ Z których ręku, nie polskie, ale ziemie całéj,/ Jego cesarskiej skroni laury czekały,/ Gdy sromotnie przed chłopstwem i naszymi ciury,/ Przez swoich się namiotów wywracali sznury,/ I by ich nie ciemna noc zachowała w mroku,/ Trudno by się wysiedzieć mieli i w tłomoku./ Tak duma smutny Osman i nie zmruży oka/ Całą noc; wstyd go srodze, że spadł z tak wysoka,/ Gdzie serca niesytego wyniosły go bujebuje (daw.) --- skrzydła../ A już dniowi ciemna noc świata ustępuje./ Skoro ją z nieba słońce promieniste spłasza,/ Chodkiewicz też kolegów do rady zaprasza,/ Gdzie dalszej wojny progresprogres --- postęp. dawszy do uwagi,/ Powie, że zbyć nie może z serca swego zgagizgaga --- tu ogólnie: cierpienie.,/ Nie może znieść z imienia polskiego ohydy,/ Dokąd się w polu z tymi nie spróbuje Żydy,/ Dokąd Marsem otwartym, puściwszy się ściany/ Obozowej, nie spatrzyspatrzyć (daw.) --- sprawdzić. fortuny z pogany;/ Bo jeśli dłużej będziem w tym leżeć rosolerosół --- tu: przykrość.,/ Skoro wojsko zgłodzimy, nie będzie z kim w pole;/ I tych, którzy u Brahy niepotrzebnie ślęczą,/ Ruszyć, niech w obóz wnidą, niech się z nami zręczązręczyć (daw.) --- złączyć../ Tak rozumiał Chodkiewicz, ale na to zgody/ Nie było, żeby Polskę w niepewne zawody/ I jej zdrowie, jakoby gołego na zyzieI jej zdrowie, jakoby gołego na zyzie --- przysłowie o stanie rozpaczliwym.,/ Stawiać na niestatecznej fortuny decyziedecyz --- zarządzenie, decyzja../ Czego żałować możesz, a poprawić wiecznie/ Nie możesz, na wątpliwy los nie każ bezpiecznie./ Na to jednak zezwolą, żeby ci, co w Brasze/ Na załodzezałoga (daw.) --- zasadzka. leżeli, weszli w szańce nasze;/ Drudzy radzili w nocy, kiedy spią poganie,/ Wywieść wojsko z obozu i uderzyć na nie;/ Ani tam straż, ani tam posłuchposłuch --- straż, czujka. chodzi w pole,/ Tak bezpieczni w obozie, jako i w Stambole,/ W liczbie wielkiej ufają, trzymając to o niéj,/ Że ich i w nocy samym pozorem obroni;/ Więc nim się ci obaczą, nim ze snu rozmarznąze snu rozmarznąć --- rozbudzić się.,/ Naszy ich jak baranów nakolą i narzną,/ Ani się będą mogli skupić ani sprawićsprawić się (daw.) --- sformować szyk./ Ani w cieśni gotowym Polakom zastawić./ Ciemny ich mrok i nagły strach porazi, bo się/ I we dnie, nie rzkącnie rzkąc (daw.) --- nie mówiąc. w nocy, nie znają po głosie;/ Turcy, Grecy, Arabi i Murzyni czarni/ Różnym mówią językiem; chybaż przy latarni/ Będą się poznawali, a skoro ta zgasła,/ I z twarzy się nie będą mogli znać, i z hasła./ W janczarach ich potęga zawisnęła, i ci,/ Dosyć ich mało było, na poły wybici./ Dzida pieszo nie służy; nie dosiędą koni;/ Czy by siodła, czy suknie wprzód macać, czy broni?/ Co wiedzieć, gdzie się udać wypadszy z pościele,/ Trudno poznać, gdzie swoi, gdzie nieprzyjaciele;/ Żadnej tam gotowości, już to rzecz jest pewna;/ Żadnej nie masz przestrogi; spią wszyscy jak drewna./ Z czym nam się ofiarują, nie lutująclutować (daw.) --- litować. pracy,/ I chcą chętnie przodować Polakom Kozacy./ Działa naprzód ubiegą i nic nie opożdżąopoździć --- dziś: opóźnić.,/ Gdy je albo obrócą, albo je zagwożdżą,/ Razem sterty zapalą i z beczkami prochy/ I tym ogniem strwożone zaślepią pieszczochy./ Tedy łby rozespane dźwignąwszy od betu,/ Mają naszym żołnierzom dotrzymać impetu?/ Przed którymi choć we dnie, choć w polu, choć w kupie,/ Pierzchają, i trup pada sromotnie na trupie./ Nie żelaza, nie ognia, ale w swym obozie/ Głosów polskich nie zniosą, i aż na przewozie/ Oprą się Donajowym, gdzie i promu chybią,/ Kiedy ich tam dogonią i naszy ich zdybią./ Już niemal wszyscy na to stosują swe wotawotum (z łac.) --- głos./ Prócz Chodkiewicza; jemu nocna się robota/ Nie podoba, inaczej od inszych rozumie:/ W dzień się chce bić, w nocy kraść wygranej nie umie./ Dał potem i racyjeracja --- tu: przyczyna, powód., że ciemności nocne/ Tak nieprzyjacielowi, jako nam pomocne./ Wprzód się pytać, niźli bić; a nuż ów uprzedzi,/ Poznawszy go po głosie, miasto odpowiedzi?/ Noc oczy, uszy weźmie wrzask, że wodzów ani/ Znaków obaczą; a to kto im, proszę, zgani,/ Kiedy zwykłym łakomstwem, dla samej rabieżyrabież (daw.) --- rabunek, grabież.,/ Wojsko się po tureckich obozach rozbieży?/ Albośmy nie widzieli wczora przed wieczorem,/ Choć we dnie, choć pod starszych i wodzów dozorem,/ Że ledwie weszli w obóz, padli jak na ledzie/ Na łupie, a mężniejszy zginęli na przedzie./ Jeszczeż to jakokolwiek hołocie ujść maże,/ Ale polskich żołnierzów obroń, mocny Boże!/ Kozacy naprzód pójdą? Ci-ć to, że zdobyczą/ Wszytkie zyski i sławę, i korzyści liczą,/ Zaraz srebro łakome zeżmiezeżmie --- ściśnie (od zżąć, żmę). serce chłopu./ Kto wie, jeśli gdzie rowu nie masz i przekopu?/ Kto ręczy, że spią wszyscy, że nie masz zasadzki?/ Zawsze zdradzie podległy nocy i omacki,/ I pomóc, i zaszkodzić w obie mogą stroniew obie... stronie --- liczba podwójna.,/ A przecie zwykle mniejszą większa kupa żonieżonąć a. żenąć --- gonić.,/ Ileile --- o ile. w mroku; bo we dnie jedna mężna ręka,/ Gdy widzi, kogo bije, stu tchórzów ponęka./ Lepiej, rzecze, mym zdaniem, zabawić się wałem,/ Gdy się wam nie zda, z nimi szykiem potkać całém/ I bohatyrskim trybem, nie w noc, nie ukradkiem/ Zwyciężyć, ale jasne słońce mając świadkiem./ Starych szańców poprawić, nowe sućsuć (daw.) --- sypać., gdzie trzeba,/ Aza nam zdarzą lepszą okazyją nieba/ I czego dziś szukamy, samo w ręce wpadnie;/ A ci swoim ciężarem będą, da Bóg, na dnie!/ Tu się rada rozeszła; poganie też cięgą/ Tak znaczną ochrostaniochrostać --- przyciąć (cięgą, cięgami)., do czasu ulęgą,/ Żałosną nader sprawę, rzecz sromoty pełną,/ Wspomni Muza; trudno słów uwijać bawełną,/ Trudno milczeć, kędy się prawdę pisać rzekło,/ Co na naszych brzydki grzech i hańbę wewlekło./ Naonczas, gdy Polacy minęli Dniestr bystry/ I Osman też już przebył z Donajem Sylistry,/ Wielkie ludzi wołoskich zgarnęło się mnóstwo,/ Opuściwszy majętność i dom, i domostwo,/ Żony tylko a dzieci, a co droższe sprzęty/ W taką burzą, w tak straszne wywieźli odmęty./ Wolą się pod fortuny naszej cieniem tulić,/ Niźli szable z pogany na chrześcijan spólićspolić (daw.) --- złączyć.;/ Wolą cierpieć głód, niewczas, zimno, poniewierki,/ Wyglądając w tym polu obojętnej bierkiWyglądając w tym polu obojętnej bierki --- niepewnego losu (kostki)./ Marsa krwawego; wolą na ostatek ginąć,/ Niż się wiecznie w pogańskiej niewoli ochynąćochynąć (daw.) --- zanurzyć../ Więc pod górą, na której zamek stoi stary/ Chocimski, ubożuchne rozbiją kotarykotary (daw.) --- namioty.,/ Czekający o wodzie i suchara skórze/ Dekretu, jaki o nich napisano w górze;/ Bo dladla (daw.) --- z powodu. ubóstwa, które zwykło cnocie wadzićwadzić --- przeszkadzać.,/ Nie mogli się nikędy do miasta wprowadzić./ KłamstwoKtoś, ale nie możono dopytać się, kto by/ Był tym ktosiem, chociaż go wszelkimi sposoby/ Szukano, człek bezbożny i zdrajca wierutny,/ Głos po naszym obozie rozsiał tak okrutny,/ Że hetman z komisarzmi w skrytej zawarł radzie/ Wyciąć Wołoszą, co nam tu siedzi na zdradzie;/ Bo ledwie co pomyślim, wszytkiego docieką,/ Wszytko przez pobratymy do Turków wywleką;/ Żaden fortel nie płużyplużyć (daw.) --- powodzić się., żaden do efektuefekt --- skutek./ Nie przyjdzie; więc tych frantów zgolić bez respektu,/ Wyjąć węża z zanadrza i tę wesz z kołnierza./ Takie echo kiedy się po wojsku rozszerza,/ Zaraz i wódz gotowy z tejże wyszedł kuźni./ Tedy wszyscy ciurowie i pachołcy luźni,/ Wiedząc, że grzech takowy bez pomsty uchodzi,/ Im się nań większa kupa, większa liczba zgodzi,/ Wprzód się schodzą na bazarbazar --- targ, targowisko., gdzie zażywszy gochygocha (daw., pot.) --- gorzałka.,/ Bieżą znosić hultaje --- niewinne Wołochy,/ Którzy Polaki widząc i swoje patrony,/ Do żadnej się chudzięta nie biorą obrony./ Rzucą szable na ziemię tym katom pod nogi;/ Nie wiedzą, przez co padli na tak straszne wrogiwrogi --- losy.;/ Nieba, ziemie i wszytkich związków ludzkiej wiary/ Wzywając, o przyczynę pytają tej kary./ Bogiem świadczą niewinność; toż przez wszytkie względy,/ Przez spólnej chrześcijańskiej religiej obrzędy/ Płaczą, żebrzą litości, proszą krótkiej zwłoki,/ Żeby łzami podobno ruszyli opoki;/ Jeżeli już umierać muszą od ich ręki,/ Żeby dzieci i małe obłapiliobłapić --- uściskać. wnękiwnęki --- wnuki../ Ale serca stalnego, zakamiałychzakamiały --- zakamieniały. uszu/ Nie ruszą; na zmyślonym skoro karteluszukartelusz (daw.) --- kartka./ OkrucieństwoDekret w rzeczyw rzeczy (daw.) --- niby. hetmański herszt onej gawiedzi/ Przeczyta, toż do mordu! Strumieniem się cedzi/ Krew niewinna tych ludzi; niebiosa przenika/ Żałosny krzyk i tronu boskiego się tyka;/ Pomsty woła; lecz na to wszytko hultaj głuchy,/ Jeden wzajem drugiemu dodawszy potuchy,/ Siecze, rąbie bezbronnych; kole, kędy może;/ Nie dba na płacz, na modły, owszem gorzej sroże./ Skoro wytnie mężczyzny i położy śniatemśniat (daw.) --- kłoda.,/ Na białą płeć i starców obciążonych latem/ Wywrze ślepą wścieklinę; jakby nieme głąbiegłąbia (daw.) --- głowa kapusty./ Równo dziady z babami w krzywe karki rąbie;/ Na łeb drugich zrucano z chocimskiego mostu,/ Kędy już ani maści, ani żywokostużywokost --- maść gojąca kości./ Potrzeba, bo każdy z nich nie bywając na dnie,/ Po hakachhaki --- tu: skały. się w kawałki roztrzęsie szkaradnie./ Dziewki, biednych rodziców nieszczęśliwa pieczapiecza --- troska, opieka./ (O jakoż często błądzi opatrzność człowiecza,/ Kiedy znika nieszczęściu, nierówno go głębiéj/ Ślepy strach w niespodziane nagania przerębi),/ I te się przed pogaństwem ukrywając z świętą/ Czystością, padły dzisia na żądzą przeklętą/ W oczach ojców i matek, albo na umarłem/ Ich ciele postradały czystości i z garłem./ Tak więc owca, gdy do psa przed wilkiem uciecze,/ Na myśl jej to nie padnie, że się i pies wściecze;/ Tak bojąc się nieboga wilków i niedźwiedzi,/ W garło śmierci i swojej wlazła samojedzisamojedź a. samojed --- ludożerca../ Oddzierano od piersi niemowiątka ssące/ I bez wszelkiej litości, na co matki drżące/ Z okrutnym serca bolem poglądać musiały,/ W drobne kęsy o twarde roztrącono skały./ Pełno krwie, pełno wszędy konających stęku./ Godna robota wieręwierę --- zaprawdę. chrześcijańskich ręku!/ Na koniec się w posoce uszargawszy po pas,/ Zostawują trupy psom i krukom na opas,/ Zrabują, co tylko jest, i pełni korzyści/ Wracają, jakby Turka znieśli, chłopi czyści!/ Wina, KaraRzecz tak haniebną skoro Lubomirski słyszy,/ Wszytkim milczeć rozkaże i chce to mieć w ciszy;/ Niechaj Chodkiewicz sprawy tak szkaradejszkarady --- dziś: szkaradny. nie wie,/ Gdyż by na miejscu umarł bez wątpienia w gniewie/ (Kolerzekolera (daw.) --- cholera, gniew. był podległy starzec ten z natury);/ Pewnie by do jednego kazał wiesić ciury./ Tak mówił Lubomirski i sam nie bez gniewu/ Każe z nich kilkunastu wnet przysądzić drzewu,/ Przy licu na gorącym porwanych terminieprzy licu na gorącym porwanych terminie --- złapanych na gorącym uczynku.;/ Aleć nie wyrównała ona kara winie;/ Aż sam Bóg, sprawiedliwy w krótkim czasie sędzi,/ Słuszną plagą krzywdę swą, owych krew opędzi./ Sroższym być podczaszemu sędzim należało,/ Żeby po nim dekretu już nie poprawiało,/ W tak jawnej krzywdzie, niebo; najmniej by nie zgrzeszył/ Największą surowością; ale się pospieszył/ K'woli Chodkiewiczowi, żeby go nie ranił/ W serce; prędko i cicho tak srogi grzech zganił./ O jednę w Rzymie głowę czterysta głów legło,/ Żeby tylko zabójcę w tym rzędzie dosięgło,/ Kiedy się wszyscy przeli; bo wielkie przykłady/ Bez niesprawiedliwości nie bywają rady./ Nic to pomście za taki eksces nie przeszkadza/ Do słuszności, choć tam co krzywdy się zawadza./ Osman też, skoro kilka dni minie tej burzy,/ Znowu się na umyśle miesza, znowu żurzyżurzyć się (daw.) --- gniewać się.,/ Wracając do pierwszego serce swe uporu,/ Chce Kozaków koniecznie wykurzyć z taboru;/ A widząc, że ci mocno dzierżą swe osiedle,/ Każe z góry obozu część ruszyć i wedle/ Kozackich wałów ciągnąć na płaskie równiny./ Lecz nalazł bies sąsiady, trafił przenosiny,/ Bo Zaporowcy, dobrze znając tych rycerzów,/ Tylko sobie na szańcach podniosą kołnierzów,/ I w tę stronę nośniejszych przetoczywszy działek,/ Ochotnie grać pomogą dla zabawy gałek;/ Abo czym sąsiadowi sąsiad zwykł wygadzać:/ Dadzą ognia, i poń się nie trzeba przechadzaćLecz nalazł bies sąsiady, trafił przenosiny, (...) Dadzą ognia, i poń się nie trzeba przechadzać --- przysłowie: swój swego, żartobliwie, jak i wiersze aż do 826../ Lecz nie tu jeszcze stanął; czegoś głębiej siąga/ Osman głową, gdzie indziej wszytkie myśli sprząga,/ Żeby nas choć przez nogęprzez nogę (daw., pot.) --- chytrością, podstępem., gdy nie może jawnie,/ Pokonał, o tym radzi z swoimi ustawnieustawnie (daw.) --- ciągle../ Więc opryszków podolskich kilkunastu złotem/ Przekupi, i przysięże, że więcej da potem,/ Żeby mogli założyć ognie w nasze sterty./ Nie cesarskie zaprawdę tak szpetne oferty!/ Prawda, żeśmy się Rusi nie strzegli łakoméj;/ W obozie też pełno sian, pełno było słomy;/ Mógłby czego narobić, ten, co mieszki rzeże./ Nigdy szwanku nie uznauznać --- tu: zaznać., kogo sam Bóg strzeże:/ Bo jeden z tych najmitów, z Rzepnice wsi rodem,/ Wpadł Kozakom w garść, kiedy przed słońca zachodem/ Skradał się do obozu; siarczane też knoty/ Wydały niecnotliwe myśli i roboty./ Potem widząc, że pójdzie na gorętsze pytkipytki --- tortury.,/ Że mu pewnie popsują na abuchtyabuchty (daw.) --- kiszki do jedzenia. łydki,/ Cisnął złoto i wszytkich towarzyszów wydał,/ Których się Osman na to najmować nie wstydał,/ Przyznał się do wszytkiego, co im dał we złocie,/ Co im więcej po takiej obiecał robocie./ SprawiedliwośćOdtąd pod garłem w obóz zabroniono Rusi,/ I siła ich niewinnie ginęło; bo musi/ Cokolwiek się przymieszać niesprawiedliwości,/ Gdzie, jakom rzekł, o przykład wielkiej idzie złości./ Więc otrąbią surowo, żeby razem z hasły/ Wszytkie ognie w obozach i w bazarachbazar --- targowisko. gasły./ Wielkiego Osman żalu i sromoty zażył./ Tedy monarcha świata kraść się już odważył,/ On, co się obiecował zaplwać i zaciskać!/ Co gorsza, gdy nic nie mógł i tą drogą zyskać,/ Że słabe ma żelazo, ogniem jako pczołypczoły --- dziś popr.: pszczoły.,/ Lecz kradzionym, wojować chce nieprzyjacioły./ Jeszcze patrzał pryncypał na swoje najmity,/ Gdy po palach wisieli, jakby rzekli: i ty/ Godzieneś z nami pala, szubieńce i knotu;/ Bo ich dobrze widzieć mógł poganin z namiotu,/ Kiedy się naszy takim mieszają rozterkiem,/ Weweli, co był dawno przyjechał z Szemberkiem,/ Tęskni w zamku chocimskim, a skoro postrzeże,/ Widząc z wysokiej, co się w polu działo, wieże,/ Że Polacy jak żywo o pokój nie proszą,/ Że Turków na każdy dzień biją, wodzą, płoszą,/ Śle często do hetmana, żeby mógł z odpisem/ Do wezyra odjechać; ale umiał z lisem/ Chodkiewicz; więc skoro czas upatrzy po temu,/ Każe z zamku przed sobą stanąć Wewelemu./ «Kiedyć się --- rzecze --- bracie, przykrzą mury nasze,/ Wolno i dziś w boży czas pod swoje szałasze!/ Do wezyra nie piszę w ustawicznej wrzawie,/ I czas mi trudny nie da, i nie masz co prawie;/ Ustnie mu zdrowia życzę, a jeśli chce szczerze,/ Jako powiadasz, z nami zawierać przymierze,/ Nie gardzimy; w oboje gotowiśmy razem:/ Lub piórem wojnę kończyć, lub ostrym żelazem»./ «I ode mnie się pokłoń, Lubomirski przyda,/ Niech z nami jawnie idzie, niech nie grzebie Żydaniech nie grzebie żyda --- przysłowie o zatajaniu pomysłu lub rzeczy.;/ Raz pokojem, a drugi obsyła nas mieczem;/ My jako pokojowi, tak wojnie nie przeczym./ Niech nie skacze jak sroka od strzechy do drzewka./ Nie poszła ta ślepemu Hussejmowi siewkasiewka --- gra dziecięca tu w sensie: zmiana miejsca).,/ Co nam łzami cesarskie myć kazał napiętki, / Żebyśmy mieć do domów powrót mogli prędki,/ Jeszcze haracz postąpić; a toż on je ziemię,/ A my jak psów bijemy bisurmańskie plemię./ Jeśli wystaćwystać --- tu: przeczekać. a targiem chce z nas co wziąć potem,/ Niechaj głowy daremnym nie trudzi kłopotem./ Rychłej mu włosy spadną z opleśniałej brody,/ Niż go takie potkają na tym miejscu gody./ Szczodry krwią, lecz nie swoją, radby cudzą łapą/ Grzebł kasztany z popiołu, malowaną kapą/ Grzbiet odziawszy; gdy drugich łupią, woli czekać,/ Patrząc przez perspektywę, jeśli już uciekać./ Ale tak, jeśli nie tchórz, tu na bliskiem błoniu,/ Jeśli chce pieszo, jeśli czekam go, na koniu,/ Na ostrą-li kopią, na pałasz-li goły,/ Przy nim brakbrak --- tu: wybór.; wszak z rycerskiej wyzwolony szkoły!»/ Z tym odjechał Weweli. a Mars jako znowu/ Przypada do stalnego na ciało okowu./ Na cóż darmo czas trawić? I żołnierz zalega/ Pole, i stradnastradny (daw.) --- biedny, nędzny. jesień o zimie przestrzega. Wojny chocimskiej część szósta Między naszym obozem a kozackim wałem/ Lermunt się oszańcował z swoim pułkiem całém;/ Przydałprzydać (daw.) --- dodać. Węgrów do niego litewski marszałek/ I książę na Zasławiu, i Jelski; i działek/ Polnych tam kilka weszło; a gdy nowe cwyklecwykiel (daw.) --- klin, reduta./ Osman w polu obaczy, naprzód każe zwykle/ Straszne toczyć machiny i z odległych krzaków,/ Żeby ich nie odbito, strzelać na Kozaków/ Ale bez wszelkiej szkody; na Denoffy potem/ Ogromnym niespodzianie uderzy obrotem./ Gdy Lermunt z pomienioną tych panów piechotą/ W bok ich sparzy, musieli umykać z sromotąsromota (daw.) --- wstyd.,/ Że się darmo o one kusili reduty./ A wżdy przecie humoru nie tracąc i buty,/ Palą z dział przeciw samej Lubomirskiej branie,/ Dosyć z bliska, bo naszy kule po majdaniemajdan --- plac obozowy./ Zbierali, a co większa, tak szkodliwe wióry/ Przenosiły i namiot, w którym leżał chory/ Królewic; więcej szwanku w ludziach ani w bydle/ Nie było. Stał Gliniecki na tym prawie skrzydle,/ Trzymając straż placową, wódz usarskiej roty;/ Tego skoro siekane namacają glotysiekane gloty --- kule, ołów siekany do nabojów.,/ Skoro zginął Jarczewski towarzysz i koni/ Kilka padło w szeregach, na bok się kęs skłoni./ Turcy też oglądawszy wkoło nasze wały,/ Do swego się obozu wrócili i z działy./ Nazajutrz, skoro TytanTytan --- słońce. kraje obiegł spodnie/ I nad tym horyzontem swe zażegłzażec (daw.) --- zapalić. pochodnie,/ Co żywo się do robót, i Mars też swych ludzi/ Ze snu do krwie, do zbroje, przez trąbę obudzi./ Śmierć z kosą na musatymusat --- stal do ostrzenia.; nieszczęśliwa Parka/ Niejednemu zbiegłego dotrząsa zegarka./ Rozkazał był Chodkiewicz, tocząc obóz zrazu,/ Wały sypać nakoło, lecz jego rozkazu/ Nie słuchali rotmistrze pieszy, choć im w sznury/ Rozmierzył; jeżeli też począł dłubać który,/ Do połowy nie skończył, że na cztery stopy/ Wgłąb i wszerz tylko były one ich okopy;/ Niepodobnaniepodobny (daw.) --- nieprawdopodobny, niemożliwy. się im rzecz zdała, żeby nagi/ Poganin miał przyść kiedy do takiej odwagi,/ W wiotkie suknie i w cienkie ubrany koszule,/ Narażać się na ognie, na strzelbę, na kule./ A ci skoro okrzykną Lubomirską bronębrona (daw.) --- brama.,/ I wszytkie nasze siły zgarną w tamtę stronę,/ W skok uczynią rewoltęrewolta --- przewrót, odmiana., a zbiwszy obrońce,/ Lotnym wpadną piorunem na wspomnione szańceszańce --- w rękopisie dla rymu: szońce.,/ Sladkowski i Życzewski tamtej ściany strzegli,/ Oba pieszy rotmistrze, oba razem legli;/ I chorągwie, i ludzi z ohydą szkaradną/ Stracą; nie przestrzegli ich Turcy, kiedy spadną;/ Bo gdy nie jak w obozie, nie jako na wojnie/ (Ledwie by tak w swym domu uszło żyć spokojnie)/ Poczynają, ni warty, ni strzelby gotowéj/ Mając, spali w kotarachkotary (daw.) --- namioty. pod czas południowy./ Piechota też część spi, część na wale się iszcze,/ Choć Turków pełne pole, choć ich bies opiszcze,/ Zimne w budach muszkiety, szable zzasychały;/ Dosyć kiedy chorągwie powtykali w wały./ Tak gdy się ubezpieczą, bez wszelkiego wstrętuwstręt (daw.) --- tu: opór, obrona./ Wsiędą na nich i wytną poganie do szczętu;/ Chorągwie wezmą, a łeb od każdego trupu/ Oderzną, dla pewnego u cara okupu,/ Jakoby nie hajduki i podłe usnachtyusnacht --- stróż domowy, pachołek.,/ Ale co najprzedniejszej naścinali szlachty./ Już Turcy tryumfują, nie czując odporu;/ Już głębiej do polskiego biorą się taboru;/ Już i insze piechoty tak straszną rubieżąrubież --- rąbanina./ Strwagane uciekają i od szańców bieżą;/ Aż Sieniawski, który straż w placu trzymał dniowym,/ Przypadnie i wracać się każe zbiegom owym;/ Wraz, kędy się pogaństwo sułosuć się (daw.) --- sypać się. jako z kadzi,/ Długie złożywszy drzewa, o bok im zawadzi,/ Jednych dziejedziać --- nadziewać na ,,drzewa" (kopie)., a drugich tnie ostrym pałaszem;/ Tymczasem huknie trwoga po obozie naszém./ Larmolarmo --- alarm. głosi co żywo, już wiedzą hetmani,/ Że dwa rotmistrze z ludźmi już w pień wyścinani./ Radrad (daw.) --- chętnie. by z dusze do tego przybył zamieszania/ Podczaszy; lecz się i sam z pogaństwem ugania,/ Które nań tym bezpieczniej, tym śmielej naciera,/ Że się drugie już w naszych szańcach rozpościera;/ Więc żeby nic i tamci nie mieli przed niemi,/ Uderzą na Wejera siłami wszytkiemi./ Osobnym się był wałem Wejer oszańcował/ Który mu Niderlanczyk Apelman budował,/ Dziwnie dobrą robotą wedle nowej rezyreza (daw.) --- moda, tryb../ Ten gdy nieprzyjacielskiej postrzeże imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie, zamiar.,/ Że nań godzi, nie każe swoim się wychylać,/ Nie każe by najbliżej do poganów strzelać,/ Tylko w garści gotowe trzymając muszkiety,/ Czekać, rychło wał wezmą i miną sztakiety./ Jakoż przytarł tą sztuką Wejer ich rozpusty,/ Bo Turcy rozumiejąc, że to już szańc pusty,/ Że go bez krwie dostawszy swoimi osadzą,/ Jakby na gotową rzecz, tak się weń prowadzą./ Więc ledwie łby podniosą, ledwo się ukażą,/ Dadzą im Niemcy ognia i nazad ich zrażą./ Toż skoro w nich napoją piki i sztokadysztokada (daw.) --- szpada.,/ Im się mniej Turcy takiej spodziewali zdrady,/ Tym ich więcej zginęło, tym sprośniej uciekli,/ A Niemcy ich jak bydło gnali, kłuli, siekli/ To ci tak; lecz i owi, co poczęli złotem/ W naszym pisać obozie, zamazali błotem;/ Bo gdy się urzynaniem głów hajduczych bawią,/ I te błaznowie stracą, i więcej nie sprawią./ Sypie się ze wszytkich stron żołnierz zajuszonyzajuszony --- rozjuszony, czujący krew.,/ Konni w pole, a pieszy do wałów obrony;/ Już w sprawiew sprawie --- w szyku. regimenty na majdaniemajdan --- plac obozowy. stoją,/ Już wstręt mają poganie, już więcej nie broją,/ Już ich nazadnazad --- z powrotem. przez one tułowy bezgłowe/ Młódź sarmacka za wały żenieżenąć (daw.) --- gonić. obozowe/ I gęstymi przyległe ścieląc pola trupy,/ Zrażą Turkom przed skokiem nienadane hupyZrażą Turkom przed skokiem nienadane hupy --- przysłowie, dziś znane w brzmieniu: nie mów hop, dopóki nie przeskoczysz../ Uciekli i sromotnie naszym dali tyłydać tył (daw.) --- uciec.,/ A świeże rany dymem powietrze kurzyły./ Nie przeto Osman smutny, nie przeto truchleje;/ Owszem dziś obumarłe obczerstwiaobczerstwiać (daw.) --- wzmacniać. nadzieje./ GłupotaO marność, o nikczemność wszytkich myśli ludzkich!/ Bo gdy ujrzy na kupie tylo łbów hajduckich,/ Dwie chorągwie tak wielkie, jeszcze słyszy przytém,/ Kiedy każdy o swoim powiada zabitym/ Że ten był senatorem, ten był wojewodą,/ Ten rotmistrzem (i błazna łacnołacno (daw.) --- łatwo. w pole wiodą;/ Zgoła żadnej tam głowy nie zabito prostéj,/ Lecz same urzędniki, grofy i starosty)/ Wszytkiemu jako dziecię we trzech leciech wierzy/ I już głupi sercem, swej pociechy nie mierzy./ Tedy owych osypie złotem przy pochwale,/ A te łby każe rzędem powtykać na pale./ Jeśli mu się dostanie jeszcze więzień który,/ Każe poznawać, kto był, z twarzy i z posturypostura --- postawa.,/ Albo jeśli też kiedy z łuku sobie strzela/ Dla zabawy, inszego już nie szuka cela./ Jeszcze dzień był, jeszcze się nad światem nie trzęsła/ Rosa, kiedy Chodkiewicz pozrucane przęsłaprzęsło --- wiązanie, warstwa./ Szańców swoich naprawił, do której roboty/ Zgarnął wszytkie niemieckie i polskie piechoty./ Zatem słońce zapadło; same tylko zarzezarza --- dziś: zorza./ Świeciły, kiedy spraszać każe komisarze,/ Którym to, co ustawnieustawnie --- ustawicznie, ciągle. w piersiach swoich knuje,/ Żeby dać Turkom pole, znowu proponuje;/ Żeby wszytkie respekty, wszytkie względy minąć,/ W Bogu ufność położyć i raz się ochynąćochynąć (daw.) --- skoczyć, zanurzyć.;/ Już nam ludzie nużniejąnużnieć (daw.) --- nędznieć.; już prochu z ołowem/ Nie stajenie stawać (daw.) --- nie starczać.; o królu coś słychać aż za Lwowem,/ Który nim z szlachtą stanie nad dniestrowym brzegiem,/ My będziem konie karmić, będziem strzelać śniegiem;/ Co gorsza, siłasiła (daw.) --- wielu. chorych, siła się wykrada;/ Leda sobie przyczynkę do Kamieńca zada,/ Tyleż BorysaBorys --- tu: chłop. widać, i by ich nie trzymał/ Dniestr, by ich i za Dniestrem Tatarzyn nie imałimać (daw.) --- chwytać.,/ Ledwie byśmy przy trzeciej części już zostali./ Więc pyta, co by radzić? Co z tym czynić daléj?/ Wszytkie zniosszy racyje, na końcu też powie,/ Jako stary, Chodkiewicz, i jakie ma zdrowie./ Nie zda się komisarzom iść do tej rozpaczy,/ Z pospolitym ruszeniem króla czekać raczéj./ Dopieroż gdy tak wojsko nużnenużny (daw.) --- zmęczony., nieochotne,/ Czego jawnym dowodem ucieczki sromotne;/ Boga kusić nie życzą i wątpliwej kościwątpliwej kości --- niepewnego losu./ Wierzyćwierzyć --- tu: powierzać. zdrowia i drogiej Ojczyzny całości./ LekJeszcze im tak strasznego nie trzeba syropu,/ Po którym zaraz ożyć albo umrzeć chłopu;/ Municyją Kamieniec może nas posilać;/ Puszkarzompuszkarz (z węg. puskás) --- tu: artylerzysta. Źródłosłów węgierski oznacza żołnierza uzbrojonego w karabin. też zakazać bez potrzeby strzelać;/ Szańc nad mostem usypać, a kto nie pokaże/ Twej kartki, niech nikogo nie puszczają straże;/ Obóz dokoła zawrzećzawrzeć (daw.) --- zamknąć; tu: otoczyć wałami., a tymczasem znowu/ Chyżo posłać rączego do króla ku Lwowu./ I poganin ci sobie już tę wojnę przykrzy,/ Niedługo ten miech sklęśnie; prędko się wyikrzywyikrzyć (daw.) --- wyniszczyć.;/ Kiedy co dzień, jak wiemy, ostatnią potrzebą/ Przyciśnieni, wozami po lasach się grzebą;/ Wytrzymać im, niechaj się jeszcze szturmem bawią;/ Zdarzy Bóg, tylo tylko, co i dotąd sprawią./ Tu się z rady rozeszli, a że już ciemności/ Padły, blachemblach --- blacha zbroi. zgniecione rozprostują kości./ Aż Palczowski z królewskim listem jedzie, prawieprawie (daw.) --- rzeczywiście, naprawdę./ Na dobiena dobie (daw.) --- w odpowiednim momencie.; toż się znowu zejdą ku tej sprawie,/ I ten, skoro krótkimi swą posługę słowy/ Zaleci, powie: «Król, Posłaniecże król zabawiał się łowy,/ I właśnie szczwał zająca na Szczerzeckim chroście,/ Kiedym mu list oddawszy, to oznajmił, coście/ Kazali; ten w skórzane skoro pludry włoży,/ W drugą zaraz ogary dolinę założyzałożyć --- wypuścić (por. załoga w znaczeniu: zasadzka../ Jam też jechał do miasta, zbieganego szkapyszkapa --- tu w rodzaju męskim: ten szkapa, nie ta szkapa./ Nie chcąc przy nim mordować za psy i herapyherapy --- gony myśliwskie.;/ Mrokiem wrócił do Lwowa i nazajutrz rano/ List mi ten do gospody odźwiernym przysłano./ Wojska ma trzykroć więcej, niż my, pode Lwowem,/ Z którym spi do południa, potem bawi łowem;/ Że mię ni-ocz nie pytał, jam też nie brał czasu;/ Wsiadłem na koń, schowawszy list do szabeltasuszabeltas --- niem. Sabeltasche.;/ Iżem jednak zrozumiał z tamtych panów mowy,/ Tęsknią i woleliby niewczasniewczas (daw.) --- niewygoda. obozowy,/ Niż się włóczyć za królem k'woli onej sarnie,/ Nieoszacowany czas utrącając marnie»./ Na taką relacyją, ruszywszy ramiony,/ Westchną wszyscy; Sobieski list onon (daw.) --- ten. otworzony/ Przeczyta, gdzie się Zygmunt z ich powodu cieszy/ I do nich, jak najprędzej będzie mógł, pospieszy,/ We stu przeszło tysięcy komunnegokomunny (daw.) --- konny. wojska,/ Z Polski od Międzyrzecza, z Litwy od Bobrójska,/ Byle przyszły powiaty; jakoż jest nowina,/ Ze ich świeżo widziano gdzieś koło Lublina;/ A co piszą o żywność, prochy i ołowie,/ Jest dostatek wszytkiego, byle było zdrowie./ Pojźrą owi po sobie, toż kiwnąwszy głową,/ Wyprawują Jarzynę z legacyjąlegacja (daw.) --- poselstwo. nową;/ List, KrólWypisują, jaka jest rzeczy naszych postać,/ Ze trudno tak niezmiernej potencyipotencja (daw., z łac.) --- moc, potęga. sprostać/ Tą garścią, którą bardziej nużą niedostatki/ Żywności, niźli Turcy; lecz i tę na jatki/ Mięsne wyda sam Zygmunt, kiedy mu psie gony/ Milsze niż sława dobra, niż całość Korony,/ Niźli syn; przynajmniej ten niech ma respekt jaki,/ Jeśli wzgardził koronę, sławę i Polaki./ Tędy dnia i rannego nie czekając świtu,/ Puścił cugle końskiemu Jarzyna kopytu,/ Którego we stu koni prowadzi konwoju/ Do Kamieńca, dla ordy zerekzerki --- przeszpiegi, podpatrywanie. i rozboju./ NocA już wszyscy śpią, wszytkich sen zasypał makiem,/ Gdzie jedni przyszłe rzeczy figuralnym znakiem,/ A drudzy przeszłe widzą; choć człek zmruży oczy,/ Albo to albo owo na myśl mu się toczy/ Ale skoro nad światem dźwignie głowę szumny/ TytanTytan --- słońce., herkulesowe minąwszy kolumny,/ Skoro ziemi i wszytkim rzeczom postać wróci,/ Pełen Osman nadzieje, wrzeszczy, zrzędzi, kłóci./ Całą noc mu się marzy, a on do swej woli/ Giaurów ostrą bronią rzeże, ścina, goli;/ A ilekroć się ocknie, każe warty pytać:/ Rychło-li się dzień wróci? Rychło będzie świtać?/ Zda mu się, ze noc rościeroście (daw.) --- rośnie., i co oczu przetrze,/ Każe echem grubych trąb zagłuszać powietrze;/ Każe w pole wychodzić wojskom, ale wprzódy/ Tym, co same ścinali wczora wojewody./ Obyż setną część nasz król miał w sobie tej chęci,/ W godniejszej by po dziś dzień zostawał pamięci!/ Znał Chodkiewicz Osmana i co się weń wlewa,/ Że jako prędko płacze, tak też prędko śpiewa;/ Jako lada przeciwnym wiatrem się uśmierzy,/ Tak kiedy po nim wionie, zaraz bujebuje (daw.) --- skrzydła, przenośnie: loty. szerzy./ I dziś pewnie sukcesu wczorajszego zechce/ Spróbować, bo nie wytrwa, bo go w serce łechce./ Tak Chodkiewicz prorockim kiedy duchem wróży,/ Każe się mieć na pilnej ludziom swym ostrożyostroża --- ostrożność.;/ Każe trąbić gotowość, poosadzać wały;/ Każe u dział puszkarzom przecierać zapały,/ Zwłaszcza u nieboszczyka Życzewskiego fosy,/ Gdzie wczora Turcy z trupów robili bigosy./ Toż skoro świtświt --- w rękopisie mylnie: świat., pogańskie zastępy osułyosuć (daw.) --- osypać.,/ Wziąwszy na postrach słonie, wielbłądy i muły,/ Wygarnąwszy armatę z taboru na głowęna głowę --- tu: całą.,/ Ale tej do Kozaków obrócą połowę./ Tam hołdowne piechoty, tam janczary wiodą,/ Kędy w oczy sąsiedzi opłotni ich bodą./ Druga, kiedy robotę będą mieli w domu,/ Pewnie, że na ratunek nie pójdą nikomu./ Lecz trafią na gotowych i wezmą odkosza/ Janczary, Transylwani, Multani, Wołosza./ Chodkiewicz Sieniawskiego znowu Mikołaja/ W placu stawia; sam za nim, jakoby z przyłajaz przyłaja --- z boku (por.: na przełaj).,/ W piąci u rot kopijnika; z swoją stał na przedzie;/ Lewe skrzydło Zienowicz z Opalińskim wiedzie./ Zienowicz był połockim, Opaliński panempan --- kasztelan./ Poznańskim, że źretelniej rzekę, kasztelanem./ Prawe Sapieha trzyma, z mężnym Rudominą,/ Czekając, rychło ku nim poganie się chynąchynąć się (daw.) --- rzucić się../ Tak rozumiał Chodkiewicz, ani się omylił./ Żeby po wczorajszemu naszym szyki zmylił,/ O Lubomirską Turczyn uderzy się stronę,/ Gdzie, gdy wszyscy giaurzy pójdą na obronę,/ On tymczasem, lecz lepiej dziś przygotowany,/ Obnażone z obrońców wczora weźmie ściany./ Już tam dział kilkadziesiąt ordynował wcześniej,/ Niechaj ten ustępuje, komu będzie cieśniej./ Jakoż ledwie to hetman do swoich wyrzecze,/ Kiedy pogaństwo dzidy wyniosszy i miecze,/ Uderzą w tamtę stronę wszytką swoją mocą;/ Drudzy na Życzowskiego szaniec się obrócą;/ Już miną w jego placu Sieniawskiego czołem,/ Gdy Chodkiewicz kilkakroć okrzykiem wesołém/ Każe w nich Sieniawskiemu, co może mieć skoku,/ Zawadzić i sam razem przybędzie mu z boku./ WalkaWprzód chrzęst tylko i szelest słychać było cichy,/ Gdy naszy ławą brali pogaństwo na sztychy;/ Żaden swego nie chybi i trzech drugi dziejedziać --- nadziewać, przebijać.,/ Że im ciepłe wątroby kipią na tulejetuleja --- osłona ręki u dołu kopii.;/ Trzask potem i zgrzyt ostry, gdy po same pałki/ Kruszyły się kopije w trupach na kawałki;/ KrewPełno ran, pełno śmierci; więzną konie w mięsie,/ Krew się zsiadła na ziemi galaretą trzęsie;/ Ludzie się niedobici w swoich kiszkach plącą;/ Drudzy chlipią z paszczeki posokęposoka --- krew. gorącą./ Toż gdy przyjdą do ręcznej ci i owi broni,/ Polak rany zadaje, Turczyn tylko dzwoni/ Po zbrojach hartowanych i trzeba mu miejsca/ Pierwej szukać, żeby mógł ukrwawić żeleźcażeleźca --- w rękopisie dla rymu: żelejsca.,/ A nasz gdzie tnie, tam rana; gdzie pchnie, dziura w ciele;/ W łeb, w pierś, w brzuch, gdzie się nada, rąbią, kolą śmiele:/ Tak okropnym i Turcy i naszy widziadłemwidziadło --- tu: widowisko., / Między młotem a między zostając kowadłem./ Co na to z dalszych szyków patrzali i z wału,/ Już ledwo w drugim dusza rusza się pomału;/ Raz bledną, drugi płoną; raz nadzieja, drugi/ Strach im serca okrutny w ciasne wprawia fugifuga --- tu: szpara../ Turcy liczbie i ludzi ufają wyboru;/ Ciż by mieli sromotę dziś uczynić wczoruwczoru --- dniu wczorajszemu.,/ Czoło wojska całego, którym świeżą skronie/ Kwitnęły wiktoryją? Nie boją się o nie./ Naszy zaś garść swych widząc w zastępie tak srogiém/ Samym się tylko cieszącieszyć --- tu: pocieszać. miłosiernym Bogiem,/ Który w słabości moc swą pokazuje zwykle,/ Że i tu butnych pogan w ich dumie uwikleuwikłać --- tu: usidlić../ Chodkiewicz, choć go starość, choć go słabość nęka,/ Rzekłbyś, że to nie jego głos, nie jego ręka,/ Tak swoich napomina, nieprzyjaciół bije;/ Gdzie się tylko obróci, lecą głowy z szyje./ Już trzeciego Sieniawski mężny grzeje konia,/ Sam krwią przemókł do nici, kiedy nań z ustronia/ Spadnie Turczyn dorodny w okropnej posturzepostura --- postawa.:/ A długoż dokazować będziesz, psie giaurze?/ Czas by też przestać! A wraz co siły nań przytnie,/ Ale cóż? Szabla tylko po szyszaku zgrzytnie./ Chce powtórzyć, lecz przyszło rozstawać się z światem:/ Bo mu łeb zdjął i z brodą Sieniawski bułatembułat --- stal../ Tak Sapieha na prawym z Rudominą boku,/ Tak w lewym z Zienowiczem Opaliński, kroku/ Pomykając, jako więc za staloną kosą/ Suwa się chłop roboczy siekąc trawę z rosą./ Mąż z mężem się zderzają; lecą Turcy z łękułęk --- przednia, podwyższona część siodła.;/ Pełno wzdychania, pełno konających stęku./ Słyszy to Lubomirski i nie czeka dłużéj;/ Jeśli się komu zedrze chciwy chart z obroży,/ Gdy go lis polem mija albo zając kusy,/ Takie czyni serdeczny Lubomirski susy./ Koń pod nim skaragniady krwawe toczy piany,/ Nozdrzem iskry z płomieniem pucha na przemiany./ Zanurzy się w zastępach bisurmańskiej zgraje,/ Ręką bije, przynukąprzynuka (daw., reg.) --- zachęta. ochoty dodaje,/ A skoro już wytrzęsie z gładkich kopij tokitok --- rzemień, którym przymocowywano kopię do siodła.,/ Pałaszami tureckiej dosięga posoki;/ Zamiesza ich jak w kotle, jako w garcu kaszę./ Sam koncerzemkoncerz --- długi miecz. znacznego w oczu wszytkich baszę/ Obali. Toż co żywo kole, siecze, rzeże,/ Bo Wejer z boku strzela i tyłu im strzeże./ Tam Piotr Lipski Araba upatrzywszy, który/ Pod forgąforga (daw.) --- pióropusz. u złocistej żurawią missurymissura --- misiura, hełm z czepcem.,/ Znaczny koniem po rzędzie i jedwabnej kiecykieca --- płaszcz.,/ Wysokie miał ramiona i szerokie plecy,/ Siła broił nad inszych, siłu świata zbawił,/ Już i konia zmordował, już się sam ukrwawił,/ Sam nam poździpoździć (daw.) --- opóźniać. wygraną, sam bitwę odnawia:/ Więc go z boku zajeżdża i nieznacznie zławia./ Postrzegł tego poganin i prosto nań jedzie,/ Wprzód go dzidą pomaca, ale się zawiedzie:/ Bo obojczyk wytrzymał; toż jako się zbliży,/ Chce pchnąć szablą Lipskiego kęskęs (daw.) --- odrobinę. kirysu niżéj,/ Lecz mu raz zmylił i nim Arabin powtórzy,/ W piersiach mu bystry pałasz po sam krzyż zanurzy./ Jeszcze się opierają, jeszcze Turcy krzepią./ Na koniec kiedy się w nich z bliska naszy wrzepiąwrzepić się --- wcisnąć się.,/ Pociskawszy chorągwie i stare bonczukibonczuk --- buńczuk, znak wojsk tureckich a. tatarskich, wykonany z końskiego włosia./ (Nie pomogły wczorajsze drugim munsztułukimunsztułuk --- nagroda, napiwek.),/ Ławą wszyscy uciekli, że całymi szyki/ Naszy im zaszłapujązaszłapować (daw.) --- zastępować. prawie za trzewiki,/ I co dotąd po piersiach, teraz w grzbiety biorą,/ Gdzie im aże do kości naszy skórę porą./ Jeszcze się bił Chodkiewicz; bo sam Osman z góry,/ W różne się przetwarzając kształty i figury,/ Prosi, żebrze, posiłek śle jeden za drugiém,/ Przysięga i nagrodę obiecuje długiem,/ Żeby wezyr Husseim placu nie odbiegał;/ Choć ten, co się miało dziać, zawczasu postrzegał,/ Często się obzierając prostej drogi śledził,/ Żeby go do obozu żaden nie uprzedził./ Toż skoro Lubomirski swoich z pola zżeniezżenąć (daw.) --- zegnać.,/ I tam, gdzie jeszcze Turcy stawiają grzebienie,/ Krwawe obróci orły, niech klęka, niech prosi/ Osman; trudno zatrzymać, kogo strach skomosiskomosić (daw.) --- rozigrać, rozbujać../ I Husseim, i wojsko, i one posiłki/ Uciekną, dawszy na rzeź sromotne zatyłki;/ Niech co chce obiecuje, nic nie zrówna z duszą./ Uciekając samego cara zawieruszą./ Tak naszy zwyciężyli (prawda, nie bez straty),/ I Turków aż pod same gonili armaty./ Więc i Kozacy dobre dali im podwiązki,/ Kiedy od ich taboru uciekali w trząskiw trząski (daw.) --- truchtem.,/ Bo chorągiew turecką i Siedmigrodzanów/ Kikunastu przywiedli wieczór do hetmanów./ Patrzcież cnotę sąsiedzką, patrzcież chrześcijany,/ Co z nami kopce sypąkopce sypać --- graniczyć (granice często były oznaczane kopcami)., do jakiej odmiany/ Przyszli dzisia, że na nas z Turkami się kléją,/ Choć wolną od ich hołdu mają prowincyją./ Za naszę-to uczynność, za nasz trud i spezyspezy (daw., z wł.) --- koszty.,/ Gdyśmy zbili z Rozwanem Mijala z imprezyGdyśmy zbili z Rozwanem Mijała z imprezy --- w r. 1600 zwyciężył Zamoyski Michała i Rozwana paszę.,/ Co im tyrańską ręką chcieli osieść karki,/ Łakomszych przez pozornepozorny (daw.) --- efektowny. ująwszy podarki;/ Tedy wolność krwią naszą kupioną pod władzą,/ Żeby cedził krew naszę, Turczynowi dadzą./ On ci to list w Wołoszech przejęty, on robi,/ Którym nam wojnę Betlem z pogany sposobi,/ Którym mu oczy kłuto nieuważnie potem/ (I przypłacił Gracyjan szczerości żywotem):/ Wrodzona ludziom wada, chociaż jej nie widzą,/ Że gdy kogo obrażą, zaraz nienawidzą./ A toż nam cesarzowi pomoc na Betlema!/ ZemstaJeśli kędy przypowieść, tedy tu miejsce ma,/ Że zawsze złe niż dobre prędszą ma zapłatę;/ Bowiem w pomście zysk mamy, w uczynności --- stratę./ Dopieroż Osman postrzegł, czego przez tak długi/ Czas nie wiedział do siebie, że człek, jako drugi;/ Że wyszedszy z śmiertelnej z ludźmi na świat matki,/ Też go, co wszytkich ludzi, czekają przypadki./ Dziś onon (daw.) --- ten. humor wspaniały, on umysł nadęty,/ W babi płacz i kobiece obraca lamenty;/ Płakał i tak się po swych bohatyrach żalił,/ Jakby się już tron jego monarchiej walił./ Tedy mu się srodzy lwi przerodzili w tchórze,/ Co z nimi za Bałtyckie myślił płynąć morze,/ Myślił nie Polszcze samej (dla tej bałamutnie/ Pewnie by się nie ruszał), lecz że głowę utnie/ Wszytkim państwom giaurskim; że ich w jarzmo wprzęże./ Gdzież są oni rycerze? Gdzież są oni męże,/ Którzy mieli z Polaki dokazować figli?/ Jeden miał bić dziesiąci, teraz się postrzygli/ W bojaźliwe zające; do gęstego chrostu/ Przed jednym, wieczna hańbo! ucieka ich po stu./ Tak rzewliwie narzekał, jakoby go ubił,/ Osman, zwłaszcza gdy wspomni meczet, który ślubił/ Swemu Mahometowi. Wszyscy spuszczą oczy,/ Zwieszą karki, bo go ćma starszyny otoczy;/ Jakoż jeszcze i razu chłosty tak pamiętnej/ Nie wzięli Turcy na tej wojnie obojętnejobojętny --- tu: niepewny (na obie strony się ważący).,/ Jako dziś, co i sami z pokornym wzdychaniem/ Potem przypominali, gdy się traktowaniemtraktowanie --- negocjacje./ W ich obozie bawili naszy komisarze;/ Jak wiele, jako wielkich, w dzisiejszym pożarze/ Ludzi, z nieogarnioną szkodą Jasnej bronieJasna brona --- (brama), wysoka Porta (turecka)./ I sławnej solimańskiej monarchiej płonie;/ TrupTam prawie kwiat Afryki, Azyej z Europą,/ Giaurską, żal się Boże! podeptany stopą./ Znać to było, bo ledwie noc na ziemię padła,/ Poznawali przy świecach, brali w prześcieradła/ Swych Turcy kawalerów, na wozy przykryte/ Kładąc trupów okrzepłych tułowy pobite./ Lecz i naszych beze krwie nie potka wygrana:/ Tameśmy połockiego zbyli kasztelana,/ Tam nam śmierć Zienowicza ozionęła, kędy/ Pogańskie mieszał szyki, gęste targał rzędy,/ I przodując Pogoni litewskiego księstwa,/ Kędy największa wrzała bisurmanów gęstwa,/ Tam się mężną darł ręką, patrząc na przykłady/ Serca niezrównanego waleczne pradziady,/ W których dziś regiestr wchodząc, takież dzieła w druki/ Krwią swą na nieodrodne podaje prawnuki./ Słał mostem trup pogański mąż serdeczny póty,/ Aże pod nim szwankował koń dzidami skłuty;/ Skoro padł koń, i pan też na ziemię się zważy,/ Tu mu zła wstęga głowę z szyszaka obnaży./ Wszytkie nań strzały, dzidy i kiścieniekiścień --- broń tatarska: bicz zakończony metalową kulą. lecą,/ W różne go strony fale bisurmańskie miecą./ KrewBrać się nie da, lecz w ręce mając pałasz goły,/ Siekł kogo mógł, z potem krew pijący na poły./ I uciekli poganie, a on między trupem/ Tak gęstym stał, sparszy się na pałaszu słupem,/ W tureckiej krwi po kostki; takież z niego cewki/ Od głowy płyną na dół, jakoby z nalewkinalewka (daw.) --- polewaczka../ Dwadzieścia i kilka ran odniósł na swym ciele,/ I ciętych, i sztychowych; tak go przyjaciele/ Opłakawszy, z życzliwej czeladziczeladź (daw.) --- służba. gromadą/ Na gotową lektykę wybladłego kładą./ ŚmierćTrzy dni żył; duszę potem zbawiennym obrokiem/ Opatrzywszy, umiera wiecznym jęty mrokiem./ Nie umiera; nie w wiecznym śmierć go mroku kryje;/ Nie da mu cnota umrzeć, która wiecznie żyje!/ Sześć z swej roty Chodkiewicz towarzyszów traci,/ Ale mu to najbardziej serce tarapacitarapacić (daw.) --- gryźć./ Że znakznak --- chorągiew. jego, szczęśliwie z okazyj tak wielu/ Wyniesiony, dziś został przy nieprzyjacielu,/ Jankowski był chorążym, z którym szkapa w huku/ Wziąwszy na kiełwziąć na kieł --- (o koniu) ponieść., ni jeźdźca słucha, ni munsztukumunsztuku --- wędzidło../ Skoro pana w najgorsze labirynty wprawi,/ Tam i zgubi, a Turkom chorągiew zostawi./ Wszytkie ta rzecz przeniosła w Chodkiewiczu smętki,/ Stąd śmierć starzec i koniec wróży sobie prędki./ Jakoż już co dzień słabiał i na twarzy siniał;/ Ubywa mu pamięci, a zgoła dzieciniał./ Trzech padło towarzyszów przy swym pułkowniku;/ Dziewięć Rudominowych dostało się łyku/ Tamtej śmierci; tamże legł brat jego rodzony./ Trzech postradał Sieniawski, krajczy tej Korony./ Tam Stanisław Sarnowski, który był piastunem/ Sławy Opalińskiego, z bratem legł rodzoném./ Skoro zbył prawej ręki, z Mucyusem Scewą/ Powierzonej chorągwie dotrzymuje lewą;/ Ale gdy koń szwankuje pchnięty przez łopatkę,/ Żegna świat i oddaje swej drużynie matkęmatka --- tak nazywano chorągiew pułkową../ Porucznik Rudominów ranny: bo dwie strzelestrzele --- strzały (liczba podwójna).,/ Jednę w nogę, drugą wziął w twarz. I inszych wiele/ Na tym placu cnoty swej otrzymali piątna,/ Których na wieki zazdrość nie ruszy pokątna;/ Pachołków też coś w onej szeregowych zruciezruta (daw.) --- ruina.;/ Owo trzydzieści ludzi zginęło w kompucie./ Mniej dał śmierci podczaszypodczaszy --- Lubomirski., ale dobrych w pęta:/ Tam Misiowski porucznik, tam zginął Wierzbięta,/ Tam Chrząstowski z Podoskim uderzony trzciną/ Arabską; tamże został Męciński z Byliną;/ Nie mógł się z Sędzimirem Wrzeszcz wybiegać, którzy/ Postrzelani leżeli przez długi czas chorzy./ Rannych kęskęs (daw.) --- trochę, nieco. więcej było; pachołków z szeregu/ Kilkanaście wiecznego poszło do noclegu./ Koni koło trzydziestu, choć mniej, chociaż więcej./ Turków z Ufaim baszą sześć padło tysięcy,/ Okromokrom (daw.) --- oprócz. co w nocy wzięto, jako się wspomniało,/ I co trupów po błotnych gęstwinach zostało./ Cóż rozumieć o rannych, co o postrzelonych,/ Którzy padli na naszych dobrze uzbrojonych/ Tak gęsto, że i ślepy Turka nie mógł chybić?/ Bo kto strzela do okna, musi szybę wybić./ Siódmy to był dzień września, który boży kościół/ Od początku ku świętu jutrzejszemu pościłpościł --- w rękopisie dla rymu: pościoł.,/ Na cześć Pannie i Matce; bo kiedy się rodzi,/ Nabożnie chrześcijański świat ten dzień obchodzi./ Tedy jako się słońce nad ziemią rozszerzy,/ Co żywo do modlitwy, wszyscy do pacierzy./ Wszyscy Bogu oddają przyrzeczone śluby,/ Że hardemu pogaństwu ze łba strącił czuby,/ Że tą garścią chrześcijan pokazał tak lichą,/ Co może zastępami nad turecką pychą./ Z twarzy wesół Chodkiewicz, choć mu serce żali/ Chorągiew, której wczora poganie dostali./ Wolałby sam paść trupem i sto razy ginąć,/ Niźli by ją miał Turczyn w meczycie rozwinąć./ Przeto, skoro się Bogu, z którego zawiślizawisnąć (daw.) --- zależeć./ Wszyscy święci wodzowie, i swe odda myśli,/ Już się więcej nie waha, nie wróży, nie radzi;/ Szykuje wszytko wojsko i w pole prowadzi;/ Pozasadza piechoty i działa, gdzie może;/ Jeżeli Turcy zechcą, gotów w imię boże,/ Otwartemu zwycięstwa powierzywszy polu,/ Wydrzeć swoję chorągiew i zbyć z serca molumól (daw.) --- zmartwienie../ Otrzaskani Kozacy każdodziennym hukiem,/ Szańców swoich pilnują, prócz, żeprócz że --- z wyjątkiem tych, co. ich z Wasiukiem/ Dwa tysiącadwa tysiąca --- liczba podwójna., na prawym podczaszego szyku,/ Pilnowało tamtego od Tatar przesmyku./ Wstawaj, durnydurny --- szalony. Osmanie! Już południe mija;/ Spisz, a giaurgiaur --- niewierny, nie muzułmanin. po polu chorągwie rozwija;/ Czemuś dziś tak nie rzeźki i tak nie ochoczy?/ Wstawaj i przetrzyprzetrzy --- dziś popr. forma 2 os. lp. trybu rozkazującego: przetrzyj. psinąpsina (daw.) --- bezwstyd. zaślepione oczy./ Dopiero tryumfował, ali w godzin kilka/ Puścił skrzydła, podobien do zmokłego wilka;/ StrachWlecze swój lud do pola, tak smutny, tak cichy,/ Rzekłbyś, że do pogrzebu kto prowadzi mnichy;/ Bo gdzie serce niezbyte opanują tchórze,/ Stem go kijów na słońce z kąta nie wyorze./ I Turcy, chociaż wszytkich znajomych gór szczyty/ Ogarną i końskimi osypią kopyty,/ Nie mają z toz to (daw.) --- na to, tyle. odwagi, chociaż w polu gołem/ Garść widzą naszych, żeby czoło potrzeć z czołem,/ Lekkich się tylko harców kontentując gony,/ Czekają, rychło wieczór zżeniezżenąć (daw.) --- zgonić, odpędzić. z placu strony./ Ale skoro Chodkiewicz między ich bonczukibonczuk --- buńczuk, znak wojsk tureckich a. tatarskich wykonany z końskiego włosia./ Postrzeże swej chorągwie, jakby mu na sztuki/ Serce rąbał, wraz go żal i wstyd, i gniew weźmie,/ Tedy w górę wejźrawszy: Boże! Jużeś mię/ Dziś na wieki zapomniał, i jaż w tej rozpaczy/ Umrę? I, biedny starzec, w kraj pójdę robaczy?/ VanitasW tej obeldze dni moich dopądzam ostatek,/ W ręku widząc pogańskich, o żalu! ten płatekpłatek --- tu: chorągiew.,/ Na którym znak okrutnej twej śmierci, na którém/ Katalog spraw i mego żywota, nie piórem,/ Ale szablą spisany, i nie inkausteminkaust --- atrament (ze względu na rytm czytamy na cztery sylaby).,/ Ale krwią, którą pod nim rozlewałem hustemhustem (daw., reg.) --- gęsto.,/ Twoich świętych kościołów, twojej broniąc chwały./ Tu blizny ran uczciwych, tu-m liczył postrzały,/ Tu garb i długoletnej starości mej rugiruga (daw., z łac.) --- zmarszczka.;/ Tu Tobie i Ojczyźnie oddane zasługi./ I chciałem, ale opak twej się zdało radzie,/ Żeby wisiał przy prochu i mych kości składzie,/ Anoż nasza po śmierci, o kawykawy (daw.) --- brednie., o bajki,/ Nieśmiertelność na świecie, kawałek kitajki!/ Ale tam, tam (dźwignąwszy obie w niebo dłoni)/ Sława, tam się --- brać trzeba, cne rycerstwo, do niéj!/ Tak rozrzewniony starzec lutujelutować (daw.) --- żałować. swej szkody,/ A gdy otrze rozkwitłe z mokrych łez jagodyjagody --- policzki.,/ Skoczy, gdzie Sokołowski wziął, po Rusinowskim/ Zabitym, nad żołnierzem starszeństwo lisowskim./ I rozkaże, zegnawszy z placu harcowniki,/ Uderzyć o tureckie trzema pułki szyki,/ Zaza --- aza, czy. ich jako na równięrównia (daw.) --- równina. z tych gór zwlecze w pole;/ «Idź w boży czas, idź śmiało, mężny mój Sokole!»/ Rzekł; a ci broń wyniosszywynieść --- tu: podnieść., w bok ostrogi kładą/ Koniom i na pogaństwo wielkim sercem jadą./ Zmiotą pole jako dym, a pomknąwszy kroku/ Pod on tłum, skoro białek już obaczą w oku,/ Zaświecą z bandelotówbandolety --- karabinki. i dadzą ołowu/ I skoczą dobrą sprawą na pół pola znowu,/ Czekając, rychło Turcy hańbę tak szkaradną/ Wetując, z góry na nich wszytką siłą padną./ Ale ci miasto pomsty, z dziurawymi brzuchy,/ Poszli nazad, jak chmury pod czas zawieruchy,/ I w tabor się zawarli; naszy też dzień cały/ W szyku stawszy, wieczorem w swoje weszli wały./ Tak kilka dni w pokoju jakoby na zmowie/ Obie stronieobie stronie --- liczba podwójna, dziś popr.: obie strony. siedziały, prócz że Tatarowie,/ Gdy im ani tołokna, ani sałamachytołokna i sałamacha --- potrawy tatarskie (odpowiednio z kaszy jaglanej i kisiel)./ Stawało, do Kamieńca jako i do Brahy/ Wszytkie pasypas (z wł.) --- przejście. i drogi zalegli i ścieżki,/ Że nikt ani przejechać, ani mógł przejść pieszki./ I zgoła, nie mający w tę stronę przechodu,/ GłódTrzeba się było prędko bać w obozie głodu,/ Który już mocno w nasze zaglądał namioty;/ Już rzeźwości i zwykłej przygaszał ochoty./ Bo brzuch nie ma rozumu, uszu i niczyjej,/ Kiedy próżny, nie słucha cale perswazyjej./ Z Polski głucho, a rokiem wleką się godziny,/ Kto czeka, czcze daremnie połykając śliny;/ HańbaStary żołnierz truchleje, frycowiefryc (daw.) --- nowicjusz. bez sromu,/ Sprzykrzywszy sobie niewczas, kradną się do domu,/ Że kilku wytrzęsionych zacnej szlachty z wozu/ Kazał Chodkiewicz środkiem prowadzić obozu/ I na wieczną niesławę, na wieczną sromotę,/ Na dziwyna dziwy --- na widowisko. strąbić wszytkę wojskową hołotę;/ I zaraz, czego potem sejmem potwierdzono,/ Wszytkich czci, wszystkich takich dobra odsądzono./ Osman pola nie chce dać, chociaż wyzywany;/ Kul już nie masz z czego lać; proch już wystrzelany./ Co wszytko gdy Chodkiewicz myślą utroskaną/ Rozbiera, aż mu już śmierć grozi wybijanąwybijaną (godziną) --- końcem.;/ Prawieprawie (daw.) --- całkiem. już dogorywa; żywe tylko serce/ Wielki płomień w malutkiej zawiera iskierce./ Wojennego do rady zaprasza senatu;/ Już chory, już na łóżku położony; a tu,/ Skoro siedli, wszytko to, co mu spać nie dało,/ Podaje do uwagi; gdzie milczawszy mało,/ Każdy swe wyda wotumwotum (z łac.) --- głos, opinia.. Wszyscy w ten cel godzą,/ Że się tak i poganie, jako naszy głodzą;/ Taż tam bierabiera --- los, troska. co i nam; my to nad nich mamy,/ Że króla z nowym wojskiem co dzień wyglądamy./ Trzymać się jeszcze radzą, nie wywodząc szyku,/ Obwieściwszy na rączym senat zawodnikuzawodnik --- koń wyścigowy.,/ (Bo się już był Jarzyna powrócił od króla:/ Ten-że Zygmunt, ten-że Lwów, zające i pola;/ Toż sprawi, co Palczowski; na powiaty czeka,/ Z bliska go łowy cieszą, nowiny z daleka)/ Żeby spieszył co rychlej, żeby już na schyłku,/ Nie bawiąc się we Lwowie, przybywał w posiłku./ Skoro kolej Wejera w onej doszła radzie,/ «Długa, rzecze, w nauce droga, lecz w przykładzie/ I krótka, i skuteczna; też i mnie przykłady/ Przyczyną, żem otwartej z bisurmany zwady/ Nie życzył i dotąd-em zostawał w swym zdaniu:/ Że wszytka rzecz należy z nimi na wytrwaniu./ Teraz przez niedziel kilka, jak się bawią z nami,/ Widzę smołęsmoła --- motłoch., ladaco, Żydy z Cyganami,/ Ciała bez serc nikczemne, albo bez ciał cienie;/ Wżdyć to jeden nasz ciura kilku Turków żenieżenąć (daw.) --- pędzić, gonić.;/ Nie ci to byli w Węgrzech, nie ci i pod AgremAgier --- Eger, r. 1596.,/ Gdzie Zygmunt, skoro został cesarzowi szwagrem,/ Słał posiłki, lecz próżno, bom też tam był i ja;/ Daleko lepsza w Turkach była fantazyja!/ Nie uciekali nigdy, a gdzie się zawiedli,/ Wszędzie brali fortece, wszędzie Niemcy siedlisiąść --- tu: upaść.,/ Choć się zamki do wzięcia niepodobne zdały,/ Bo takie, jakimiśmy osuli się wały,/ Co nocleg Niemcy sulisuć (daw.) --- sypać., wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. to jako ślinki/ Połykali poganie; co dzień pojedynki;/ Tak się tam byli w PludryPludry --- Niemcy (pogardl., od rodzaju spodni)., tak i w Węgrów wpaśli,/ Że przed nimi jako śnieg, jako słoma gaśli,/ Kędy nasz Wiernek między obcymi narody/ Ogłosił imię polskie, dopadszy pogody,/ Gdy go spahijspahij --- jeździec nieregularnej jazdy tureckiej. dorodny wyzwie między szyki/ Na dzidę, z wesołymi chrześcijan okrzyki,/ Wziął go w pół na kopią, i na jegoż dzidzie,/ Ścięty łeb do swych przyniósł ku większej ohydzie./ Dobrze było hetmana usłuchać nam zrazu,/ A sprawiedliwej bożej poufać żelazu,/ Anibyśmy do głodu, ani takiej cieśni/ Weszli, byśmy się byli obaczyli wcześniéj;/ Teraz życzę i radzę, i proszę w ostatku,/ Niźli do ostatniego przyjdzie nam upadku,/ Nie czekając Zygmunta, co nie umie zażyć/ Szczęścia swego, chciejmy się w boży czas odważyć,/ A jeśli nam poganie nie zechcą dać pola,/ Wywleczemy z samego na rzeź ich zastolazastole (daw.) --- miejsce za stołem.»./ Tak Wejer, tak Konarski rozumieli oba,/ Że ta zwłoka --- lekarstwo gorsze niż choroba;/ Przeto dłużej szańców się swych trzymać nie radzą,/ I jeśli hetman każe, dziś w Turki zawadzązawadzić --- tu: uderzyć../ Co pomorski z malborskim gdy wojewodowie/ Wniosą, jakoż to pięknie, gdzie nie tylko w głowie,/ Ale w sercu i w ręce widzieć senatory,/ Widzieć w potrzebie (dzisia nie wiem, jeśli który/ Do ptaka by się strzelić odważył z rucznicerucznica --- dziś popr.: rusznica.;/ Ano głowa bez serca raczej do maźnice/ Niż do głowy podobna; dziady zimostradnezimostradny (daw.) --- nędzny, mizerny.!/ Wyjąwszy, którym z młodu okazyje żadne/ Omieszkać się nie dały, a swoich zarobków/ Przynamniej tytuł w zysku mają dla nagrobków)./ Ostatnie miał Sajdaczny miejsce między pany,/ Więc co-by tu rozumiał? tak powie pytany:/ «I ja, wielki hetmanie, z tymi trzymam zgodnie,/ Co się nie chcą zawierać, i nam obóz smrodnie./ Potrawiwszy Kozacy, które mieli trochy,/ Radzi by się co rychlej witali z porohy./ Jednę tylko rzecz małą dam wam do uwagi;/ Widzimy, jako w szyku bisurmanin nagi/ Kupy się tylko trzyma, jako gdy o wilku/ Czują świnie; wyjąwszy co mężniejszych kilku;/ W nocy spią jako drzewa tak barzo nieczule,/ Że z ścierwów, z odpuszczeniem, zrucą i koszule./ Ni straży, ni posłuchuposłuch --- straż, czujka., ni płotu, ni rowu;/ Nie po raz Zaporowcy dostali obłowu/ Dobrego, gdy we śpiączki dopadszy ich koszówkosz (daw.) --- obóz.,/ Z korzyścią się do swoich wracali aproszówaprosz (daw., z fr.) --- okop../ Radziłbym, żeby wojsko całe poszło z nami,/ My będziem kredencowaćkredencować --- służyć (jako pierwsi)., będziem przywódcami./ A dziś zaraz, nie głosząc, jako padnie słońce,/ Szczęścia kusić, anioły mając za obrońce»./ Tu przestał; a Chodkiewicz, pomilczawszy chwilę:/ «Mój kochany Sajdaczny, a nuż się omylę/ Na Kozakach? Nuż znowu tak na łupie padną/ Jako pierwej, i hańbą nakarmią szkaradną/ Całe wojsko? Bo-by nam nie uszło wszetecznie/ Z Kozakami uciekać i wstydać się wiecznie./ Druga, nie czciłoby to naszego narodu/ Czekać nocy z wygraną i słońca zachodu./ I ja bym miał zgrzybiałą starość tym oszpecać?/ Nie chciej-że mi tak barzo tej nocy zalecać,/ Czemuż nie we dnie raczej, kiedy słońce świeci,/ Jako starych Sarmatów nieodrodne dzieci,/ Których rycerskie dzieła niebieskiego oka/ Godne były, nie nocy ponurej tłomokatłomok --- tłumok, worek.?/ Ale ja, będzie-li was wszytkich na to zgoda,/ Przeczyć nie chcę, i ze mnie jako z gęsi wodaPrzeczyć nie chcę, i ze mnie jako z gęsi woda --- przysłowie, nic mi po tym.»./ Tu Sobieski, skoro nań wszyscy pojźrą, rzecze:/ «Bóg, który wszytkie rady kieruje człowiecze,/ Niech jej i nam użyczy, a dla swojej chwały/ Zetrze przez nasze ręce pogańskie nawały./ Mądrze wszytko uważasz jako hetman baczny,/ Co tu wojewodowie, co wnosił Sajdaczny./ Chwalę serce w Konarskim, chwalę i w Wejerze:/ Oba wielcy mężowie i dobrzy żołnierze;/ Lecz się bić z Turki polem? Wątpliwemu losu/ Wierzyć ojczyzny? Na to nie mogę dać głosu./ Czego żem w pierwszej radzie dał dowody słuszne,/ Powtarzać ich nie będę; nie tak jeszcze duszne/ I konieczne potrzeby na nas nastąpiły,/ Żebyśmy swe z Turkami równaćrównać --- tu: porównywać (w walce). mieli siły./ Zawsze rady ostrożne a pewne lepsze są,/ Niż prędkie, co upadek pospolicie niesą./ Ale daj todaj to --- przypuściwszy., że byśmy wygrali i polem:/ Cóż, kiedy nie wynidą, to my ich wykolem?/ Wszak-eś doznał dopiero, że nie chcieli z góry/ Zwieść się, chociaż obojej wojsko armaturyarmatura (daw., z łac.) --- uzbrojenie./ Stało w szyku cały dzień; jakby ich do łękułęk --- przednia część siodła./ Przykuł, choć im brał dzidy Sokołowski z ręku./ Szkoda tedy i myśleć otwartym iść bojem./ Zaza --- aza, czy. ich prędzej fortelem i sztuką ukrojem?/ Prawda, że nocna napaść, ile te legartylegart (daw.) --- ospalec, leń.,/ Snadniesnadnie (daw.) --- łatwo. by pożyć mogła, których żadne warty,/ Jako nam powiedają ci, co do nas zbiegą,/ Żadne posłuchyposłuchy (daw.) --- straże, patrole., żadne szylwachyszylwach --- właśc. szyldwach, posterunek straży. nie strzegą;/ Ale obóz martwymi osnowawszy działy,/ Rozumieją, że same będą im strzelały./ Cóż gdy do tej towarzysz nie ujdzie potrzeby?/ Pachołek, kozak, ciura więcej patrzy, żeby/ Co porwał, potem chyłkiem uciekł ze zdobyczą./ Tacy-ć łup, a mężniejszy śmierć i rany liczą./ Rozum jednak od tego; i nocnej BellonyBellona --- rzymska bogini wojny, siostra a. żona Marsa./ Nie raz zażył szczęśliwie hetman rozgarniony,/ Noc, WalkaBo co się mroku tyczy, że sławniej w dzień biały/ Zwyciężać, tam reguły te miejsce miewały,/ Gdzie równy nieprzyjaciel i w liczbie, i w sile;/ Ale my przeciw sobie mając pogan tyle,/ Żeby ich dziesięć biło jednego naszyńcanaszyniec --- nasz.,/ Życzyłbym do wygranej nie patrzeć gościńcagościniec --- droga (w domyśle: zwyczajna).;/ Jaka się droga poda, czy męstwem, czy sztuką,/ Dosyć sławy, Polacy kiedy Turków stłuką./ Tak Scypio Syfaksa, tak JuliusJulius --- Juliusz Cezar. FrankiFranki --- Francuzów, tj. Gallów./ Bił i w ostatnie przywiódł ciemną nocą szwankiszwank --- szkoda.,/ Wielcy oba i sercem, i ręką wodzowie./ Aleć nie ludzie tylko, sami aniołowie,/ Ile razy Bóg kazał swym iść ku pomocy,/ Zawsze takie posługi odprawiali w nocy./ Tak bito Syryjczyki, tak Madyjanity./ Jeżelić to do serca Bóg podaje, i ty/ Nie wątp i nie wzdrygaj się, na co wszytkich zgoda,/ Choć i w nocy uderzyć w tego kaziroda,/ A Pan wszytkich hetmanów, wojsk niebieskich zgraje,/ Niechaj ci rady, serca i siły dodaje»./ Więc że leżał Władysław i nie mógł być w onéj/ Konsulciekonsulta (daw., z łac.) --- rada., z tym do niego Denoff wyprawiony:/ Gdy się we dnie nie chcą bić, kiedy tacy tchórze,/ Pójdziemy Turków macać po ikrachikry --- łydki; w rękopisie: iskrach. w taborze./ Tak dziś w radzie stanęło; lecz przy haśle, aże/ Do tej się brać imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. Chodkiewicz rozkaże./ Przypadłprzypaść na coś (daw.) --- zgodzić się. na to Władysław, barzo tylko prosi,/ Niechaj się to przed czasem Turków nie donosi./ Którzy za Dniestr przemknąwszy wielkie działa cztery,/ Strzelali do kozackiej tak długo kwatery,/ Póki ich także Lermunt z swojej nie namacał,/ A tak Turczyn tąż drogą, którą wyszedł, wracał,/ Zabiwszy z kilką ludzi pułkownika Jacka./ Tylo nas uszkodziła ona ich przechadzka,/ A tymczasem Chodkiewicz starych wojenników/ Zebrawszy, koło przyszłych rozmawia się szyków,/ Znaczy, kędy kto ma iść, kto ma zacząć zwadę,/ Kto działa opanować, ubiec retyradęretyrada --- odwrót, ucieczka../ We dwoje się uderzyć zdało na pogany;/ Naprzód tu, gdzie kozackiej bliscy byli ściany,/ Potem górą, skąd Turcy zwykli chodzić we dnie,/ Minąwszy pole, w którym działa stały średnie./ W pierwszej stronie Kozacy, a z nimi piechoty/ Część polskiej, część niemieckiej, mieli łomać płoty;/ Za tymi wszytkie pułki zaraz wpadać miały,/ Co na skrzydle wielkiego hetmana stawały./ Od lasów, skąd się Turcy najmniej spodziewali,/ Ernest Denoff z swymi się Inflantczyki wali;/ Tam Almad Węgrzyn z pułkiem; tam z mężnym Lermuntem/ I Wejer, i Konarski gęstym iskrzy luntemluntem --- dziś popr.: lontem../ Za tymi w tropy wszyscy szli Polacy naszy,/ Których wielką część wodził koronny podczaszy./ Przed tym i owym wojskiem pancerne iść miały/ Pułki; jeśliby się wprzód ze strażą potkały/ Albo z inszymi ludźmi, żeby wsiadszy na nie/ Nie oparli się aże w tureckim majdaniemajdan --- plac obozowy./ (Mieli do tego sprawne kałauzykałauz (tur.) --- przewodnik. i zbiegi)/ I tam żeby stanęli sprawieni w szeregi./ Tym też czasem Kozacy i nasz żołnierz pieszy/ Nie omieszka w posiłku i w obóz pospieszy;/ Razem z pola uderzą w surmy, w trąby, w bębny,/ Ą Turcy padać będą jako las porębny./ Krzykną larmolarmo --- alarm., na co już sto tysięcy ciurów/ Czeka; a i ci gołych nie niosą pazurów./ Chodkiewicz z Lubomirskim jakoby na szparzena szparze (daw.) --- na czele./ Stanęli, wziąwszy sobie bez kopij usarze./ Już obóz opatrzyli, gdzie Władysław chory/ Łaje uprzykrzonemu łóżku, klnie doktory,/ Wolałby dziś w szyku stać i wyciągać uszy,/ Gdy imię Jezus tabor pogański zagłuszy./ Tam został Kochanowski we trzechset piechoty,/ Tam Rożen i gotowe w placu cztery roty;/ Brakbrak (daw.) --- wybór. wojskowych pachołków, z długą strzelbą przy tem,/ Po wałach obozowych i jemu zaszczytemzaszczyt (daw., z ros.) --- obrona../ W tej-byś widział posturzepostura --- postawa. wojsko i hetmany/ Czekające, rychło-li na świt wietrzyk rany/ Wionie; rychło-li zorza niebo zapurpurzy,/ Skoro z nieba rumiany proporzec wynurzy,/ Bo się ten czas zdał prawie do onej roboty./ Wszyscy pełni nadzieje, pełni i ochoty,/ Znaku tylko czekają, rychło osieść kłęby/ Pogaństwu, słowa żaden nie wypuści z gęby;/ Milczenie zakazane, bo na tym należy,/ Jeśli kto chce fortuny spróbować w kradzieży,/ Aż tylko co pierwszego mają ruszyć kroku,/ Deszcz (chociaż niebo było prawie bez obłoku,/ Gwiazdy pięknie świeciły) zrazu poszedł mały;/ Aż co dalej to większy, że zalał zapały./ Już też dzień ognistymi TytanTytan --- słońce. koły wiezie;/ Więc żeby nie wiedzieli Turcy o imprezie,/ Wszyscy z serca westchnąwszy, co najciszej mogą/ Pierwszą do swych obozów wracają się drogą/ I chowają do pochew wyostrzone broni,/ Gdy kęs nieobiecany z gęby się wyroni./ Bóg, MiłosierdzieBóg, którego litości żaden wiek nie skróci,/ Dał dokument ojcowskiej nad nami dobroci,/ Za którą póki Polskiej, póki świata staje,/ Niechaj mu chrześcijaństwo wszytko chwałę daje!/ O, jakoż często człowiek w swojej radzie błądzi!/ Jakoż często swe szczęście niefortuną sądzi!/ Nie mogła się sposobem ludzkim ona nadać/ Imprezaimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie.: bo kto widział, ten może powiadać,/ Jakim kształtem obozy tureckie tam stały,/ Tak gęsto miasto szańców otoczone działy/ Ze oś z osią zetkniona, koło z kołem spięte,/ Nie mogło być żadnymi siłami rozjęterozjąć (daw.) --- rozłączyć.;/ Pod każdym działem puszkarz z zapalonym knotem/ W dzień spał, ale by w nocy przypłacił żywotem./ Przy nich zaraz namioty i armatne wozy,/ Mocnymi na kształt płotu opięte powrozy,/ Tak ciasno, tak dyktowniedyktownie (daw.) --- dychtownie, szczelnie., żeby zając szary/ Nie mógł uciec między ich szopy i kotarykotary (daw.) --- namioty../ Wąskie ścieżki, którymi póki dzień chadzano,/ Na noc je bydły, końmi zewsząd zastawiano;/ Wkrótce: co krok, to na łeb trzeba by upadać;/ Nie wiedzieć, co wprzód czynić, czy bić, czy się składaćskładać się (daw.) --- bronić się.,/ Zwłaszcza w tej stronie, którą naszy chcieli zwady,/ Niepodobna bez klęski i hańby szkaradéj./ I nie są tak ospali Turcy, jako prawią;/ W nocy się bankietami, w nocy grami bawią;/ Co bonczukbonczuk --- buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia., co znak, to ksiądz, hodziahodzia --- kapłan muzułmański. ich językiem,/ Któremu, gdy całą noc niesłychanym krzykiem,/ Jako kazał Mahomet w swoim al-Koranie,/ Budzi ich do pacierzy, gęba nie ustanie./ Każdy namiot starszego końską znaczny grzywą,/ Przed którym co noc lampa gorywa oliwą,/ I nie wprzód ją zagasi, aże nad tym światem/ Gwiazdy zgasną i FebeFebe --- księżyc (Diana, siostra Feba, czyli Apolla). poblednie przed bratem./ BogactwoAle niechby tam naszy wpadli okrom wstrętuokrom wstrętu (daw.) --- bez oporu.,/ Któżby im ręce trzymał od takiego sprzętu,/ Który, jako nam potem komisarze naszy/ Prawili, u każdego wezyra i baszy/ Tak bogaty, tak świetny, że choć złoto kopie,/ Żaden mu pan nie zrówna w całej Europie;/ Każdy by brać, niż się bić, wolał i dla złota/ Cisnąłby szablę drugi, taka jest ślepota/ W podłych ludziach: bo szlachcic, choćby był łakomy,/ Wytrwać musi, śmierci się bojęcybojęcy się (daw.) --- bojąc się. widoméj./ A kiedy by się naszy zabawili łupy,/ CudTurcy by się postrzegszy zebrali do kupy/ I bez wszelkiej trudności, nie mający wstrętuwstręt (daw.) --- sprzeciw, opór.,/ Garść naszych w takiej cieśni znieśliby do szczętu./ Co widząc, dobrotliwy Bóg przez onę słotę/ Niewczesnąniewczesny (daw.) --- w niewłaściwym czasie. swoich ludzi przygasił ochotę./ Mógł ci on wszytkich Turków uśpić bez pochyby,/ Żeby ich naszy brali jako nieme grzyby,/ Ale już swej przez cuda przestał mnożyć chwały,/ Ani nasze zasługi tyle wagi miały./ Ledwo z konia Chodkiewicz, nie spawszy noc całą,/ Zsiędzie, ledwie że z grzbieta zbroję zdejmie trwałą,/ Aż on Greczyn Weweli z Radułowym listem/ Prowadzi się z obozu tureckiego i z tem:/ Że hospodar wołoski w przyjaźni statkuje/ Przeciw Koronie, którą i w tym prezentujeprezentować (daw.) --- wyświadczać.,/ Kiedy życzy pokoju z Turkami z swej chęci;/ W czym lepiej informują otwarte pieczęci,/ Które skoro w zupełnej przeczytają radzie,/ Też chęci, też ofiary za fundament kładzie./ Pokój barzo zaleca i dołoży tego,/ Że teraz już poganie skłonniejszy do niego;/ Prosi zatem, jako jest szczerym przyjacielem./ Żeby kto do wezyra przyjechał z Wewelem/ Człek roztropny, który by do szczęśliwej zgody,/ Pierwsze łomał z wezyrem Husseimem lody:/ PrzysięgaDostatek mu wszelaki, choć w pogaństwie grubem./ I zdrowia bezpieczeństwo obiecuje ślubem;/ Co acz prawem narodów miewają posłowie,/ Na jego osobliwie będzie teraz głowie./ Wdzięcznie listy przyjęto i poselstwo ono,/ Ale odprawę na czas inszy odłożono./ Poseł w zamku chocimskim zmieszka czas niedługi,/ Mając naszych przystawówprzystaw --- tu: komisarz u boku posła. i stróżów, i sługi./ A tymczasem Chodkiewicz znowu głową robi,/ Znowu się na wycieczkę wczorajszą sposobi;/ Obiad przeto nad zwyczaj odprawiwszy rychléj,/ Ponieważ i poganie w obozie ucichli,/ Wsiada na koń, starszeństwa otoczony zgrają,/ I bliżej podjechawszy uczy, jako mają/ Postąpić, którą stroną na Turki uderzyć;/ Gdzie klinem iść, kędy się rozwieść i rozszerzyć;/ Patrzy przez perspektywęperspektywa (daw.) --- luneta., gdzie najrzedsze działa,/ Która by ściana przystęp sposobniejszy miała;/ Chciałby dziś lepszą sprawą, w lepszym iść porządku,/ A pomniąc, że od Boga potrzeba początku,/ Kto chce skończyć szczęśliwie, skoro z konia zsiędzie,/ Każe śpiewać nieszpory po namiotach, wszędzie/ Gdzie byli kapelani i jeśli kto co wie/ Na się, spowiednikowi niech do ucha powie./ Już mrok padał na ziemię, już jasny dzień mija,/ Już hasło otrąbiono w obozie Maryja./ Co żywo się gotuje; jedni ostrzą bronie,/ Drudzy strzelbę ku przyszłej ładują Bellonie;/ Czeladź luźna do swej się zbiera kompaniej;/ Bo im w takiej najwięcej wolno okazyjej:/ Potem się w pułki dzielą, a z swojej drużyny/ Wodzów sobie sposobnych biorą i starszyny;/ Hetman im zaś chorągwie, na to samo szyte,/ Posyła z winszowaniem, do drzewców przybite;/ Rotmistrzów im potwierdza, dla większej powagi;/ Obiecuje, jakiej kto dokaże odwagi,/ Taką wdzięczność i takie odpłacać nagrody,/ Że wszyscy szli jak na miód, wszyscy jak na gody./ Czekają, rychło-li się przez munsztukprzez munsztuk --- półgłosem. ozowie/ Trąba, gotowi w drogę, słudzy i panowie./ I jeżeli kto widział ono wojsko nowe,/ Cośmy dotąd za śmieci mieli obozowe,/ Kiedy szykiem przestrone ogarnęli pole,/ Przyznał, że się o samo Konstantynopole/ Mógł nim kusić; tak było ludne, zbrojne, chciwe/ Nie tylko w nocy dusić Turki bojaźliwe./ Chodkiewicz to sprawiwszy, jak dopadł poduszek,/ Zasnął zniewczasowany na chwilę staruszek./ Aż od straży placowej kilka koni spadnie,/ Wiodąc dwu brańców naszych; strwaganistrwagany --- dziś popr.: strwożony. szkaradnie/ Budzą ze snu hetmana, a ten skoro wstanie./ Słyszy, że w szykach stoją gotowi poganie;/ Ci dwaj się rozwiązawszy, co mogli najprościej/ Zbiegli, i takie swoim dają wiadomości./ A ono z Mościńskiego sześć pachołków roty,/ Wszytko Węgrów, do Turków popaliło botypopalić boty --- szybko uciec.,/ I ci zdrajcy o naszym przestrzegli fortelu,/ Ci sprawili ostrożność i w nieprzyjacielu./ Znowu Bóg strzegł, że naszy w swoim propozyciepropozyt (daw.) --- zamiar.,/ O szkodę i haniebne nie przyszli rozbicie./ Kozacy przewąchawszy, że na tamtej stronie/ Dniestru, gdzie Turcy bydła pasali i konie,/ Żadnej nie masz przestrogi, na drzewie się zbitém/ Kilkaset przeprawiwszy, z obłowem sowitym/ Okromokrom (daw.) --- bez. szkody wrócili; narznęli poganów;/ Nagnali koni, bydeł, wielbłądów, baranów,/ I tak mieli po woli, tak ich dobrze zeszli,/ Ze kilkanaście całych namiotów przynieśli,/ Różnych sprzętów żołnierskich, różnego rynsztunku,/ Z których parę cudnych kit dali w podarunku/ Wielkiemu hetmanowi; wziął puzdro podczaszy/ Z ośmią pełnych szorbetuszorbet --- sorbet, wówczas rodzaj słodkiego napoju. pachnącego flaszy./ Tak Kozacy broili, a tymczasem nasze/ Nużnenużny (daw., reg.) --- nędzny. wojsko słabieje i konie bez pasze/ Zdychają; smród w obozie, skąd chorych na poły;/ Niemcy sną jako muchy i ledwie im doły/ Zdrowi kopać nadążą; Węgrzy zuciekalizuciekać --- pouciekać../ Ale i Zaporowcy już się barzo chwiali,/ I przyszłoby do buntu dla nędze, dla głodu;/ Lecz i tu nie zaniechał pokazać dowodu/ Cnoty swojej Sajdaczny, gdy i sam zabiega,/ I w czas o buncie onym hetmanów przestrzega;/ Zaczem rady królewic wskok do siebie zwoła./ Żeby zatrzymać, nim się rozbiegają koła./ Skąd prosto Lubomirski z Opalińskim jedzie/ I Sobieski, posławszy ZielińskiegoZieliński --- pisany na przemian tak bądź ,,Zieleński". w przedzie/ Do taboru; w namieciew namiecie --- dziś popr. forma N.lp: w namiocie., kędy Sajdacznego/ Zebrała się starszyna prawie do jednego;/ Więc kiedy owym dwoma tak się podobało,/ Sobieski, który tam miał znajomych nie mało/ Z moskiewskich jeszcze wojen, a (wiedząc to na nie)/ Krótko mówił (że ckliwi na długie słuchanie):/ «Nie w jednej, o Junacy Rzeczypospolitéj!/ Szabel nieprzyjacielskich doświadczeni zgrzyty,/ Skąd sława, o którą dziś stoimy do garła,/ Napełniwszy świat niski, w niebie się oparła;/ Świat, mówię; bo i morzem, i na ziemi suchéj,/ Tyleście bisurmańskiej nacedzili juchy,/ Żebyście nią z porohów, kędy przejazd trudny,/ Mogli na Hellesponty swoje zmykać sudnysudno (daw.) --- łódź.;/ Moglibyście, tego wam człek nie ujmie płochy,/ Ich trupem takie drugie układać porohy;/ Jeszcze się Szwed, co wojną tak barzo poryżałporyżać --- rżeć (o koniu), grozić.,/ Jeszcze się z waszych ręku Moskal nie wylizał,/ Dziś na tym stopniu stoim, co wam nie nowina,/ Albo zwyciężyć, albo mieć panem Turczyna;/ Tyle greckich i rzymskich kościołów, w tytule/ Ale nie w rzeczy różnych, obrzydłej regule/ Mahometowej poddać? Tedy nam ci będą/ Dawać prawa rzezańcyrzezaniec --- kastrat.? Ci karki osiędą?/ Ci będą obrzezywać nasze syny w jatce/ Na wzgardę Jezusowi a Pannie i Matce?/ Ci Żydzi i Cygani, że kupców ominę,/ Będą z dzieci wybierać naszych dziesięcinę?/ Nie da Bóg; ale i my dziś na placu mrzemy,/ A na taką obrzydłość niechaj nie patrzemy./ Jużci Osman wymierzył meczet w Carogrodzie/ I przysiągł nie pomyśleć nigdy o odwodzieodwód --- tu: odwrót.,/ Aże pod swoją szablą nasze głowy zliczy/ I na każdą ustawi pobór niewolniczy;/ Wam na morze do Malty, kędy go but ciśnie,/ Nam każe do Persyjej; albo się umyślnie/ Z którymkolwiek monarchą chrześcijańskim zwadzi,/ I chrześcijan przeciwko niemu wyprowadzi;/ I będą krew swoję lać pogaństwu igrzyskiem,/ Którzy krwie Chrystusowej związkiem jęci bliskiém./ Z tem-eśmy tu posłani dziś od królewica,/ Który na miejscu swego zostaje rodzica/ Do was, zacne rycerstwo, żebyście dla świętej/ Wiary i dla Ojczyzny, roboty zaczętej/ Nie odbiegali, stokroć szacując to drożéj/ Niż żywot; a cóż? choć się w brzuchu nie dołoży,/ Opatrzyopatrzyć (daw.) --- zaopatrzyć. Bóg swych ludzi; temu się niech sprawi/ Brodawka, że was w taki niedostatek wprawi./ Gdyby był przedsięwziętej drogi nie chciał krzywić,/ Moglibyście i kogo przy sobie pożywić;/ Wcześniej się było z nami na to miejsce stawić,/ Aleć tego żałować snadniejsnadniej (daw.) --- łatwiej. niż poprawić./ Teraz się z wami dzielim: cóż by to za para,/ Wy przy nas krew lejecie, my byśmy suchara/ Odmawiać wam myśleli? Żołnierskiego myta/ Pięćdziesiąt wam tysięcy da Rzeczpospolita,/ Na co się i królewic i senatorowie/ Podpiszą i nie wątpcie, że się stawią w słowie./ Proszą przez spolną wiarę, przez wszytkie dowody/ Męstwa i cnoty waszej na polskie narody,/ Przez domy i domostwa, i dzieci, i żony,/ Nie dajcie chrześcijańskiej poganom korony/ Albo idźcie; my-ć wszyscy trup na trupie lężem;/ Nie wiem, gdzie się przed wściekłym tureckim orężem/ Skryjecie i wy? Czemuż nie raczej w tym polu/ Umrzeć, albo zwyciężyć? Ale i o królu/ Co dzień świeże awizyawizo --- wiadomość. i że o nas radzi,/ Że wojska, że żywności dostatek prowadzi»./ Niejednako przyjęta ona mowa była:/ Starszyna uważniejsza zaraz pozwoliła,/ Pospólstwo zaś jak bydło chce zażyć pogody,/ Większe chce wytargować płace i nagrody;/ Lecz i tym prędko zawarł Lubomirski usta:/ «Byle się ta pogańska skróciła rozpusta,/ Nę wam na to cnotliwe, prawi, moje słowo,/ Jeśli mnie Bóg przywróci do Ojczyzny zdrowo,/ Że tylą drugą sumę liczyć wam rozkażę/ Z mych dochodów prywatnych; i tego dokażę,/ Że wam Rzeczpospolita i żołdu podniesie,/ Gdy przy niej w tak potrzebnym zostawacie czesieczesie --- dziś popr. forma C.lp: czasie../ Teraz co chleba, co jest dla koni jęczmienia,/ Wszytek rozdam między was; mnież by pożywienia/ Bóg nie miał dać tak dobry, dla którego chwały/ Umieram i krew cedzę, gdy trzeba, dzień cały?»/ Krzyczą wszyscy dziękując i ci, którzy stali/ Opodal, niewiedzący, za co dziękowali;/ Sajdaczny też na końcu żołnierskimi słowy,/ Że swej służyć ojczyźnie i zdrowiem gotowy,/ Wyświadcza i prowadzi do koni z namiotu;/ I tylko tylo było z Kozaki kłopotu./ Potem gdy obiecane dano prowianty,/ Kasza im i suchary stały za bażanty!/ A więcej się na nasze nie spuszczając datki,/ Co noc niemal, to Turków łowili w ukradki. Wojny chocimskiej część siódma Już dni kilka minęło, jak Weweli siedzi/ W Chocimiu, czekający od nas odpowiedzi/ Na listy hospodarskiehospodar --- władca mołdawski a. wołoski., ani się go dłużej/ Trzymać zdało; niech o nas nikt opak nie wróżywróżyć opak --- myśleć, że jest na odwrót../ Jeśli wezyr pokoju życzy sobie szczerze,/ Nie gardzić, owszem przyjąć uczciwe przymierze;/ A jeśli nam też tylko pulsu chce pomacać,/ Pewniepewnie --- tu: na pewno. umrzeć wolimy, niźli się opłacać./ Dowiemy się bez kosztu, co on w głowie przędzie;/ Tym też czasem, albo król, albo osiełosieł --- dziś popr.: osioł; chodzi prawdopodobnie o transportowane w ten sposób zaopatrzenie. będzie./ Lecz kogo posłać? Długo z myślami się wodzą,/ Aże się na Jakuba Zielińskiego zgodzą,/ Ten rządził podczaszego koronnego dworem,/ Człowiek poważny, mowny, z rozumem, z humorem/ Wszytkim się zdał być godnym legacyjejlegacja (daw.) --- poselstwo. onej;/ Więc z Wewelim nazajutrz był i wyprawiony./ Który kiedy w namiecie przed Hussejmem stanie,/ Wnet mu da wedla siebie miejsce na dywaniedywan --- tu nie, jak poprzednio, rada, lecz sofa../ Tam po krótkim pytaniu, krótkiej odpowiedzi,/ Rzecze wezyr: «Pożal się Boże, że sąsiedzi,/ Naszy panowie, żywszy w zgodzie czas tak długi,/ Dziś światu na dziw przyszli przez domyślne sługi;/ Płochość ich Żółkiewskiego, kozacka swawola/ Na srogie krwie rozlanie zwiodła w te tu pola»./ Skoro wezyr dokończył, Zieliński też krótkiej/ I prostej mowy zażył bez wszelkiej ogródki:/ «Za listem Radułowym, który-m przyniósł z sobą,/ I za wolą hetmańską stanąłem przed tobą,/ Wszech narodów przywilej mając, że powrotu/ Nikt mi bronić do mego nie będzie namiotu;/ Że w mej podłej osobie i niewyśmienitej/ Będzie cał honor Polskiej Rzeczypospolitej»./ Tu Husseim na piersiach położywszy dłoni,/ Oczu trochę przymruży i głowy przykłoni./ Toż Zieliński: «Bóg, który sądzi i bez świadków,/ (Bo jako cnót, tak wiadom ludzkich niedostatków),/ Niechaj wstąpi między nas, a kto okazyją/ Tej zwady, niech go ciężkie jego plagi biją!/ Zawsze polscy królowie, pojźrymy-li dalej,/ O waszych się cesarzów przyjaźni starali,/ Chociaż na to sarkały chrześcijańskie trony,/ A zwłaszcza, który z nami był i spokrewnionyA zwłaszcza, który z nami był i spokrewniony --- Austriak (Rakuszanin).;/ Nawet nieraz proszeni woleli być w czyjej/ Niechęci, niżeli iść na Was w kompaniej,/ Pomniący na przymierze; tedy by daremnie/ Przysięgi, które sobie czynimy wzajemnie?/ I teraz, kiedy Osman po zmarłym Mechmecie/ Ojcowski tron osiadał, jakowy na świecie/ Zwyczaj jest u monarchów, kto z kim sprzyjaźniony,/ Posyła Zygmunt posła, nowej mu fortuny/ Winszując, żeby długo panował i zdrowy;/ Oraz żądał starego przymierza ponowy./ Z czym niż Ożga, starosta trębowelski, zbieży./ Aż goniec Otwinowski, ledwie że z odzieży/ Nie odarty, powraca; Ożga się też wolał/ Wrócić, bo by tak cudnej gościnie nie zdołał./ Aż nam po tym kontempciekontempt (daw., z łac.) --- wzgarda, obelga. zaraz wojnę głoszą./ To my winni, że wam kraj Kozacy pustoszą?/ A wy nie, co Tatarów nie chcący mieć w karzew karze (daw.) --- w cuglach.,/ Trzymacie nasze wojsko właśnie jak na szparzena szparze (daw.) --- na celu.,/ Czy Kozaków pilnować, czy się ordom bronić?/ Nie wiedzieć, którą ścianęściana --- tu: granica. tym wojskiem zasłonić./ Karać było Tatarów, pewnie by was byli/ Kozacy na Bosforze nigdy nie szkodzili,/ Których herstowie zawsze skoro się wracali,/ Takiej swojej odwagi gardłem przypłacali./ To w bunty, to się wiązać i zbierać do kupy,/ To do nich wojsko nasze, a z boku psi w krupypsi w krupy --- przysł., sens: Tatarzy nas napadali../ Wołochów co się tycze, te krwią naszą stały;/ Zawsze od polskich królów hospodarów brały;/ Wyście nam ich wydarli, co całemu światu/ Jawno, i nie strzymali tamtego traktatu,/ Gdyście starożytnego wypchnąwszy Mohiłę,/ Na jego dali miejsce Tomszę szaławiłęszaławiła --- niegodziwiec.,/ Któremu z oczu patrzył zbój, nie państwo raczej./ Ten ci i Żółkiewskiego przywiódł do rozpaczy/ A to, jakie uwarzył, takie piwo wypił,/ Choć je dzisia na całą Koronę wyskipiłwyskipić (daw.) --- wyrzucić./ Co jeśli was bolało, pierwej było posłem,/ Nie zaraz nas pałaszem obsyłać wyniosłem./ Nie na toć to, nie na to, te wasze zawodyzawody (daw.) --- przygotowania.,/ Ale tak się zda: nie mąć-że, baranie, wody!/ My jako się raz boskiej poruczyli dłoni,/ Mamy pewną nadzieję, że nas ta obroni»./ Zadął zaraz Husseim z tej repliki sowęZadął zaraz Husseim z tej repliki sowę --- zachmurzył się, osowiał z powodu tej odpowiedzi.,/ Czy mu prawda, czy basza Karakasz wlazł w głowę,/ Bo mu właśnie pod ten czas ktoś, przyszedszy z dworu,/ Powiedział, że ten jutro wnidzie do taboru./ Basza-to był z Budzynia, na wezyrat godziłna wezyrat godzić (daw.) --- zamierzać zostać wezyrem.;/ Przeto ludzi czterdzieści tysięcy przywodził./ Nie rad był emulowiemul (daw., z łac.) --- współzawodnik. Husseim okrutnie,/ Przeto one dyskursy z Zielińskim wskok utnie;/ Prosi, żeby się trochę zabawił z Radułem,/ Wiedząc jako należy na hetmanie czułémczuły --- tu: czujny.;/ Bo się już słońce w morskie zbierało zatopy./ Z tym Zieliński do sobie naznaczonej szopy/ Odchodzi i wołoskiej zażywszy wieczerzy,/ Da się Bogu w opiekę i do wczasuwczas (daw.) --- wypoczynek. mierzy./ Nazajutrz skoro czarna noc ustąpi dniowi,/ Karakasz się z swym wojskiem pisałpisać się --- okazywać się. Osmanowi,/ Dobrych przywiódł i prawieprawie (daw.) --- naprawdę, rzeczywiście. żołnierzów wybranych,/ A skąd pochwały godni, jeszcze nie strwaganychstrwagany (daw.) --- strwożony.,/ Którzy pełne tryumfów z węgierskiego zbóju/ Ręce przynieśli; znać ich z koni, znać i z stroju./ Potem ludzi posławszy na ich stanowisko,/ Wita cara, całując szatę jego nisko./ «Prawieś mi pożądany przybył --- Osman rzecze;/ Tak długo mi się wojna uprzykrzona wlecze,/ Że mi się żywot przykrzy; całe świata kręgi/ Już by Selim zwojował; a ja tej mitręgi,/ Garści podłych giaurów (bo zbici na nogę/ Co mężniejszy przed rokiem) zwojować nie mogę!»/ Na to rzecze Karakasz: «Nie masz pod Chocimem/ Żołnierzów onych, którzy świat brali z Selimem;/ Trzeba wierzyć, o panie, dawnemu przysłowiu:/ Że lepszy funt we złocie, niż cetnarcetnar --- dawna jednostka wagi. w ołowiu/ Ale azaaza (daw.) --- może. Bóg zdarzy w imię Mahometa,/ Że tym durnymdurny (daw.) --- szalony. Polaczkom nachylimy grzbieta./ Wstyd i hańba nieznośna cesarskiej osoby,/ Tak małego pieleszapielesz (daw.) --- gniazdo. nie wziąć do tej dobydo tej doby (daw.) --- do tej pory.!/ Chociażby tam nie ludzie, ale byli diabli,/ Odpuśćcie, już byście ich przy sercu i szabli,/ Gdyby miłość ku Panu a rycerska cnota/ Przystąpiła, mogli wziąć; lecz wolicie kota/ Ciągnąćkota ciągnąć --- błaźnić się, droczyć. z nimi tak długo, aże spadnie zima/ I śnieg was tu w tym polu z nimi pozadyma./ Ni z biesa niewieściuchówni z biesa niewieściuchów --- do diabła z niewieściuchami., pana mi żal, który/ W młodości swej na takie podłe przyszedł ciury,/ Bo żołnierzem zwać szkoda, kto się bić nie może,/ Lepszym gdzie indziej kładąkłaść --- tu: wieszać. na szyje obroże;/ Nie czekaj dalej jutra, a na mą ochotę/ Przysięgam, że do nogi giaurów pogniotę!/ Dziś ich szańce objadę i zrozumiem modę/ Szturmu, na który tylko swych ludzi wywiodę;/ Nie trzeba mi legartówlegart (daw.) --- leń, ospalec., niech z daleka stoją,/ Niechaj się mi dziwują, kiedy się bić boją,/ Albo, żeby się moi, bo się często myli/ Fortuna, tchórzem od nich nie zapowietrzyli»,/ Tak zuchwałe Karakasz gdy wywiera kutykuty (daw.) --- czyny, dzieła.,/ Wszyscy cytcyt --- cicho., każdy jakby makiem był zasutyzasuty (daw.) --- zasypany../ A Husseim się cieszy i to krótko przyda,/ Jeśli każe, że z swoim pułkiem go nie wyda/ W szturmie; chyba jeśli mu tej sławy zazdrości;/ Przynamniej wolno będzie posiłkować gości,/ Albo, skoro w pień wytnie giaurów, na kupy/ Z ich obozu zabite będzie włóczył trupy./ Poczuł on tyrtyr (daw.) --- docinek. Karakasz: «Nie słowy, nie słowy,/ Lecz tego --- rzecze --- com rzekł, rękami gotowy/ Poprawić; mieliście czas, zdobić sławę swoje/ Ani o dziwowidzów, ani pomoc stoję»./ A tu Osman z obu rącz za szyję go chwyci,/ Gdy mu tak obumarłe nadzieje podsyci./ »O wielki bohaterze! O mój drogi synu!/ Wolałbym dziesięć takich niźli tysiąc gminu:/ Abowiem szedszy z nimi, jeszcze na przededniu,/ Wziąwszy Preszpurk, stanąłbym bez wątpienia w Wiedniu;/ W Rzymie-bym był na obiad, a durnedurny --- tu: dumny. WenetyWeneci --- tu: mieszkańcy Wenecji.,/ co tylko Włoch, wszytkie pojadłbym na wetyna wety (daw.) --- na deser.»./ Tak już głupi uwierzył Osman Karakaszy,/ Że Polaków nadętym pęcherzem wystraszy./ «Ale by to rzecz dobra --- przyda cesarz --- była,/ Żeby wszyscy patrzali Turcy na twe dzieła;/ Niech się teraz zawstydzą, niech uczą na potem,/ Jako padną giaurzy pod twej dzidy grotem»./ Piętnasty dzień był września, gdy on basza śmiały,/ Objechawszy kilkakroć wczora nasze wały,/ Miawszy do onej swojej imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. dwu szpiegów,/ Zwyczajnie z Mościńskiego węgierskich szeregów,/ Postawił wojsko swoje ku tej właśnie stronie,/ Gdzie mu o wąskiej fosie i słabej obronie/ Zbiegowie powiedali: bo Mościński w przedzie,/ W szańcu mając Wejera, licho się obwiedzie./ Za Karakaszem stanął, przynamniej na dziwyna dziwy --- przypatrywać się.,/ We trzechkroć stu tysięcy Husseim życzliwy,/ Kiedy mu się krwie polskiej, jako w mowie swojej/ Przysiągł wczora Karakasz, toczyć nie okroi;/ A tymczasem niezmiernie śmieje się w zanadrze,/ Że Karakasz w godzinę pewnie nogi zadrze;/ Jeszcze nie zna Polaków, z Węgry i z Niemcami/ Nawykszy się bić, dziesięć stoma tysiącami./ Sześćdziesiąt machin zatem ku Lubomirskiego/ Bronie rychtujerychtować (daw.) --- przygotowywać., które bez skutku wszelkiego/ Niebo dymem kopciły, a grzmotem niezmierném/ Z gruntu się trzęsła ziemia pospołu z AwernemAwern --- piekło../ Stanisław stał Stadnicki z swą chorągwią w straży;/ Temu zginął Broniowski; drugiego obnaży/ Ze słuchu towarzysza ten trzask; więc i koni/ Kilku od kul okrutnych na placu uroni./ Południe nadchodziło, gdy Karakasz basza/ Starszych wojska swojego do kołakoło --- tu: rada. zaprasza/ I, pokazawszy miejsce, w które szturmem godzigodzić --- tu: celować.,/ Wszytkich krótko napomni; potem sobie młodzi/ Sześć przybierze tysięcy: z tymi kredencowaćkredencować (daw.) --- zaczynać.,/ Z tymi zwykłej chce dzisia fortuny próbować./ Między których janczarów skoro uszykuje,/ Wszytkim, wszytkim zsieśćzsieść --- dziś popr.: zsiąść. z koni zaraz rozkazuje,/ Które głupi bez straży zostawiwszy w lesie,/ Krzyknie na swych i szablę do góry wyniesie./ Na myśl naszym nie padło, żeby w kąt tak ścisły/ Szturm Turcy dać i mieli obracać zamysły./ Wejer w szańcu od pola, Lubomirski w drugim/ U swej brony ma działa przy muszkiecie długim./ Ale skoro Karakasz, minąwszy Wejera/ I bronę Lubomirską, prosto się pobiera,/ Kędy cudzą Mościński ćwiczony przygodą/ Patrzy, czy nie nań Turcy szturmy one wiodą;/ Toż hetmani do pola, toż w obozie larmolarmo (daw.) --- alarm.!/ Wejer widzący ślepych Turków, nie chce darmo/ Strzelać; którzy gdy na szańc Mościńskiego skorą/ Chęcią wpadną, odkoszaodkosz --- odmowa, odrzucenie (pierwotnie: oświadczyn). naprzód rzeźko biorą:/ Trafią na gotowego; lecz w gęstwie tak wielkiéj/ Jako w morzu malutkiej nie poznać kropelki./ Swoimiż trupy Turcy wyrównawszy fosy,/ Drą się w obóz jakoby rozdrażnione osy./ Już Mościński tył podał, już piechota nasza/ Uciekła, już się za wał przewalił sam basza./ Pełno trwogi, pełno krwie, gdy Chodkiewicz stary/ Wpadnie w majdanmajdan --- plac obozowy. i krzyknie, co w sobie ma pary:/ «Już poganie w obozie: komu miła cnota,/ Dziś plac, dziś ma do sławy otworzone wrota!/ Hej! Moja żywa młodzi, do strzelby! Do broni!/ Niech tu znowu Turczyn kieł wyuzdanywyuzdany --- tu: wypadły z uzdy, nieopanowany. zroni!»/ Ledwo wyrzekł, aż wojsko jakoby z rękawa/ Sypie się ze wszytkich stron; to tylko wstręt dawa,/ Że kędy iść, nie wiedzą: bo hetman do szyku/ Poszedł w pole; dopiero dociekszy po krzyku,/ Kędy hardy Karakasz i strzela, i ścina,/ Tam się wali serdecznie wojskowa drużyna./ Już tam w pięknym podczaszypodczaszy --- Lubomirski. szedł rycerstwa gronie,/ Gdzie Karakasz piechotę Mościńskiego żonieżenąć (daw.) --- gonić (właśc. powinno być ,,żenie").,/ Którego kiedy w złotym obaczy telejutelej (daw.) --- kaftan.,/ Pozna wodza; jakoby to miał w przywileju./ Gdy mniejszych biją mniejszy, w równia każdy mierzy;/ Sam Achilles w Hektora bezpiecznie uderzy./ «Dosyć, dosyć odwagi, dosyć sławy!» rzecze,/ Wraz go ostrym przez piersi koncerzemkoncerz --- miecz. przewlecze,/ A ten mdleje i bułatbułat (daw.) --- stal. puści z ręku goły./ Toż co żywo jakoby w dym w nieprzyjacioły!/ Toż się Wejer ozowie, ani chybi cela,/ Gdy każdy Niemiec swemu w piąty guzik strzela./ Kurzy im gęsto w tyle; z przodu ich nagrzewa/ Podczaszy, choć ręce krwią, czoło potem zlewa./ Już się nakoło biją; wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. się jeszcze wstydzą/ Uciekać, choć już wodza przed sobą nie widzą;/ Czekają, rychło-li ich, co chciał włóczyć trupa,/ Husseim posiłkuje. Lecz ten na kształt słupa/ Stoi, trzymając wojska pod swymi bonczukibuńczuk (daw.) --- sztandar (ogon koński na drzewcu).,/ Gdyż nie dla bitwy wyszedł, ale dla nauki,/ Jako cesarz rozkazał; a uchowaj Panie!/ Żeby miał kiedy pańskie wzgardzić rozkazanie./ W rzeczyw rzeczy (daw.) --- rzekomo, niby. na Chodkiewicza patrzy okiem pilnem,/ Żeby ich nie okrążył i polem zatylnem/ Nie zawarł, a tymczasem duszę nienawisną/ Karmi, że przeciwnicy jego duszą łysną./ Ci też, gdy się pomocy nie mogą doczekać,/ Nie chcieliby rozsypką pierzchać i uciekać;/ Ale kiedy ich naszy ze wszytkich stron gaszą,/ Zapomniawszy odwoduodwód --- tu: ustępowanie, odwrót., piechotę rozpasząrozpasać --- tu: złamać szyk.,/ Uciekają i prosto biorą się ku lasu,/ Gdzie Fekiety, dopadszy kryjomego pasu,/ Uprzedził ich do koni; a że dzień był mglisty,/ Część zajął, ostatkowi popodcinał łystyłysty (daw.) --- łydki../ I wtenczas im dał żywot Husseim niechcący/ (Bo gdy w on chrust przed naszą szablą uchodzący/ Wpadną, i nie zastawszy powiązanych koni,/ Niechybnie by musieli gardło dać pogoni),/ Gdzie i samemu mocno zadrży pod kolanyGdzie i samemu mocno zadrży pod kolany --- objaw strachu.,/ Kiedy ujźry z obozu on gmin wysypany/ W pole z krzykiem ogromnym, a z drugiego boku/ Wojsko stoi w zwyczajnym z Chodkiewiczem toku./ Tak skoro plac on trupem poganin zagęści,/ Uciecze, ludzi swoich zgubiwszy trzy części,/ Wezyr, Karakaszowe skoro niedobitki/ Między swe przyjął szyki, jakoby pożytki/ I tryumfy największe w piersiach swoich macał,/ Tą drogą, którą przyszedł, i sam się powracał/ I swoim w obóz kazał obracać bonczukom,/ Onego bohatyra zostawiwszy krukom./ Chcieli-ć Turcy po prawdzie z okrutną żałobą,/ Chociaż w tak gęstym ogniu, wziąć go między sobą;/ Jakoż przecie wziąwszy go między ręce swoje,/ Odnieśli trupa dalej niż na stajaństajanie --- dawna miara odległości: dystans, jaki koń może przejść bez odpoczynku. troje;/ Ale skoro uciekać przyszło im z tej łaźni,/ Musiało miłosierdzie ustąpić bojaźni:/ Porzucili w pół pola swojego Hektora/ Trojanie; anoż leży! Co dopiero wczora/ Hardzie kazałkazać (daw.) --- mówić., jakoby miał Fortunę w radzie;/ Dawał głowę i brodę carowi w zakładzie,/ Mając wszytkę nadzieję w swoim Mahomecie,/ Że dziś w Chodkiewiczowym będzie jadł namiecie./ Widział to wszytko z góry Osman nieszczęśliwy,/ I acz mu łzy do oczu przytknąć perspektywyperspektywa (daw.) --- luneta./ Broniły, wżdy na koniec już i bez kryształu/ Widzi, że od polskiego uciekają wału/ Oni jego rycerze wyśmienici przednie,/ Którymi wczora Rzymy, Malty brał i Wiednie;/ I nie czekając nazad wracającej burzy,/ Jedzie z pola i w swym się namiecie zasznurzyzasznurzyć --- dziś: zasznurować../ Naszy też uszargani z tureckiej posoki,/ ModlitwaŻe już noc prowadziła na świat czarne mroki,/ Po ciepłym depcąc trupie, na swe się tabory/ Obejźrą. Święty peanpean --- hymn (w tym wypadku Bogurodzica). w niećwiczone chory/ Żołnierskim tonem, każdy swoją notą śpiewa;/ Wewnątrz serce, a jawnie twarz łzami oblewa,/ Chwalący Boga z dusze, ze wszech sił i z piąci/ Zmysłów, że poganina z tego szczebla strąci,/ Na który tak się hardzie, tak zuchwale wspinał,/ Jakoby nas już wszytkich na głowę wyścinał;/ KrewTeraz pozna, skoro się na poły przekosiprzekosić (daw.) --- przewalić.,/ Że nie martwy Mahomet za nami kord nosi,/ Ale ty, wielki Boże! przez mdłemdły (daw.) --- słaby. ręce nasze,/ Krwią pogańską żelazne napawasz pałasze,/ Swego broniąc dziedzictwa; któreś ty nie złotem,/ Krwią na krzyżu, w ogrojcu krwawym kupił potem./ I gdy się tak drugi raz jako dziś przerzedzi,/ Postrzeże Turczyn, że nie z nami w odpowiedziodpowiedź --- pojedynek (wyzwanie na pojedynek).,/ Ale z tobą, o Panie! co jednym aniołem/ Tysiąc tysięcy bijesz nieprzyjaciół społemspołem --- tu: naraz, jednocześnie.;/ A jeżeli tak anioł na krew ludzką dużyduży (daw.) --- silny.,/ Toż człowiek, gdy mu anioł niewidomy niewidomy (daw.) --- niewidzialny. służy./ Bogactwo, TrupW takowym nabożeństwie z dzisiejszych obrotów/ Skoro weszli Polacy do swoich namiotów,/ Widziałbyś był pogańskich aż do uprzykrzenia/ Łbów od ciał oderznionych, widział dla pierścienia/ I kosztownych kamieni albo drogich szmalcówszmalc --- tu: emalia.,/ Niezmierną rzecz odciętych od swych ręku palców./ Cóż jedwabnych kaftanów albo koszul szytych/ Albo cienkich bawełnic z zawojów rozwitych;/ Srebrnych i złotych asperaspra (daw.) --- moneta., które żołnierz świeży/ KarakaszówKarakaszów --- (daw.forma dzierżawcza) Karakaszowy. w jedwabne nawszywał odzieży./ Taki zwyczaj u Turków z dawności, że dzięgidzięgi (daw., z rus.) --- monety.,/ Jeśli nie ma telejutelej (daw.) --- kaftan., wszywają w siermięgi:/ Znak łakomstwa i z wielką rozstania się nędzą,/ Że tak barzo kochają, że tak złota szczędząszczędzić --- oszczędzać../ Toż skoro w morzu TytanTytan --- słońce. lampę zgasi jasną,/ TrupSkoro wszytkie zwierzęta, wszytkie ptastwa zasną,/ Czarna noc i ciemna mgła cały świat zasklepi,/ A słodki się sen cicho w zmysły ludzkie wrzepiwrzepić się --- wkraść się, wcisnąć.,/ Odważą się poganie aż pod nasze szańce,/ W ręku swych zapalone trzymając kagańcekaganiec --- kaganek.,/ Szukając Karakasza zabitego trupa./ I długo się błąkała ogniów onych kupa,/ Aż poznawszy z okrutnym płaczem, z bólem serca,/ Uwiną go między dwa jedwabne kobierca/ I na wóz kładą kryty, w sześć bielszych od śniegu/ Zaprzężony rumelcówrumelec --- rumak., inszego noclegu/ Zmarłym kościom życzący. Smutne zatem treny/ I nagrobki tureckie leją HipokrenyHipokreny --- tu: pieśni (metafora pochodząca od źródła Pegaza)./ O jego krwawej śmierci, żałosnym powodzie,/ Które jeszcze po dziś dzień słychać w Carogrodzie./ Chcieli co ochotniejszy wypadszy z obozu/ Pobrać tych nabożników, dostać z końmi wozu,/ Ale na to podczaszy nie dał rzec i słowa./ «Niech się --- rzecze --- pogaństwo grzebie, niech się chowa./ I lew dosyć ma na tym, gdy chłopa położy,/ Przestąpi go, a więcej nad nim się nie sroży./ Niech ci by go był Osman, jak Priamus stary/ Hektora Achillowi, nim włożył na mary,/ Szczerym odważył złotem, lecz takimi fanty/ Umysł gardzi wspaniały; dosyć elefantyelefant (daw.) --- słoń./ Mężnemu lwu obalić, niechaj je niedźwiedzie,/ Niechaj wilcy, on nie dba, zjedzą na obiedzie»./ Tak wielki Lubomirski Achillesa w męstwie,/ W wspaniałym Scypiona wyrównał zwycięstwie./ Który kiedy mu żołnierz niesłychanie piękną/ Przywiódł dziewkę (na co więc i najtwardsze miękną/ Serca; bowiem i sam Mars, choć go w sieci wpądza/ Wulkan, i pod siecią mu paskudę wyrządza)/ Książęcej krwie, od której gdy się tego dowie,/ Że już jest z celtyberskim królewicem w zmowiew zmowie --- zmówiona, zaręczona.,/ Allucym, chociaż branka z dobytej Kartagi,/ Odda oblubieńcowi cało i z posagi,/ Przyda to wszytko złoto, które w leciech zeszli/ Rodzicy z przyszłym zięciem na okup przynieśli./ I tąć dobrotliwością, z dziwem i z pochwałą,/ Od której miał przezwisko, wziął Afrykę całą./ Tak haniebnej sromoty, klęski tak plugawej/ Nie może żadną miarą strawić Osman żwawyżwawy --- tu: gniewny.,/ Każe przywojceprzywojce --- dziś popr.: przywódców (por. w. 167). owe a zbiegłe hajdukihajduk --- służący a. szeregowy żołnierz./ W oczach swoich nożami porzezać na sztuki./ Zawszeć zdrajcę każdego cicha pomsta ściga,/ Co się największej złości dla wziątkudla wziątku --- dla zysku. nie wzdryga;/ Żre pies psa, choć dopiero lizał go i iskał,/ Jeśli go kto rozdrażnił, jeśli nań kto ciskał;/ Albo kamień na ziemię wyrzucony chwyta/ I głodzegłodać (daw.) --- gryźć. go, choć mu ząb wściekły po nim zgrzyta./ Tak Osman ckliwy naraz był fortuny swojéj,/ Że się ani tym mordem w zapale ukoi./ Trzy dni nie jadł, prócz że swą zjadłązjadły --- tu: jadowity, trujący. pianę chlipał,/ A ciało sam na sobie kąsał, targał, szczypał,/ Rozbierając w swej głowie, jaki będzie powrót/ Jego do Carogrodu, kiedy przyjdzie do wrót/ Szarajowych, kędy go w nieliczonym gronie/ Matka czeka ochotna; czyż wstydem nie spłonie,/ Gdy mu MuftyMufty --- patrz pieśń II, w. 83--232. wyrzuci pogardzoną radę/ Albo plac na niepewną meczetu osadę?/ Gdzież ślubioneślubić --- dziś: ślubować. trybuty i z Polskiej dochody?/ Tryumfu przed wygraną nie trąb, panie młody!/ Póki w niej niedźwiedź chodzi, nie przedawaj skóry,/ Zwłaszcza jeśli zdrowe ma zęby i pazury./ Dopieroż kiedy wspomni na wielką osławę:/ Bo wszytkim zatrząsł światem na onę wyprawę/ I wojnę tak niesłuszną; tu wszytek świat wieszczy/ Łakome poda uszy, tu oczy wytrzeszczy;/ Tu Pers, tu wielki Mogoł i w obszernym murze/ China, i co jest ziemie w wschodniej pozyturzepozytura (daw.) --- położenie.,/ ChamCham --- chan. nieograniczony, wespół z Popy JanyPop Jan --- ksiądz Jan, władca legendarnego państwa w Afryce.,/ Których słońce gorące naprzód grzeje ściany./ Tu Rzym, tu patrzy Wiedeń, tu sąsiad oboczny,/ Który za prowincyją tunetańską roczny/ Odbiera upominek (sześć klacz białych cugiem,/ Sześć bujawych sokołów, acz nierównym długiem/ Od Turka, Hiszpan mówię: bo za takie czaczaczacza --- dziś popr.: cacka./ Dał wyspę; stoiżstoiż --- (czasownik ,,stać" z partykułą ,,-ż") czy wart. za to sokół albo klaczaklacza --- dziś popr.: klacz.?)/ Patrzy szeroki Paryż i przez dalsze morza/ Londyn, Sztokholm, Kopenhag, gdzie zachodnia zorza/ Późne po zaszłym słońcu swe proporce zbiera./ Już się Moskal sto razy albo przeumiera/ Więcej: bo kiedy pies wie, że sadła uszkodził,/ Że nam zajadłzajadł --- tj. rozgniewał i napuścił Osmana na nas. i na nas Osmana wywodził,/ Jako się już wspomniało, więc nam z każdej miary/ Przegrać i wiecznie upaść życzy kocur stary./ Lecz go Bóg nie pocieszył, i odniósł sowito/ Zwykłej swojej obłudy zarobione myto./ To gdy Osman uważy, jako z katalogu/ Klnie niebo, ziemię, morze, złorzeczy i Bogu,/ I kiedy by o diable wiedział, tym impetemimpet tu: --- zawziętość./ Pewnie by mu się z swoim oddał Mahometem./ Co się porwie z pościeli, to go on żal zmoże,/ Że się znowu porzuci szalony na łoże;/ To się z gruntu ubierze, to szablę i łuki/ Wziąwszy na się, rozkaże wynosić bonczukibonczuk --- buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy wykonany z końskiego włosia.;/ To znowu, jakoby mu kto podciął goleni,/ Upada, mdleje i on pierwszy ferworferwor --- zapał. mieni./ Tak niekiedy Jugurta szalał na przemiany,/ Zwadziwszy się nie równiąnie równią --- tu: w niekorzystnym stosunku sił. z wielkimi Rzymiany./ I Osman też na koniec, jakoby go siły/ Z fortuną i rozumem calecale (daw.) --- całkiem. opuściły,/ Jakoby zarażony wielkim paraliżem/ Padł, raz tylko przez trzy dni posilony ryżem./ I w swoim się najskrytszym zawarszy namiecie,/ Czekał śmierci, niechcący żyć dłużej na świecie./ Ale wezyr Husseim, skoro zginął basza/ Karakasz, znowu serce upadłe podnasza./ Kto przegrał, on w tryumfie, jakby nie Polaki,/ Ale wszytkie giaury powyścinal w pniaki,/ Że Karakasz szedł w wiecznej LibitynyLibitina --- w mitologii rzymskiej bogini pogrzebu. doły,/ Bo mu sroższy nad wszytkie był nieprzyjacioły./ Każe ciągnąć armatę, opanuje góry,/ Jakoby rzekł: jeszcze nas nie zagrzebły kury;/ Możem bez Karakasza bić się jeszcze z Lachy,/ Grzmi cały dzień na próżne z wielkich dział postrachy,/ Bo Chodkiewicz, jego czczeczczy (daw.) --- nic nieznaczący. zrozumiawszy grozygroza --- tu: groźba.,/ Nikomu się wychylić nie da za obozy./ Do tak lekkiej uwagi już przyszli poganie,/ Że naszy wojnę z nimi mieli za igranie./ Ten stan był podchocimskich naonczas turnieiturniej --- tu: walka.,/ Gdy wieść przyjdzie z Kamieńca, że w jednej kolei/ Tysiąc wozów i więcej, przypadszy zagonem,/ Zagarnęli Tatarzy pospołu i z plonem./ Wszyscy nosy spuścili, bo ich tak głód ściągał,/ Ze już spienispień (daw.) --- iglica u sprzączki. ostatniej prawie dziurki siągał./ Toż z próżnego co żywo pochop mając ksieńcaksieniec (daw.) --- żołądek.,/ Bierze się dla żywności znowu do Kamieńca./ Ale chcą chorągwiami, jeśliby z uboczy/ Przypadła orda, żeby zajźreli jej w oczy./ Dociekł czułyczuły --- czujny. Chodkiewicz, że ich tu niemało,/ Pominąwszy Kamieniec, dalej zamyślało,/ Nie mający na Boga i na sławę względu,/ Nie oprzeć się aż doma z onego zapędu:/ Więc chociaż chory leżał, przez kotły tubalnetubalny --- grzmiący./ Każe wojska gromadzić w koło generalne./ Opuściwszy zielone u namiotu płotypłot --- tu: zasłona.,/ Zbiera czoło w powagę przy buławie złotéj./ Nowy-to był cud wszytkim, że ich hetman woła,/ Znać, iż nie bez przyczyny do wielkiego kołakoło --- rada wojenna../ Dopieroż gdy się zbiorą, że już nużnynużny (daw.) --- nędzny. w zdrowiu,/ Podparszy się na drogim Chodkiewicz wezgłowiu,/ Poczeka uciszenia; toż nim słowo rzecze,/ Smutne oko tam i sam żałośnie powlecze:/ «Jakim durnydurny --- szalony. poganin zawziął się uporem,/ Gdy nas szablą nie może, chce ponękać moremmór --- pomór, zaraza.,/ Widzicie, cne rycerstwo, ba, czujecie raczej,/ Bo drugim do ostatniej przychodzi rozpaczy./ Polapole --- walka w otwartym polu. mu nie masz z kim dać, gdy tak wiele koni/ Wojsko nasze bez owsa, bez siana uroni./ Szturmów więcej wytrzymać trudno pogotowiupogotowiu (daw.) --- tym bardziej.,/ I prochów, i na kule nie mając ołowiu./ Zasługizasługi --- tu: płaca. zatrzymane; o królu gdzieś cicho;/ Owo zgoła ze wszech stron jęło się nas licho./ Zima stoi nad głową i ta nas dogryzie,/ Jeżeli nas jak gołych zastanie na zyzieJeżeli nas jak gołych zastanie na zyzie --- przysłowie o beznadziejnym stanie../ Więc mamy-li wykradać stąd się pojedynkiem,/ Bisurmanom wydając królewica szynkiemszynkiem --- dostarczając ,,na rękę" (tak, jak się płaci).?/ Czemuż nie kupą raczej, nie w dobrym porządku/ Idziemy? O tym słucham waszego rozsądku».Chodkiewicz --- proponując odwrót dla doświadczenia wojska, postępuje tak samo, jak Agamemnon w Iliadzie II. Potocki nieraz uwzględnia Iliadę, ale tu poszedł za źródłami historycznymi; zob. T. Sinko, Echa klasyczne w literaturze polskiej (Wojna Chocimska i Iliada)./ To rzekszy, westchnie ciężko i na wszytkie strony/ PodstępPojźry, kęs przygniewniejszymkęs przygniewniejszym --- nieco gniewny., łacnołacno (daw.) --- łatwo. postrzeżony,/ Na co godzigodzić na coś (daw.) --- zamierzać coś. tą mową; chciał doświadczyć, czyli/ Wszyscy jego żołnierze skrzydła opuścili,/ Czyli kilku wyrodków, nie koronnych synów,/ Tak barzo do domowych tęskniło kominów./ Bo kto znał Chodkiewicza i jego roboty,/ Zawsze były dalekie od mowy oto téj./ Kiedy tak wszyscy stoją jako w zachwyceniu,/ Bo wszytkim takie rzeczy były w podziwieniu,/ Zwłaszcza starzy żołnierze; śmierci by się rychlej/ Swojej drugi spodziewał; myślą sobie: tych-li/ Słów nam słuchać należy? Boże nieskończony!/ Uchowaj z nas każdego, ruszywszy ramiony./ Szept zatem cichy wstanie, a gdy milczą starszy,/ Zawczasu przestrzeżeni, Lipski się wywarszy,/ Dawny rotmistrz kwarciany (znali go i Szwedzi/ I Moskwa, kiedy krew ich w okazyjachokazja (daw.) --- potyczka. cedzi):/ «Odpuść, wielki hetmanie, że ja, młodszy laty,/ Gdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swatyGdy inszy milczą, muszę wymknąć się przed swaty --- przysłowie: rwać się do działania przed tymi, co powinni../ I przysięgam przez tę broń, gdybym twojej twarzy/ Nie widział, rzekłbym, że coś we śnie mi się marzy./ Tedy będziem uciekać? Tedy nasze tyły/ Ma obaczyć ten śmierdziuch napoły przegniły?/ Zachowaj, mocny Boże! Raczej w ziemię wrostęwrostę --- dziś popr.: wrosnę../ Niechaj wiem wojewodę, niechaj wiem starostę;/ Z tych to kuropatniczkówkuropatniczek (daw.) --- pieszczoch (karmiony kuropatwami)., co się sypiać w pierzu/ Nauczył, któryś tęskni; o żadnym żołnierzu/ Nie rozumiem, żeby nas chciał odbiegać; ale/ Któżkolwiek taki będzie (nie mówię zuchwale/ Przed tobą, hetmanie mój), tę szablę w półgarła/ Gotów-em mu utopić! Jednak nie umarła/ Cnota jeszcze szlachecka; wątpię, aby który/ Do psiej z tego teatrumteatrum (daw., z łac.) --- widowisko. zamyśliwał dziury./ Nie siedm niedzielsiedm niedziel (daw.) --- siedem tygodni., lecz siedm lat z Bolesławem owym/ Wojowali przodkowie naszy pod Kijowem./ Jedliśmy psy i koty w Moskwie czas niemały,/ Wżdy nam doma żadne tak smaczne specyjały/ Nie były jako wtenczas; dla drogiej Ojczyzny,/ W kanarkanar (daw.) --- cukier. się obracały smrody i trucizny./ Teraz co za głód, proszę? Mamy jeszcze konie,/ Jeżeli król tak długo na nas nie wspomionie;/ Mamy blisko świeżego mięsa pełne pole;/ Chociaż chleba przyskępszymprzyskępszym --- skąpiej., nie trudno o sole;/ Będziemy jeść pogańskie, nie żadzącżadzić się (daw.) --- brzydzić się. się, trupy,/ Oskrobawszy brzydki świerzb i plugawe strupy./ Racz-że to o nas wiedzieć, wodzu nasz! Prosimy,/ Że pomrzeć na tym placu uczciwie wolimy/ Niźli odejść z niesławą; niechaj to krzcząkrzcić --- chrzcić, tu: nazywać dowolnie. tchórze,/ Wżdy ucieczka ucieczką. I ja na Podgórze/ Wiemwiedzieć --- tu: znać. drogę i trafiłbym, jako kto, do domu./ Niechaj mnie raczej piorun ciężki bije z gromu,/ Jeślibym już stanąwszy w zwycięstwa nadziei,/ O wczasiewczas (daw.) --- wygoda, wypoczynek. i ojczystej miał pomyślać kniei!/ Dom nie zając, nikomu pewnie nie uciecze./ Jeśli też tu dni moich zegarek dociecze,/ Nikędybym, jako tu, nie marł tak szczęśliwie,/ Bo mnie Pan na zagonie zastanie przy żniwie./ Niech sto wisi chorągwi nad drugim w kościele,/ Ze stem szumnych nagrobków, gdzie mi moja ściele/ Cnota łoże, tam kości me dolezą całkiem;/ Brednia malarz i z swojej kitajkikitajka (daw.) --- płótno. kawałkiem!/ Każ w majdaniemajdan --- plac obozowy. szubieńcę na przykład narodom/ Postawić, niechaj wisi, kto zamyśla do dom!»/ To kiedy Lipski mówił, za szablę się trzymał,/ A oczy mu szczery Mars iskrzył i rozdymał./ Jeszcze dobrze nie skończył, kiedy krzykną wszyscy,/ I co dalej namiotu, i co stali bliscy,/ Że umrzeć na tym placu wszyscy wolą zgodnie,/ Niźli kroku pogaństwu ustąpić niegodnie!/ Zgoda! Niech każdy wisi, kto myśli uciekać;/ W ostatku gotowi go na przykład rozsiekać./ W tenże cel i Sajdaczny, w który mierzą naszy:/ «Tedy byśmy dla trawy i dla szkapiej paszy,/ Dwu baszów najprzedniejszych, sto tysięcy gminu/ Tureckiego zwaliwszy, tak wielkiego czynu/ Odbiec mieli? Niech świadczy za mną moja cnota,/ Same by nas do domów nie puściły wrota,/ I do których, mieniąc się koronnymi syny,/ Wzdychają niewieściuszy, gasłyby kominy./ O Kozaków najmniejsze staranie i piecza;/ Pożywią ich sąsiedzi, hetman ubezpiecza»./ Tu weselszy Chodkiewicz bliżej łóżka sprasza/ Wojennej rady, z którą kilką się słów znasza;/ Toż do żołnierzów znowu, lecz już pocznie czerstwo:/ «O moja krwi szlachetna! O zacne rycerstwo!/ O nieodrodni wielkich rodziców synowie!/ Niech mi Bóg, u którego w ręku moje zdrowie,/ Będzie świadkiem, że bym był nie dożył wieczora,/ Tak mnie gniecie do grobu moja starość chora;/ Lecz skoro słyszę w uszy i widzę na oczy/ Waszę gorliwość, zaraz serce we mnie skoczy,/ Sił mi znacznie przybywa; wszytkie zmysły we mnie/ Młodną i już mi się śmierć zaleca daremnie./ Niechże Bóg, który słowem może światy tworzyć,/ Że wam serca, mnie zdrowia, raczył sam przysporzyć,/ Wiecznie będzie pochwalon! I wam, wdzięczna młodzi,/ Dziękuję, że was żaden niewczasniewczas (daw.) --- niewygoda. nie odwodzi/ Od rozczętego dzieła; jeszcześmy nie poty/ W głodzie, żebyśmy mieli psy jeść albo koty,/ Albo trupy pogańskie; acz tego są jasne/ Przykłady, że jadali ludzie swoje własne,/ Przyciśnieni potrzebą, kędy naprzód starce,/ Potem niewiasty, potem dzieci kładli w garce./ Tak się długo Rzymianom bronili FrancuziFrancuzi --- tu: Gallowie../ Nam pewnie dla nikczemnej do tego kobuzikobuzi (daw.) --- hałastry, gawiedzi./ (Ufam Bogu) nie przyjdzie; będziem za powodem/ Jego świętym myślili, że nie pomrzem głodem./ Wy tylko, o rycerze wiary Chrystusowej!/ Cnotę i zwykłe męstwo położywszy w głowy/ (Bo gdy z niego na niebie mamy opiekuna,/ Rada nie rada musi za nami fortuna),/ Zmocniciezmocnicie --- dziś popr. forma trybu rozkazującego: wzmocnijcie. się jak znowu i przetrwawszy tyle,/ Nie tęsknicietęsknicie --- dziś popr. forma trybu rozkazującego: tęsknijcie. zwyciężyć krótkiej jeszcze chwile./ Wyć-to już sześć trzymacie niedziel na ramieniu/ Tego nieprzyjaciela, który w oka mgnieniu/ Wielkie bierze fortece; i państwa, i pany/ Przez jeden dzień pod jego padały dywanydywan (z tur.) --- senat, rada państwa../ Wyście baszę Hussejma, wy i Karakasza/ Ręką swoją zgładzili; robota to wasza:/ Pola trupem pogańskim szeroko usłane/ I krwią brody Dniestrowe ich zafarbowane./ Wyście pierwszy w ich ziemi w tak rozkwitłym gronie/ Swe Orły rozwinęli i krwawe Pogonie./ Na was oczy wytrzeszczył świat z niezmiernym cudem,/ Że tyla garść z tak wielkim w szrankach stoi ludem./ Tedy już przepłynąwszy, mielibyśmy tonąć?/ Nie wierzę, żeby to mógł kto z nas i wspomionąć./ Szubienic tu nie trzeba ani żadnej grozy;/ Cnota każdemu pęto, łańcuch i powrozy,/ Która go tu zatrzyma, aż da Bóg poczciwie/ Zszedszy z placu, ujźrym się na ojczystej niwie./ Trwajmyż, wiedząc: co ciężej cierpieć nam przychodzi,/ To nam zaś milej późna pamiątka osłodzi, / A która i po śmierci wiecznie żyje, sława/ Niech wam serca i siły, o bracia, dodawa./ A teraz wam imieniem Rzeczypospolitej,/ Znak wdzięczności żołnierzom od niej należytej,/ Ci, co tu w radzie ze mną mają władzą równą,/ Ofiarują i zyszczą jednę ćwierććwierć --- płacy rocznej. darowną./ Ale i w tym każdego upewniamy mocnie,/ Że nie pójdą odwagi wasze bezowocnie./ Bo mając między sobą takiego uznawcę/ Prac naszych, wrychle będziem mieć i chlebodawcę./ Jest królewic, katalog u którego długi/ W głowach leży, mający wszytkich nas zasługi./ Bogu oddać ostatek. Prochy i ołowie,/ Już-to na naszej będzie należało głowie»./ Tu ich z koła rozpuści, a Kosakowskiemu/ Do Kamieńca po żywność każe iść samemu,/ Dawszy mu Daniełowców i Woroniczowę/ W kompanią chorągiew, więc królewiczowę/ Piechotę; tysiąc wszytkich ludzi poszło zgoła,/ Osnuwszy się wozami dla ordy dokoła./ I szczęśliwie odprawił i ochotą chyżą/ Tę drogę, opatrzywszy wojsko znaczną spiżąspiża (daw.) --- spyża, prowiant.,/ Mikołaj Kosakowski i Fekiety drugi./ Ten na każdy dzień niemal takie czyniąc cugicug --- tu: wycieczka, wypad przeciw siłom nieprzyjacielskim.,/ Siłasiła (daw.) --- wiele. bydła brał Turkom, gdy zapadszy z tyłu,/ Zbiegał ubezpieczonych i narzezał siłu;/ Lecz i Tatarów bijał często, i sowity/ Odbierał plon, stąd sławny był i znamienity./ Kto idących do koła żołnierzów uważał,/ Wszyscy byli struchleli, jakby ich porażał/ Ostatni głód, jakby już opuściwszy skrzydła,/ Samej śmierci czekali, bez chleba, bez żydłażydło (daw.) --- żywność.;/ A gdy nazad wracali, rzekłbyś, że z bankietu,/ Pełni ochoty, pełni nowego impetuimpet --- tu: zawziętość../ Jako pczołypczoła --- dziś popr.: pszczoła. robocze, gdy ich promień jary/ Ciepłego ruszy słońca, po swoje kanarykanar (daw.) --- cukier./ Sypą się z ula na świat, tak naszy zagrzani/ Mową Chodkiewiczową, gdyby im pogani/ Dziś pole stawić chcieli, wszytkich by na ranem/ Śniadaniu całkiem zjedli pospołu z Osmanem./ Cicho siedzą Kozacy, aż skoro przytuli/ Noc świat czarnymi skrzydły, w ośmiu się wysuliwysuć (daw.) --- wysypać./ Tysięcy ku tej stronie, gdzie się jeszcze dobrze/ Nie rozgościł Karakasz, a już go po ziobrze/ Namaca Lubomirski; czuli wozy całe,/ Turki niepostrwagane, zaczem i ospałe,/ I póki mogą, z oną tając się kradzieżą,/ Śpiących pogan jak bydło przez gardziele rzeżą;/ Aż przyszli do namiotu, kędy między mnichy/ Leży basza, porażon śmiertelnymi sztychy./ Tedy namiot zebrawszy i pod złotolitą/ Skofiąskofia (daw.) --- pukiel, czepiec, pokrowiec. szczerym złotem chorągiew uszytą/ (Którą potem jako dar sobie należyty,/ Otrzymał Lubomirski), i inszej obfitéj/ Napełnieni zdobyczy, że się gięli pod nią,/ Dopiero skoro zorzę obaczyli wschodnią,/ Bezpiecznie się wracają, gdzie ich dla pogoni,/ Przyłożywszy gotowy samopał do skroni,/ Wojskawojska --- kozackiego. czeka ostatek, i tak nie zemszczeni,/ Zdarli pypećzedrzeć pypeć (daw.) --- dać nauczkę. poganom Kozacy ćwiczeni./ Ale zaś co inszego Chodkiewicza boli,/ Że wydał Zielińskiego prawie do niewoli;/ Nie wie, co się z nim dotąd między Turki dzieje,/ Czy posłać poń, czy czekać? Tak kiedy się chwieje,/ Na koniec napisawszy list do hospodara:/ Jego cnota, jego w tym założona wiara,/ Przeczprzecz (daw.) --- dlaczego. trzyma Zielińskiego przy sobie tak długo?/ Ma-li tam bez potrzeby mieszkać, niechaj mu go/ Do obozu odsyła; z czym wnet niewolnika/ Sprawnego, ochotnego do Raduła zmyka,/ I ledwie nie tegoż dnia, jak w wołoskim stanie/ Taborze, Zielińskiemu list się on dostanie./ Prędko go stąd obieca hospodar wyprawić,/ Lecz mu się tu dzień który jeszcze trzeba bawić./ ŚmierćA tymczasem Chodkiewicz, jako więc oliwa/ Długo w lampie świeciwszy, nagle dogorywa./ Dopądzał ostatniego kresu swego wieku,/ Który przy wyściu na świat każdemu człowieku/ Zamierzony, i odtąd, jako słońce toczyć/ Złote koła poczęło, nikt jeszcze przeskoczyć/ Tego nie mógł terminu; tu, tu kto się rodzi,/ Umiera; na tym celu i starzy, i młodzi./ Z tym dziś przed królewiczem staną doktorowie,/ Że już Chodkiewiczowe na schyłku jest zdrowie;/ Serce tylko, jak iskra w oziębłym popiele,/ W piersiach nieprzełomionych, w jego żyje ciele./ Toż Władysław, choć i sam chory w swym namiecie,/ Uprzykrzone poduszki z boku na bok gniecie,/ Zwoływa senatory i konsyliarze:/ «Jeśli-ż już wybijana --- rzecze --- na zegarze/ Hetmanowi naszemu, i w takiej nas toni/ Odumrze (bo się żaden śmierci nie obroni),/ Jako twierdzi mój doktor, który mu nie kładzie/ Trzech dni żyć, was ku wczesnej wezwałem tu radzie,/ Żebyście dalszej wojny progresprogres --- postęp. mieli w głowie,/ Pierwej niżli ostatnie Bóg żegnaj! nam powie.»/ Wnet się wszyscy zezwolą, żeby w takim razie/ Do Zygmunta na lotnym wyprawić pegaziepegaz --- tu: koń.,/ Awizującawizować --- powiadamiać. o wszytkim, prosząc, póki ziejeziać --- tu: oddychać./ Chodkiewicz, niech przybywa, niech wojsko zagrzeje;/ Niechaj nas municyją, niech ratuje strawą./ Kto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławąKto wie, nie zmieni-li się fortuna z buławą --- kto wie, czy nie pójdą nam rzeczy gorzej pod innym wodzem.?/ Była mowa i o tym, żeby dla snadniejszej/ Obrony, zewrzeć szańców i obóz był mniejszy./ Z czym Plichta i Sobieski poszli do chorego/ Chodkiewicza; lecz i on nie był też od tego./ Stamtąd zaraz Kochowski, porucznik Niemirów,/ W piąciudziesiąt koni biegł bez wszelkich papiérów,/ Jakby czasu nie było listami się bawić,/ Żeby ustnie o wszytkim mógł Zygmunta sprawić;/ Człowiek mowny i śmiały, ale-ć nie ukuje/ Sto kowalów, kto serca do wojny nie czuje./ To gdy sprawi Władysław, naszy w polu gony/ Z Turkami odprawują, i z obojej strony,/ Kto ma serce a konia, niżeli gnić w kuczykucza (daw.) --- loch, namiot.,/ Harcem sobie po błoniu szerokim pohuczy./ Bez kazkibez kazki (daw.) --- bez okazałości, marnie. tam nie biorą, a gdy szczęście wienie,/ Lepsze niż rok drugiemu będzie oka mgnienie./ Nie mógł się Żorawiński żądzy odjąć dłużéj,/ Widząc na lotnych seklachsekiel (daw.) --- rumak. gdy chłopi dosużydosuży (daw.) --- dorodny./ Z naszymi ujeżdżają. Toż gdy Chełmski Ścibor/ Zwali z konia pięknego Turczyna, na wybór,/ Drugiego żywcem przywiódł; tymże idzie torem/ Borek, wielki najezdniknajezdnik --- w rękopisie: najeznik., Kulczycki z Minorem./ Na co chwilę z Sieniawskim Rozdrażewski trzeci/ Patrzący, razem się w nich chybki pożar wznieci/ Żarliwego GradywaGradyw --- przydomek Marsa, boga wojny., w kilkudziesiąt koni/ Że się w lekkie gonitwy wmieszają i oni./ Jan Gdeszyński z Szymonem Kopyczyńskim w tyle,/ Znając dobrze pogańskie, zostali, fortylefortyle --- dziś popr. forma M.lm: fortele../ W takim-że drugim poczcie Wasiczyński z boku/ Z Sicińskim patrzą, rychło w skupionym obłoku/ Spadną Turcy na owych, zaraz Sieniawskiego/ W pierwszym poznawszy skoku i Żorawińskiego,/ Więc prosto na krajczegokrajczy --- Sieniawski. z wyniosłym dzirytemdziryt (daw.) --- włócznia./ Leci Turczyn; z gotowym i on pistoletem/ Nie stoi, i tak żartkożartko (daw.) --- gorąco. przyszło się im zderzyć,/ Że nie chybią, nie mogszy do siebie wymierzyć./ Obróci się Sieniawski, szablę mając w ręku,/ A już Turczyn zniesiony u jego sług w ręku:/ Królewski z Suchodolskim kiedy pana strzegą,/ Nim ten koniem obróci, porwą go i zbiegą./ Toż szczęście Żorawiński, toż i inszy mają,/ Gdy albo biorą Turków, albo ich strzelają./ Prawda, że nie beze krwie, nie bez szkody: bowiem/ Tej gry Rożen z Twardowskim przypłacili zdrowiem,/ Gdy się dalej zagonią. Tam Potocki z łuku/ W rękę wziął, gdy araba wiedzie przy munsztuku./ I inszych kilku rannych. Toż gdy Turcy ławą/ Myślą naszym tyły wziąć, wysunie się sprawąsprawą (daw.) --- w szyku./ Pułk usarski, na dniowej który stoi straży,/ Ani się też dalej iść poganin odważy./ Na tej słońca ostatek spadło krotofilikrotofila (daw.) --- żart, zabawa../ Które nim się do końca w ocean pochyli,/ Aż z Wewelim Zieliński niespodziany jedzie/ I Raduła ze złego mniemania wywiedzie,/ Dla nowej magistratu tamtego odmiany/ U hospodara aże dotąd zatrzymany./ Dilawer, czyli z Czerkies, czyli rodem z Rusi,/ Owo się z chrześcijana w pogana przekrztusi,/ Przez kilkadziesiąt rządząc lat Mezopotamy,/ (Skąd nie tylko od skroni długie puścił szlamyszlamy --- włosy (od futra).,/ Ale sławny z rozumu, z szczęścia i z wymowy),/ Teraz pokój od ściany zawarszy Persowej,/ Pełen złota karawankarawan --- tu: wóz skarbowy. na wojenne spezyspezy (daw., z wł.) --- wydatki./ Daruje Osmanowi, i tej mu imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie.,/ Gdzie zeszłe lata swoje chciałby podać światu,/ Pomoże, gotów służyć jego majestatu./ Chciwy Osman, (jako gdy kogo dypsasdypsas (daw.) --- wąż jadowity. ujeujeść --- ukąsić.,/ Im więcej pije, większe tym pragnienie czuje,/ W rzece stoi po garło, tak go on jad zwiera,/ Że pijąc, od pragnienia ciężkiego umiera),/ Wszytkie tedy respekty puściwszy na stronę,/ (Staniał też był Husseim już przez wojnę onę,/ W nienawiść i u wojska przyszedł, i u dworu;/ Zwłaszcza kiedy czuprynę Dilawer u woru/ Rozplecie, da we dzbanek karłom i wałachom),/ Wezyrem i hetmanem oraz przeciw Lachom/ Car go tworzy łakomy; o włos Husseima/ Że nie każe zadawićzadawić (daw.) --- zadusić.; stara go zatrzyma/ Przyjaźń Dilawerowa; i przez te zasługi/ Po pierwszym był wezyrze w katalogu drugi./ Taki zwyczaj u Turków, zabiegajączabiegać --- tu: zapobiegać. zwadzie,/ Że pospołu z urzędem każdy garło kładzie,/ Jeżeli go inszemu cesarz konferuje,/ A to Dilawer zdrowiem Hussejma daruje./ (I przydał nam się potem, gdy Turcy Osmana/ Z Dilawerem zabiją, Mustafę za pana/ Obiorą, a Dziurdziego uczynią wezyrem,/ Który przeciw Polakom mordem dychał szczerém;/ Tego zrucił Husseim wedle czasu prawieprawie (daw.) --- właśnie.,/ Przy onej Zbaraskiego Krzysztofa odprawie./ Co że weszło przede mną już na polskie karty,/ Nie powtarzam, i do swej powracam się spartysparta --- tu: wydział, praca.)./ Tedy skoro regimentregiment --- tu: dowództwo. wziął Dilawer stary,/ Z jakiej by się toczyła ona wojna miary/ Z Polaki, pilno dawnych pyta wojenników/ I którym nie nowina, nie podłych kurników,/ Miast i zamków obronnych, fortec niedobytych/ W kilku godzin dostawać. Czemuż teraz i tych,/ Co w gołym polu siedzą, przez dni już czterdzieści/ Nie biorą? Żadną miarą weń się to nie zmieści./ Toż gdy wszytkie potrzeby i imprezypotrzeby i imprezy (daw.) --- walki i przedsięwzięcia. one/ Usłyszy, jako na wiatr i próżno czynione,/ Jako zginął Husseim, sylistryjski basza,/ Jako znowu stradali świeżo Karakasza,/ Widzi regiestr pobitych, i gdzie się ośmielą,/ Co najlepszy mężowie trupem pola ścielą;/ Jako we dnie Polacy, tak w nocne wycieczki/ Psują ich Zaporowcy; z inszej, prawi, beczki/ Musi począć tę wojnę, a głaszcząc po piersi/ Długą brodę: ,,Nie tak źli Indowie i Persi;/ Łacniejszałacniejszy (daw.) --- łatwiejszy. dziesięć razy sprawa z nimi; ile/ Baczyć mogę, więcej tu w rozumie, niż w sile/ Należy, rychlej głową, niż ręką ich może/ Pokonać; czasu się żal strawionego Boże!»/ To wszytko kiedy dziadek zgrzybiały po kęsie/ Rozbiera (wojować źle, gdy się głowa trzęsie,/ Bo mu nie Mars, lecz marzecmarzec --- przysł.: w marcu giną starcy. z oczu niedaleki/ Przez brwi i zawiesiste wygląda powieki),/ Starość, Pokój«Czas-by --- rzecze --- podobno, długoletny starcze,/ Z głowy wojnę, z ręku łuk wypuścić i tarczę;/ Czas-by szeptać pacierze, kiedy kaszel dusi,/ W piersiach skrzypi; darmo cię, darmo sława kusi!/ Włosy już oszedziałeoszedziały --- osiwiały, sędziwy. i przegniłe dziąsła,/ Z których ci późna starość do zębu wytrząsła,/ Na pokój raczej radzą, a więc miasto harcu,/ Ssać, przy ciepłym kominie, mokre grzanki z garcu./ Choć-ci bywa, lecz rzadko przyrodzonym biegiem,/ Że się trawa pod zimnym zazieleni śniegiem./ Dosyć mnie, żem wezyrem, byle, co dał hojnie,/ Dał też Bóg tego zażyć z łaski swej spokojnie./ Wojna z Polaki, widzę, nie mej rozum głowy!/ I dziad-że by potrafić w to miał osikowyosikowy --- tj. trzęsący się.,/ Kędy młodszy powieźli? Pomacam sposobu,/ A tę wojnę rozejmę, da Bóg, ze stron obu»./ Tak sam z sobą Dilawer przez całą noc duma./ Rano poszedł do popa, dawnego pokumapokum --- kum, znajomy.,/ Który takim-że będąc obciążony wiekiem,/ Wolałby się zakrapiać doma kozim mlekiem;/ A że był pedagogiem u cesarza z młodu,/ Wziął go z sobą na wojnę Osman z Carogrodu./ Toż gdy siędą dziadowie, jąwszy od Noego/ Imą sobie wspominać dni pożycia swego:/ Był tam stary Amurat, i który mu potem/ Ciężką wojną dokuczał, z bitnym Kastriotem;/ Był Bajazet, odmiany szczęścia przykład rzadki./ Tego był Tamburlanes do żelaznej klatki/ Wsadził porażonego i, złote kajdany/ Dawszy, woził po świecie na dziw niewidziany./ Wszytko statecznie znosi, aż gdy widzi żonę/ I dwie córce kochane z gruntu obnażone,/ Służące do brzydkiego tyranowi stołu,/ Uderzył w szczebel głową, że z duszą pospołu/ Mózg mu ciepły okrutnie wyprysnął z ciemienia;/ Stąd prawo, co ich carom broni ożenienia./ Był Selim i Soliman na placu szczęśliwy,/ Który trzymał z Polaki pokój, póki żywy,/ I osobne zawarszy swoje chęci z nimi,/ Czasom stwierdził potomnym pakty wieczystymi./ Był Achmet, świeżo przeszły rodziciel Osmanów,/ Który prawo i zwyczaj wzgardził przeszłych panów,/ Wystawiwszy w Stambole pod złoconym szczytem/ Pyszny meczet, żadnym go ani depozytemdepozyt --- nakład./ Ani nadał funduszem mężnej ręki swojéj;/ Dlatego też po dziś dzień prawieprawie (daw.) --- prawdziwie, całkiem. pusto stoi./ Wspomnieli, jako ojcu podobny uporem/ Osman już począł meczet murować z klasztorem,/ Do którego intraty i wieczne fundusze/ Z Polski naznaczył; ale omylą go tuszetusze --- nadzieje (od: tuszyć, mieć nadzieję, spodziewać się)../ Jaki Mahometowi upominek ślubił,/ Podobne też ma szczęście, już tak wiele zgubił/ Ludzi, jako żaden z tych, co wzięli pół świata,/ A jeszcze nic nie sprawiłsprawić --- zdziałać.; kiegożkiegoż (daw.) --- jakiegoż. się tu kata/ Bawić? Zima za pasem; cóż tedy ci rzeką,/ Co ciepły kraj, ojczyznę mieszkają daleką,/ Mrozu nigdy nie znają, śniegu ani we śnie/ Nie widzieli, lecz wiecznej przywyknęli wieśniewieśnie --- dziś popr.: wiośnie.,/ W samych tylko płóciennych telejachtelej (daw.) --- kaftan. bez futra,/ Pewnie wszyscy, jak muchy, posną nam do jutra;/ Albo znowu kobyle wywnętrzywszy brzuchy,/ Powiążą i tam w mroźne pomrą zawieruchy./ Więc gdy się im swych przyszło niedostatków zwierzyć,/ Prędko się starcy zgodzą, żeby mir uderzyćmir uderzyć (daw.) --- zawrzeć pokój./ Z Polaki; nim jesienny spadnie plusk, nim zima/ Zajdzie, co rychlej wojska uwieść z pod Chocima;/ Zwłaszcza, gdy nam to w ręce samo prawie lezie./ Ku jakiejż-by Zieliński mieszkał tu imprezieimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie.?/ To jednak wezyrowi da pop pod uwagę,/ Że snadniejsnadniej (daw.) --- łatwiej. przez nikogo, jak przez Kizlaragę/ Osmana nie przełomią i nie zbiją z toru./ Murzyn-to był, a nocny sekretarz u dworu, / Starszy wałachwałach --- kastrat.; w tego był władzy rodzaj guzyguzy (daw.) --- niski./ Garbatych karłów, w tego wszeteczne zantuzy./ Ten co panu poszepnął, jakoby głos z nieba,/ Już temu było wierzyć koniecznie potrzeba./ Pochlebstwo, PodstępO! Na wszytkich ci królów ta padła pomuchapomucha (daw.) --- zaraza.,/ Że tam najprędzej radzi nadstawiają ucha,/ Gdzie im metresy, karli, skrzypkowie, pochlebce/ I ktokolwiek byle co do smaku poszepce;/ Wzgardziwszy szedziwegoszedziwy (daw.) --- sędziwy, siwy. starca zdrową radą,/ Na tych najwięcej swoje propozytypropozyt (daw.) --- zamiar. kładąkłaść --- tu: przedstawiać.,/ Którzy bez prywatnego trzech słów interesu/ Nie wyrzeką, lecz wszytko do swojego kresu/ Kierują, psując dobrych, a co tymtym --- dobrym. należy,/ Złodziejskim otrzymują sposobem w kradzieży./ Chwali w rzeczyw rzeczy (daw.) --- rzekomo, niby. drugiego, a tymże zawodem/ Subtelnie go oskarża, człowiek z piekła rodem:/ Królu! człowiek-to godny, u pospólstwa wzięty,/ O złoto i największe mało dba prezenty./ Domyślaj się ostatka; jeżelić ma wadzić,/ Lepiej go, jako mówią, przez nogę przesadzićprzez nogę przesadzić (daw.) --- nogę podstawić.;/ Wzgardzić nim, nie dać mu nic, bo i koń o głodzie/ Nie tak haszehasze --- dziś popr.: hasa., nie tak się boczy na powodziepowód (daw.) --- lejce../ Tacy-ć to podjadkowiepodjadek (daw.) --- pochlebca, podjudzacz. monarchie walą,/ Co królom złe i dobre, byle miłe, chwalą./ Usłuchał wszetecznice on król, które króle/ Wschodnie deptał i sławne spalił Persepole./ Tyle u Aleksandra nocna Tais mogła,/ Że miasto już poddane swą ręką zażogłazażec (daw.) --- zapalić../ Nie miał takiego szczęścia, nie miał tyla wiary/ Kallistenes, filozof i przyjaciel stary,/ Gdy się bogiem zwać kazał (do takiej człowiecze/ Serce przyszło rozpusty), a ten skromnie rzecze:/ «Któż cię tak, królu, zbłaźnił? Kto cię tak oszalił?/ Żeś tyle ludzi pobił, tyle miast popalił,/ Przeto się bogiem czynisz? Bóg daje, nie bierze/ Jako ty. O cóż będą do ciebie pacierze?/ Nie słuchaj zauszników! Nie wspieraj się wiszemwisz (daw.) --- trzcina.!/ Człowiek-eś, ani z wielkim równaj się Jowiszem»./ Nie mógł prawdy dosłuchać, którą że mu radził/ Kallistenes, z świata go Aleksander zgładził./ Drzewo czerw, rdza żelazo, mole księgi psują;/ Ale kiedy pochlebcy pana opanują,/ Ani tak rdza żelaza, ani mól papieru,/ Ani drzewa, choć nie ma czerwczerw --- robak. inszego żeru,/ Uszkodzi, jako kiedy, którzy kłamstwem żyją,/ Pochlebcy się któremu panu w kołnierz wszyją,/ Toż gdy sparzniesparznie (daw.) --- odpadnie. z przyjaźni za lada niesmakiem,/ Aż zaraz z faworyta będzie zabijakiemzabijak (daw.) --- zabójca./ Albo go kto przekupi; wiecie, że dla wziątkudla wziątku (daw.) --- dla zysku./ Nic nie masz niestrawnego w serdecznym żołądku./ A że rzeczy najlepszej najgorsza jest skaza,/ Im był większy przyjaciel, tym większa uraza./ Takiego Dionizy tyran miał przy boku,/ Który od niego nigdy nie odstąpił kroku,/ Pilny, wierny, posłuszny, i nie był nikt inny,/ Przez którego-by wszytkie król wiedział nowiny,/ Arystypem go na krzcie, a potem z przezwiska/ Psem zwano, co dworskiego pilnował ogniska./ Śmiał się Dionizyus? I on tyle troje,/ Chociaż ledwo mógł widzieć przez cztery pokoje;/ A kiedy go kto spytał, jeżeli szaleje?/ Wiem ja, prawi, że się mój pan darmo nie śmieje./ Wrychle potem na łowach tyran nogę złomał,/ A kiedy Arystypus jak zaprawdę chromał,/ Spyta go, co-li za szwank odniósł i on w nogę?/ Póki cię twoja boli, zdrowym być nie mogę,/ Odpowiedział pochlebca i dotąd o kuli/ Chodził, dokąd doktorzy pana nie obuli./ Cóż potem? Czyli mu wziął, czy odmówił czego,/ Postrzegszy Dionizy człeka przewrotnego./ On cukier w żółć obrócił pochlebca plugawy;/ Nie tylko między ludźmi wszytkie jego sprawy/ Udawałudawać (daw.) --- nicować, wywracać na opak., lecz i w oczy dorzucał mu pyskiem,/ Że się urżnął na koniec takowym igrzyskiem./ Stał w kupie Arystypus, kiedy się król spyta:/ Gdzie-by też miedź w Grecyi była wyśmienita?/ Wyrwie się przed drugimi on sykofantsykofant ( gr.) --- oszczerca, donosiciel. śmiało:/ Jest, prawi, miedź w Atenach tak dobra, że mało/ Złotu jej nie przeniosę, z której w rynku stoi/ Odlewany z Armodem mężny Arystoiz Armodem mężny Arystoi --- Harmodius i Arystogejton zabili tyrana Hipparcha.;/ Ten honor na wieczystą pamiątkę im dany,/ Że swą ręką odważną zgładzili tyrany!/ Poczuł Dionizyus onę wesz we wrzedzie/ I oddał wet, kazawszy ściąć go po obiedzie./ Takać zawsze zapłata pochlebników czeka,/ Choć się im długo krupi, choć się im odwleka./ Jest-że niejeden taki na świecie pies goły:/ Gdy nie ma co doma jeść, pańskimi się stoły/ Opiekając, na wszytkich mruczy, warczy, szczeka;/ Ano by wolał sam zjeść, co godniejszych czeka,/ Niejeden-że pochlebca, jeśli prawa minął,/ Z królem chromał pospołu i nogę wywinął./ A cóż gdy sam cyrulik, który na te krosty/ I szwanki powinien mieć w ręku żywokostyżywokosty (daw.) --- lek.?/ Aleć się po moskiewsku wszytek świat sprawuje:/ «Ryhacie bojarowieryhacie --- tryb rozkazujący; sens całości: stosujcie się bojarowie do cara., car weliki pluje!»/ Lecz do rzeczy: i prosto z wezyrem do szopy,/ Kędy z kaffą trzebieńtrzebień --- kastrat (tu: Kizlaraga). on gorące ukropy/ Dla Osmana w złocistej roztwarza farforzew złocistej roztwarza farforze --- gotuje (kawę) w porcelanie.;/ Snadź mu się czczy, że mu się nic po szwie nie porzeże mu się nic po szwie nie porze --- przysł.: że mu się nic nie wiedzie../ Murzyn i sam pieszczony, słysząc Dilawera,/ Widzi, że słowa jego prawda była szczera;/ Życzy jak najprędszego do domu pospiechu,/ Nie chciałby zimowego z czarną skórą blechublech --- bielidło do bielenia płótna.,/ Chybaby miał na Lachy sposób Osman inny:/ Nagie do nich po śniegu wypuścić Murzyny/ Pod orlimi forgamiforga (daw.) --- pióropusz.; tej giaurzy wiary,/ Że nam podobne farbą ich diabłów poczwary./ Przytem, co ma rozumu a cesarskiej łaski,/ Wda się w to, żeby rychło hellesponckie piaski/ Przywitać i w lubym się oglądać Stambole,/ Puściwszy psom i wilkom zasmrodzone pole./ Wezyr na swego czoła pamiętając zmarski,/ Potrafi w to, że spełna będzie honor carski./ To sprawiwszy Dilawer śle po Zielińskiego,/ I dawszy wielkie znaki afektu dobrego/ Słowy wyśmienitymi, obłapiobłapić (daw.) --- uściskać. go mile;/ Prosi, żeby nie biorąc darmo długiej chwile/ Stanęli tu posłowie, którym prawo wieczne/ Jako przyjazd, tak odjazd waruje bezpieczne./ Co jeśli chcą, zamianązamiana --- wymiana zakładników. albo otworzystémotworzysty --- otwarty./ Zawsze wezyr utwierdzić będzie gotów listem./ A ten Bóg, który pokój, który lubi zgodę,/ Zdarzy go i wam i nam w tej wojny nagrodę./ Z tym Zieliński już samym przyjechał wieczorem/ I dziś się nie mógł widzieć z Chodkiewiczem chorém./ Noc była, a gdy miesiąc wstawał złotorogi,/ Szarą poświatąpoświata --- światło. ziemskie widoczyłwidoczyć (daw.) --- rozjaśniać. podłogi./ Nie każdy spi, co chrapi; toż i naszy wstają/ Zaporowcy i cicho rzekę przebywają;/ Cicho w obóz turecki, co na tamtej stronie/ Dniestru, pomkną, zwykłej swej ufając fortunie./ Ani ich omyliła: jeśli kiedy bowiem,/ Jako dziś w ciemnym mroku wzrokiem patrząc sowiem,/ Dokazali odwagi i pogan nasiekli/ I zdobycz niezliczoną z wozami przywlekli./ Gdy tam i sam bez wstrętu chodzą po taborze,/ Jako więc lew w zawartej grasuje oborze/ Albo wilk, choć napchany, co się tylko ruszy,/ W tym zaraz kieł zażarty, w tym paszczekę juszy;/ Trafią, gdzie Omer basza między gęstym gminem/ Arabów pod jedwabnym chrapi baldekinembaldekin --- dziś popr.: baldachim../ Temu skoro we śpiączki łeb utną szkaradnie,/ Aż im Husseim, przeszły wezyr, w ręce wpadnie./ Z którego kiedy Kozak drogi kaftan zbiera,/ Jako więc śliska ryba, tak się z wędy zdziera/ I ucieka z obozu w bliskie lasy trząskiemtrząskiem (daw.) --- truchtem.,/ Gdzie gałęziem okryty przy potoku wąskiém/ Dyszał; aż skoro dzień był, wylazszy spod chrostu/ Nagi i niepoznany szedł do swego mostu./ To zrobiwszy Kozacy, gdy już świtu blisko/ Słońce było, na swe się wrócą stanowisko./ A u Turków dopiero larmolarmo (daw.) --- alarm., zgiełk, krzyk, wrzawa!/ Próżno! Zawsze ten wskóra, który raniej wstawa./ A tym też czasem wszedł dzień i wczorajsza praca/ Wszytkich budzi i wszytkich do siebie powraca./ A nam mdlejemdleć (daw.) --- słabnąć. Chodkiewicz. Hetmanie mój złoty!/ Przecz-że, przecz zostawujesz zaczęte roboty?/ Ale już dekret przyszedł wiecznego wyroku,/ Od którego nie wolno apelować kroku./ Więc na niską lektykę z pościelą włożony,/ Gdy żałosnej pożegnać już nie może żony,/ Wieść się każe na zamek, gdzie i wcześniejwcześniej (daw.) --- wygodniej (od ,,wczas": wypoczynek). może/ Dom rozrządzić, i na tak dalekie podróże,/ Wprzód niźli mu wiecznymi zmysły zajdą mroki,/ Świętą duszę trwałymi opatrzyć obroki;/ Żegna świat i ojczyznę, i króla, i ciebie,/ Kochany Władysławie! Niech i po pogrzebie/ W twojej zostawa łasce; i was, zacne grono/ Rady swojej wojennej, których mu przydano/ Za towarzysze prace; ale przed inszemi/ Ciebie, cny Lubomirski! Możesz już swojemi/ Latać pióry w tym polu, jako młody orzeł,/ Któreć fortuna i Mars życzliwy otworzył./ Oddaje-ć tę buławę, bodaj się starzała!/ Bodaj tyle tryumfów w twoich ręku miała,/ Bodaj miała i więcej twym sercem, twą siłą,/ Niż ich widzisz nad trumną i jego mogiłą./ Tę buławę, przed którą drżał naród przewoźnynaród przewoźny --- Szwedzi.,/ Którą mu był tak ziemią, jako morzem groźny:/ Świadczy Wolmar dobyty, Derpt, Dynamunt, Ryga,/ Skąd Szwedów małą garścią do nogi wyściga/ I w okrętach wysiedzieć nie da się im cało,/ Ogniem ich zapaliwszy, że ludzi coś mało,/ Krwią swoją rozbujane zalawszy płomienie,/ Z przykrymi do Szwecyjej awizamiawizo --- powiadomienie. wieniewienie --- dziś popr.: wionie../ Tę-ć oddaje buławę, pod Kircholmem która/ Dziewięć tysięcy ludzi (nie pociągampociągać --- tu: przedłużać, powiększać. pióra:/ Niemców, Francuzów, Finów, Belgów i co pluder/ Rodzaju, których przywiódł sam Karol man-Suderman-Suder --- dla rymu, zamiast Suderman.,/ Kiedy nam chciał Inflanty wydrzeć; czego potem/ I dopiął) położyła na placu pokotem/ Czterma swoich tysięcy. Lecz i Moskal grubygruby --- tu: prymitywny./ Tąż klawąklawa (daw.) --- buława. wytrącone zbierał nieraz zubyzub (daw., reg.) --- ząb../ Widział ją car weliki, widziała stolica/ W niezwyciężonej ręce cnego Chodkiewica,/ Te buławę, przed którą ono-onoono-ono --- oto oto. w kuczyw kuczy (daw.) --- w namiocie./ Osman się zasznurował, a jako więc huczyhuczeć --- tu: pohukiwać./ Smutny grzywaczgrzywacz --- dziki gołąb., skoro mu dzieci orzeł zbierze,/ Tak wyje i we łzach się po swych ludziach pierze./ Bierz-że ją już fortunnie! Daj ci się szczęściłaDaj ci się szczęściła --- niech ci przyniesie szczęście.,/ Daj, abyć wrychle w ręku palmą zakwitnęła,/ A spadając na późne z twoich ręku wnuki,/ Sławę domu twojego podawała w druki!/ I was już, cne rycerstwo, żegna hetman czułyczuły --- czujny.,/ Którego w oczach waszych acz nieraz osułyosuć (daw.) --- osypać./ Ćmy pogańskie, wasza broń, wasze mężne dłonie/ Z ognia go i z najgorszej wyrywały tonie./ ŚmierćCóż? Tak żeście stępieli, że dziś jednej jędzyjędza --- tu: śmierć.,/ Kiedy wam go w obozie i rękami między/ Gwałtem prawieprawie (daw.) --- właśnie. wydziera, odjąć nie możecie;/ Nikt się nie ma do broni, łzy tylko lejecie!/ Nie boi się śmierć wojska i ognistej kule,/ Tak namaca przez zbroje, jako przez koszule;/ Tak jej sprzątnąć jednego, jako tymże razem/ Sto tysięcy, a nigdy nie uderzy płazem./ Płakał Kserkses, zgarnąwszy Wschód cały na Greki,/ Że za sto lat (dosyć czas zamierzył daleki)/ Żaden się z tych na świecie żywo nie ostoi;/ Aż w kilka dni, o których za sto lat się boi,/ Wszytkich do szczętu zgubił./ Toż skoro na zamek/ Hetman jechał, żeby tam schorzały ułomek/ Ciała swego położył, ósmy dzień liczono/ Oktobra, gdy to, co mu było pożyczono,/ Ze stokrotnym urobkiemurobek --- procent, zarobek. oddał w ręce niebu,/ Imię --- światu, małżonce --- ciało do pogrzebu./ Siedmdziesiąt lat niespełna: sławie dosyć żywieżywie --- dziś popr.: żyje.,/ Ale ojczyźnie mało. Cóż, gdy tak w archiwie/ Przedwiecznym naznaczono. Ciało potem jego/ Z Chocimia do Kamieńca poszło Podolskiego,/ A stamtąd do Ostroga, gdzie łzami omyte/ Od małżonki, włożone pod marmory ryte:/ Godne, godne mauzolówmauzol --- grobowiec, pomnik nagrobny. i pamięci wiecznéj,/ Żeby obraz i przykład miał wiek ostateczny. Wojny chocimskiej część ósma Toż dopiero Władysław panów radnych zbiera/ I, gdy nam tak niewcześnieniewcześnie (daw.) --- w niewłaściwym momencie. Chodkiewicz umiera,/ Wielką odda buławę podczaszego pieczy./ Na co zgoda koronnych; Litwa trochę przeczy,/ Albo swego na miejscu chcą mieć Chodkiewicza,/ Albo być pod samego rządem królewicza./ Aleć i to Władysław snadnie uspokoi:/ I Litwa, i Polacy w opiece są mojej;/ Jeśli dotąd Polacy byli pod Litwinem,/ Czemuż Litwa nie ma być pod koronnym synem?/ Zgoła ani też czas był racyje rozwodzić,/ Bo by się prędko Turczyn podjął ich pogodzić./ Więc się wszyscy w regiment zgodnie podczaszemu,/ I Polacy, i Litwa, oddadzą, a k'temu,/ Nowym się obowiązkiem, nową wiążą wstęgą,/ Do gardł się na tym miejscu dzierżećdzierżeć (daw.) --- trzymać. pod przysięgą,/ Dziękuje Lubomirski, że pod jego władzą/ Zgodnie wszyscy tak prędko namówić się dadzą,/ I co z niego być może, co ma najmilszego,/ Zdrowie łożyć przy zdrowiu przysięga każdego/ I byle sami chcieli; bo Żołnierz, Przywódcachoćby dwugłowy/ Janus, choćby storęki BryjareusBryjareus --- mityczny sturęki olbrzym. nowy,/ Choćby Argus hetmanił im tysiącooczytysiącooczy (mit. gr. i rz.) --- Argus był olbrzymem o tysiącu oczu.,/ Gdy żołnierz nieposłuszny albo nieochoczy,/ Nic dobrego nie sprawi. Tak zaś z drugiej strony,/ Niech będzie żołnierz dobry, posłuszny, ćwiczony --- / Jako lew nic nie wskóra, gdy zające wiedzie,/ Tak zginą i lwi, mając zająca na przedzie./ Donatywydonatywy (daw., z łac.) --- żołd obiecany w darze, dodatkowy. potwierdzi i obieca więcej,/ Jeśli będzie mógł wymóc drugie trzy miesięcytrzy miesięcy --- płacy kwartalnej../ Stąd wszyscy ku przestronej obrócą się szopie,/ Gdzie po błogosławionej krynice pokropie,/ Trzech mszy słucha nabożnie; tam przyjąwszy świętą/ Podczaszy komunią, krzyżem się rozpiętą/ Ściele uniżonością, oczy tylko, w sforze/ Z pokornym sercem, dźwiga nabożnie ku górze:/ «ModlitwaWielki Boże nad bogi! przed którego tronem/ Miliony stawają wojska milionem/ Nieśmiertelnych aniołów, z których kiedy srożesroże --- srożeje./ Gniew twój, zabić milion ludzi każdy może:/ Czemużeś mnie robaka, mniej niż nic przed tobą,/ Obrał, żebym śmiertelną ręką i osobą/ Twój na ziemi majestat, twoję chwałę szczycił,/ Gdy Turczyn, który się twym dotąd nie nasycił/ Dziedzictwem, co je syn twój krwawym kupił potem/ Nastąpił siłą na nie, upewniony o tem,/ Że gogo --- dziś popr.: je. tą ręką, którą zachełznał pół światu,/ Wydrze i pomknie granic swego majestatu; / Że w twych boskich świątnicach, w twych świętych kościołach/ Rozpostrze się Mahomet. Więc po swych aniołach/ Pojźryj, a każ któremu, niechaj sekundantem/ Będzie, gdzie się baranek bije z elefantemelefant (daw., z łac.) --- słoń../ Rozum wodzowi, serce daj żołnierzom, Panie,/ Niech się tych świętych krzyżów lękają poganie./ Wiem-ci, Boże mój, że cię nie ogarną nieba,/ Pogotowiupogotowiu (daw.) --- tym bardziej. cię w murach zamykać nie trzeba./ ŚwiątyniaWiem, dla którejś swojego kościoła machiny/ Nie kazał Dawidowi budować przyczyny:/ Nie chciałeś, żeby krwawe twym ofiarom dłoni/ W Jeruzalem stawiały ołtarz. Lecz się oni/ O swe bili prywaty; pomsta ich do zwady/ I do mordu krwawego budziła z sąsiady./ Wiem i to, że każdy człek, co się ciebie boi,/ Co się brzydzi grzechami, za kościół ci stoi./ Pisz-że swój zakon święty na mem sercu gołém:/ To ołtarzem, a piersie me będą kościołem!/ A jać przecie świątnicę, choć śmiertelnym dziéłem/ Na ziemi, z ziemie, ziemią sam będąc i iłem,/ Na wieczną cześć wystawię, coć u twoich progów/ Ślubuję. Utrzyutrzy --- dziś popr. forma trybu rozk.: utrzyj. tylko durnymdurny (daw.) --- szalony. Turkom rogów./ A Ty, jakoś JeftegoJefte --- wedle księgi Sędziów dokonał ofiary z córki., kiedy szedł na twoję/ Wojnę, przyjął ofiarę, tak przyjmiprzyjmi --- dziś popr. forma trybu rozk.: przyjmij. i moję,/ Któryć dziś z tym rycerstwem Chrystusowej wiary/ Nie córkę, ale duszę kładę na ofiary./ Wszak tu wszyscy przy twojej umieramy chwale,/ Skrusz Mahometa, jakoś kruszył więc Baale!»/ Tu skończył Lubomirski, a ta jego modła/ Doszła wielkiego Stwórce i niebo przebodła./ I każe Michałowi, co diabła wysadził,/ Żeby o rzeczach polskich pod Chocimem radził./ Aleć i on swe śluby ziścił Bogu wiernie./ W podziemnej nakopawszy marmorów kawerniekawerna (daw.) --- dół, jaskinia.,/ Na wieczną łaski jego pamięć, kościół szumny,/ Gdzie sam leży i synów już dwóch stoją trumny,/ Postawiłpostawił --- wypełniając ślub chocimski, Lubomirski założył w Wiśniczu wspaniały kościół Zbawiciela i klasztor Karmelitów Bosych.; trzeci żyje, póki boża wola./ Żyjże, mój wojewodomój wojewodo --- najstarszy syn Lubomirskiego Aleksander, wojewoda krakowski, zmarł w r. 1676; syn jego Karol zmarł w r. 1703 jako marszałek wielki koronny.! aż swego Karola/ Z tą buławą, która dziś z KarolowychKarolowych --- daw. forma dzierżawcza: Karola Chodkiewicza. ręku/ W dom twój wchodzi, obaczysz; obaczysz we wnękuwnęk (daw.) --- wnuk./ Wielkiego dziada sławę; dopiero w tym grobie/ Znużona stem lat starość odpoczynieodpoczynie --- dziś popr. forma 3.os.lp: odpocznie. sobie./ Toż podczaszy o dalszym wojny procederzeproceder --- sposób działania./ Radzi, skoro starszynę do namiotu zbierze,/ Gdzie naprzód obóz zmniejszyć z jednostajnej zgody,/ Potem szańc chełmińskiego zrucićzrucić (daw.) --- zburzyć. wojewody/ A podlepodle (daw.) --- w pobliżu. Denoffów go wysypawszy znowu,/ Zaporowców też przymknąćprzymknąć (daw.) --- przysunąć. ku wielkiemu rowu,/ Uradzą. A słońce już zwykłym spada torem,/ I noc, że przede drzwiami, daje znać wieczorem,/ Ani przybyć omieszka, więc gdy świat obłapi,/ Co żywo się do swego odpoczynku kwapi./ A naszy Zaporowcy do zwykłego łowu,/ Przespawszy ten dzień cały, biorą się jak znowu./ Równie kiedy się komu przez tajemne dziury/ Kotowie w mięso wnęcą albo tchórze w kury,/ Tak Kozacy, skoro się rzeźko w Turki wjedzą,/ Nie wytrwają, aże ich i dzisia nawiedzą,/ Ale już lepszym dziełem: bo okromokrom (daw.) --- oprócz. piechoty/ Bobowskiego, wojskowej przybrali hołoty;/ Więc nie masz się czego przeć, gdy miastomiasto (daw.) --- zamiast. myślistwa,/ Cicho z nimi kilkaset poszło towarzystwa./ Jaka tam być musiała dziura, gdy się wgarnie/ Tak wiele rąk do pełnej łakomych spiżarnie,/ Choć stąd możem brać miarę, że nazajutrz, blisko/ Obozu, założyli nowe targowisko/ Na konie i bawoły. Już byli most wzięli,/ Skoro straż do jednego turecką wyrżnęli,/ I mogli byli Turkom odtoczyć od czopuodtoczyć od czopu (daw., pot.) --- dać się we znaki, wet za wet oddać, jak IX, 270.,/ Zruciwszy go, lecz trudno łakomemu chłopu/ Odjąć ręce od łupu; to ma za wygraną,/ Kiedy zdobycz uniesie sowito nabraną;/ Zwłaszcza kiedy bez wodza, bez rządu, na czatę/ Nocną chodzili, każdy na swój zysk lub stratę./ Tak Turcy powiedali żałujący siebie,/ Że w żadnej dotąd z nami otwartej potrzebie/ Tyla krwie muzułmańskiej jako dziś nie szkodninie szkodni (daw.) --- nie stratni.,/ Którą psów bić Kozacy rozlali niegodni./ Co wziąwszy za dobry znak pod hetmanem nowym,/ Oddadzą mu w prezencie drogim złotogłowemzłotogłów --- droga tkanina ze złotych nitek./ Szyty dywan i znaki janczarskiej starszyny/ Z piór żurawich i sepetsepet --- rodzaj przenośnego mebla z szufladami. do kuchnie farynyfaryna (z fr.) --- mączka cukrowa../ Który, że barzo wdzięczen upominków onych,/ Wyświadczył, gdy między nich rzuci sto czerwonych./ Póki się wieść nie wzmoże o Chodkiewiczowéj/ Śmierci, póty też i my pokój mamy zdrowy./ Tak się Osman ukarał, tak się był ustraszył,/ Że dotąd siedział, jakoby go owałaszyłowałaszyć (daw.) --- wykastrować../ I kto mu tę nowinę przyniósł, z wielkiej chuci/ Drogi kaftan i pełne srebra jukijuki --- worki na bagaż troczone do siodła (podwójne na wielbłąda). rzuci./ Toż jakby go rozwiązał, jakby wygrał właśnie,/ Razem się z miejsca porwie, ręką w rękę klaśnie;/ Każe zebrać swe popypop --- kapłan., wróżki i matacze;/ Każe Bogu dziękować; sam jak głupi skacze,/ Że już padł stary giaur, który dotąd bróździł,/ Dotąd nam należyte tryumfy opóździłopóździł --- dziś popr. forma 3. os.lp: opóźnił.:/ Niechże go tam w swym PlutoPluton (mit. rz.) --- bóg śmierci i zmarłych. zadzierzgnie KocycieKocyt --- Styks, rzeka w krainie zmarłych.,/ A ja cię w obiecanym upewniam meczycie,/ Który na boskim łonie wiecznie siedzisz, który/ Temu światu po Bogu rozkazujesz wtóry./ Dziś, dziś przysięgam na tę carską moję głowę,/ Że poznają giaurzy moc Mahometowę!/ Wszyscy westchną życzliwie, aż po same uszy/ Zżąwszyzżąć (daw.) --- ścisnąć. ramiona. Skoro Osman tak potuszypotuszyć (daw.) --- nabrać nadziei.,/ I już by był co broił; lecz Dilawer stary,/ Skoroskoro (daw.) --- szybko. na się przybierze z Chodkiewicza miary:/ «Lepsza zwłoka, cesarzu! Mądrego to dziéło,/ Nie zaraz, lub cię boli, lub co sercu miło,/ Wynurzać; wszędy, wszędy, lecz przecie najbardziéj/ Na wojnie ostrożności trzeba; tą kto gardzi/ I za płochym afektuafekt (daw.) --- uczucie, tu: żądza. swojego impetemimpet --- tu: popęd./ Kość rzuci, nie masz dziwu, że przypłaca grzbietem./ Tak Laszy głową nad nas mieli Chodkiewicza;/ Niechże nas to przynajmniej naszym złem wyćwicza;/ Obaczym, co też będą umieli tam młodzi,/ Jeżeli się początek kiedy z końcem zgodzi?/ Kozakom by wprzód trzeba zastąpić od spasizastąpić od spasi (daw.) --- przeszkodzić (aby nie wypasali)../ Także nas na każdą noc ta smołasmoła (daw.) --- motłoch. hałasihałasić (daw.) --- napadać.,/ I nigdy nie zemszczona; a tej przeszłej nocy,/ Jako słyszę, już i most mieli w swojej mocy./ Byśmy jednojedno (daw.) --- tylko. do nieba wytrzeszczając oczy/ Nie padli przez kretówkękretówka --- dziś: kretowisko., którą ten gad toczy;/ Przeto albo wał sypać i gęste reduty,/ Albo w polu nocną straż stawiać, zwłaszcza u téj/ Ściany, gdzie to plugastwo, jako w kojcu ptaki,/ Na każdą noc co lepsze bierze nam junaki./ Szturm do nich odwlec radzę i zrozumieć wprzódy,/ Co ma za fantazyją Lubomirski młody?/ Jeśli gorący, jak ty, skoro nas przy stole/ Dziś zwojuje, pewnie nam jutro stawi pole,/ Którego, jako wiemy, zawsze się napierał,/ Ale że mu kto inszy wędzidła przybierałAle że mu kto inszy wędzidła przybierał --- Chodkiewicz../ Jeśli gnuśny i z wodzem fortuna umarła,/ Pewnie nam ich nie wydrze i sam Chrystus z garła»./ Jak podszywałpodszywać (daw.) --- tu: ranić, drażnić. Osmana i ledwie dosiadał,/ Przeto do zauszników: «At! się bzdyśbzdyś --- pogardliwe określenie. rozgadał»,/ Cicho rzecze; a potem, skoro z miejsca wstanie:/ «Dobrzeż tobie czupryny workom wiązać, a nie/ O wojnie dyskurować. I życzy nam zwłoki,/ Znać, że jeszcze całe ma ze spiżąspiża --- spyża, prowiant. tłomoki./ Siedzieć tu było z nami tak długo na piasku,/ Przysięgę, że do domu kwapiłbyśkwapić (daw.) --- spieszyć się. dyjaskudyjasek (daw.) --- diabeł../ Zaś nam się kopać każe, gdzie by trzeba wały/ Na dziesięć mil i więcej sypać, przez rok cały,/ A ja bym się w giaurskich i dzisia rad widział;/ Tak się zda, jakby sobie z nas dziadek przeszydzał./ Dobrze tak na tych gnojkówgnojek --- chłop, tu pogardliwie o Turkach zabitych przez Kozaków., którzy doić kozy/ Nawykszy, nie wiedzą co wojna, co obozy./ Któż kogo strzec powinien? Niech się każdy strzeże,/ I owszem, niech ich kradnie, niech ich giaur rzeże!»/ Tak Osman swoim ludziom niechętny urągał,/ I już odtychczas pomstę jawnie na nich ściągał,/ Że sobie nie to po nich obiecował w domu,/ Przez co do szkaradego dzisia przyszedł sromu./ Aleć sam w ten dół, który inszym kopał, wpadnie,/ Udawionyudawić (daw.) --- udusić. cięciwą w JedykuleJedykuła --- więzienie Siedmiu Wież. na dnie./ Widząc Turcy, że Wejer z pola był zemkniony,/ Szańc jego nie do końca zbiegązbiec --- tu: nadbiec. rozrucony;/ Stamtąd na Lisowczyki zwykłym swoim trybem/ Minąwszy Zaporowców, przypadają szybemszyb (daw.) --- lot, spadek.,/ Tym szkodniej, im się owi takiego bankietu/ Mniej spodzieją, ni działa mając, ni muszkietu,/ Prócz szabel a obuchów, a co strzelby drobnéj,/ Żołnierz konny i tylko do pola sposobny;/ Ani wałów sypali, mając ku obronie/ W lewej Kozaków, w prawej dwu Denoffów stronie./ Czego kiedy poganin wyuzdany zwietrzy,/ Tym śmielej w nich uderzy srogim szturmem, we trzy/ Części wojsko sprawiwszy, w Wejerowych wałach/ Janczary przy trzech polnych osadziwszy działach./ Nie przeto i Lisowie skrzydła opuszczali,/ Ale choć szablą tylko wstręt poganom dali./ Mając nad nich pancerze, gołe rąbią brzuchy,/ Albo tłuką ciężkimi po kościach obuchy;/ Pachołcy z bandoletówbandolety --- karabinki. tu i owdzie parzą,/ Więc ciurowie i co jeść panom swoim warzą,/ Do kijów, do kamieni; gdzie naszych przemaga/ I już wozy wywraca śmiały Janczaraga,/ Tam się garnie co żywo. Toż poganin plunie;/ Tedy nas już ciurowie biją? Z tym się sunie;/ Więc i strojem nad inszych znaczniejszy, i wzrostem/ Wyrwie znak chorążemu z ręku i tam prostém/ Skoczy szermemszermem (daw.) --- sposobem, sprytnie., gdzie widzi rozerwane wozy./ Walą się drudzy za nim w lisowskie obozy./ Już się w samym majdaniemajdan --- plac obozowy. Sokołowski siecze,/ Gdy leci Lubomirski; tak kiedy się wściecze/ Srogi tygrys hirkański, nie zastawszy dzieci/ W łożysku, bez pamięci i bez oczu leci./ Toż Lermunt z Denoffami zewrą się w pogany,/ I Lisowie też, widząc posiłek zesłany/ (Ochotnik był po całym otrąbiony wojsku),/ Jako wezmą na szable pogaństwo po swojskupo swojsku --- dziś: po swojemu.,/ Nie tylko ich z taboru swego wyparują,/ Natną, nabiorą, ale, póki siły czują,/ Idą w pole za nimi, aż pod szańce owe,/ Skąd ich Lermunt wystrzelał, dawne Wejerowe./ Dwie chorągwie tureckie przy skofiejskofia (daw.) --- pukiel; tu dla rytmu czytamy na trzy sylaby. złotej/ Między lisowskimi się zostały namioty./ Kozaków podejźrana zatrzymała ściana,/ Że tej gry nie pomogli, którą zaraz z rana/ Począwszy nie bez szkody ze strony obojej/ Aż do nocy nas bawią, ale większej swojej:/ Ich pod pięćset zginęło, naszych nad dwadzieścia/ Nie więcej Lisowczyków, kiedy bronią prześcia/ Do swojego taboru; więc pancernej roty/ Cny rotmistrz Kopaczowski przez rękę przekłóty;/ Ranny także i Lermunt; lecz oba sowitosowito (daw.) --- obficie./ Swojej się krwie zemścili, a tu świat okryto/ Czarnym z góry zawojem; powszechne milczenie/ Noc sprawiła, co żywo, szło na odpocznienie./ Dzień słońce otworzyło, a poganie po stu/ Sprzągszy wołów, na tamte stronę ciągną mostu/ Piętnaście dział burzących, z których bez przestanku/ Począwszy od samego strzelali zaranku,/ Aże się słońce schyli, z swoją tylko szkodą/ I prochu, i ołowiu; toż je nazad zwiodą./ ListTym też czasem Weweli już przez Zielińskiego/ Odesłan, skąd przyjechał, do obozu swego:/ Ale tegoż dnia znowu z listem wezyrowym/ I z patentem powraca do nas Osmanowym,/ Który Dilawer w swoim do Lubomirskiego/ Posłał liście zawarty, dokładając tego:/ Że gdyby się wam dała wzajemna zamiana/ Za posłów, już by wiara nasza podejźrana/ Być musiała, a zwłaszcza przy cesarskiej głowie;/ Niechaj prawem narodów bezpieczni posłowie/ Przyjadą, na co jego posyłam patenty,/ A pokój między nami skojarzy Bóg święty./ PiesAle Osman właśnie tak skłonny do przymierza,/ Jako kiedy wielkiego pies naszczeka zwierza,/ Mów hajwohajwo (daw.) --- tu! (na psa).! każ mu leżeć, bierz go i za uszy,/ Nie pójdzie, aż niedźwiedzia albo wieprza ruszy./ Więc nie spawszy całą noc, lub zysk lubo strata,/ Lubo wygrać, lub umrzeć naznaczyły fata/ (Trzeciego nic, jedno być z tego dwojga musi),/ Jutro ostatniej z nami fortuny pokusi,/ Dzień świtał Wacławowi królowi święconyDzień świtał Wacławowi królowi święcony --- 28 września./ Czeskiemu, a że naszej patronem Korony,/ Przeto nam uroczysty; któregośmy różnie,/ Lecz dziś największej, jako wierzymy nabożnie,/ Doznawali opieki. Więc się każdy bierze,/ Ktokolwiek w świętej żyje katolickiej wierze,/ Aby przezeń modlitwy i czynione Bogu/ U kościelnego oddał swoje wota progu,/ Gdy czterdzieści tysięcy Osman komunnikakomunnik (częściej komunik) --- konnica./ Przedniej ordy na tamtę stronę Dniestru zmyka;/ Sześćdziesiąt dział do tego, pod których by dymem/ Mogła rzekę przepłynąć orda pod Chocimem/ I naszym tył wziąć (jakoż drudzy aż w pół wody/ One odwagi, one czynili zawody)./ Palą działa raz po raz, ale tylko wierzchnie/ Echem głuszą powietrze, a Dniestr się rozpierzchnie/ Coraz hukiem szkaradymszkarady --- dziś: szkaradny. i choć gęsto dosyć/ W obóz kule wpadały (tak mogły donosić),/ Nikogo te sześćdziesiąt, co za Dniestrem wyły,/ Dział, oprócz jedynego SzotaSzot --- Szkot. nie zabiły/ Z tych, co przed królewiczem najwierniejsze warty/ Rogate na wsze strony noszą alabartyalabarta --- dziś: halabarda.;/ Chory leżał w swej budzie, w trzeciej od pańskiego/ Namiotu i tylko co do przyniesionego/ Głowy dźwignie półmiska, czy czekał umyślnie,/ Na to puszkarz tak trafi, że mu mózg wypryśnie,/ A ci, co w szykach stali, którym należało/ Stokroć ginąć, za łaską bożą byli cało./ Strach, Śmierć, LosSzumny przykład na tchórzów! Ano i w piwnicy/ Nie ulężesz niebieskiej, bracie, obietnicy./ Kto ma na wojnie umrzeć, i pod dzwonem zginie;/ Kto nie, choćby w działo wlazł, to go kula minie./ Tak gdy Osman rozdwoić kusi nasze siły,/ Stąd się wszytkie nad nami wojska zawiesiły,/ Stąd drugich dział sześćdziesiąt strasznie na nas rzygnie./ Rzekłbyś, że się przed onym hukiem ziemia przygnie,/ Że się już góry walą, lasy mostem ścielą,/ Kiedy ze sta dwudziestu razem do nas strzelą./ Świszczą kule wiatr siekąc, jako gdy po strzesze/ Na dachu się wysokim tęgi AusterAuster --- wiatr południowy. czesze,/ I nieraz się zderzywszy w gęstym dymie owym,/ Krzesały iskry równe ogniom piorunowym./ Świata nie znać w kurzawieŚwiata nie znać w kurzawie --- fraza z Pieśni VII ksiąg wtórych Jana Kochanowskiego.; słuch odjęły gromy,/ I żywy gorejącej wizerunk Sodomy/ Osman, słup a słup solny, nie śmie ruszyć krokuI żywy gorejącej wizerunk Sodomy/ Osman, słup a słup solny, nie śmie ruszyć kroku --- Osman pozostający bez ruchu niby zamieniona w słup soli żona Lota.,/ Czeka swej ostatniego fortuny wyroku./ Tedy na Lisowczyków wszytek impetimpet --- nacisk. lęże;/ Tam idą janczarowie, tam wybrani męże,/ Czoło wojsk bisurmańskich i których imiona/ W różnych sławne potrzebach, wziąwszy na ramiona/ Tarcze, pierwszy dopiero raz naszym widziane,/ Przy drzewach zostawiwszy konie powiązane./ Wiedząc, że Lisowczycy bez strzelby są długiej,/ Choć jeszcze wczorajszego nie zapomniał drugi,/ Tym śmielej, tym nastąpią na nich natarczywiej;/ Lecz trafią na gotowych, którym tu poczciwiej/ Umrzeć w miejscu, jednego niźli umknąć kroku,/ I strzymają pierwszy szturm onego obłoku./ Ale kiedy Herkules sam dwiema nie zdoleAle kiedy Herkules sam dwiema nie zdole --- dwóm nie podoła (z łac. przysłowia: Nec Hercules contra plures).,/ A tu jednego z naszych dziesięć Turków kole,/ Ustępują po trosze, kiedy do tej zwady/ Bobowski z swą piechotą przyszedł i Almady./ Cóż to na taką wielkość, gdy na wszytkie ściany/ W koło już był lisowski tabor obegnany?/ Atoli się pokrzepią i prawie mąż z mężem/ Z kolana się hartownym siągają orężem./ Toż dopiero Władysław od boku swojego/ Śle wszytkich Anglów, Szkotów; śle Kochanowskiego/ Ze trzema sty muszkietów; ale i to mało:/ Bo na stu naszych, Turków tysiąc przybywało./ Już im ciasno w taborze przed zwalonym trupem,/ Wszyscy biją, żaden się nie zabawi łupem./ Turcy dopiąć imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. ani chcą wszetecznie/ Ustąpić, a naszy też wyprzeć ich koniecznie/ Usiłują; o sławę obiema gra chodzi,/ Bo żywot utraconej sławy nie nagrodzi./ Pełno w wałach od pola tureckich bonczukówbonczuków --- buńczuk, turecki a. tatarski znak wojskowy, wykonany z końskiego włosia.,/ Pełno krwie i wzajemnych z obu stron przynukówprzynuka (daw., reg.) --- zachęta../ A co nasza piechota da ognia, jak gradem/ Bite kłosy, tym lecą poganie upadem./ Więc żeby Lisowczykom posiłku nie słali,/ Razem szturmy Denoffom i Kozakom dali./ Aleć i Lubomirski miał co do czynienia,/ Kiedy nad nim ćmy wiszą prawie do przejźrenia/ Niepodobne i, czego nie zagłuszą działa,/ Pełno z obu stron Dniestru tatarskiego hałła!/ Bo czterdzieści tysięcy, jak się rzekło przodemprzodem --- przedtem.,/ Gwałtem się ich w nasz obóz wedrzeć chciało brodem./ I trzeba było na tak uporne zabiegi/ I jezdąjezda --- dziś popr.: jazda., i piechotą poosadzać brzegi,/ Gdzie przeciw sześcidziesiąt dział tureckich onych/ Sześć działek Butlerowi odda wytoczonych;/ Ostatek da na Boga; sam, gdy mu znać dadzą,/ Że się Turcy z onych gór ku naszym prowadzą,/ Na czwartego już konia przesiadszy się dzisia,/ Przypadnie do swojego chyżo półkirysiapółkirysie --- półpancerz.;/ Opędzi wszytkie szyki i każe podczaszy/ Otrąbić, żeby harców zaniechali naszy./ Już pole miał odkryte, już groty kończyste,/ Już krwie pragną tureckiej pałasze sieczyste;/ Więc kilką słów rycerstwo, choć ma dosyć chęci,/ Do tak pięknej marsowej roboty przynęci:/ «Dzień ten, kawalerowie, cna sarmacka młodzi,/ Nasz jest własny: nam słońce dziś na niebo wschodzi;/ Naszej, o bracia, sławy lampa gore złota,/ Żeby widziana była każdego z nas cnota/ Przed Bogiem, który na to samo ten dzień chował,/ Żeby weń krzyż z miesiącamiesiąc --- księżyc. sławnie tryumfował./ Onić to ludzie, oni, cośmy ich tą niwąniwa --- pole./ Sto razy jako bydło szablą gnali krzywą,/ Ten-że chłopiec i teraz głupi; taż ich niwa/ Pod też wam szable znowu pędzi do rzeziwa./ Oneć to są zastępy, szarańcze i chmury,/ Co z pola przed naszymi uciekali ciury./ Cośmy im w gębę palce kładli, z ręku brali/ Bonczuki, cośmy ich dzień cały wyzywali./ Lecz komuż to powiadam? Wam? Wyście to ze mną/ Przez sześć niedziel tę smołęsmoła (daw.) --- hałastra. poznali nikczemną./ Wyście pierwszy zdeptali tej bestyjej kręgi,/ Która tak wiele świata ujęła w popręgipopręg --- rzemień podtrzymujący siodło../ ŚwiętyPoźrymypoźrymy --- dziś popr. forma 1.os.lm trybu rozk.: spójrzmy. na ostatek na niebieskie trony,/ Ano między inszymi polskimi patrony,/ Którzy wielkiemu Stwórcy krew nasze prezentem/ Niewzgardzonym przynoszą, dzisiejszem nas świętem/ Wacław błogosławiony z chrześcijany cieszy,/ Ano się nam na pomoc z swą chorągwią spieszy./ Więc skoro na to pole zbliżą się poganie,/ Co im dotąd śmierdziało i nie śmieli na nie,/ Bijmy mężnie, nie licząc; mamy nad złoczyńce/ Serce w piersiach na ziemi, na niebie przyczyńce./ Aleć Turcy postrzegszy, że one armaty,/ One szturmy namniejszej naszym serca straty/ Nie przyniosły, i owszem idą jak na miody,/ Zasreszą sięzasreszyć się (daw.) --- rozprzęgnąć się, rozproszyć. a swoje wstrzymają zawodyzawódy --- wycieczka, wypad na nieprzyjaciela../ Stanęli, skoro z góry pierwsze zwiodą szyki,/ Jako kozieł widząc kloc w jatce i rzeźniki./ A już były lisowskie we złej toni rzeczy,/ Gdyby im hetman wczesnej nie posłał odsieczy./ Każe trąbić w majdaniemajdan --- plac obozowy. wskok na ochotnika,/ Prócz ludzi regiestrowych, do których przytyka/ Po dziesiąciu od każdej chorągwie, a z nimi/ Kilku śle pułkowników; wprzód słowy krótkimi/ Do marsowej roboty zagrzeje, a potem/ W równe pole wysunie. Nigdy takim lotem/ Dniepr nie spada z swych progów ani sokół kaczki/ Nie bije, jako z onej weseli przechadzki,/ Żywa młódź krwie szlacheckiej, same tylko bronie/ W garści niosąc, ku tamtej posunie się stronie,/ Gdzie się w lisowskich walech tureckie kołyszą/ Chorągwie; i ci, skoro posiłki usłyszą,/ Którzy się w jednym tylko kącie już oparli,/ Krzyknąwszy razem na się, na pogan natarli./ PamięćNie godzi się w dzisiejszej suchym piórem wrzawie/ Minąć was, lecz gogo --- je (pióro). w bystrej zmaczawszy ŚreniawieŚreniawa --- herb Pisarskich, rzeka Śreniawa.,/ Pisać, zacni Pisarscy! Chociaż podłym rymem,/ Podać was światu, Janie, Przecławie z Jachimem/ Rodzeni; i tamtemu wyświadczone niebu/ Od wiecznej niepamięci zachować pogrzebu/ Męstwo, które jeśli kto przeszłe czasy zliczy,/ W domu waszym z nąjpierwszych pradziadów dziedziczy./ Pisaliście wszyscy trzej utemperowanątemperować --- tu: hartować. / Szablą na ścierw pogański posoką rumianą./ Tyś, Janie, znak hetmański w tamto wyniósł pole;/ Tyś znacznego Turczyna po stroju i czole/ Sztychem w gębę trafiwszy, na ziemię obalił,/ Skoroś obadwa boki bracią swą ustaliłustalić --- tu: wzmocnić./ Jako dwoma basztami; a tak gdzieś się kinął,/ Wszędy krzywa ŚreniawaŚreniawa --- herb Pisarskich, rzeka Śreniawa., krwawy potok płynął./ Kiedy tak naszy mężnie koszą tamto pole,/ Koląc Turki przez piersi, rzężąc przez gardziele,/ Jeszcze drudzy nie wiedzą, co się w tyle dzieje,/ Z zawziętej nie spuszczają i najmniej nadzieje,/ Patrzą, skąd naszym serca, skąd się wzięły siły;/ Toż dopiero odkryte obaczywszy tyły,/ Niż ich zawrą do końca i wezmą ich między/ Muszkiety i pałasze, ustąpią co prędzéj./ Toż się ozwie i Wejer, toż Kozacy kroku/ Pomkną, toż z Denoffami Lermunt idzie z boku;/ Zmieszają się w pół pola, bo i Turcy daléj,/ Widząc blisko Osmana, już nie uciekali,/ Lecz skoro z ogromnymi drzewydrzewo (daw., pot.) --- kopia husarska. wyprowadzi/ Hetman w pole usarza, sam car nie poradzi,/ Chociaż tylko stałstał --- mowa o husarzu. w miejscu spokojnie, jak potyjak poty (daw.) --- aż dotąd.,/ Ale ostre w pogaństwie strach czyniły groty./ Stoi Osman jak żuraw z wyciągnioną szyją/ Na górze, niepewną się puszącpuszyć się --- nadymać się z dumy. wiktoryją,/ Nie każe swoim hodziomhodża a. hodzia --- kapłan turecki. poprzestać pacierzy,/ Aże będzie w lisowskim szańcu na wieczerzy,/ Gdzie już działa i wielką część piechoty znaczy;/ Boże uchowaj komu wspomnieć mu inaczéj!/ A tymczasem parują naszy Turków śmiele,/ W boku mając hetmana, ochotnika w czele;/ Karbują miękkie grzbiety, a z każdej się rany/ Na suchą ziemię toczy struga krwie rumianej./ A jeśli się też który na swoję pasiekępasieka --- to, co się posiekało./ Obejźry, co miał w grzbiet wziąć, to bierze w paszczekę./ Cały dzień Szemberg czekał, aż go samym mrokiem/ Pożądanym fortuna nasyci obrokiem./ Ten pod lasem na stronie szańc usypał mały,/ Gdzie z trzoma sty piechoty i ze dwiema działy/ Przypadł, i tak nieznacznie, choć imoimo (daw.) --- obok. oń biegły/ Nieraz tureckie ufyuf --- hufiec., wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. go nie postrzegły./ I on też trwał tak długo, choć więcej niż po stu/ Pogaństwa przyjeżdżało do onego chrostu,/ Zwłaszcza kiedy ich naszy z potrzebypotrzeba (daw.) --- walka, potyczka. poparli,/ Za pusty szańc on mając, tam czoła przetarliczoła przetrzeć --- tu: odpocząć./ I koniom podbieganym, i sobie; toż kiedy/ Powszechnie uciekali, między ich czeredy,/ (Jako leżał na brzuchu, słowo tylko rzecze),/ Lecą z naładowanych dział gęste kartecze;/ Wychyli się piechota i od lica razem/ Da ognia, padnie jak wiąz pogaństwo obłazemobłazem --- razem, od razu, ogółem../ Pięć Rzeczyckich rodzonych było tam z nim braci,/ Jerzy, Jędrzej, Mikołaj, Jan, Stanisław, a ci/ Gdzie się tylko podała okazyja sławie,/ Żadnej nie opuszczając, i w dzisiejszej wrzawie/ Wszyscy byli przytomniprzytomny (daw.) --- obecny.; wszyscy po starszemu,/ Z długich fuzyj pogaństwu zapamiętałemu/ Dają ognia, w największym rachując to zysku,/ Im więcej pogan lęże na pobojowisku./ Nikt tam darmo nie strzelił, a z onej kwatery/ Szemberkowej przyszło im strzelić razów cztery,/ Gdzie i ślepy mógł trafić, i choćby był palił/ Nawiasemnawiasem --- w bok., w takiej gęstwie, trzech, czterech obalił./ Tak-ci Turcy uciekli, wziąwszy słuszną cięgę./ I Osman na wczorajszą nie pomniąc przysięgę,/ Każe wołać wezyra: «I sam widzę --- rzecze --- / Że się dłużej ta wojna z Polaki przewlecze,/ Na którą-m się we zły czas nieszczęśliwie ruszył./ Nie jam winien, ale ten, który mi potuszyłpotuszyć (daw.) --- dodać odwagi./ (Niechaj za swoję radę głębiej piekłagłębiej piekła --- głębiej niż piekło. gore,/ Przybrawszy tych proroków i wróżbitów w sforę),/ Skinderbasza; jego-to instrukcyja, jego/ Pochlebstwa, żem natenczas połajał Muftiego;/ Za co mnie dziś Bóg skarał, i gdyby go wskrzesić,/ Kazałbym go i z tymi mataczmi powiesić./ Głupota, KaraLosy winny niebieskie: bo ja temu wierzę,/ Że kogo Bóg chce skarać, wprzód mu rozum bierze./ Lecz gdy tego żałować snadniejsnadnie (daw.) --- łatwo. niż poprawić,/ Życzę pokój z Polaki jak najlepszy sprawić,/ Raczej stary odnowić, i jeśli być może,/ Wytargować co na nich za moje podróże/ I trudy tak dalekie. Na mnież-by sromota/ Przyschnąć miała i darmo uczynione wotawotum --- ślubowanie./ Na meczet wymierzony? Jakimkolwiek zgoła/ Okrasić to pretekstem; czemu wiem, że zdoła/ Twa głowa, cny wezyrze, żebyśmy bez sromu/ I ludzkiego pośmiechu wrócili do domu»./ Tak był Osman łaskawy, tak udobruchany,/ Że by go mógł na wrzody przykładać i rany./ Więcej w nim mógł jeden dzień, niż przeszłych czterdzieści./ Już da miejsce racyjom, już się to weń zmieści,/ Że z nami przegrać może, że człek jako iny,/ Że trzeba sprawiedliwej do wojny przyczyny,/ Że serce ma nad liczbę w okazyjejokazja (daw.) --- bój, walka. więcej,/ Że przed jednym ucieka chartem sto zajęcy./ Płakał przecie jako bóbr, a ze łzami szczery/ Jad mu pryskał po piersiach, kiedy kawalery/ I swych widzi rycerzów, jednych jako wory/ Na wozach, drugich jako bydło do obory/ Gnanych z pola, i chociaż nie śmie słowa z gęby/ Wypuścić, kiedyż-tedyż ostrzy na nas zęby./ Jakoż wzięli dziś chłostę tak pamiętną, że by/ Sześćniedzielne z Turkami zrównała potrzeby./ Kiedy tak znacznie spuścił kwintąspuścić kwintę --- zniżyć ton. Osman hardy,/ I u swych, i u naszych przychodził do wzgardy,/ Bo z której spadł nadzieje, naszy ją w też tropy/ Chwycili, do większych dzieł biorący pochopypochop (daw.) --- chęć.,/ Gdy swoich sześciudziesiąt nie straciwszy więcej,/ Położyli na placu Turków ośm tysięcy,/ Czym kiedy się i młody hetman rozkomosirozkomosić (daw.) --- rozigrać, rozbujać.,/ Zaraz konsyliarzów do rozmowy prosi./ Toż osiadszy chorego Władysława wieńcem,/ Radzą się, co by dalej czynić z tym szaleńcem./ Już ustał, już sił nie ma, już opała bokiopała boki (daw.) --- robi bokami../ MorzeTak morze, kiedy tłucze cały dzień opoki,/ Za każdym razem silne odnoszący wstrętywstręt (daw.) --- odpór.,/ Pędzi nazad odbite wspienione odmęty;/ Aż skoro ona burza i wichry ustały,/ Tylko że uszargane, też góry, też skały./ I Osman, niepotrzebną presumpcyją durnypresumpcyą durny --- szalony wielkim o sobie mniemaniem (zarozumiałością).,/ Napuszony wściekłymi dotychczas WulturnyWulturnus --- wiatr południowo-wschodni./ Niepowściągnionej żądze, tłukł nasz obóz; ale/ Bez skutku jego szturmy, jego były fale:/ Bo skoro grom strasznych dział razem upadł z dymem,/ Ten-że obóz, też szańce nasze pod Chocimem/ Krwią pogańską kurzyły, że psi jako kłody/ Swieżymi styli trupy, a ogniłe brody/ Miastomiasto (daw.) --- zamiast. były konopi, z których nowej fozyfoza (daw.) --- moda, tryb./ Kręcili powroźnicy stryczki i powrozy./ Jakoż tak spowszedniały naszym one huki,/ Że aż skoro pogańskie w swych wałach bonczuki/ Ujźreli, toż dopiero porzuciwszy paszapasz --- gra w karty.,/ Do nich się pobierali, od kart do pałasza;/ Zwłaszcza gdy kto miał pewnąpewną --- pewną wygraną., a rzęsisto stałorzęsisto stało --- pula była wysoka.,/ Tym barziej siekł, im go to barziej rozgniewało./ Ten zasię rad przerwaniu, który gonił resztą;/ Zaza --- aza, czy. mu się z grą fortuna odmieni odesztąodeszły --- tu: porzucony.?/ Bowiem jako pogaństwo przegnali przez pole,/ Do swej się zaś zabawy wracali przy stole./ Więc się ich bić do końca podczaszemu chciało,/ Cóż chociaż duch ochotny, kiedy słabe ciało?/ Ludzi-ć jeszcze dostatek, acz i chorych wiele/ A zwłaszcza cudzoziemców nie wstaje z pościele;/ Koni jednak o maleo male --- mało., i ledwie część czwarta,/ to chudych szkaradnie, w obozie się wartawartać się (daw.) --- kręcić się.;/ Z strzelby żaden pożytek; o nierząd cudowny,/ Bez prochu, bez ołowu na wojnie tak głównejgłówny --- walny, o zasadniczym znaczeniu.!/ KrólBywaj, bywaj, Zygmuncie! A za niedziel cztery/ Rozłożysz w Podunaju swoich wojsk kwatery;/ Bywaj i orłem przeleć, można-li, Podole,/ Zdarzy Bóg, że na wiosnę ujźrysz się w Stambole!/ Ale cię Lwów przez dziękiprzez dzięki (daw.) --- gwałtem., Lwów nieszczęsny trzyma!/ Wolisz niż ręką, wojnę prowadzić uszyma/ I siedzący w pokoju za dwudziestą milą/ Słuchać, rychło się Turcy z Osmanem wysilą./ Czy nie chcesz, czy się boisz, czyli to oboje?/ Puść przynamniej rycerstwo w podchocimskie boje,/ Albo już siedź, na późne czekając powiaty,/ Aż nas miasto wygranej zapadną traktaty!/ Drudzy z niczym odprawić Wewelego radzą,/ Niech nam się albo proszą, albo polepole --- pole do walki. dadzą./ Chociażby za ostatnią zapiąć i założyćza ostatnią zapiąć i założyć --- mowa o dziurce do ściągania pasa.,/ Trzeba się nam koniecznie z tym przymierzem drożyć;/ Już tam siły niewiele, serca nic i zgody;/ Husseim z Dilawerem że tylko za brody/ Nie pójdą, kiedy jeden drugiego uporem/ Psowaćpsować (daw.) --- psuć. chce, czegośmy się w tym polu przedwczoremprzedwczorem (daw.) --- przedwczorajszym./ Napatrzyli z uciechą i z pożytkiem naszém,/ Gdy się wzgardy Husseim mścił nad Karakaszem./ To też wiemy za pewne i od Wewelego,/ Jak im we łbie zagrały listy GaboregoJak im we łbie zagrały listy Gaborego --- tj. wojewody siedmiogrodzkiego Gabora Betlena.,/ Że przeszło sto tysięcy starych, starych owych/ Żołnierzów wiedzie Zygmunt, jeszcze Stefanowychjeszcze Stefanowych --- słuących jeszcze pod Stefanem Batorym./ W pospolitym ruszeniu, którzy gdy się zgarną,/ Z przydatkiem pożyczane oddadzą pod WarnąZ przydatkiem pożyczane oddadzą pod Warną --- pomszczą klęskę z r. 1444../ Jeszcze do nich słać posły? Jeszcze się im prosić?/ Nie długo kondycyje kondycje (daw., z łac.) --- warunki. będą nam przynosić,/ Już jako zwyciężonym, gdy na powolniczki/ Trafią; przeto obadwa wyciąwszy policzki,/ Wygnać tego szalbierza Wewelego lepiéj!/ Tak radzą, których młodość i żywa krew krzepi./ Którym zaś lata rozum z doświadczeniem źrałyźrały (daw.) --- dojrzały./ I znajomość fortuny niestatecznej dały,/ Posła, któżkolwiek nim jest, gwałcić i przed Bogiem/ przed wszytkimi ludźmi grzechem czynią srogiém;/ Przymierzem gardzić nie chcą; to by się im zdało,/ Żeby po naszych posłach w ich obozie mało,/ Ale śród marsowego rozbić namiot pola;/ Niechajże tam traktują, jeżeli jest wola./ Długo w wotachwota (daw.) --- głosy. niezgoda, długo różność trwała,/ Na koniec sentencyjasentencja (daw., z łac.) --- zdanie. ta plac otrzymała:/ LosChwytać raczej fortunę, kiedy skrzydła poda./ Bo jako zwykle w marcu niepewna pogoda/ I często tę godzinę, przez którą się śmieje/ Słońce, dżdżemdżdżem (daw.) --- deszczem. całodniowym Saturnus obleje ---/ Tak szczęście swej nad nami wetuje pieszczoty,/ Na łokciach prawieprawie (daw.) --- naprawdę, rzeczywiście. swoich piastując nas poty,/ Poki w trzymaniu serce i afekt nasz czuje./ Lecz jak w górze obaczy naszej sławy bujebuje (daw.) --- żagle a. skrzydła.,/ Upuści nas aż na dno i tym stłucze szkodniej,/ Im lepiej, im nas dotąd trzymało łagodniej./ Z Turkiem sprawa, któremu, jako wziął trzy światy,/ Pierwszy raz dziś przychodzi wojnę przez traktaty/ Z nami kończyć. O cuda! Gdzie cesarz osobą/ Swoją stoi, my króla nie widzimy z sobą./ Hetman, nie król; nie hetman, namiestnik hetmanów/ Tyle grozy, tyle ma siły nad poganów,/ Że tak srogą zawziętość, impetimpet --- rozpęd. tak zażarty/ Dotąd szablą wytrzyma i skończy przez kartykarty --- papiery traktatowe../ Więc nie gardzić pokojem, kiedy go chcą szczerze./ O! Gdyby z nami król nasz był w tej tu kwaterze,/ Nikt by na to cnotliwy nie dał swego zdania,/ Żeby posłów do Turków słać dla traktowania;/ Ale gdy nasz we Lwowie siedzi Zygmunt trzeci,/ Niech mówi, kto chce, co chce, nic nas to nie szpeci,/ Że z tak wielkim monarchą, choć w jego taborze/ Pokusimy, da-li się, miru w rozhoworzePokusimy, da-li się, miru w rozhoworze --- spróbujemy, jeśli to możliwe, uzyskania pokoju w rozmowie../ I na tym rzecz stanęła. Wątpliwość zaś druga,/ Kogo by potkać miała tak znaczna przysługa?/ Kogo by do tak głównej posłem użyć sprawy?/ Komu życzyć w traktatach wiekopomnej sławy?/ Chcieli senatorowie prawem należytem/ Właszczyćwłaszczyć --- przywłaszczyć. sobie tę pracą; z drugą stronę przy tem/ Stanęli komisarze rycerskiego koła,/ Że ich sama ta praca, ta funkcyja woła./ Tak się zgodzą na koniec, że jeden z senatu,/ Drugi komisarz posłem z Turki do traktatu;/ Z tych Sobieski, z tamtych był Żorawiński rzędu,/ Równi oba i godni takiego urzędu./ Andrzej Szołdrski, pieczętarz WładysławówAndrzej Szołdrski, pieczętarz Władysławów --- sekretarz królewicza i proboszcz gnieźnieński., który/ Dostojeństwo gnieźnieńskiej miał prepozytury,/ Człowiek wielki z rozumu, wymowy i cnoty,/ Z Szembekiem Aleksandrem naznaczony do téj/ Legacyilegacja (daw.) --- poselstwo.; i ten dał, chociaż człowiek młody,/ Jawne grzecznościgrzeczność (daw.) --- zdolność., jawne nauki dowody./ Więc się Bogu i drogę dawszy przedsięwziętą,/ Żeby się on swą chwałą sam opiekał świętą,/ Wziąwszy Lubomirskiego jeden Osmanowi,/ A drugi należący list Dilawerowi/ I te, którymi sami miękczą się bogowie,/ Upominki, ruszą się z obozu posłowie./ A cokolwiek splendorów jeszcze między swymi/ Było od szat, rysztunków, koni, poszło z nimi./ Prowadzi ich w rozkwitem na pół pola gronie,/ Życzliwa kompania, acz na obie stroniena obie stronie --- liczba podwójna./ Serca niosą wątpliwe; różni różnie wróżą./ Gdzież wiara w poganinie? Bez ciernia gdzie różą/ Obaczysz? Na ostatek oddadzą ich Bogu./ I westchnąwszy, powrócą do swojego progu. Wojny chocimskiej część dziewiąta Już Wewel dał znać o nich, bo sam ich kałauzemkałauz (daw., z tur.) --- przewodnik.;/ Już ich Turcy z niezmiernym czekają aplauzem./ Co żywo się na wozy i na budy wspina;/ Ciągnie szyje, gdy o nich gruchnęła nowina;/ Straże nawet przyległe, co trzymały wzgórki,/ Wyrzucały zawoje z krzykiem na powtórkina powtórki --- powtarzając.,/ Czując czas niedaleki szczęsnego powrotu/ W miły dom z bud niewczesnychniewczesny (daw.) --- niewygodny., z zimnego namiotu./ Jakoż już i do rozmów z naszymi opłaźnieopłaźnie (daw.) --- ogólnie./ Darli się, czego hetman zakazał wyraźnie./ Już w obóz wjeżdżać mają posłowie, gdy z czoła/ Sto czauszówczausz --- goniec sułtański. ich potyka i ledwie im zdoła/ Witać ręka; w poczesne wszyscy, wszyscy, brody/ Przybrani; by tak w rozum, maluj wojewody!/ Wszyscy od złotogłowu i wyboru koni,/ Od rzędów i w kamienie usadzonych broni./ Tym żurawie, tym forgiforga (daw.) --- pióropusz. trzęsie Zefir sępie,/ Toż dziełami i laty starszy w ich zastępie,/ Pociągnąwszy do łękułęk --- przednia, podwyższona część siodła. siwej brody czopem:/ «Z tym, o mężowie, który widzicie, pochopempochop (daw.) --- rozmach./ Wezyrowej ochoty, w wczesnąwczesny (daw.) --- dogodny. --- rzecze --- chwilę,/ Pod jego wjedźcie namiot; ani was omylę,/ Że przygasiwszy w sercu zapał wojny przeszłéj,/ Według waszej was będzie Dilawer podeszły/ Traktował dostojności; co i w tym tłumaczy,/ Gdy nas sług najprzedniejszych swego pana znaczy/ Do pokazania drogi, gdzie was, niedaleka/ Cesarskiego dywanudywan (tur.) --- rada., wczesna szopa czeka»./ Krótkimi Żorawiński odpowie mu słowy:/ «Nie wątpimy o chęci najmniej wezyrowéj,/ Ileśmy z listu jego mogli się doczytać,/ Że jak nas wezwać raczył, tak raczy przywitać./ Wdzięczność płacić wdzięcznością gotowiśmy i my,/ Teraz was w kompaniej już z sobą prosimy»./ Bogactwo, OdwagaToż się nazad obrócą Turcy w kawalkacie,/ Przez tamte posłów naszych prowadząc połacie,/ Gdzie wszytkiej stek starszyny i dziwnej splendecesplendeca (daw., z wł.) --- splendor, przepych./ W dalekie strony słońce złote blaski miecemiece --- miota../ Ale ani uważać wszytkiego się dało,/ Przez taką szczupłość czasu, ani się też zdało,/ Bo i nam złoto nie dziw, i we wzorki babie/ Układane pod cerkielcerkiel --- dziś popr.: cyrkiel. barwiste jedwabie;/ Ani pychy głupiemu dodawać się godzi,/ Ale jakoby rzekli: i nam się to rodzi./ Tak wspaniało jechali naszy, jakby rzekli:/ Wkrótce byśmy was i z tych pałaców wywlekli,/ Których jeśli te gałki i złocone żerdzi/ Albo strzępki nikczemne i mdłemdły (daw.) --- słaby. pierze twierdzitwierdzić (daw.) --- tu: utwierdzać, wzmacniać.,/ Szabla tym wszytkim władnie; za żelazem chodzi/ Złoto; w polu wygrana te owoce rodzi./ W którym zastępie skoro dojechali szumnéjszumny --- okazały./ Szopy, na cztery piękne dźwignionej kolumny,/ Zsiędą z koni i jeszcze z podróżnych się prochów/ Nie otrą, kilkadziesiąt kiedy ich Wołochów/ Z kredencemkredenc (daw.) --- pierwsza usługa (przy stole). hospodarskim życzliwie powita,/ Upewniając, że spiżaspiża (daw.) --- żywność. dojdzie ich sowita/ I dla sług, i dla koni, ani trzeba strawy/ Szukać zinąd, póki Bóg swojej przez nich sprawy/ Nie skończy i, śmiertelne schowawszy oręże,/ Serc na się zajuszonych pokojem nie sprzęże./ To mówili, a łzy im podchodziły oczy:/ Bo ich samych tak strasznej wojny ciężar tłoczy./ Tu dziękują posłowie i acz onej chęci/ Hospodarskiej wdzięczni są: «Niech się nikt nie smęci/ Nas; dobry Bóg, dobry i król pan nasz --- rzeką,/ Tedy się głodu pod ich nie boim opieką»./ Więc Trzelatkowski, starszy Sieniawskiego dworu,/ Który swoim do tego rozumem honoru/ Przyszedł, że do sekretów legacyilegacja (daw.) --- poselstwo. onéj/ Z Szembekiem był i z Szołdrskim wespół przypuszczony,/ Pójdzie do hospodara z wzajemnym od posłów/ Kontestemkontest --- tu: wyświadczenie. ich przyjaźni i wnet to kilką słów/ Odprawiwszy, powraca: że pełen ochoty/ Pod swoimi ich czeka hospodar namioty./ W tym tylko trochę było wątpliwości skrytej,/ Jeśli nie z dyshonoremdyshonor --- ujma na honorze. Rzeczypospolitej,/ Że Raduł nie uprzedzi, że do nich nie spieszy./ Ale kiedy żaden człek ludzkością nie grzeszy,/ Nie zdało się z pierwociz pierwoci (daw.) --- od początku. swarów jakich wszczynać,/ I owszem, większą zgodę od mniejszej zaczynać./ Toż wszelakie na stronę puściwszy dysputy,/ Pójdą, kędy ich Raduł, znaczniejszą osutyosuty (daw.) --- otoczony./ Zgrają swych dygnitarzów, przed namiotem czeka,/ I ujźrawszy ku sobie idących z daleka,/ Pomknie chyżego kroku; toż jako się zręczązręczyć się (daw.) --- zetknąć się.,/ Mile się obłapieniemobłapienie (daw.) --- uścisk. wzajemnym przywdzięczą./ Prosi w namiot hospodar, gdzie mówiwszy mało,/ Wszyscy na dwór wychodzą; dwu tylko zostało/ Przy nim: jego logofetlogofet (z gr.) --- kanclerz. z drugim katerdziejemkaterdziej (daw.) --- sędzia.,/ Banem karaleweńskim, który przywilejem/ Honor dany osobnym, nie od hospodarahospodar --- władca mołdawski a. wołoski.,/ Lecz razem z hospodarskim od wielkiego cara./ Tu Raduł swą życzliwość i afekt niezmierny/ Przeciwko nam wyświadczy w przemowie obszernéj:/ Jako szczerze, jako się ochotnie w to włoży,/ Że pokój, nad który nic nie szacujem drożej,/ Między nami a Turki skojarzy; lecz zwłoki/ Nie życzy, owszem radzi zawierać go w skoki,/ Póki się ten kuropłochkuropłoch --- obelga wobec Osmana. nie rozmyśli znowu,/ Ani w nim gniew pierwszego nie wzruszy narowu;/ Prędki jest do odmiany, prędki do kolerykolera (daw.) --- gniew../ Łacnołacno (daw.) --- łatwo. było wyczytać z Radułowej cery,/ Że chciał szczerym o pokój nasz chodzić staraniem,/ Jako ten, co mu więcej należało na niém,/ Bowiem mający w domu strasznej wojny zapał,/ I skarbów, których przez wiek tak długi nałapał,/ I, w którym inszych podsiadł, panowania trochy/ Najmniejszej nie był pewien nad swymi Wołochy./ Wszytko to pod pretekstem chrześcijańskiej wiary/ Ukrywszy, obiecuje bez końca, bez miary,/ Kołacąc w piersi dłonią po szedziwejszedziwy (daw.) --- osiwiały. brodzie,/ Służyć nam w tym wedle swej możności zawodziezawód (daw.) --- sprawa../ I upewni, sami-li nie będziemy przeczyćprzeczyć --- tu: przeszkadzać.,/ Że może wszytkie wzajem urazy poleczyć;/ Między Turki a nami na tym będzie cały,/ Byleśmy rzeczy drogo nie trzymali małéj,/ A pokój nade wszytko kochali i zdrowie./ Na które mu ofiary tak krótko posłowie:/ «Z tem-eśmy z swych namiotów wyjechali i z tém/ Tuśmy stanęli, twoim upewnieni listem,/ Że nam, jako wyznawca Chrystusowej wiary,/ Z każdej raczysz dopomóc w tym terminie miary,/ Aby wprzód boża chwała i jego kościoły,/ Które nad zdrowie, szczęście i wszytkie żywioły/ Więcej sobie cenimy, zostawały cało;/ Toż sława, o którą się tyle krwie rozlało,/ Którą po Bogu liczym, a raczej umierać/ Dziś, dziś wszyscy wolimy, niźli tej nadterać./ Wiesz, cośmy krwie stoczyli, co zgubili braci/ W Wołoszech, że w nich imię Chrystusowe płaci;/ Dla was Potocki, dla was Żółkiewski umierał,/ Żeby was obrzezaniec hardy nie pożerał;/ Dla was, jeśli rozsądkiem pojmiecie to swoim,/ I my po dziś dzień w polu GradywowymGradyw --- przydomek Marsa, boga wojny. stoim./ A że Bóg intencyje nasze zna, bogatéj/ Od niego oczekujem przynamniej zapłaty./ Ochotę, z którą nam się raczysz prezentować,/ Powinniśmy zawdzięczaćzawdzięczać --- tu: odwdzięczyć., powinni wetować,/ W czym od wodza naszego sygnetemsygnet --- pieczęć w pierścieniu. zamknięty/ Masz list (który wnet Szołdrski z rękawa wyjęty/ Odda hospodarowi), a prosimy daléj,/ Żebyśmy wezyrowi tę prezentowali/ Przyjaźń, którąśmy pierwszy wezwani od niego,/ I skłonną do pokoju chęć, przez Wewelego»./ Z tym się wezmą posłowie do swego namiotu,/ Gdzie pięćdziesiąt janczarów i z ciała obrotu,/ I z szat świetnych ochotny Dilawer naznaczy,/ Żeby wartę a oraz mieli posługaczy./ Ale Osmana morzy nadzieja zawzięta,/ Ninaczninacz (daw.) --- na nic. nie dba na świecie, ninacz nie pamięta;/ Już by sobie przegranej z nami życzył raczéj/ Niż pokoju, do tej mu przychodzi rozpaczy,/ Chociaż tak wiele razy od naszych ukaran./ Mów wilku pacierz! A on przecie: owca, baran,/ Chce się bić do upaścido upaści (daw.) --- do upadłego. i umierać, niżliniżli (daw.) --- raczej niż./ Traktować, a jako więc na jeżowy wyżli/ Warczą łupieżłupież (daw.) --- skóra (złupiona ze zwierzęcia)., jeśli ich nim kto na dwór kole,/ Tak pakta, tak i temu Konstantynopole,/ Gdziegdzie --- tu: gdy. go albo mierzionymierziony (daw.) --- obmierzły, tj. wywołujący wstręt i obrzydzenie. pokój albo zima/ Przejętymiprzejęty --- tu: przejmujący, dokuczliwy. mrozami wyżgawyżgać (daw.) --- wygonić. spod Chocima./ Toż ledwie, że się imiejąć (daw.) --- zacząć. modre niebo żarzyć,/ Każe do nas ze wszech stron z burzących dział parzyć,/ Sam wywiódł wojsko w pole, sam gogo --- je. z góry pędzi,/ Czy oszalał, czy się wściekł, tak woła, tak zrzędzi!/ Chciałby na nas obalić lasy i wertebywerteby --- dziś: wertepy.;/ Tak nagle, tak gorąco szedł do tej potrzebypotrzeba (daw.) --- potyczka../ Jeszcze większa część naszych, wczorajszą wyprawą/ Ubezpieczonych, spało i dopiero wrzawą/ Głosów ludzkich, grzmotem dział, nawałnościąnawałność --- tu: niepokój. koni/ Obudzą się i porwą, jako oparzoni./ Zmykazmykać --- tu: sprowadzać ze stanowisk. straż Lubomirski, co dopiero w dniowym/ Placu była stanęła, i pod Denoffowym/ Beloardembeloard (daw.) --- szaniec. osadzi przed bronąbrona (daw.) --- brama. załogę./ A tymczasem trębacze po obozie trwogę/ Głoszą, grzmią kotły larmolarmo --- alarm.; lecz wychodzić w pole/ Ani wojska szykować sam czas nie wydole;/ Ani miejsce po temu, bowiem Turcy chmurą/ I góry, i co rówienrównia (daw.) --- równina. zalegli pod górą;/ Więc do wałów co żywo, co żywo z muszkiety/ Do koszów między swe się bierze parapetyparapet --- przedpiersie.,/ Czekają, rychło na cel, gęstwą tak szkaradną,/ Na działa i ich rury bisurmanie padną./ Ale ci, kiedy już-już trzeba było skoczyć,/ Spuszczą z pierwszej ochoty i poczną się boczyćboczyć --- tu: ustępować na bok.,/ Hałła! hałła! więcej nic, chłysnąwszy po czarce/ Masłokumasłok --- napój odurzający., on swój impetimpet --- rozpęd, rozmach. obrócili w harce./ Naszy też kto na koniu, kto się czuł na sile,/ Ochotnie im pomogą takiej krotofilekrotofila a. krotochfila (daw.) --- żart, zabawa.,/ Komu hetman pozwoli; tymczasem w majdaniemajdan --- plac obozowy./ Konni, w szańcach piechota pogotowiu stanie./ Do nocy prawdę trwały harce i gonitwy,/ Gdzie naszych kilka padło z Korony i z Litwy:/ Tam Hryniecki dzirytemdziryt --- włócznia. przez pancerne nity/ W poły prawie, w skroń Morstyn z Cedrowskim przebity./ Tam Floryjan Pisarski odniósł w ręce prawej/ Postrzał, w ramieniu Wężyk mężny z swej Widawy./ Tyle naszych przez zbroje, pancerze, missurkimissurka --- misiurka, hełm lekkiej jazdy.,/ I rannych, i zabitych; pódźmyż między Turki,/ Z których żaden niczym się nigdy nie zasłoni,/ Żeby siebie i lotnych nie obciążyć koni,/ Chynąć sięchynąć --- rzucić; być może należy czytać: chynąc się. jako trzcina po obudwu łęku;/ We wszytkim biegu z ziemie wziąć dzidę do ręku,/ W prawo, w lewo, jako broń nieprzyjaciel niesie,/ Wypaść z siodła i zaś go w tymże osieść czesie czesie --- dziś popr.: czasie.:/ To zbroja, to ich puklerz; lecz i na te kuglekugle (daw.) --- figle, sztuki./ Już naszy sposób mieli: przytrzymawszy cugle/ Zamierzyć się, a skoro poganin, od strachu/ Zmylił raz, powtórnego nie uszedł zamachu,/ Albo na krzyżach, albo na grzywie u konia,/ Ze łbem nadstawionego razem pozbył krztoniakrztoń --- dziś: krtań, gardło../ Sześćdziesiąt ich dziś padło, kilku żywcem wzięto;/ Nierównie nastrzelano więcej i nacięto/ Przedniego komunnikakomunnik a. komunik --- konnica., gdyż na takie gony/ Nie zejdzie się tylko mąż i żołnierz ćwiczony./ Znać było, choć się kryli, gdy samym wieczorem/ Wracali do taboru imoimo --- mimo, obok. namiot, w którym/ Naszy stali posłowie, gdy łby, ręce, brzuchy/ Uwijali w bawełnę i miękkie flejtuchyflejtuchy --- szarpie (materiał opatrunkowy z nitek wyszarpanych z płótna)../ Trupów część na wozy, część na muły i osły/ Nakładszy, w jeden parów rzucali zarosły;/ Za których i po dziś dzień obłąkane dusze/ Pełne ptaków, pełne psów i kotek funduszePełne ptaków, pełne psów i kotek fundusze --- wedle zwyczaju tureckiego../ O nieszczęsna jałmużna! Psy karmić i koty,/ A człek więźniem od głodu zdycha i roboty!/ Mrok padał, kiedy koniec onej był turnieiturnieja (daw.) --- walka.,/ Ani noc swojej zwykłej chybiła kolei,/ A skoro na podniebne okolice padła,/ Zwierz na paszą, ptastwo szło na wiadome siadłasiadło --- tu: legowisko../ SenCo żywo śpi, jak zarżnął, prócz ten, co na straży/ Z boku się na bok w siedle uprzykrzonym waży./ Czemuż nie spisz, Osmanie? Czy-ć nie miękkie pierze?/ Czy cię nie wkoło strzegą życzliwi żołnierze?/ Komu jaka z wieczora w głowę się myśl wplące,/ Niechaj zboże pod wiatrem, niech rzeki płynące/ Sobie imaginuje, wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. nie będzie przy śnie,/ Bo go barziej niż kamień pod bokami ciśnie./ I Osman, utraciwszy ludzi swych tak wiele,/ Widzi, że mu się droga do Stambołu ściele;/ Widzi, że, jak przyjechał, tak pojedzie z nizczym./ Ani my się tak prędko w obozie wyniszczym/ Mniejszą kupą, jako on; na ostatek widzi,/ Co się porwie, to podrwi i swym wojnę brzydzi./ Już dziś trzeba traktować albo z dalszym bojem/ Odprawić komisarzów; między tym obojem/ Gdy się sam w sobie miesza, rychło janczaragi/ Wołać każe i to mu poda do uwagi:/ «Wprzód nim przyjdzie do jakiej z nami transakcyjejtransakcja (daw.) --- rozprawa.,/ Chcę jakie sprawić imię tej ekspedycyjej./ Azaaza (daw.) --- może, czy. słabszy Polacy w murach niźli w polu?/ Wziąć im trzeba koniecznie Kamieniec w Podolu,/ Smarowniejsmarowniej (daw.) --- łatwiej. pójdą rzeczy i przyszłe traktaty»./ Więc mieć każe do szturmu wszytkie aparaty:/ «Ogniste naprzód kule, petardy, drabiny,/ Możdżerze i granaty, murowe machiny./ Piechoty wszytkie pójdą, konnych sto tysięcy;/ Wszak tu blisko, jeżeli trzeba, będzie więcej./ Choć ci wiem, że tam bez dział i tej armaturyarmatura (daw.) --- uzbrojenie./ Weźmiem miasto do razu, opanujem mury;/ Bo giaurów weźmie strach nagły, niespodzianyniespodziany --- w rękopisie dla rymu: niespodziony.,/ Przepadną w ziemię, albo zapomnią obrony;/ Spuszczą czuby, zda mi się, i już tańszy będą/ W traktatach i ci, gdy im tył Turcy osiędą,/ Którzy z takim humorem, z takim do nas basem/ Przyszli, jakby już mieli wygraną za pasem;/ O haraczu nie wspomnią, o dani ni dudu,/ I bać się, że przyjdziemy do takiego cudu,/ Ze psi, niegodni kości u nóg moich głodaćgłodać (daw.) --- gryźć.,/ Będą nam śmieć pokoju kondycyje podać?/ Ale skoro Kamieniec będą trzymać nasi,/ Odtoczę im od czopa, zastąpię od spasi!Odtoczę im od czopa, zastąpię od spasi! --- por. VIII 117, przeszkodzę im.»/ Poświadczył z niesłychanym janczaraga gustem/ I przysiągł na swą głowę, że to miasto pustem/ Zastanie, i już prosi, żeby to miał fantem/ Łaski pańskiej, zostawszy na nim komendantem./ Na wierze się życzliwej pewnie nie zawiedzie;/ Polacy też, gdy w tyle będą mieć i w przedzie/ Nieprzyjaciół, wżdy wiatrem nie będą żyć gołym./ Z tym odszedł zostawiwszy Osmana wesołym./ Jeszcze dzień był opodal, dopiero koguty/ Pierwsze piały, gdy skorą nadzieją otruty/ Zasnął Osman i zaraz przez sen mu się marzy,/ A on sobie w Kamieńcu naszym gospodarzy,/ Klucze od bronbrona (daw.) --- brama. odbiera i one do władze,/ Jako przyrzekł dopiero, zleca janczaradze./ O, nie jedenże człowiek śmiertelny na jawi,/ Równie tak jako we śnie, z myślami pokawipokawić (daw.) --- pomylić.!/ Sen --- mara wszytkie rzeczy, wszytkie ludzkie dzieje:/ Bowiem skoro nam tylko trzeci kur zapieje,/ Śmierć, VanitasSkoro przyjdzie umierać, a śmierć oczy przetrze,/ Wszytkie myśli i nasze roboty na wietrze,/ Jak ze snu głębokiego obaczymy we dnie./ Przebóg! Któż się nie zlęknie? Któż tam nie poblednie?/ Gdy jako we zwierciedle przy grobowym progu/ Razem się w długich godzin przejźry katalogu,/ Próżność nad próżnościami, szczerą widząc próżność,/ I, że sama na świecie płaciła pobożność!/ VanitasSkoro spadną one mgły i blask sławy szumny,/ Aż nie masz nic, aż nago wieziem się do trumny;/ Jakośmy na świat wyszli, tak lężemy w grobie;/ Biednej koszule sami nie weźmiemy sobie,/ Jeśli jej kto po martwej nie powlecze biedrze;/ Lecz i tę z nas robactwo za dni kilka zedrze./ Sławę, bogactwo, rozkosz, świeckie delicyjedelicje (daw.) --- rozkosze.,/ Lekki wiatr po znikomym powietrzu rozwije./ Gdy się znowu do ciała dusza będzie pytać/ I odleżałe boki swoich kości chwytać/ Danse macabreA człowiek pocznie takich snów uważać skutki,/ Co mu znaczą, gdy straszne uderzą pobudki,/ Gdzie już człowiek na wieki nie uśnie po trzeciepo trzecie --- po raz trzeci.,/ To się wyśni każdemu, co marzył na świecie,/ Pódźcież teraz, królowie, którym wieńce drogie./ Pódźcie, książęta, którym mitry czwororogie/ Czoła toczą dostojne, i wy, co nad światem/ Chrześcijańskim siedzicie z biskupim prymatem,/ I wy, co nad duszami, i wy, co nad ciały/ Ludzkimi berła macie albo pastorały;/ Pódźcie, srodzy hetmani, którzy pełne grozy/ Na krew, mord i głód ludzki toczycie obozy;/ Z których ręku straszliwych okrutnej buławy/ Wywrócone narody, ognie, gwałty, wrzawy/ Niebiosa zagłuszają; pódźcie i wy, sędzie,/ Kędy sprawiedliwości wasze sądzić będzie/ Bóg, któremu nie trzeba świadków i przysięgi;/ Obaczy wszytko z serca człowieczego księgi./ Wszyscy zgoła tam staniem, panowie i chudzi,/ Gdziegdzie --- gdy. nas do sądu trąba anielska obudzi./ Lecz niech się od Osmana pióro nie obłądza,/ Który kiedy tak przez sen w Kamieńcu rozrządza,/ Ocknie się i w namiecie obaczywszy słupy,/ Nie wesół, jakoby mu psi pojedli krupyNie wesół, jakoby mu psi pojedli krupy --- przysłowie o straconej niespodzianie rzeczy, por. wyżej../ Więc się chyżo porwawszy z obłudnego łóżka,/ Na poły z śmiechem rzecze: i to dobra wróżka!/ Jeszcze świt był opodal, jeszcze złotorodej/ Głowy FebusFebus --- przydomek Apolla, boga słońca. nie wyniósł z oceańskiej wody,/ Jeszcze świecił pod ziemią, kędy antypodzi,/ Naród człeczy, piętami w nasze pięty godzi;/ (Oni nam, my się im też dziwujemy wzajem,/ Jakim kształtem, jakim to dzieje się zwyczajem,/ Że w niebo nie przepadną, gdy od ziemie wiszą,/ O czym dziś siła naszy mędrekowie piszą,/ Co głowa to inaczej, wszyscy, wszyscy różnie,/ Że ziemię jak pieczenią obrócą na rożnie./ Słońce w meciemeta (daw.) --- cel. posadzą; lecz gdzież się doliczy/ Rozum ludzki, sam mądry spraw Twych budowniczy?)/ Jeszcze się, mówię, gwiazdy na swych sferach gniotły,/ Gdy uderzyć pobudkę Osman każe w kotły;/ Oraz baszę i wszytkie obwieszcza wezyry,/ Ordom, na pewne miejsce zegnawszy jassyryjasyr --- jeńcy uprowadzeni przez Turków a. Tatarów.,/ Drogę sobie zajść każe, więc działa burzące/ I potrzeby gotować szturmom należące./ Husseim i Dilawer z swym się komunnikiemkomunnik a. komunik --- konnica./ Ze zwykłym wieszać będą po górach okrzykiem,/ Żeby zaś Lubomirski nie chciał zabiec wcześnie/ Osmanowej radości, którą widział we śnie./ Co wszytko skoro wedle myśli swej obradzi,/ Na ostatek swych wróżków do siebie sprowadzi,/ Naprzód im sen, potem swą imprezęimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. pokaże,/ I o przyszłym sukcesie upewniać się każe./ «Nie czekaj --- starszy z onych masłocznikówmasłocznik --- szaleniec, szalbierz (od masłoku, napoju odurzającego). prawi ---/ Że-ć przez nas co inszego Mahomet objawi;/ Ten zdarzy, coć się śniło, żeć się i powiedzie,/ I będziesz dziś w Kamieńcu pewnie na obiedzie;/ Niskie nasze suplikisupliki --- modły błagalne, prośby. i pokorne modły/ Doszły go i niebiosa na koniec przebodły»./ A tu Osman: «O moi kochani biskupi!/ Prawdziwie-ć już drugi raz nie będę tak głupi,/ Żebym tam sobie pewnie miał obiecać gościć,/ Gdzie mnie nie zaproszono; dosyć już raz pościć/ Na wasze upewnienie, jakom pod Chocimem/ Ślubił, prócz żem giaurskim nasycony dymem;/ Przeto się dziś bez swego nie puszczę kucharza»./ GłódNie zawszeż się, nie zawsze taki bankiet zdarza,/ Na który cię proszono, choć bębnią, choć trąbią:/ Dopieroż nie chodź, kiedy na cię nie zarąbią;/ Często nożem, na cudze umytym biskokty,/ Chleba nie jadł pasorzyt i dłubał paznokty/ Miasto zębów; nieraz spać bez wieczerzy chodził,/ Gdy swojej nie gotując kto, na cudzą godził./ Na tych rozmowach, które poświadczają jedni,/ Drudzy przeczą, czas trawił, aże się rozedni;/ Zda mu się, że noc rościeroście --- dziś popr.: rośnie. i każdego pyta,/ Jeżeli się dzień robi? Jeżeli już świta?/ W tym wszytkie topi zmysły, choć mógł jeszcze leżeć,/ Żeby jako najrychlej Kamieniec ubieżeć./ A już też rzadkie i to wpoły przygaszonym/ Światłem gwiazdy bleszczały po niebie przestronym,/ Których złoty Lucifer, rozpuściwszy bujebuje (daw.) --- skrzydła.,/ Rozstrzelane po sferze ogarki zajmuje;/ Już nie ma zwyciężona noc władzy nad światem,/ I FebeFebe --- księżyc (Diana, siostra Feba, czyli Apolla). złotoroga kryje się przed bratem./ Już HemuHem --- Bałkan. wysokiego, TatrTatry --- w znaczeniu ogólnym: góry. i przykrej Ety/ Złotym słońce promieniem oświeciło grzbiety,/ A na krzakach IdejskichJuż Hemu wysokiego, Tatr i przykrej Ety/ Złotym słońce promieniem oświeciło grzbiety,/ A na krzakach Idejskich (...) --- Eta i Ida, góry w Tesalii i na Krecie., pełne rośnej wody,/ Z daleka się dojźrałe rumienią jagody./ Wraca praca do ludzi i otwiera domy;/ Murowane kominy kurzy Wulkan chromy;/ Pasterz, swe trzody szronem w siwolite łąki/ I przestrone obszary wegnawszy, dmie bąki,/ Ciesząc się niesłychanie, kiedy mu po rosie/ Jego dumy w odbitym echo wraca głosie;/ Młody cielec gomołymgomoły (daw.) --- bezrogi. łbem i karkiem ciska,/ Ale wytchniećwytchnieć --- odechce mu się. mu kiedy pod jarzmem igrzyska;/ Pasą matki zdojone, w należytej dani/ Chcąc pełne mlekiem przynieść wymiona swej pani;/ A zuchwały koziołek biega jako cygacyga (daw.) --- bąk.,/ Co wyborniejsze ziółka ząbkami przystrzyga;/ Na co wilka z krzewiny patrząc oczy bolą,/ Gdyby nie psi, już by mu zganił tę swawolą./ Słowik we dnie i w nocy przy strumieniu wodnym/ Po swej duma czystości akcentem łagodnymSłowik we dnie i w nocy przy strumieniu wodnym/ Po swej duma czystości akcentem łagodnym --- z mitu o Filomeli, por. III 56 i 156.,/ Trzepie skrzydła zroszone i mechmech --- tu: pierze. szary puszy,/ Dokąd go ciepłym słońce promieniem osuszy./ Niedojźrany skowronek gdzieś aż pod obłokiem/ Pieje i swe powtarza tiriletirile --- trele. powłokiempowłokiem (daw.) --- przeciągle../ Błędnym żeglarz EuromEuros --- wiatr wschodni. i niepewnej wodzie/ Zdrowia i fortun wierzy; lecz kędyż przygodzie/ Miejsca nie masz na świecie? I kogo zazioniezazionąć (daw.) --- owiać./ Wiecznym Neptun wyrokiem, na suszy utonie!/ Oracz, wprzągszy do pługu pracowite cielce,/ Znowu się długu wielkiej zwierza rodzicielce;/ Albo widząc dojźrałe lny, trawy i ryże,/ Częścią ją goli, częścią skubie, częścią strzyże./ Drugi, na podebranym brzegu wisząc śmiele,/ Albo już jętąjąć (daw.) --- chwycić. rybę prowadzi za skrzele,/ Albo dający obrok swej myśliwej duszyAlbo dający obrok swej myśliwej duszy --- pasąc duszę.,/ Strzeże, rychło włosienia, rychło wędy ruszy./ Ten sobie dom buduje; groble sypie drugi/ I w miejscu poniewolne zastanawia strugi,/ Żeby mu obrotnymi wiecznie snuły koły/ I ryby zawierały; teh osadza pszczoły,/ Ten owce strzyże, inszy bujne szczepi sady/ Albo wonne dziardynydziardyn (daw., z wł.) --- ogród. albo winohradywinohrad (daw.) --- winnica.;/ Albo młode wałachy, albo spaśne woły/ W nadzieję założonej szykuje stodoły./ Kto myśliwy, to w pole: krogulcem przepiórki,/ Jastrząbem kuropatwy, a skoro kapturki/ Zruci rarog, zająca zalatuje z góry;/ Gęsi sokół i dzikie ugania kaczory./ Mają swoje zabawy i ptaszęta drobne,/ Gdy kto przy pewnych wabiach miejsce ma sposobne:/ Choć je siatką przyrywa, choć zbiera na lepie,/ Kędy się barziej wikle, im się dłużej trzepie./ PolowanieKto zaś smak we psich gonach i swoje ma gusty,/ Wywrze ze sfor ogary w najgęstsze zapustyzapusty --- tu: gąszcze.,/ Którzy pojętnym cuchemcuch --- (terminologia myśliwska) węch. dotąd zwierza śledzą,/ Że go na koniec w miejscu trafią i popędzą:/ Toż straszny rozgardyjasrozgardiasz --- wrzawa., kiedy coraz klucze/ Składaklucze składać --- (o zwierzęciu) kluczyć, mylić pogoń., a w szczwaczu serce z wielkiej się zatłucze/ Chęci, gdy chciwe oczy wytrzeszczając czeka,/ Rychło nań albo zając, albo sarna lekka,/ Albo też lis rumiany, albo wilk ponury/ Wypadnie; toż ze smyczy charty, jako z chmury/ Piorun, zmyka, więc i sam szalenie na szkapie/ Pędzi i często szyję łomie przy herapieherap a. harap (daw.) --- koniec polowania.,/ Albo się cieszy, jeśli z kręconych konopi/ Z wielkim tryumfem zwierza dobywają chłopi./ Owo wszelkie myślistwo na ziemi i wodzie/ Ucieszy, kto go lubi, przy pięknej pogodzie./ Ma uczciwe rzemiosło z pożytkiem zabawy:/ Przeklnie się furman w błocie, wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. czasem ze strawy/ I w złą się wlecze drogę, bo się barziej niczém/ Nie cieszy, jako kiedy trzaska sobie biczem./ VanitasDrugi w księgach utonął i by go kto spytał:/ Czego się też przez wiek swój tak długi doczytał?/ Mniemam, że na odpowiedź myśliwszy ze trzy dni,/ Rzekłby: że wszytko próżność! Snu i nocnej brydnibrydnia --- dziś popr.: brednia./ Rówien świat i to wszytko, cokolwiek na świecie./ Wszytko bywszy, nie będzie, bo śmierć wszytko zmiecie./ Igrzyskiem są przed Bogiem człowiecze obroty;/ Same płużąpłużyć (daw.) --- sprzyjać, godzić się., bo żyją i po śmierci, cnoty./ Robi, łowi, kupuje, szuka, wydrze, kradnie/ Każdy człowiek na świecie, aż go śmierć zapadnie;/ I póki tylko żyje, póki tylko ziewa,/ Zawrze albo się boi, albo się spodziewa./ Srogim zaś szturmem, srogą nawałnością bite,/ Trwożliwa bojaźń jako nadzieje niesyte/ Za różną łakomego idąc serca żądzą,/ Po królewskich pałacach i ratuszach błądzą./ Ten twardych drzwi pilnując i portyryportyra --- portiera, zasłona drzwi. głuchej,/ Niespane nocy trawi, dni głodne; już w kruchej/ Cegle wystał, jakoby za pokutę, dołek,/ Żeby go przecie kiedy nie minął on stołekstołek --- tu w sensie dostojeństwa, urzędu../ Pragnie złota łakomy i bogactwy między/ W niedostatku wyżywszy wiek, umiera w nędzy,/ Żeby spełna doroczna lichwa doszła skrzynki;/ Gdy drudzy jedli, pili, on połykał ślinki./ Nie mógł na twardej ręce jego wykołatać/ Wstyd i zimno żeby był suknią dał załatać./ Ten płochego pospólstwa faworemfawor (daw.) --- życzliwość, łaska. odęty,/ W niebo pluje i stawia z tablaturytablatura --- nuty; stawiać pięty z tablatury: być wyniosłym. pięty./ Drugi karmi i poi, trąbi, bębni, skrzypie,/ Wioskę przeda ojcowską, a pieniądze sypie;/ Nie wie tego, że jako wicher niewidomy/ Porwawszy na powietrze leda wiecheć słomy,/ Nie tylko razem puści, lecz tymże zawodemtymże zawodem --- równocześnie./ W błoto wmiecewmiece --- (od: miotać) wrzuci. i lada opaskudzi smrodem./ PiesPóki psu chleba dajesz, tobą się opieka;/ Przestaniesz? Da kto więcej? Kąsa cię i szczeka;/ Dopieroż gdy mu język zazdrości wścieklina/ Odbierze, co do gęby przyniesie mu ślina,/ Wszędzie żujeżuć --- tu: pleść. o tobie za twoje wygody;/ W łyżce-by cię, gdyby mógł, rad utopił wody./ Ten ci statek pospólstwapospólstwo --- pospolitowanie się, poufałość. i kuflowa łaskakuflowa łaska --- od kufla, pijatyki.,/ Jeśli nie lejesz, zaraz idzie do dyjaskado diaska --- do diabła../ Ów językiem wykrętnym i goli, i strzyże,/ Kogo rano ukąsił, wieczór go zaś liże./ Nieprzyjaciel mej sprawie, przyjaciel osobie,/ Niech go kat i z przyjaźnią taką weźmie sobie!/ Ratusze mu warstatem: tam, jako na targi/ Szewcy buty, przedajne i on niesie wargi,/ Jako różą na oset, tak wzajem gotowy/ W oset przetworzyć różą wykrętnymi słowy./ Krwią tchnie nasz Osman i choć orlim spadał lotem,/ Jednako swym i cudzym pogardza żywotem;/ Nie może się ukoić, choć fortuna przeczy,/ I tylko naszą zgubą serce swe poleczy;/ Już sto stracił tysięcy pod Chocimem ludzi;/ Wżdy w nim dotąd gorliwej żądze nie wystudzi/ Uroszczona nadzieja, że po piersi aże/ We krwi naszej jego się arabczyk umaże./ Nazbyt-eś, Herkulesie, nazbyt śmiały, wieręwierę (daw.) --- zaprawdę.,/ Gdy się kwapisz piekielną nawiedzić MegieręMegiera --- Furia.,/ Ślepyś, że nas i śpiących, i czujących do niéj/ Każdy dzień i godzina i minuta goni?/ Strasznym pędem lecimy w otchłań śmierci srogiéj,/ Jeszcze głupi szukamy prostszej do niej drogi!/ Nie rwi sięrwi --- dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozkazującego: rwij., będziesz tam wczaswczas (daw.) --- na czas, w porę., zajedziesz i szłapiąszłapią --- truchtem.,/ Kędy szaleni cwałem do zginienia kwapią./ Niechajże drugich sława po kończynach świata,/ Po narodach, po miastach, po powietrzu lata;/ Niech morze krwią rumieni; niechaj z ludzkich trupów/ Równe sypie mogiły Alcydowych słupówAlcydowe słupy --- słupy Heraklesa.;/ Niech mu zamki i boskie stawiają kościoły;/ Niechaj szczerozłotymi wyniesiony koły/ Czterma się królmi wozi z hardym SezostrytemSezostrys --- król egipski.;/ Niechaj z Midą szaleje złota niedosytem;/ Niechaj igra fortuną z PolikratemMidas i Polikrates --- znani z mitów i podań (pierścień Polikratesa). samém;/ Niech mu się zapaszystymzapaszysty --- pachnący. stół poci balsamem;/ Niech pije z Antyochem; niech niewieściuszeje/ Z Sardanapalem; niechaj z Neronem krew leje ---/ Mnie w odległym ustroniu szpłacheć mej ojczyzny/ Niechaj zmarsku i późnej domieści siwizny;/ Niechaj, żywszy dalekim świata tego burzedalekim świata tego burze --- dalekim od burzy tego świata.,/ Na tym tylko przestając, co dosyć naturze,/ Lubym wczasemwczas (daw.) --- wygoda, wypoczynek., bez potu, bez prace, okryty,/ Swobodnych dni i wieku tutecznego syty,/ Płynę do kresu, gdzie się kończą lata człecze!/ StoicyzmNiech mnie z nich wyprowadzi śmierć, a nie wywlecze/ Starego ziemianina, co dosyć ma na tem,/ Że się sam zna, z obłudnym choć się nie zna światem;/ Który dosyć wysoko swą fortunę ceni,/ Gdy ani upaść może, ani się odmieni;/ Cnotą zaś, co i w grobie nie boi się straty,/ Wszytkie takie na świecie przeniósł fortunatyfortunat (daw., z łac.) --- szczęśliwiec.!/ Tedy skoro świat słońce oświeci wesoły,/ Zaprzągają w armaty po stu par bawoły:/ Rugrug (daw.) --- rumor, hałas. i zgrzyt ciężkich wozów; pod swymi się znaki/ Walą pułki w Podole, a tu na Polaki/ Husseim i Dilawer drugą stroną ciągną/ I komunnikiemkomunnik --- konnica. góry zwyczajne osiągną./ Nowe Lubomirskiemu w głowę wpadły kliny,/ Poco-li Osmanowi takie przenosiny?/ Co za dalsza imprezaimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. i na jakim gruncie?/ Czy się kędy o naszym dowiedział Zygmuncie,/ I drogę mu zachodzi i zbije go z toru,/ Gdy na niegotowego wpadnie z NiedoboruNiedobór --- góry Miodoborskie na Podolu../ Językajęzyk --- wieści (od jeńca). dotąd nie ma, żeby się mógł sprawić,/ Więc się każe ochoczym dla niego wyprawić./ Sunie się zatem w pole rzeźwej młodzi grono/ I lekkim naprzód harcem podemknie pod ono/ Straszne mnóstwo pogaństwa; dopieroż kiedy ci/ Swych się dzierżąc bonczuków stoją jako wryci,/ Jako pczoły, jeśli je deszcz porany zrosi,/ Wszytkie leżą na ulu, żadna się nie wznosi/ Tak choć ledwie nie plują naszy Turkom w oczy,/ Żaden się nie śmie ruszyć, żaden nie wykroczy./ Wspomniwspomni --- dziś popr. forma 2.os.lp trybu rozk.: wspomnij., muzo! kto-li się pierwszy o tę ścianę/ Uderzy; imię jego nie ma być milczane./ Jan Lipski, stary rotmistrz usarskiej drużyny,/ Czteroma dorodnymi otoczony syny,/ Czterech miał, czterech w regiestr swej chorągwie pisze,/ Przybrawszy dla Ojczyzny dzieci w towarzysze./ Precz tarcze, precz kirysy, precz stalone nity,/ Kogo Bóg tak mocnemi opatrzy zaszczytyzaszczyt --- obrona.!/ Nie mają tyla strzały w męskich rękach grozy,/ Że z królem świętym rzekę, i kosami wozy/ Tknione, ile cnotliwych przy rodzicu synów/ Piersi, podczas najgorszych na świecie terminów./ Czas odmienia przyjaciół i fortuna mylna,/ Twoja krew, ojcze, z tobą nigdy nierozdzielna./ Niech kto każe nakazać na (daw.) --- liczyć na. skarby, sługi, mury; każ ty/ Na swe dzieci: to skarby, to ludzie, to baszty!/ Ten tedy widząc, że tchórz poganów obleci,/ Tak rzecze, do miłych się obróciwszy dzieci;/ «Pięćdziesiąt lat bez mała, moja droga młodzi!/ Jakom twardego Marsa służbę wziął, dochodzi;/ Jako krew hustemhustem (daw.) --- gęsto. leję za miłą Ojczyznę,/ Że mi już żadnej rany, chyba by przez bliznę,/ Ani szabla turecka ani szwedzka kula,/ Łuk tatarski i oszczep grubego Moskula/ (Z tym się pochwalić mogę przed wszytkimi śmiele),/ Z przodu zadać nie może na skrzywionym ciele./ To herby, to są moje ŚreniawyŚreniawa --- herb, czerwona rzeka w białym polu. rumiane,/ Z tymi z grobu na trąbę archangelskąarchangelski --- archanielski. wstanę,/ W on popis generalny i da mi wódz święty/ Niebieski indygenatindygenat (daw.) --- szlachectwo. za takie prezenty,/ Że sławy, która i tu będzie żyła po mnie/ W piersiach ludzi cnotliwych na ziemi, nie wspomnię,/ Dla której, gdy się nie mógł inszym kształtem na nię/ Zdobyć, spalił ktoś kościół w Efezie Dianiespalił ktoś kościół w Efezie Dianie --- mowa o Herostratesie, za swój wyczyn skazanym (nieskutecznie) na wieczne zapomnienie.;/ A gdy i sam odważnie w onym ogniu gorzał,/ Dla wiecznej imię swoje pamięci powtorzał,/ Chociaż się był tamten świat sprzysiągł na to, żeby/ Z imieniem w tym popiele wieczne miał pogrzeby./ I mnie aż do dzisiadnia ten nagrobek czekał:/ Tu Jan Lipski umierał, a nie: stąd uciekał./ Nie to żywot, sto lat żyć, sto lat w ziemi gmerać,/ Myśląc tylko, żeby jak najpóźniej umierać,/ Zniknąć potem na wieki, w ziemię się zagrzebszy;/ Jeden dzień, jeden sercu wspaniałemu lepszy,/ Co mu tysiąc lat da żyć na ziemi a w niebie/ Szczęśliwe, nieprzeżyte wieki po pogrzebie./ Miejcież to dziś ode mnie, moje lube dzieci!/ Że jako w lichwie nigdy nie dziedziczy trzeci,/ Jako zawsze przed słońcem jasna chodzi zorza,/ Jako wilk na barana, tak śmierć mrze na tchórza;/ Namaca go w tysiącu, dosięże go w murze,/ Niech we dzwonie, w żelaznej niech chodzi delurzedelara (daw.) --- delia, płaszcz../ Serce śmiałe a bystrej natarczywość ręki,/ Jako topór zawiłe w dębie mija sękiJako topór zawiłe w dębie mija sęki --- śmierć mija serce jako topór twarde (,,zawiłe") sęki../ Dzisiejszy dzień, synowie! moje krwawe prace/ Skończy albo ozdobi; wszyscyć swoje place/ Załężem, które nam raz śmiertelnej natury/ Różnym różnie w pieluchach wymierzyły sznury:/ Bo jedna tylko na świat ciasna forta człeku,/ Tysiąc z świata przestronych; mnie umrzeć na łękuna łęku --- w siodle./ Milej niźli na łożu i com szablą robił,/ Słuszna, żebym to dzisia szablą przyozdobił./ Wam przykład zostawuję, drogą miłośćdrogą miłość --- w rękopisie: drugą. z sobą:/ Bo jakoście pod jedną leżeli wątrobą,/ Tak żyjcie i na ziemi, a jednością waszą/ Dobrzy się uweselą, niedobrzy ustraszą!/ Jeszcze dobrze słów onych nie dokończył dźwięku,/ A już pałasz śmiertelny błyśnie mu się w ręku;/ Toż co lepszych kilkuset przybrawszy do sfory,/ Jako lew w kupę żubrów na długie przemory,/ Jako jastrząb w stado wron, i on tak ochoczy/ Na lewe tureckiego szyku skrzydło skoczy,/ I baszy, co na tamtym rozkazował skrzydle,/ Przy samych łeb ramionach utnie, jak po mydle./ Spadł bonczuk chorążemu, przycięty u ręku;/ Wypadł i sam, przez piersi pchnięty sztychem, z łęku;/ A im byli poganie na jego odwagi/ Niegotowszy, tym brali przystojniejsze plagi./ Kiedy tak wszyscy mężnie przy swym pułkowniku/ Rzezą Turki na pował, żaden o języku język --- jeniec schwytany dla uzyskania informacji o siłach przeciwnika./ Nie wspomni, aż Hieronim, syn jego najstarszy,/ Podufałego konia ostrogami zwarszy,/ Który mu się z urody udaudać się --- spodobać się. i kibicikibić --- tu: kształt.,/ Z obudwu rącz Turczyna za piersi uchwyci,/ A kiedy na powodziena powodzie (daw.) --- na lejcu. nie chce iść i zrzędzi,/ Piotr go młodszy obuchem za plecy popędzi./ Toż go co w koniech skoku, z przetarganą brodą,/ Prosto ku obozowi do hetmana wiodą./ Ale i tu się mało Lubomirski sprawił,/ Bo imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. nikomu Osman nie objawił./ Drudzy dwaj przy rodzicu i z prawa, i z lewa/ Jako baszty, jako dwa nieułomne drzewa,/ Rumrum --- (z niem. Raum) przestrzeń, miejsce. sobie szablą czyniąc, następują śmiele,/ Kędy się im do wiecznej sławy droga ściele./ Już się Turcy postrzegli, co dotąd jak niemi/ Stali, skoro swych tysiąc obaczą na ziemi,/ Których im garść tak mała naszych, prawie z garła/ O wstydzie niewrócony! o hańbo! wydarła./ Toż miesiącem Husseim zakrążywszy krzywém/ Zawrze naszych, jak w bani; a ci sercem żywem/ Bojaźń w męstwo obrócą; w ostrzu tylko broni/ Swe nadzieje po Bogu kładą: że z tej toni/ Wynidą; Śmierć bohaterskatam Lipski, jak Leonidas drugi/ Umrzeć chce zwyciężając; krwawe zewsząd strugi/ Szumią i którąkolwiek rzuci cugle stroną/ Jako trzcina poganie, jako słoma płoną./ Nigdy tak bystra Wisła nie rozbierze brzegów,/ Kiedy ją z roztopionych wesprze wiosna śniegów,/ Jaką dziurę w pogaństwie garść ludzi tak mała/ Przy mężnym wodzu ostrą szablą rozkopała./ Któremu już niesyte śmierci ludzkich jędze/ Bystrolotnym wrzecionem dowijały przędze:/ Koń pod nim, uderzony arabskim dzirytemdziryt --- włócznia./ Padł na ziemię i pana tymże zbył impetemimpet --- tu: zamach, uderzenie.;/ Co gorsza, że mu nogę onym obaleniem/ Gdzieś do skały przycisnął pospołu z strzemieniem./ Tak ci wiekopomnymi żywota przykłady/ Przedłużywszy, gęstych strzał i kiścieniówkiścień --- broń tatarska, bicz z kulą ołowianą. grady/ Osutyosuć (daw.) --- osypać., stratowany szkapimi kopyty,/ Bogu dał nieśmiertelną duszę w depozyty:/ Ciało synom, które ci z gorzkich łez kąpiele/ W Kamieńca Podolskiego złożyli kościele./ Tam, zadawszy na sercach niezleczone smutki/ Domowi swemu, czeka anielskiej pobudki,/ I już TatrTatry --- tu ogólnie: góry. Pirenejskich nieprzebytym wałem/ Zaległ Turkom tamten próg swoim zacnym ciałem./ Starszy bierze chorągiew po rodzicu lubém,/ Pod przysięgą się wiecznym zawiązawszy ślubem,/ Że mu żadne na świecie prócz pogańskiej juchy/ Zakrwawionego serca nie zgoją flejtuchyflejtuchy --- szarpie, rodzaj opatrunku../ Straciwszy naszy wodza nie zaraz się strwożą./ W Bogu, w sercu a w szabli ufność swą położą,/ I tam, gdzie im na odsiecz Wejer lonty kurzy,/ Skoro się krwią turecką każdy upurpurzy,/ Kilkunastu straciwszy, odwodemodwód --- tu: odwrót. się puszczą,/ Przebijając przez gęstą bisurmanów tłuszczą,/ Lecz by ich był i Wejer nie wyrwał z tej toni;/ Lubomirski im światświat --- tu: wolność. dał, gdy w tysiącu koni/ Prosto jedzie na Turki, którzy już-już całém/ Chcieli naszych obegnać, chcieli zawrzeć wałem./ Tak ci wyszli: lecz barziej podczaszego morzymorzyć (daw.) --- trapić, martwić.,/ Gdy dociekszy, co Osman w swojej głowie tworzy,/ Sobieski z Żorawińskim w pegazowym locie/ Pchną Szembeka, że dotąd Kamieniec w obrocie!/ Toż sto lekkich chorągwi przeprawiwszy mostem,/ Rozkaże Sieniawskiemu iść gościńcem prostém,/ Żeby w lasach przypadszy gdzie Kamieńca blisko,/ Upatrzywszy pogodę, w tamto odchyliskoodchylisko (daw.) --- otchłań./ Nagnał Turków, osiadszy szturmującym tyły./ I będzie tamtym ludziom jego przyjazd miły,/ By snać nie rozumieli, że nas tu już zgładził,/ Przeto się do Kamieńca z wojski przeprowadził./ Cztery potem tysiące obiecuje za nim/ Wyprawić dragonii; jeżeliby na nim/ Wyjechaliwyjechać (daw.) --- napaść. poganie, co bywa strzeż Boże!/ Zastawić się przy ogniu, dawszy mu znać, może,/ A hetman z komunnikiemkomunnik (daw.) --- konnica. bez wszelakiej myłkimyłka (daw.) --- pomyłka, błąd.,/ Zostawiwszy piechoty, przybędzie w posiłki./ Koło czego kiedy się Lubomirski krząta,/ Ledwo się Turkom z sakusak --- osaczenie, pułapka (dosł.: worek). Sieniawski wyplata,/ Bo pół drogi nie uszedł, gdy od przedniej straże/ Leci Wrzeszcz i Osmana nad głową pokaże;/ Chróst ich tylko i lasek tak niewielki dzielił,/ Co go na cztery razy z łuku kto przestrzelił./ Uciec i wstyd, i trudno także pola stawićpola stawić (daw.) --- walczyć.;/ Czasu nie masz rozmyślać i długo się bawić./ Toż za najbliższą górę, od Chocima w mili,/ W prawą stronę wojsko swe Sieniawski zachyli,/ Porozsadzawszy szpiegi tu i ówdzie, wszędy/ Na wszelkie okazyje pilne mając względy;/ Nie wie, co Osman robi, czego się tu tłucze/ I na co po Zadniestrzu składa one kluczeklucze --- od zwierza, mylącego łowcę zmianą kierunku biegu../ Bo ten, jako się rzekło, już pełen nadzieje/ Na podolskie powiaty pisze przywileje;/ Już z najbliższej Kamieniec obaczywszy góry,/ Ledwie lotem do niego nie wyskoczy z skóry:/ W szczerej równirównia (daw.) --- równina., bez murów i bez wałów, nagi./ Toż do swego wiernego rzecze janczaragi:/ «Ten-li to jest Kamieniec, na który tak hardzie/ Każekazać (daw.) --- mówić. giaur? więc mu go, ku hańbie i wzgardzie,/ Opasawszy łańcuchem, kromkrom (daw.) --- bez. działa, krom miny,/ Obalę i na drobne obrócę ruiny!"/ Rzekł, a zaraz kilkuset na rumakach lotnych,/ Skądby przystęp najlepszy? wyprawi ochotnych,/ I inaczej do siebie nie każe im wracać,/ Aż albo miasto ubiec, albo bram pomacać./ Lecą ci jako z proce, zalśnieni masłokiemmasłok --- napój odurzający.,/ I skoro trzecim tylko przepaść mieli krokiem/ W skarpęskarpa --- tu: rów. onę bezdenną i miasto zdobyczy,/ Na wieczną drogę duszę napoić w Smotryczy,/ Wzdzierają nazad cugle; lecz to późno było,/ Bo ich tam kilkanaście śmielszych przemierzyło./ Z tym drudzy do cesarza powracają dziwem,/ Na który i sam krokiem bieży ukwapliwem,/ I stanąwszy nad oną przerwą niedojźraną,/ Kiwa głową; toż do tych, co nakoło staną:/ «Kto kował te kamienie? Kto skały obrywał?»/ Bóg! rzeką. --- «Słuszna i on żeby ich dobywał!/ Co ręka zbudowała, ręka psować może;/ O roboty się człowiek niech nie kusi boże!»/ Z tym, jakby mu w gębę dał, rzuci nazad wodzewodze --- cugle.,/ Kędy stała ormiańska cerekiew przy drodze,/ A że była drewniana, każe ją zapalić,/ Z czym żeby się też było wróciwszy pochwalić./ Gniewna się niesłychanie, szaleństwa mu blisko,/ Kiedy takie uczyni z siebie śmiechowisko./ Nie patrzy drogi, prosto ciągnie przez manowce,/ Gdy zdaleka na stronie obaczy Paniowce,/ Pałac raczej niż zamek, bez wszelkiej obrony,/ Iniskim tylko murem wkoło otoczony/ Dla ordy i podolskich opryszków rozpusty;/ Podczas tak wielkiej wojny został prawie pusty./ Jan Potocki, bracławskim bywszy wojewoda,/ Uwiedziony natury i miejsca swobodą,/ W mili go od Kamieńca, od Chocima w mili/ Postawił; ani działa, ani ludzie byli,/ Oprócz czterdziestu chłopów, którzy się tam sami/ Z dobytki i z swojemi zawarlizawrzeć (daw.) --- zamknąć. owcami,/ I ci murów nie bronią, prócz kędy mógł który,/ W różne się z samopały poskradałi dziury,/ Śmierć przed oczyma mając, atoli umierać/ Bez pomsty by nie chcieli. Tym barziej nacierać/ Osman każe, że mury widzi bez obrońce,/ Ze się ku zachodowi pobierało słońce./ Już działa zatoczono i tylko co palić,/ Tylko bramę do góry nogami obalić/ (Bo ją przecie zamknęli, obaczywszy Turki,/ I pod wrota naprędce stawili podpórki),/ Kiedy pop ruski z okna kościelnego sparzasparzyć --- tu: ustrzelić.,/ Co stał na rogu muru, pod zawójzawój --- tu: turban. puszkarza./ Skoro ten padł, drugi się koło dział zakrzątnie,/ Ale i tego zaraz nasz bajtkobajtko --- batko (batiuszka), duchowny prawosławny. uprzątnie./ Trzeciego już nie było. Czyli się bał? Czyli/ W onej drodze z Osmanem ci dwaj tylko byli?/ I owi też chudzięta, kędy się zdarzyło,/ Strzelali i piąci tam Semenówsemen --- żołnierz z gwardii przybocznej sułtańskiej (pierwotnie: myśliwy sułtański). ubyło/ Cesarskich i sam kiedy nieostrożnie stanie,/ O mało go chłop głupi po złotym kaftanie/ Nie namacał, gdy mu się w onej kupie błyśnie;/ Tylko mu szybka kula koło uszu świśnie./ Tedy w ziemię zażarty plunąwszy pohaniec,/ Obróci ku Chocimiu i acz o sam Żwaniec/ Ociera się, do mostu prosto koniem sunie,/ Puściwszy cugpuścić cug --- ustąpić. na koniec przeciwnej fortunie./ Nie zaraz ci to zwątpić! nie zaraz rozpaczać!/ Za śmiałymi swe koła zwykło szczęście taczać./ Kto ze strachu umiera, kto da garło z grozy,/ W końskich bombach będzie miał pogrzeb nowej fozyfozy --- mody; przysłowie łacińskie o śmierci tchórza: si morieris minis, asini bombis tu tumulaberis: kto z strachu umiera, temu osioł na pogrzeb zadek swój otwiera (satyra z r. 1646).;/ Albo jeżeli kogo tchórz zje przed potrzebąpotrzeba (daw.) --- walka, potyczka.,/ Przy takowej muzyce w kurzyńcachkurzyniec (daw.) --- kurnik. go grzebą./ I tak-ci Osman, skoro minie go ta bierabiera --- tu: los (dosł.: kostka do gry).,/ Słońce w morzu, on się w swym namiecie zawiera. Wojny chocimskiej część dziesiąta Skoro słońce ciemną noc z tego świata zżeniezżenąć (daw.) --- spędzić, zegnać.,/ Znowu dzień, znowu rączy do robót i lenie./ Spi Osman; tak się chodem wczorajszym utrudzi,/ Niech trojetroje (daw.) --- potrójne. wznidziewznijść (daw.) --- wzejść. słońca, to go nie obudzi;/ Dałby swe państwo, żeby aż do świata końca/ Jego wstydliwe oko nie widziało słońca./ Wczora się gniewał na noc, a dziś mu dzień wadzi./ Któż, jeśli szalonemu sam Bóg nie poradzi?/ Więc już spispi --- dziś popr. forma 2.os. lp. trybu rozk.: śpij. i nie wyłaź, bohatyrze, z duchnyduchna (daw.) --- pierzyna.!/ Niech za cię kończy wojnę Dilawer staruchny,/ Który rano z Hussejmem, Bakcibasza trzecie/ Podskarbi miejsce wziąwszy, w bogatym namiecienamiecie --- dziś popr. forma Msc.lp: namiocie./ Posłów naszych do pierwszej zaprasza rozmowy./ I gestem, i ukłonem, i miłymi słowy/ Ochotnie ich przyjąwszy (nie wiem jako w sercu),/ Tudzież na złotonitym posadzi kobiercu./ Tam pomniąc Żorawiński, że u Turków ckliwe/ Na długą mowę uszy, wzajem też chętliwe/ Wyświadczy gotowości do starego mirumir (daw.) --- pokój.;/ Przyda, że jako zawsze łódź błądzi bez stéru,/ Tak i ich monarchia bez gruntownej rady/ Z dawnymi się na swe złe zwadziła sąsiady./ Na co było cesarza tak daleko wodzić?/ Na co tak wiele krwie lać, tylo ludzi szkodzić?/ «O Wołochy tak stoim, śmiele to rzec mogę,/ Jak ptak o trzecie skrzydło, pies o piątą nogę;/ Póki był wolny naród i do nas się skłaniał,/ Póty go Polak bronił, póty go oganiał./ Dziś kiedy się sam od nas do was tak odsaczyodsaczyć --- tu: oddalić, odciąć.,/ Kto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczyKto z nami nie chce chleba, my z nim i kołaczy --- przysłowie../ Niechże żyje w niewoli, kto nie chce być wolny!/ Niech i respektrespekt --- tu: wzgląd. ustąpi z nami wiary spolnej!»/ Mało na to Dilawer; prosi tylko nisko,/ Żeby chcieli posłowie swoje stanowisko/ Odmienić i między nim, między Bakcibasze,/ W gotowe się raczyli wprowadzić szałasze./ Jakoż przyznać to było: z pompy, z fastufast (daw.) --- przepych., z stroju,/ Nie mógł mieć bogatszego żaden król pokoju,/ Świetniejszych asystencyjasystencja (daw.) --- otoczenie, straż., jakowe namioty,/ Jakie dla posłów polskich strojono piechoty./ Zgoła tak wezyr wszędzie traktował Polaki,/ Że znać było przyjaźni nieomylne znaki./ Stamtąd prosto posłowie szli, kędy on stary/ Pedagog, kapłan, przeto OsmanówOsmanów --- dawna forma dzierżawcza, dziś: Osmana. bez miary/ Kochanek, blady, chudy, krzywy, zgoła trupek,/ Kamyków nawtykawszy na nić, jako słupek/ W miejscu stał, szepcąc one nikczemne pacierze,/ Kiedy go, przy powinnejpowinny (daw.) --- należny. chęci swej ofierze,/ Mile witał panpan --- tu: kasztelan. bełzki; ale w odpowiedzi/ Długiej i uprzykrzonej on stary bzdyśbzdyś --- określenie pogardliwe. bredzi,/ Natkawszy w nię fabułek Mahometa swego;/ Wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. na koniec pokoju życzy statecznego;/ Co w nim będzie rozumu, tu wszytek zgromadzi,/ Że Osmana do niego chętnie poprowadzi,/ Stamtąd szli do Raduła na obiad proszeni,/ Po którym się w namieciew namiecie --- dziś popr. forma Msc.lp: w namiocie. sam zawarszy z nimi,/ Imieniem wezyrowym i tureckiej rady,/ Nie bez zwykłej rzecz pocznie o pokoju swady:/ A naprzód, żeby termin z tej i z owej strony/ Z obopólnym granicom mógł być zamierzony;/ I wnet zgoda stanęła; żeby spólni na to/ W przyszłe, da Bóg, zjechali komisarze lato./ Drugie miejsce Kozacy Zaporowscy mieli,/ Że ci tak wyuzdani, zuchwali i śmieli,/ Na każdy rok bez wieści, bez pomsty przypłyną,/ Srogą państwa tureckie pustosząc ruiną./ Na co mu tak Sobieski: «Wejźry tylko czule/ Zdrowym okiem w samę rzecz, o mądry Radule!/ A ujźrysz, że to wszytko, co się złego dzieje,/ Na waszej ordzie przyschnieprzyschnąć --- przylgnąć.; ci-ć to, ci złodzieje/ Wiedząc, że niekarana będzie ich swawola,/ Coraz wpadną na Wołyń, pustoszą Podola,/ Wsi i miasteczka palą; dla której przyczyny/ Pospólstwo do Kozaków czyni przenosiny,/ Pług kinąwszykinąć (daw.) --- rzucić., dla pomsty albo dla zdobyczy/ Co żywo się udaje w Zaporowskie dziczy;/ Wolą krwią niźli potem swej wetować straty,/ Gdy zbędązbyć (daw.) --- stracić. ojców, matek, żon, dzieci i chaty./ Na co kiedy hetmani naszy czuleczule --- czujnie. strzegą,/ Czasem zbierając herstów tam z wojskami biegą,/ Czasem przez komisyje, przez grozy, przez dary./ Lecz skoro na Wołyniu usłyszą Tatary,/ Zgadnizgadni --- dziś popr. forma trybu rozkazującego: zgadnij., co by wprzód czynić: czy się ordzie bronić?/ Czy kozacką swawolą, jako mówisz, skromić?/ Druga, niech to Dilawer, niech to wszyscy wiedzą:/ Że też także Kozacy i nad Donem siedzą,/ Którzy Moskwie poddani; częstokroć się naszą/ Przyodziawszy sukienkąsukienka --- tu ogólnie: szata, strój., Czarne morze straszą./ Niejednego z tych u nas o taką swawolą/ Albo ogniem pokarzą, albo palem kolą;/ O co choć tylekroć był Turczyn obesłany/ Od króla, któryż kiedy murzamurza --- książę. był skarany?/ Aże, nie uwijając słów mych bawełnicąnie uwijając słów mych bawełnicą --- mówiąc prosto z mostu.,/ Powiem: tak ten, co kradnie, pachnie szubienicą,/ Jak ten, co przechowuje u siebie kradzieży;/ Jak ten, jak ów, złodziej jest i katu należy./ W Jassiech-ci to bywała takowa spiżarnia/ Za inszych hospodarówhospodar --- władca mołdawski a. wołoski. albo złodziejarnia/ Raczej, kiedy swą wiarę wywróciwszy nicemnicem --- na nice, na opak.,/ Kradli nas z Tatarami i częstokroć licemlicem (daw.) --- na gorącym uczynku./ Cudze rzeczy wracali; wolą dzisia jawnie/ Wydzierać pod ramieniem Porty, niż ustawnie/ Sprawowaćustawnie sprawować (daw.) --- ustawicznie się uniewinniać.; niech się cesarz nic o nich nie boi,/ Od doroczniego im się haraczu okroi;/ Kiedy nań będą zbijać albo kraść z Tatary,/ My na Kozaków będziem patrzyli przez spary»./ Tu się znacznie afektem hospodar uwiedzie:/ «Więc com wam miał na samym proponować przedzie,/ Trzeba mi wszytkich herstów wydać bez odwłoki,/ Na pomstę Urynowa i mojej SorokiNa pomstę Urynowa i mojej Soroki --- spustoszonych doszczętnie przez Kozaków, por. III 926--8../ Już tam Dońców nie było, nie masz na co składać;/ Albo sami musicie za nich odpowiadać!»/ I przysięże, kołpaka sunąwszy na ucho:/ Że się to łyko tym psom nie ma odrzeć sucho:/ Ani wojny dzisiejszej ugasi zapałów,/ Aż więźniami kozackich dadzą pryncypałówpryncypał --- przywódca, herszt../ «Niech nie na stronie, ale w mych oczach ci sprawce/ Giną; bo żeście głowę ucięli Brodawce,/ Wszytko mnie wbrew i większe otworzenie żalu:/ Na haku trzeba było zbójcy być i palu!»/ Na końcu miał Sobieski odpowiedź języka:/ «Gdybym to nie od ciebie, ale od młodzika/ Słyszał, mniej bym się temu podobno dziwował./ Tak-żeś na świecie długo, Radule, wiekował,/ A tego jeszcze nie wiesz, że za obesłanąobesłany --- tu: ogłoszony./ Wojną wszytkie do razu przyjaźni ustaną?/ Że Urynów Kozacy, że Sorokę znieśli,/ Pytaj się o Soczawę albo Jassy, jeśli/ I tym by folgowali, gdy im bronią prześcia?/ Pewnie, że by ani miast, ani ich przedmieścia/ Dotąd szczętu nie było; poślipośli --- dziś popr. forma trybu rozk.: poślij. do Kozłowa,/ Jeżelijeżeli --- czy. tam Nuradyn budujeJeżeli tam Nuradyn buduje --- Tak samo Tatarzy niszczą, nie budują., a słowa/ Swoje miarkuj inaczej: bowiem z gęby twojéj/ Tak niemądrym wychodzić wieręwierę (daw.) --- zaprawdę. nie przystoi!/ A cóż by świat rzekł o nas, kiedy byśmy głupi/ Kozaków, że ich tyran ze skóry obłupi,/ Wydać mieli niewinnych? Więc takimże miremtakimże mirem --- w ramach tej samej umowy pokojowej./ Dajcie nam Bernackiego zbójcę z Kantimirem./ Dajcie Dziambegiereja hana z jego płochém/ Za to, że nas wojuje, tatarskim motłochem./ Lecz i w tym niech nie błądzi, proszę, twoja głowa;/ Żeby tu dla Soroki, albo Urynowa/ Miał być ścięty Brodawka, co regimentował/ Na tej drodze Kozakom? Ktoś z ciebie żartował!/ Choćby Jassy, jakom rzekł, wywrócił z Soczawą,/ Pewnie by śmierci taką nie zasłużył sprawą!/ Że się podjął hetmanić, miawszy rozum miałkimiałki --- płytki, głupi.,/ Że kilkaset człowieka zgubił dla gorzałki,/ Zginął». Tu znowu Raduł w onymże humorze:/ «Cóż było po Żółkiewskim --- rzecze --- na Cecorze?«Cóż było po Żółkiewskim --- rzecze --- na Cecorze? --- Co wam było z Żółkiewskiego, co ze słania posiłków dla Austrii?/ Co żeście przeciw Turkom słali suplementysuplementy (daw.) --- posiłki./ Do Austryi i stamtąd ten pożar zajęty/ Przenieśli do swej ziemie, który nie wprzód zgaśnie,/ Aż was sparza? Wam samym zachciało się właśnie./ Ani darmo na Turki wojny tej nie wleczcie,/ Raczej swej porywczości ranę tak uleczcie/ (Bo nie zaraz lew lęże, gdy się z miejsca ruszy):/ Ponieważ się haraczem brzydzą wasze uszy,/ Więc co rok upominki pewnej wagi złota/ Przed przejasne przez wielkich posłów ślicieślicie --- dziś popr. forma trybu rozk.: ślijcie; przed Wysoką Portę turecką. wrota!»/ Kiedy tak durnydurny (daw.) --- szalony. Raduł ani się zająknie,/ Na on twardy sylogizmsylogizm --- wniosek. Żorawiński krząknie,/ Już mu z serca chybki gniew do języka siąga;/ Ale go uważniejszy Sobieski zawściąga:/ «Ani czas, ani miejsce, ani rzecz po temu,/ Afektowiafekt (daw.) --- uniesienie. się --- rzecze --- przeciwić głupiemu.»/ Toż sam na on gruby tyrtyr (daw.) --- docinek., skoro kęskęs (daw.) --- trochę. odpocznie,/ Skromnie Wołoszynowi odpowiedać pocznie./ «Za twym listem, Radule! Zieliński, a potem/ Myśmy pod wezyrowym stanęli namiotem,/ Żebyśmy się nie zdali płochopłocho --- lekko. wzgardzać mirumir (daw.) --- pokój.,/ Z przesłanego Wewelim od ciebie papiéru./ Którego tym nas większa chwyciła otucha,/ Żeś człowiek chrześcijański, że jednego ducha/ Z nami tchniesz, chocieś ciałem w bisurmańskiej lidzeliga (daw.) --- spółka, sojusz../ Lecz nie będzie ryś ze psa nigdy, jako widzę,/ Gdy w tej z nami rozmowie, co poznać z słów dźwięku,/ Nie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sękuNie masz szczerości, bowiem w sicie szukasz sęku --- przysłowie łacińskie, sens: robić trudności.;/ To tu, to owdzie skoczysz i nie pośredniczy,/ Jako miał być animuszanimusz (z łac.) --- duch, umysł., ale niewolniczy./ Kiedyć odpowiedamy na twoje zarzuty,/ Choć dosyć nieuważne, uciekasz się ku téj/ Racyjej, którą, jakoś sam powiedział o tem,/ Równo z zdrowiem i swoim kładziemy żywotem,/ I śmiesz nam haracz wspomnieć, chociaż go to cienką/ Niesłusznych upominków obłóczysz sukienką./ Z nas tej wojny przyczynę kładziesz z Ottomany/ Przez cecorskącecorską --- bitwę cecorską. i przez on posiłek zesłany/ Przeciwko Gaboremu od króla polskiego./ Aniśmy my do Wołoch słali Żółkiewskiego,/ Szkoda nam go tak lekko na oczy wytykać,/ Szkoda, gdy nie masz na co, mój Radule! prztykać./ To zgrzeszył, że Skindera do Wołoch uprzedził,/ Żeby ten był z pogaństwem Polski nie nawiedził./ Że przegrał, nie on winien. Przypowieść to stara:/ Jako pismo na śniegu, tak wołoska wiara./ Że jego głowa wisi z kopiji w Stambole ---/ I my byśmy ich łbami mogli natknąć pole;/ Mieliśmy ścierwścierw (pogardl.) --- zwłoki. Hussejmów, mieli Karakasza,/ Lecz daleka wspaniałość od dzikości nasza;/ Zwierz dziki się nad człekiem nie pastwi po śmierci;/ Każdy ze lwa zdechłego może naskuśćnaskuść --- dziś popr.: naskubać. sierścisierści --- w rękopisie dla rymu: sierci; tak też najczęściej pisze poeta../ Aleć by nieźle czasem przykąsić ozora./ Awoawo (daw.) --- oto. listy swojego masz antecessoraantecessor (z łac.) --- poprzednik.,/ Awo Rady wołoskiej do naszych hetmanów,/ Żeby z ich karków ciężkich zepchnąć bisurmanów,/ A potem zapomniawszy onej swej szczerości,/ Uciekli z hospodarem, jak mogli, najprościéj!/ Że Zygmunt na Gabora trochę posłał ludzi/ Krewnemu cesarzowi, i to wojnę budzi?/ To nie Rzeczpospolita; z prywatnych dochodów/ Wolno było królowi. Cóż do Siedmigrodów/ Osmanowi? Jeśli się z nami bije o nie,/ Pytam, upomniałże się tego kto Koronie?/ Ale zaraz do wojny, do mordu, do sieczy!/ Posłów, których narodów prawo ubezpieczy,/ Znieważać? Chciejże wiedzieć, że polskiej swobody/ Pełen świat i pierwej przyść do ostatniej szkody/ Zdrowia i fortun naszych gotowiśmy raczéj,/ Niż słuchać upominków, dani i haraczy!/ Wam, wam, Wołosza, takie należą tytuły,/ Których natura jako wielbłądy i muły/ Do ciężarów sprawiła; do tych-eście więcéj/ Sposobni: znakiem w herbie łeb u was bydlęcy,/ Żadnego dźwigać orzeł nie umie ciężaru;/ Niech mu nikt nie przybiera cuglów i kantarukantar (daw.) --- munsztuk, wędzidło../ Jeśli Osman z Zygmuntem chce przyjaźni staréj,/ To się obsyłać mogą wzajemnymi dary./ Inaczej wszyscy pomrzeć wolimy na łękułęk --- tu ogólnie: siodło.,/ A tak twardego nigdy nie zgryziemy sęku./ Jednego wolnym głosem pana obieramy,/ I póki żyw, inszego wspominać nie damy!/ Więc i ty, jeśliś mądry, zaniechaj tych fabuł!/ Za tą przestał replikąreplika --- odpowiedź. durowaćdurować (daw.) --- szaleć. i Raduł./ Krótko tylko kilką słów napomni uciętych:/ Żeby więźniów nie wspomnieć na Cecorze wziętych./ Kto wie, jakoby ich stąd mógł Dilawer cenić?/ Bez tego się wykupić lub mogą zamienić./ Z tą Raduł do wezyra gdy wraca nowiną,/ Posłowie też do swego namiotu się kinąkinąć (daw.) --- rzucić.,/ I ledwie się rozgoszczą, ledwie za warcaby/ Siędą, ali Weweli z dwoma burkułabyburkułab --- rumuński urzędnik, burgrabia./ Przyszedszy, w sekrecie ich i prosi, i radzi,/ Ponieważ nigdy złego złym pozbyć nie wadzi,/ Żeby kilku Kozaków, którzy zarobili/ Na gardło, a jeżeli tacy by nie byli/ W obozie i w Kamieńcu, choć Ruś prosta będzie,/ Byle dosyć uczynić Osmanowej zrzędziezrzęda --- tu: upór.,/ Przywiodszy ściąć kazali przed jego zastępem,/ A to będzie najpierwszym do traktatu wstępem./ Widzą dobrze posłowie, czego ten frant siągał,/ Że nas przez to widomiewidomie (daw.) --- w sposób widoczny. z Kozaki rozprzągał./ Takie-li ich za męstwa i podjęte prace,/ Za krew hustemhustem (daw.) --- gęsto. wylaną czekać miały płace?/ Taka za wieczną sławę infamiainfamia (daw., z łac.) --- niesława. darem?/ Więc miastomiasto (daw.) --- zamiast. odpowiedzi zbędą go pucharem/ Piwa husiatyńskiego i proszą, żeby te/ Koncepty, nie z wielkiego rozumu dobyte,/ Zachować na podobne sobie błazny raczył,/ Z nimi nic nie wymyślał, nic już nie dziwaczył;/ Jeśli dotąd nie wiedział, niech-że się dziś dowie:/ Że większa w gunigunia --- wełniana kurtka. sława, niźli w złotogłowie./ Wziął odkosza Weweli i poszedł jak zmyty,/ Postrzegszy, że w lot dosztodoszto --- domacano. Greka hipokrytyhipokryta --- obłudnik.,/ Ani się więcej ważył, przykładem szatana,/ O naszych, który kusić śmiał na puszczy Pana./ Z czym dziś do Sajdacznego Żorawiński strzelistrzelić --- tu: posłać wiadomość.:/ Jakim jest przyjacielem Kozakom Weweli./ Lecz i Raduł w rozliczne przetwarza się wzory,/ Żeby posłów mógł jako przywieść do pokory,/ A gdy miejsca racyje nie miały, to w grozy:/ Że Osmana ani głód, ani żadne mrozy/ Nie ruszą; tak się uparł, przed wszytkimi prawił,/ Że na miejscu sześć niedziel jeszcze będzie trawił;/ Że mu świeże prowadzą wojsko ku pomocy./ Czym nam chcąc oczy mydlić, wywodzono w nocy,/ Których z wielką prezentąprezenta (daw., z łac.) --- okazałość., z wielką pompą rano/ Imoimo (daw.) --- mimo, obok. naszych szałasze w obóz wprowadzano./ Na to wszytko posłowie pokazali figi:/ Dobry kobuzkobuz --- mały ptak drapieżny. na wróble, Ulisses na FrygiUlisses na Frygi --- Ulisses nadaje się na głupich Frygów (ale nie na nas!).;/ Rano było wstać, kto by chciał ich wywieść w pole,/ Przy tym, czegóż się złota szwajcaszwajca --- szydło; złota szwajca --- przekupstwo. nie dokole?/ Widzą wszytkie te fochyfoch --- tu: fortel, sztuczka. i wykręty różne,/ Więc jako beloardybeloarda --- tu: baszta. stojący narożne,/ I sławę, i swobodę, dwa mający cele,/ Wielkim sercem pogańskie ponoszą fortele./ Toż wetem wet oddając, przed samym wieczorem/ Powrócił Szembek do nich; ten był autorem/ A co większa i świadkiem żywym, oczywistém,/ Czego zaraz potwierdził podczaszego listem:/ Że król ruszył ze Lwowa, wiodąc wojska tyle,/ Którymi sam wydole ottomańskiej sile;/ Że tygodnia najdalej, po bliskiej równinie/ Niezliczone i orły, i krzyże rozwinie,/ Z czym dziś weszło w nasz obóz sto okrytych znakówokryty znak --- pełna chorągiew, szwadron./ Z książęciem Czartoryskim, wybornych junaków./ W rzeczy samej Sieniawski, skoro Osman minął,/ Dzień się też ku wieczoru jak trzeba nachynąłnachynąć (daw.) --- skłonić się, nachylić.,/ Przenocowawszy w polu na zmowie z hetmanem,/ Z wielką pompąpompa --- uroczystość. wszedł w obóz prawie z słońcem ranem./ Łoskot trąb i grzmot kotłów w dalekie się strony/ Odbija, cóż kiedy się ozwą kartaony!kartaony --- działa (ciężkie)./ Turków, jako podszywałpodszywać --- dokuczać., jak wlókł przez nich siano,/ Kiedy to naszym posłom przy nich powiedano;/ Postrzeglić oni tego, ale teraz wierzą,/ Gdy ich znacznie ubywa, że się naszy szerzą./ Tak ci Osman i w polu przegrajeprzegraje --- dziś popr.: przegrywa., i domadoma --- w domu.,/ I na wiatr poszła jego imprezaimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. łakoma./ Dopieroż wezyr widząc, że im idzie daléj/ W las, tym też i drew więcej, ani próżnowali/ Kozacy i conocne odprawują czaty:/ Dziś mu pozagważdżali wielką część armaty./ Co dzień to wiatr chłodniejszy i przejęteprzejęty --- tu: przejmujący, dotkliwy. sztychy/ Na ich rzadkie telejetelej (daw.) --- kaftan. i wiotche cwelichycwelich --- rodzaj tkaniny../ Więc ufając powadze swego majestatu,/ Chciałby też sam z posłami spróbować traktatu./ Przetoż ich zaprosiwszy, takiej użył mowy:/ «Ilem mógł z relacyjej postrzec Radułowej,/ Dosyć wam kondycyje znośne, dosyć małe/ Podawał; ale wasze serce zatwardziałe/ Ani żadnym dobyte słusznych racyj młotem!/ Będziecie się ich, tuszętuszyć (daw.) --- mieć nadzieje., dopraszali potem,/ Kiedy minie szczodry dzień i dacie za HrycaKiedy minie szczodry dzień i dacie za Hryca itd. --- kiedy minie dzień szczodrości sułtańskiej i zapłacicie za prostych Kozaków.,/ Za Waśka, za Iwana, swego królewica./ Tedy sobie tych kilku psów cenicie drożéj,/ Niźli przyjaźń turecką, co królestwa mnoży,/ Którą cały świat ziemski tak wysoko płaci?/ Jacyście mi mocarze! Jacy potentaci!/ Toście to darmo w pole wywiedli cesarza?/ To wam krzywda, że miasto haraczu podarzapodarza (daw.) --- podarunki./ Oddawać mu będziecie? Któraż wam odyma/ Jędza piekielna serce niedostępne? Zima?/ Jako wam, tak nam spolna; dochodzą nas słuchy,/ Że wam z nieba polecą baranie kożuchy./ Spólnego z wami Turcy przymierają głodu,/ Więc ja, jako przyjaciel polskiego narodu,/ Jako człek w chrześcijańskiej urodzony wierze,/ O czym by siłasiła (daw.) --- wiele. mówić, z nieboszczki macierze,/ Radzę, żebyście z swojej złożywszy presumptypresumpta (daw.) --- zarozumiałość./ Osmanowi wojenne nagrodzili sumptysumpty --- koszty.,/ I znający go wyższym monarchą na potém,/ Co rok go upominkiem obesłali złotym./ A jeśli wam się z nami tak podoba zwada,/ Osman się stąd nie ruszy do śród listopada;/ Do Soczawy na zimę, aby pierwszą wiosną/ Przytarł wam kiedy rogów, co tak barzo rosną./ Wszytkie tymczasem ordy i tatarskie plemię/ I ludzi europskich w wasze ześle ziemie,/ Żeby miał kałauzykałauz --- przewodnik. niemylne z Krakowa,/ Kędy Wisła w Bałtyckim morzu głowę chowa./ Obaczy się z Poznaniem, nawiedzi i Wilno»./ To mówiąc patrzył w oczy naszym posłom pilno,/ Aza się zmiękczyć dadzą tak srogim impetemimpet --- zawziętość../ Przydał i to do swego antypastuantypast (z wł.) --- przekąska. wetemwet (daw.) --- smakołyk, deser.:/ Że jeśli przy swej dumie i uporze trwają,/ Tą drogą, którą przyszli, niechaj powracają./ «Doczekam się ja, prawi, co mi serce wróży,/ Gdy na klęczkach będziecie czynili podróży,/ Żebrząc tego pokoju, którym dziś tak śmiele/ Gardzicie!» A tu szłykuszłyk (daw.) --- wysoka czapka. poprawi na czele./ Zarydzałzarydzał (daw.) --- zaczerwienił się. starzec gniewem; lecz go wskok przygaszał,/ Kiedy pojźrał na posłów, jakby ich przepraszał,/ Że się uniósł afektem, że nad obiecanie,/ Nad prawo, kęskęs (daw.) --- nieco, odrobina. surowiej następował na nie./ Skoro starzec opłonął z gorącości owej,/ Takimi mu pan bełzki replikował słowy:/ «Słusznie, o wielki rządco cesarskiego dworu!/ Do takiego byśmy przyść mieli dyshonoru,/ Gdybyśmy tu, jako ktoś przed tobą się chwali,/ Zwyciężeni kondycyjkondycje (daw., z łac.) --- warunki. słuchać przyjechali./ Do których, póki tylko w ręku staje broni,/ Żaden nas gwałt, żaden mus, przyjęcia nie skłoni,/ A dopieroż gdy jeszcze na koniu siedzimy,/ Żadnej jeszcze przyczyny słusznej nie widzimy,/ Żebyśmy się bać mieli, wy tak hardzie kazaćkazać (daw.) --- okazywać się, prawić.!/ Na kolanach prócz Boga nikomu się płazaćpłazać --- dziś: pełzać./ Nie umiemy; dopieroż, że tak rzekę śmiele,/ Poganom, którzy jego są nieprzyjaciele./ Co mówisz o haraczu albo polskiej dani,/ Skoro wszyscy a wszyscy pomrzem wyścinani,/ Skoro w Polszcze mieszkance poosadzasz insze,/ Z nich będziesz robociznę miał i takie czynsze./ Wiedz i wierz, Dilawerze, nie do listopada,/ Niechaj nas tu do maja wasz Osman wysiada;/ Niech miną listopady, niechaj miną grudnie,/ Choć on tak zmarznie, jak ja, tak on, jak ja schudnie,/ Wolimy na ostatek bijąc się w garść chuchać,/ Aniżeli tych plotek niepotrzebnych słuchać./ Za dobry byt, którego nam się tu dostało,/ Że na nas w namiecie twoim nie kapało,/ Bóg zapłać! I za insze dotrzymanej wiary/ Dowody; odwdzięczać je będziem z każdej miary,/ Jeśli na wojnie miejsce może być odwdzięce»./ Tu się porwą z kobierca, kiedy ich za ręce/ Chwyci obu Dilawer i na poły z śmiechem:/ «Gorącoście kąpani; byłoby to z grzechem/ W tym was puszczać rosolerosół --- tu: gniew, zły humor. do swoich, a k' temu/ Moglibyście też złożyćzłożyć (daw.) --- ustąpić. cokolwiek staremu;/ Więc siądźmy, a o wszytkim rozmówmy się znowu,/ Zdarzy Bóg, że się zdamyzdać się (daw.) --- zejść się. ku jednemu słowu»./ Gdy tak spuści Dilawer, Sobieski też skromniéj/ Na razie obiecane podarki przypomni,/ Które tak Osmanowi, jako wszytkim owym/ Zausznikom przyrzekli naszy Osmanowym./ Bo Turcy, jako żaden na ziemskim padole/ Naród, tak pragną złota; tym ich więcej zdolezdolić --- zdołać, zwyciężyć./ Każdy, niźli żelazem. I do podobieństwado podobieństwa (daw.) --- prawdopodobne.,/ Gdyż w najpodlejszych ludzi tkają dostojeństwa./ Tam wszytkim rzemieślnikom do honoru prędki/ Przystęp; tam szwiec, co wiechciem wyściela napiętki,/ Kuśnierz, krawiec, tkacz, barwierz, wstawszy od warstatu/ Obok siędzie z wezyrem i wschodniemu światu / Prawa daje z dywanudywan --- rada sułtańska.. Toż Sobieski prosił,/ Żeby tu nowych rzeczy Dilawer nie wnosił;/ Stare raczej przymierze żeby stwierdzić nowym,/ Przydawszy, co z honorem będzie Osmanowym./ Więc dwu godzin nie wyszło, jako siedli na tem,/ Kiedy wiecznym on pokój skończyli traktatem,/ Którego tenortenor --- tu: brzmienie. taki: 1. Naprzód, co dziś stanie,/ Z tym wielki poseł polski pójdzie niemieszkanieniemieszkanie (daw.) --- bezzwłocznie./ Do Konstantynopola i utwierdzi, co tu/ Uchwalą podczas wojny i szabel łoskotu./ 2. Stanisław Suliszewski z Osmanem pospołu/ Już gońcem tego posła idzie do StambołuJuż gońcem tego posła idzie do Stambołu --- przed posłem wysyłano do Stambułu zawsze gońca.;/ Wzajemnie czauszczausz --- cesarski goniec. turecki, człowiek dobrej sławy,/ Dla stwierdzenia tychże pakt idzie do Warszawy./ 3. Komisarze z obu stron będą wysadzeni,/ Ludzie dobrzy, w rozumie, w cnocie doświadczeni,/ Którzy obom narodom granice przyznają,/ Gdzie się w dziczy z ordami naszy uganiają./ 4. Król polski cesarzowi, cesarz także jemu,/ Należytej uwagi monarsze wielkiemu,/ Na dowód nowej chęci, na znak zgody świętej/ Poślą sobie wzajemnie kosztowne prezenty./ 5. Kozacy się też z Dnieprem i z swymi porohy/ Na wieki pożegnają; w tążw tąż --- tak samo. ordyniecordyniec --- Tatarzyn. płochy/ Zapomni swych do Polski przebiegówprzebieg --- przesmyk. i szlaków,/ O co Turczyn Tatarów, Lach skarze Kozaków./ Wody jednak a pola, dziki zwierz i ryby,/ Obom wolne, tak jako stare niosą trybytryby --- tu: zwyczaje../ 6. Polacy ordzie do Jass żołd będą doroczy/ Odsyłać, ale też han powinien ochoczy,/ Kędy tylko potrzeba zawoła z Korony,/ Na wszytkich nieprzyjaciół, na wszystkie iść strony;/ A kędy będą z woli swego pana ciągnąć,/ Niech się nie ważą granic koronnych zasiągnąć./ 7. Wołoskim przywileje Turek wojewodom,/ Lecz zawsze chrześcijanom, obiema narodom/ Przychylnym, dawać będzie; którym też pod władzą/ Zaraz zamek chocimski Polacy oddadzą./ 8. Wszytkim kupcom paspas (daw.) --- prawo przejścia. wolny./ Swym niech stoją gruntem/ Stare pakta, a kto się powadzi z Zygmuntem,/ 9. Ten zaraz i z Osmanem; tak na stronie obie/ Przyjaciół, z przeciwniki, spólnych czynią sobie./ 10. Kto tego w pierwszym punkcie nie strzyma traktatu,/ Krzywoprzysiężcą będzie i Bogu, i światu! Z tym Sobieski, pozornej dopadszy przyczynki,/ Z Władysławem się znosić, co za upominki/ Osmanowi obiecać, do obozu skoczy./ A już się słońce kryje, już się świat pamroczypamroczyć się (daw.) --- zmierzchać się../ Czekają Turcy świtu obojętnąobojętny --- jak wielokrotnie wcześniej: wątpliwy, niepewny wyniku. myślą,/ Z czym królewic, z czym hetman Sobieskiego przyślą?/ Jeśli tych pakt nie zrucą, o swoim się królu/ Z wojskami dowiedziawszy w pobliższym Podolu?/ Zwłaszcza gdy długo na dzieńna dzień --- w dzień. u swoich się bawi,/ Niesłychanego strachu poganów nabawi./ Jedni go wyglądają, a drudzy pokotempokotem --- hurmem./ Żorawińskiego w koło obiegli z namiotem,/ Jako psi, kiedy w jatce rzeźnika więc czują,/ Na zapach tylko mięsa pyski oblizują./ Lecz i Sobieski, skoro o wszytkim się zniesie/ Z swoimi, prawie Turkom przyjedzie na czasiena czasie --- (dla rymu w rękopisie: na czasie), w samą porę../ Którego jąwszy z pola ostępemostępem --- obstąpiwszy, okrążywszy. prowadzą,/ Sami konia trzymają, sami z konia zsadzą./ Wszyscy mu w oczy patrzą, a z jego postaci/ Ten nabędzie nadzieje, drugi ją utraci./ Aleć też już i naszy na tym roku schyłku/ Zwątpiwszy o Zygmuncie i jego posiłku,/ Ochotnie pozwolili na one warunki./ DarNadto kazał Władysław pewne podarunki/ Oddać na pożegnanie Osmanowi, byle/ Nic od niego. Toż wezyr nie trawiącynie trawiący --- nie marnując. chwile,/ Zbiera insze wezyry, kanclerze i agiaga (z tur.) --- naczelnik, dowódca.,/ Sam w kosztownym dla większej kaftanie powagi/ Usiędzie na dywaniedywan (tur.) --- sofa., a nad nim do góry/ Świetny ciągną baldekinbaldekin --- dziś: baldachim. złotokręte sznury;/ Podskarbi wedle niegowedle niego --- obok niego. także w złotogłowie,/ Z drugą stronę dla posłów leżało wezgłowie,/ Po których skoro Raduł z kilką przyjdzie begówbeg ( z tur.) --- gubernator.,/ Nie zabawią, lecz środkiem janczarskich szeregów/ Stawią się, takąż pompą młodzi swej okryci,/ Z których każdy się upstrzy i uaksamici./ Toż Dilawer (bo inszym głową tylko kiwać/ Należy i tak jego mowie potakiwać):/ «Niech Bóg zdarzy godzinę naszego zawoduzawód (daw.) --- przedsięwzięcie.,/ O waleczni polskiego mężowie narodu!/ Kiedy z niezwyciężoną ottomańską BronąBrona --- Porta./ Król, pan wasz najjaśniejszy, przyjaźń powtórzoną/ W oczach naszych zawiera; niech te światy oba/ Szczęśliwa zdejmie miłość, niezmienna ozdoba./ A co się dzisia rzekło, co się napisało,/ Bodaj w naszych i w waszych sercach wiekowałowiekować --- trwać.!/ Bóg, co dziś świadkiem, niechaj sędzia będzie mściwy/ Nad każdym wiarołomcą: jeśli my, jeśli wy,/ Pogwałcimy przymierze, tylimtyli (daw.) --- tak wielki. krwie okupem/ Oblane, niech pod nogi temu padnie trupem,/ Którego sprawiedliwy Bóg, co światem rządzi,/ Niewinnym zgwałconego pokoju osądzi./ Więc gdy zaszły między nas tak ścisłe pobratypobrat (daw.) --- pobratymstwo, zbratanie się.,/ Prosimy do cesarskiej uczestnictwa szaty./ I nie będzie się lenił pan całego świata,/ Pojźreć wesołym okiem na sług swego brata»./ Bóg, PrzysięgaKrótko przyda panpan --- tu: kasztelan. bełzki, że Pan Bóg obłudy/ Między wszytkimi grzechów tego świata cudy/ Najbardziej nienawidzi i takiego sięga,/ Gdy sercem nieprzysięgłym, usty kto przysięga;/ Przywitać i pożegnać cesarza gotowi,/ A zwłaszcza kiedy się tak zda Dilawerowi./ A ten skoro w surową postać twarz przetworzy/ Do hańskiego kanclerza (ten się upokorzy/ I padnie na kolana) obróci się z mową:/ «Słuchaj, boś po to przyszedł, żebyś wiedział nową/ Pokoju transakcyjątransakcja --- tu: układ. z polską dziś Koroną,/ I swemu to hanowi odnieś, co wzgardzoną/ Śmiecia i marną płowąpłowa --- dziś: plewa. carskiego podstola,/ Żeby wiecznie zapomniał najeżdżać Podola,/ Swoim się zwykłym żołdem kontentował calecale (daw.) --- całkiem.,/ Polaków z Ottomany nie rozprzągał, ale/ Tę gotowość, co to z nią wykrzykacie wiele,/ Nie na sąsiady, chować na nieprzyjaciele./ Inaczej jak najmniejsza Porty dojdzie skarga,/ Pewnie a pewnie szyją powroza nie starga!»/ Tu Tatarzyn łbem w ziemię uderzywszy, rzecze:/ «Więc żebyśmy nie mieli z Polską żadnej przeczeprzecza (daw.) --- sprzeczka.,/ Miejmyż odtąd granicę spólną: wodę Siną,/ Która przez dzikie pola płynie Ukrainą»./ «Nie masz tu o granicach --- rzecze wezyrwezyr --- minister. --- wzmianki,/ Nie dyskuruj; nie twa rzecz wchodzić ze mną w szranki;/ Lada czego nie wtrącaj, a to czyń, coć każą;/ Będzie czas, gdy wam i te granice pokażą!»/ A zatem rumrum --- nuże. do koni i Turcy, i naszy,/ Jako kiedy kto stado żurawi postraszy./ Senat naprzód turecki; kto malował ony/ Kamille, Fabiusze, poważne Katony,/ Taki był i tych pozór, tak się pyszno snażąsnażyć się (daw.) --- silić się.,/ Że owych wspaniałością do znakudo znaku (daw.) --- do cna, zupełnie. wyrażą./ Po szacie złotorytej rozczosana wiechawiecha --- tu: broda.;/ Takiż bonczuk u konia; każdy się uśmiecha,/ Każdy rad pokojowi; kiedy wojna na zły/ Czas padła, pewnie by im te brody oblazły./ Większa ich połowica wzdycha gdzieś pod kiecąkieca --- tu: płaszcz.,/ Skoro ich o traktatach nowiny zalecą./ Chorych było niemało, co naszemu niebu/ Nie przywykszy, co moment czekali pogrzebu./ Więc jako przed carskimi stanęli namioty,/ Oddają konie, pełni niezwykłej ochoty,/ I wesołego czoła nikomu nie skąpią./ Posłowie też tymczasem z swą pompą nastąpią,/ Którzy Turkom jako dwie świecili kozérykozera (daw.) --- karta atutowa, bijąca inne.:/ Obom rycerska postać; każdy bohatyry/ Z kroju, z stroju, z humoru, z kształtnej ciała tusze/ Poznał; i zgasły brody na ich animusze!/ Obom pusząpuszyć (daw.) --- kryć (o futrze). sobole gładkie aksamity;/ Obom zdobią dostojne czoła czaple kity;/ W prawych ręku złociste buzdyganybuzdygan --- laska, buława. toczą;/ Lewą szable trzymają; tak wspaniało kroczą,/ Żywej młodzi koroną z tyłu osypani,/ I Turcy rozumieli, że oba hetmani./ Plac był dosyć przestrony, równy i okrągły,/ Który rynkiemrynkiem (daw.) --- w koło. namioty cesarskie osiągły/ Tak świetne, tak bogate, jakbyś widział kupą/ Sto królewskich pod złotą pałaców skorupą./ Przestrone galeryje do przechadzek skrytych,/ Więc z antykameramiantykamera (daw.) --- przedpokój. pokoje, a przy tych/ Coś było na kształt sale, z której kabinetów/ Dziesiątek, do prywatnych umyślnie sekretów./ Nuż skarbiec, gdzie rynsztunki i carskie wsiądzenia;/ Ale stajnie najwięcej oczy do widzenia/ Targały, pełne gładkich i dorodnych koni,/ Na jakowych Neptuna wpośród morskich toni/ Malują, jakowe miał Achilles i śmiały/ Króciciel wschoduKróciciel wschodu --- tj. Aleksander Macedoński. słońca, dzielne Bucefały./ Stał meczet jedwabnymi kobiercykobiercy --- dziś popr. form N.lm: kobiercami. obity,/ Kędy sto lamp wisiało z blachy srebrolitej,/ Gdzie się wniść okromokrom (daw.) --- oprócz. cara żadną miarą żywą/ Nikomu nie godziło, pałało oliwą./ Na stronie kortygardakortygarda --- z fr. corps de garde, odwach, budynek straży.; za nią niedaleki/ Arsenał; dalej stały kuchnie i apteki./ Wszędy się jedwab świecił, wszędy śklniło złoto;/ Ani się Osmanowi dziwować, że o to/ Gniewał się niesłychanie, kiedy takie spezyspezy (daw.) --- koszty./ Łożywszy, jako żaba z wierszewiersza (daw.) --- więcierz na ryby (jako żaba w wiersze --- przysłowie)., spadł z imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie../ Przeszło tysiąc namiotów i szop na kształt dworów/ W onym stało ambicieambit --- tu: okręg., rozlicznych kolorów;/ Rzekłbyś, że Wenecyja albo nowa Sparta./ Brama jedna szeroka, w której zawsze warta/ Ognie kładzie, nakoło malowane płoty;/ Pod nimi gęsto wszytkie leżały piechoty;/ W dziedzińcu jak trzciatrzcie --- trzcina (tu przenośnie: mnóstwo). ludzi, i chorzy, i zdrowi,/ Starzy, młodzi; bo się tak zdało wezyrowi,/ I po wszytkich narodach rozesłał żołnierze,/ Żeby biegli widzieć tych, co z nimi w przymierze/ Wstępują, i weseli z tak niespodziewanéj/ Do swych się brali domów po wojnie odmiany./ Już Dilawer i jego z nim brodafiaszebrodafiasz (daw., pot.) --- brodacz./ Stali, będąc gotowi przyjąć posły nasze,/ Właśnie tak jako kiedy oblubieniec nowy/ Do starej na wesoły akt przyjeżdża wdowy./ Z których nim proch otrzepią, nim otrzęsą piaski,/ w czerwonych aksamitach, srebrne niosąc laski,/ Odźwierni wprzód wychodzą i w tak gęstym ludu/ Rumrum --- (z niem. Raum) miejsce wolne. czynią, który się zszedł dla onego cudu./ Toż i naszy posłowie przez dwie długie sieni/ Stanęli przed Osmanem w namiot wprowadzeni./ A ten siedzi jak bałwan, jakby sztukę balku/ Złoconego postawił kto na katafalku./ Dywan naprzód bogaty, na dywanie zatem/ We trzy łokcie wysokim wzniósł się majestatem./ I tak siedzi, ni ręką, ni nogą nie rucha,/ Ni głową, ani okiem; i chociaż mu mucha/ W nos lezie uprzykrzona, jej się nie ożenieożenąć (daw.) --- opędzić../ Właśnie takie stawiają na jarząbki cieniecień --- tu: kształt, maska, kukła.,/ Albo myśliwiec w pierzu uwędziwszy ćwika,/ Pod nim na głupie ptaki rozjazdurozjazd (daw.) --- szeroka sieć. pomyka./ PięknoAtoli wżdy orli nos i wyniosłe skroni,/ Oko jasne, gniady włos, rzadko kiedy stroni/ Od serca wspaniałego; te tylko w Osmanie/ Znaki były grzecznościgrzeczność (daw.) --- tu: dzielność.. Wkoło niego stanie/ Zgraja wróżków, kuglarzów, mataczów, trzebienitrzebień --- kastrat.,/ Popów, karłów, których on tak wysoko ceni,/ Że by wolał Babilon, wolał stracić AlepAlep --- Aleppo, miasto w Syrii.,/ Niż którego z wałachówwałach --- kastrat.; dlatego jak na lep,/ Każdy się radrad (daw.) --- chętnie. przymili, każdy przypochlebi/ Cesarzowi; każdy się rzeże, każdy trzebi./ W tyle mu szabla wisi osadzona w sztuki/ I dwa gotowe w swoich sahajdakach łuki./ Senat stanął po stronach, rzekłbyś obwinieni,/ I już wszyscy ci ludzie śmierci przysądzeni./ Łokcie pozakładane, obwisłe ramiona,/ Oczy w ziemi i insze niewoli znamiona./ Istotna komedyja, gdy Jupiter młody/ Konfunduje przyprawne owych starców brodyIstotna komedyja, gdy Jupiter młody/ Konfunduje przyprawne owych starców brody --- porównanie wzięte z widowisk szkolnych../ A tu wezyr na naszych trochę ręką kinie,/ Żeby długo Osmana nie trzymać w terminie./ Więc się suną posłowie z swych przyjaciół gronem,/ I niskim go najpierwej uczciwszy pokłonem,/ Skoro drugie wyprawią na dywanie dygi,/ Przytkną do ust złotego kaftana fastrzygifastrzyga --- fastryga, ścieg, nić../ Co gdy wszyscy Polacy odprawią ogółem,/ Na samym końcu jedzie Weweli z Radułem./ Potem basza, który stał podlepodle (daw.) --- obok. Sobieskiego,/ Wziął z rąk jego do cara list Lubomirskiego;/ I podał go drugiemu, dał trzeciemu drugi,/ Aż się wszyscy obeszli, jako rząd był długi./ Tak więc kota grawają małe dzieci właśnie,/ I tego karzą, w czyich ręku słomka zgaśnie./ Skoro doszedł wezyra, ukłoni się pięknie,/ A potem gdy na obie kolana uklęknie,/ Włożył go pod wezgłowie, wlazszy na podnóżek,/ Na którym jak pręt siedział on strugany bożek./ Tenże Żorawińskiemu, nim jąłjąć (daw.) --- zacząć. mówić, rzecze:/ Że skróci, że swej mowy długo nie przewlecze;/ Pan wojenny, marsowej nawykszy muzyki,/ Nie kocha tych oracyj ani retoryki;/ Rana trąba u niego nad wszelkie koncentykoncent (daw., z łac.) --- współbrzmienie, harmonia, muzyka.,/ Cyceronem daruje żaki i studentyCyceronem daruje żaki i studenty --- Na w. 666 urywa się autograf Potockiego aż do w. 762; z braku jednej karty (197--8) Brückner posłużył się tu kopią Ossolińskich nr. 1348../ Więc tak pocznie pan bełzki akcentem wspaniałym,/ Że go mógł każdy słyszeć w tamtym cyrkucyrk (daw.) --- okręg, koło. całym:/ «Choć stąd, wielki monarcho i niezwyciężony,/ Poznać możesz, cesarzu, animusz wrodzony/ Najjaśniejszego króla a pana naszego,/ Jako kochakocha --- po tym słowie opuszczone ,,się". w przyjaźni domu prześwietnego/ Znacznej krwie ottomańskiej, że śród ognia prawie,/ W łaźni Marsa strasznego i wojennej wrzawie,/ Co się w twych oczu działo, wspomniał na nie, a tu/ Zesłał nas dla spólnego pokoju traktatu,/ Żeby się wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. wrócić mógł między tymi domy/ On stary afektafekt (daw.) --- uczucie, życzliwość., światu całemu wiadomy./ I, co niechaj Bóg szczęści, a twej mądrej radzie/ Przyznamy, że po srogim z obu stron upadzie,/ Przez okrutne zacnej krwie rycerskiej przelanie,/ Stanęło między nami święte pojednanie./ Wrócił się wieczny pokój, który z naszej strony,/ Boga bierzem na pomoc, nie będzie gwałcony./ Więc ufamy, że i ty, jako wielkie dziady/ Sławą chcesz nieśmiertelną zrównać, tak w przykłady/ One wziąwszy, cnoty swej inszego dowodu/ Nie patrząc, tego mirumir (daw.) --- pokój. polskiemu narodupolskiemu narodu --- dziś popr.: polskiemu narodowi./ Dotrzymasz, za co cię Bóg bodaj ubogacił,/ Dał ci miłość sąsiedzką, strach u nieprzyjaciół!»/ Tu przestał Żorawiński i poczeka, aże/ Albo sam co przemówi, albo komu każe./ Ale ten przed powagą i słowa nie rzecze,/ Tylko żeby wyraził, co go w sercu piecze,/ Wzniosszy piersi do góry westchnie tak szkaradnie,/ Że ledwo z majestatu owego nie spadnie./ Jakoby rzekł: nie takieć miało być żegnanie,/ Lecz trudno na przedwiecznych losów sarkać zdanie./ Gdy tak Osman wizerunk czyni swego żalu,/ Dają mu dwa bułatybułat --- stal, klinga. posłowie w blachmalublachmal (daw.) --- emalia./ I kilka strzelby długiej, a to kiedy kładą,/ Taką je Żorawiński przyozdobi swadą:/ «A któż, wielki monarcho! jeszcze nie wie o tem,/ Że bywszy panem świata, obfitujesz złotem;/ My go doma niewiele, w marsowym odmęcie/ Nic nie mamy; rynsztunki dlatego w prezencie/ Niesiemy, którymiśmy Ojczyzny kochanej/ Bronili; niechaj zdarzy Bóg i Pan nad pany/ Żeby-ć po tak szczęśliwym z nami zjednoczeniu/ Służyły, wiekopomną twojemu imieniu/ Dawszy sławę, tu zdobiąc w tryumfalne bobkibobki --- laury, wawrzyny.,/ Po śmierci złotem pisząc nierychłe nagrobki.»/ Tedy po powtórzonej należytej lidzeliga (daw.) --- przyjaźń, sojusz./ Wychodzą między one gęste dziwowidze/ Od Osmana posłowie i prosto do koni/ Idą, które na bliskiej czekały ustroni./ Z nimi oraz Dilawer i z swymi kolegi,/ Przybrawszy w kompanią wezyry i begi;/ I znowu je pod swoje namioty zaprasza,/ Gdzie wszytkie na czas dłuższy zachowane znasza/ Wschodowe specyjały, szorbety i soki,/ Cukry, pasztypaszt (daw.) --- papka, ciasto., balsamy, czego dwa tłomoki/ Odda posłom; sam potem trunek wody czystej/ Za polskie pije zdrowie z farfuryfarfura (daw.) --- porcelana. złocistej/ Z świeżej ambryambra --- pachnidło. perfumem. Tak skoro koleją/ Wszyscy w się po puharze wody onej wleją,/ Zacznie drugądrugą --- tu: drugą kolej. pan bełzki za cesarskie zdrowie,/ Na co razem klęknęli wszyscy wezyrowie/ (A potem go niedługo zadawilizadawić (daw.) --- zadusić. sami ---/ Wolałby ich kwitowaćkwitować (daw.) --- darować. z ceremoniami)./ Trzecią wypił Sobieski, jakby wytarł płatemjakby wytarł płatem --- do cna.,/ Za zdrowie wezyrowe ii --- zbędne dla nas. z całym senatem./ Tak kiedy z najbliższego podpijają sztokusztok (daw.) --- stok, źródło.,/ Aż noc w czarnym na niską ziemię padła mroku./ Idą ci, coraz zimna porywa ich febra,/ Bo mało z nich nie dopił każdy wody cebra./ Tryumf zatem u Turków po całym obozie;/ Co namiot, wszędy lampa wisi na powrozie,/ A u znaczniejszych, którym dostawało wątku,/ Zwłaszcza u senatorów, było po dziesiątku./ Ubogi lada sobie natopiwszy skwarczków,/ Kilka trzopówtrzop (daw.) --- czerep. przed sobą, kilka palił garczków./ Obaczywszy Kozacy, którzy się już byli/ Wedle swego zwyczaju na czatę zmówili,/ Dali ognia po trzykroć na ono wesele./ Czego nie zrozumiawszy, bisurmanów wiele/ Poczęli od tej ścianyściana --- tu: strona. pobierać się w nogi,/ Dokąd od posłów naszych nie zaszły przestrogi./ Nazajutrz skoro słońce światłem wzeszło nowém/ Z naszymi się w namiocie wezyr Radułowém/ Obaczy i uskarża, że od Turków siłasiła (daw.) --- wiele./ Do nas pouciekało i trudnatrudna --- trudna rzecz. by była/ Szukać ich po obozie; ale żeby więcej/ Tego nie było, ruszyć musicie się prędzej/ Z tego miejsca niźli my; jakoż z dyshonorem/ Cesarskim by to było, gdybyście z taborem/ Wy zostali, my poszli z ziemie naszej własnej;/ Sama rzecz dowód tego ukazuje jasny./ Padło to posłom w głowę, że ich tak namawia,/ Że ich w drogę przed sobą Dilawer wyprawia;/ A nuż by siły nasze tak nadwerężone/ Obaczywszy, zgwałcili Turcy pakta one?/ Nowinaż to pogaństwu, co w swym interesieNowinaż to pogaństwu, co w swym interesie --- od w. 763 do końca Brückner znów opiera się na autografie./ Wiarę, cnotę, przysięgę pokładają, że się/ dziś mogą rozgrzeszyćrozgrzeszyć --- tu: dużo grzeszyć., mając czas po temu?/ Któż ich skarze? Kto za to co uczyni złemu?/ Tak przywdziawszy opieki Amurates płaszcza,/ Budzyń sobie na wieki od Węgrów przywłaszcza,/ W rzeczyw rzeczy --- niby (Jana Zapolyę 1541 r.). dziecię królowej smutnej odprowadza,/ Lecz puszczony do miasta, swoimi osadza./ I naszy się chcą wymknąć z kondycyjej takiej:/ «Naprzód, długo by Turkom czekać na Polaki;/ Nim się tu konie z Polski, nim się zejdą wozy,/ Wy za Donajowymi będziecie przewozy,/ Abowiem dłuższego się bojąc oblężenia,/ Wszytko to dladla (daw.) --- z powodu. ścisłościścisłość --- tu: brak. zwykłej pożywienia/ Do domuśmy posłali i w miejscu stać poty/ Musimy dla armaty i naszej piechoty,/ Aż ściągną. Druga jest rzecz a godna uwagi,/ Żeby to być bez polskiej nie mogło zniewagi;/ Długi to zwyczaj w prawo obrócił narodom,/ Kto pierwej w polu stanie, posiedźposiedź (daw.) --- później. idzie do dom./ Myśmy pole przed wami kilką niedziel wzięli;/ Słusznasłuszna --- słuszna rzecz., żebyście się nam, nie my wam umknęli./ Ale choćbyśmy mieli i wozy, i konie,/ Choćbyśmy położyli ten zwyczaj na stronie,/ Uważ, jako tylemutyli (daw.) --- tak wielki. wojsku ciasne przeście/ Przez nasz most; bylibyście pewnie w Bukoreszcie,/ Nim się za most przekolemprzekolić się (daw.) --- przebić się, przecisnąć się.». A tu szermemszerm (daw.) --- tryb, sposób. prostém/ Wezyr rzecze: «Więc naszym przeprawcie się mostem»./ Naszy zaś: «A gdzież by to mogło być bez zwady,/ Gdyby ciurów swawolnych tak srogie gromady/ Środkiem waszych obozów mieli się prowadzić;/ Najciężej by im począć, jużeż nie poradzić!/ Których przy każdym wozie po kilku się wlecze,/ Rzadko który bez strzelby; wszyscy mają miecze!»./ «Naznaczę ja janczarów, Dilawer odpowie,/ Do mostu pilnowania. I stawił się w słowie,/ Bo nam go zostawili cały, nietykany/ Na wieczną swą ohydę. Na toż budowany/ Z takim kosztem niezmiernym i ludzi ciemięgąciemięga --- uciemiężenie.,/ Na toż Turcy swą ziemię mostem z naszą sprzęgą,/ Abyśmy im z ich ziemie, w której na nas groby/ Kopali, ustąpili? Dziwneż ma sposoby/ Bóg do stłumienia pychy swej gliny śmiertelnéj;/ Ale jeżeli kędy, tu, tu był źretelnyźretelny (daw.) --- widoczny../ Na koniec, żeby czasu w poswarkach nie trawić,/ Kilkadziesiąt namiotów kazali postawić/ Na tamtej Dniestru stronie i o tym znać dadzą,/ Że się naszy ruszają, że się już prowadzą./ Łacnołacno (daw.) --- łatwo. starzec uwierzy, że na wierzbie gruszka,/ Co mu z oczu nie pancerz, lecz patrzy poduszka;/ Choćby też co i myślał, widzi, że zeńzeń (daw.) --- tu: z niego, jak on. nasi/ Mają rozumu, że mu zachodzą od spasizachodzić od spasi (daw.) --- przeszkadzać w wyrządzeniu szkody../ Toż ich prosi do siebie, wesoły na cerze./ Da im jeden egzemplarz tych pakt, drugi bierze./ Tam mu Suliszowskiego wybornych słów tonem/ Zalecą, żeby jego raczył być patronem;/ Żeby w nim pierwszy dowód łaski i swej chęci/ Wyświadczył, przez co wszytkich Polaków przynęci,/ I w drodze, i na miejscu, aż z naszej Korony/ Wielki się do prześwietnej poseł stawi BronyBrona --- Wysoka Porta../ Onymże Dilawera żegnają zawodemzawodem (daw.) --- zachodem.,/ A już wieczór przed sobą noc popycha przodem./ Już mrok padał, już zgoła zachodziło słońce,/ Więc się tu o wołoskiej jeszcze dziś wędzonce/ Na burce biłohrodzkiej a kutnarskimkutnarski (daw.) --- podły, kiepskiej jakości. winie/ Przespać, aż znowu FebusFebus --- słońce (przydomek Apolla, boga słońca). proporce rozwinie./ Aleć się im w onę noc jako górzegórze --- nędza, bieda. spało;/ Ziemia drżała pod nimi, powietrze huczało,/ Gdy się Turcy jak mrówki rozdrażnione snują/ I ochotnie na drogę jutrzejszą gotują./ Pędzą z pól osły, muły, wielbłądy, bawoły,/ Jezda koń siodła, pieszy łatają postołypostoły (daw.) --- łapcie.;/ Już namioty zbierają, już ładują wozy,/ I kto nie ma baranów, ubiera się w kozy,/ Bo one złotogłowy, pierza i bonczuki,/ Jeśli kto nie utracił, głęboko tka w jukijuki --- wory na bagaż../ Wszędzie pełno niezwykłej ochoty dowodów;/ Wszyscy jako na gody; tylko Osman z godów/ Zwiesił nos, sowę zadąłsowę zadąć (daw., pot.) --- sposępnieć., siedzi jako wryty./ I na to-li przyść miały jego propozytypropozyt (daw., z łac.) --- zamiar.?/ To-li świata całego potkało monarchę?/ Jako matkę przywita? jako patryjarchę?/ Jako pojźry na Bogu wymierzony kościół?/ Takie i tym podobne żale w sercu rościłrościł --- w rękopisie dla rymu: rościół../ Na koniec trzaśnie palcypalcy --- dziś popr. forma N.lm: palcami. i pojźry do góry:/ «O wielki i po stwórcy świata tego wtóry!/ Z którego dotąd rzeczy tureckie wyroku,/ Nie daj ziemią przypadać i w wiecznym zgnić mroku,/ Aż się zemszczę, aż utrę na najniższym progu/ Mojego majestatu psom giaurskim rogu!»/ Tak mówi głupi Osman i już w sobie maca/ Sposobu owej pomsty, już pod Chocim wraca;/ Złe mu to wojsko, insze chce zaciągnąć, ślepy,/ Że jako jemiołuchajemiołucha --- ptak (kwiczoł). robi na się lepylep --- z łodyg jemioły./ Oną impreząimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie., której nim chudzina dopnie,/ W drobny się proch obróci i w popiół roztopnie./ Bo jej Mufty postrzegszy, janczarom potuszypotuszyć (daw.) --- dać znać./ A ci mu wnet cięciwą podwiązali uszy./ I nie widział, o co się dziś nieborak swarzył,/ Czym go na bezrokna bezrok --- r. 1622. wielki Zbaraski obdarzył./ MustafaMustafa --- następca zaduszonego Osmana. za jego trud pochował do skrzynki/ Obiecane dzisiejszym paktem upominki./ Tak kiedy się na zgubę naszą Osman kasałkasać się (daw.) --- porywać się.,/ Już Tytan swych w Eoiw Eoi --- na wschodzie. dzianetówdzianet (daw.) --- rumak. popasał,/ Już się w górę pobierał patrzyć, kiedy w klatkiklatka --- tu: sąsiek, skrzynia./ Układali sucharów Turcy niedojadki,/ Mąki, krupy i insze prowianty różne,/ Ci w skórzane samarysamary --- juki, wory na bagaż., drudzy w wozy próżne,/ Figi, cukry i syte znaszają cybebycybeby (daw.) --- rodzaj większych rodzynek.,/ Migdały i rozynki, więdłe wyzywiędłe wyzy --- wędzoną wyzinę (rybę)., żeby/ Jeszcze się mogli ludzie potrzymać przy strawie./ GłódKoniom bez paszy wielkie działo się bezprawie,/ Które już spasszy wszytkie trawy, siana, słomy,/ Trzciny, strzechy, bo i z tych odzierano domy,/ Samo tylko gałęzie i list jadły suchy,/ A rozmoczone z drzewa ogniłe skaruchyskarucha (daw.) --- kora../ Kul i prochów ruśnicznych niemały dostatek,/ Że na zamku chocimskim schowano ostatek./ Toż skoro drogę słońce pokazało rane,/ W przedniej straży pułkami wojska szły przebrane;/ Za nimi Osman z lekka z swym się ruszał dworem;/ Środek się na dwie mili rozciągnął taborem/ Bez wszelkiego porządku, ludzie, bydła, konie;/ Kędy kto chce, tam idzie, tam talagę żonietalagę żonie (daw.) --- wózek pędzi.;/ Między wozy i między mieszają się karykara (daw.) --- taczka, wózek.,/ W kociszachkocisz (daw.) --- wóz, kocz., jeżeli kto ranny albo stary./ Na odwodzie Husseim trzyma straże zadniezadni --- tylny./ Z ludźmi europskimi; lecz i ten szkaradnie/ Z onej wojny niekontent i z Osmanem społem/ Do Stambołu powraca, najmniej nie wesołém:/ Bowiem ten na Polaki, tamten sidła przędzie/ Na Dilawera, który podsiadł go w urzędzie./ I kiedy się z Szemberkiem jako z pobratymem/ Żegnał, z którym tu razem stanął pod Chocimem:/ «I mnieć jeszcze Bóg poda sposobów tak wiela,/ Potłumiwszy głównego gdy nieprzyjaciela,/ Mogę się narodowi polskiemu przysłużyć.»/ Na marmorze zwykł krzywdę urażony drużyćdrużyć (daw., reg.) --- drążyć../ Jakoż krótko fortuna Dilawera trzyma,/ Gdy go zrzuci, a znowu weźmie Husseima;/ I jako się wspomniałoI jako się wspomniało --- por. wyżej VII, 817--820., za różanąróżaną --- różaną wodę. prawie/ Stanął był Zbaraskiemu naszemu w odprawie./ Kto widział Turki, kiedy pod Chocim przybyli/ Konno, strojno, gromadno; tak się uskromili,/ Przysiągłbyś, że nie oni; rzadkie, kuse znakiznak (daw.) --- chorągiew.:/ Bo ich padła trzecia część; siła ich kulbaki/ Na grzbiet wziąwszy odarty, niesie chudo, boso;/ Nie widziałeś forgforga (daw.) --- pióropusz., piór, kit, jakimi więc proso/ Oganiają, jeżeli wpasą się w nie wróble./ A drugi się przed szkapą zaprzągał w hołoblehołobla --- dyszel poboczny.;/ Nie świecą się koszule Mamalukom białe;/ Okopciały zawoje, a narody całe,/ Które pod stem bonczukówbonczuk --- buńczuk, znak wojskowy turecki a. tatarski wykonany z końskiego włosia. do nas przychodziły,/ Ledwie że się dziś jednym znakiem nie okryły./ Zgoła wszytkie ozdoby spadły z nich i krasy,/ A w kwinty się drobniuchne obróciły basy./ I Osman, skoro puste minie Stepanowce,/ Jako pasterz parszywe zwykł porzucać owce,/ Opasawszy futrzaną po wierzchu delijądelia (daw.) --- suknia z opończą./ Odbiegł wszytkich, jakby rzekł: aż was tu zabiją./ JesieńWięc skoro się poganie w drogę onę puszczą,/ Natychmiast się jesienne obłoki rozpluszczą;/ Co dzień deszcz, śnieg i wiatry ostre niesłychanie;/ Czasem gruda, czasem błot źle zmarzłych łomanie./ Wszytko bieda, wszytko śmierć na one pieszczochy,/ Że jako Rzym Francuzom, tak onym Wołochy/ Grobem się stały, bowiem sto tysięcy prawie/ Pod Chocimem zostało w Marsowej rozprawie/ A w drodze tyle drugie, prócz luźnych, prócz koni./ Tak ci cesarz, skoro swych dwie części uroni,/ Powróci do Stambołu, kędy nocnym chyłkiem,/ Wzgardzonym, dla sromoty, wlazł w szarajszaraj --- saraj, pałac. zatyłkiem./ Odebrawszy ze strychemze strychem (daw.) --- z naddatkiem, z dosypką., co gotował komu,/ Pełen żalu i hańby w swym się oparł domu/ I dał pamiętny przykład na wsze świata kręgi,/ Jako Bóg zwykł nagradzać zgwałcone przysięgi./ Ordy, skoro poczęto zrazu tarkaćtarkać (daw.) --- głosić, przebąkiwać o pokoju. mirem,/ I ci z hanem, i tamci wciążwciąż --- tu: wprost. poszli z jassyremjasyr --- zdobycz, zwł. jeńcy.,/ Prócz opryszków, co na zysk albo swoje szkody/ Z obudwu stron Dniestrowej ukryli się wody;/ Lecz i ci w takie swoje nie utyli łowy,/ Wionęli za drugimi pozbywszy połowy./ Raduł jeszcze na miejscu z swoją stał Wołoszą,/ Ci ostatki tureckich niedojadków znoszą./ Tak chłop, kiedy trzysta plag kijmi weźmie w udy,/ Nie w skok się z miejsca porwie, ale jako dudy/ Obwiśnie i trzeba go podnosić pod pachy;/ Właśnie był Raduł taki pospołu z Wałachyz Wałachy --- z Wołochami.,/ Bo im, co mieli koni i roboczych bydeł,/ Wzięli Turcy, że siedzą jako ptak bez skrzydeł./ Toż i naszy posłowie, jako pożegnali/ Wezyra, skoro most on w calew cale --- w całości. odebrali,/ Na swe się stanowiska, na swoje tabory/ Obejźrą, gdzie się zwłaczałzwłaczać (daw.) --- zwlekać. już Władysław chory,/ A po długiej chorobie, ile tyle siły/ Zawziąwszy, że mu jeszcze nogi nie służyły/ (Wielką mu pomoc w zdrowiu te traktaty dały;/ Przynajmniej, że nad głową kule nie świszczały),/ Prawieprawie (daw.) --- właśnie. między wojskowej starszyny ramiony,/ W rozbity w pół majdanumajdan --- plac obozowy. namiot wprowadzony,/ Gdzie przy wielkim ołtarzu kapłan białostuły/ Jadł ciało Pańskie i krew pił z złotej ampuły,/ Śmierć jego i niewinne wspominając razy,/ Żeby Boże do ludzi pojednał urazy./ Właśnie mszy świętej słuchał nasz królewic dla téj/ Intencyi, żeby się zaczęte traktaty/ Z chwałą bożą, którą miał w pierwszej zawsze pieczy,/ I z dobrem pospolitej mogły skończyć rzeczy,/ Kiedy oto posłowie, jakoby kto wołu/ Z pługu wyprzągł, po onej transakcyitransakcja (daw.) --- rozprawa. społu/ Staną przed nim z wesołą twarzą i obrotem;/ Tam wszyscy jako między kowadłem a młotem./ Serce grzeje nadzieja, strach ziębi przejętyprzejęty --- tu: przejmujący.,/ Na którą ich obrócił stronę stwórca święty,/ Czy przymierze? I do dom abszejtabszejt (daw., z niem.) --- odpuszczenie. pożądany?/ Czy w dzień z głodem, w noc ze snem, w dzień i w noc z pogany/ Uprzykrzone zapasy przynieśli im? Ale/ Gdy w tym do mszy skończenia zostają opaleopał --- tu: niepewność.,/ Zwięzłymi Żorawiński wszytko powie słowy/ I odda na papierze on traktat gotowy./ Jaka tam była radość, jakie były godygody (daw.) --- festyn, święto./ Onej naszej z Turkami niespodzianej zgody,/ Wypisać niepodobna! Dopieroż gdy słyszą,/ Ze stąd milę nad Prutem bisurmanie dyszą,/ Że nam mostu odeszli nienaruszonego/ Na Dniestrze, dla przejazdu do domu prędszego,/ Ledwie z wielkiej pociechy nie wyskoczą z skóry,/ Gdyby im kto na czołach zrobił aperturyapertura (daw., z łac.) --- otwór../ Tedy naprzód Władysław, przy boku kapłana,/ Ze wszytkim duchowieństwem upadł na kolana./ Toż hetman, toż starszyznastarszyzna --- w rękopisie: starzyzna., panowie i słudzy,/ Chociaż ledwie dojźreli onej pompy drudzy;/ ModlitwaKto tylko był w obozie, jako podciął kosą,/ Wszyscy padną na ziemię, gdy głosem wyniosą/ Świętego Ambrożego księża hymn wesoły:/ «Ciebie Boże chwalimy, żeś nieprzyjacioły/ Nasze stłumił i zepchnął z nadzieje zawziętéj,/ Trzykroć błogosławiony, trzykroć Panie święty!»/ Toż psalmy Dawidowe, który dosiadł stolca/ Królewskiego od owiec, że w nos zawlókł kolca/ Osmanowi i musiał z zronionymi pióry/ Z wieczną lecieć sromotą pod swoje ArkturyArktury (daw.) --- gwiazdy (północne)../ Śpiewało tam co żywo, choć różnymi głosy,/ Różną notą, wysokie głuszyli niebiosy;/ Wszytkich jakby rozgrzeszył; już skorą nadzieją/ Widzą domy, rodzice, krewne; już łzy leją,/ Wesołego witania skołoźryweskołoźrywy (daw.) --- rychły. znaki,/ Trudy, prace i pot już żegnają trojaki./ Kto ochoczy, kto rzeźwy, i konni, i pieszy,/ Bieżą pomacać ciepłych tureckich pieleszypielesze --- legowiska.;/ Bieżą on most kosztowny oglądać, co go tu/ Dla ich do domu Turcy stawiali powrotu./ Skoro po nabożeństwie, wszyscy przed namioty/ Królewica prowadzą, gdzie one hramotyhramoty (daw., z rus.) --- pisma (dosł.: litery); poeta pisze dwukrotnie: rhamoty./ Katerdziej, ban wołoski, do podpisu poda/ PodczaszemuPodczaszy --- Lubomirski. i, pierwsza w czym zawisła zgoda,/ Zamek chocimski z ręku Silnickiego bierze,/ I odda burkułabiebarkułab --- burgrabia (wołoski)., doznanemu w wierze,/ Imieniem Radułowym. Z tym Szołdrski ku Lwowu/ Do Zygmunta pospieszy, który pilen łowu/ Zajęczego; o wojnie, jakoby o wilku/ Żelaznym kto mu bajał; tam powiatów kilku/ Czekając wielkopolskich, z stem tysięcy młodzi/ Sarmackiej siedzi w miejscu; tak ci kiedy wodzi/ Kaczka młode kurczęta, pospolicie bywa,/ Nie masz zgody, bo kury chodzą, kaczka pływa./ Czy rady, czy odwagi, czy obojga razem/ Nie było, choć mu pod nos ogniem i żelazem/ O kilka mil Nuradyn z swoją ordą kurzy./ Już ludzi wziął milion, że się nie oburzy/ Tylko na Lwów, tak wiele i tak długo broi;/ Dosyć ma król, że się go we Lwowie nie boi./ Teraz słysząc Szołdrskiego, kiedy pakta czytał,/ Niekontent i w rzeczyw rzeczy (daw.) --- niby. się za fordymentfordyment --- kaptur u szabli. chwytał:/ Król«Nie poczekać mnie jeszcze z tymi aparatyz aparaty --- tu: z gotowością (do wojny), z przyborami.!/ Śmieć beze mnie z Osmanem zawierać traktaty?»/ Ciśnie o stół kapelusz i coraz powtarza:/ «Diabeł kiedy rachunek miał bez gospodarza!/ Nie wiem, czym się Władysław z podczaszym zasłonią?/ A w ostatku, ja idę za Turki w pogonią./ Nie wydrze mi ich Donaj i Bałchany śnieżne,/ Choć tylko z sobą wojsko będę miał zaciężne,/ Kiedy szlachcie, czegom dziś doznał, wojna śmierdzi!»./ Tak się nasz król, po izbie chodząc, wielce sierdzi,/ A gdybyś w serce wejźrał, niesłychanie cieszy,/ Że jutro do kochanej Warszawy pospieszy;/ Ale tego po sobie najmniej nie pokaże,/ Owszem wołać Frydryka wskok sobie rozkaże,/ Żeby knechty gotował na jutrzejszą drogę:/ «Żadną miarą jej dłużej odwłóczyć nie mogę./ Niechaj ma każdy szpadę, proch i muszkiet z lontem:/ Bo się pewnie nie oprę aż nad Hellespontem»./ Spać raczej, nie wojować! I ledwie Bobola,/ Podkomorzy koronny, ukołysał króla./ Jakoż gdyby był z serca czy tchórza, czy lenia/ Zrucił, a szedł pod Chocim, bez wszego wątpienia/ Musiałby był paszowaćpaszować --- dziś: pasować (w grze w karty), ustępować. hardy Osman w boju/ Albo się z wieczną hańbą dopraszać pokoju./ Nie trzeba mu go było szukać po Bałchanie,/ Gdyby spieszył na prośby i swoich żądanie./ Aleć na nieodmienne rad niebieskich tryby/ Trudno człek ma styskowaćstyskować --- utyskiwać., trudno pisać gdyby:/ Bo komuś godniejszemu ten niezwiędły wieniec/ (Miałżeby go krwią polską dostać cudzoziemiec!)/ Naznaczyły i dotąd niebieskie archiwy/ Chowają; a nie tobie, Zygmuncie leniwy!/ Nie żółwia by potrzeba, co ledwie twe snopy/ Dźwignąć może pod nogi dzielnej Europy,/ Którą przyniósł duży wół na tę stronę świata,/ Ale pegaza (bo ten i biega, i lata),/ Żeby zaś tę dziewoję w jej ojczyste niwy/ Przez Czarne stawił morze Azyjej szczęśliwéj./ Z górnych tu, mówię, stajen trzeba konia, co by/ Księżyca i ślicznych gwiazd znał dobrze ozdoby,/ Żeby mógł w Ottomaniech wymyślony miesiącmiesiąc --- księżyc; w w. 1075 i n. nawiązania do herbowego półksiężyca króla Michała Wiśniowieckiego./ I światłem złotoblaskim, i rogami przesiąc;/ Snopek, co dziś tak barzo pochutnywapochutnywać (daw.) --- smakować sobie, podobać się. sobie/ (Po czasie), żaba obje i chróściel wyzobiewyzobić (daw.) --- wyjeść, wydziobać../ Księżyca tu koniecznie potrzeba na księżyc,/ Kto chce harde pogaństwo zkukłaćzkukłać (daw.) --- potłumić. i zwyciężyć:/ Ptakiem ptaki uganiać, zwierzem ścigać zwierza,/ Miesiącem miesiąc; każde na swój rodzaj zmierza,/ Tak natura sprawiła. A jako więc we dnie/ Niebieski przed słonecznym światłem księżyc blednie,/ Tak ziemski przed niebieskim, zwłaszcza kiedy z krzyżem/ Chrystusowym się złączy, padnie paraliżem./ Jużci, na co niech ziemskie patrzają podłogi,/ Wstydzi się księżyc krzyża; już odwrócił rogi/ Na zachód, pewne słońca wschodzącego znaki,/ Szczęśliwie, na koronne, da Bóg, zodiaki;/ Da ten, co wszemu światu panuje ogółem,/ Że pod którym Azyja upadła tytułemtytuł --- tu: znak (mowa o księżycu).,/ Pod tym wstanie tytułem i wolności drogiéj/ Nabywszy, w chrześcijańskie wróci katalogi./ Tyś, nieszczęsny Michale, ty Paleologu,/ Ostatni raz szwankował w tamtej bramy progu;/ Przez twe piersi cesarskie, twą krwią mokre stopy/ Najpierwszy raz zdeptały ziemię Europy./ ImięCo myśl wróży, co serce niewątpliwie tuszytuszyć (daw.) --- mieć nadzieję, spodziewać się.,/ Wkrótce świata całego napełni to uszy,/ Że Michael, przezwiskiem Lech i samą rzeczą,/ Mścicielem krwie szlachetnej będzie i odsieczą,/ Bo mu rodzicrodzic --- ojciec. ten tytuł Jam Lech Jam Lech --- kalambur od imienia Michała Korybuta Wiśniowieckiego (Michael). w imię wplata./ Przebóg! Same się jawnie wykładają fata!/ Co i sami po dziś dzień Turcy sobie wieszczą,/ Że ich ostatniej zguby Polacy domieszczą,/ Że jako Krakusowi, wtóremu monarsze/ Polskiemu, padł smok, o czym wieki świadczą starsze,/ Tak od jego następców tej bestyjej wielkiéj/ Paść, za przyczyną Panny Bogarodzicielki./ Twój ci to, o Michale! twój, królu mój! patron/ Z nieba smoku rydzegorydzy --- rudy., kiedy zmierzał na tron/ Stwórcę swojego, zepchnął, który swym upadem/ Trzecią część gwiazd na ziemię z nieba zerwał gradem;/ Który on płód panieński, co jej czyste pięty/ Księżyc dźwiga na sobie, prześladował święty;/ Który dziesięć głów nosił, każda z tych siedm koron/ I dziesięć rogów miała, a w paszczece piorun;/ Który na tęż dziewicę z onejże paszczeki/ Puścił szum wód zmąconych i bezdenne rzeki./ Tę bestyją swojego drzewadrzewo (dw., pot.) --- kopia. mocą spychał/ Z wysokiego pałacu niebieskiego Michał,/ Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ,Z nieba smoku rydzego kiedy zmierzał na tron (...) Która, że się na ziemskim piętrze znowu gnieździ --- w. 1114--1125, dosłownie z Apokalipsy św. Jana, rozdz. 13./ Da Bóg, stąd do AwernuAwern --- podziemie, piekło. znowu się przejeździ,/ Kiedy ją mężny w tymże bohatyr imieniu/ Zepchnie, krzyż nad patrona mając w wspomożeniu,/ Przy tychże znakach nieba prześwietnego! A z tém/ Powracam do Zygmunta, który, by był PiastemPiast --- tu: król polskiego pochodzenia.,/ Mógł był dopiąć korony, która doczekała/ Sobie obiecanego naszego Michała./ Tegoć patron i wtenczas miał skończyć te rzeczy:/ Bo to Bóg, jak się rzekło, jego oddał pieczy./ Wszędy, ale i niebo nie jest bez prywaty,/ I on dlatego wojnę kończy przez traktaty,/ Abyśmy jego drużbędrużba --- tu: ktoś, kto nosi to samo imię., jeśli archanioła/ Tak zwać, z tryumfalnego w wieńcu mieli zioła./ Aleć do tak wysokiej trudno się brać palmy,/ Komu wydrą dziedziczny Sztokholm i UpsalmyUpsalma --- właśc. Uppsala, miasto w Szwecji.;/ Próżno się na turecką monarchią wspinać,/ Komu wzięto Szwecyją, Inflant nie wspominać./ Skoro Szołdrski odjechał, królewic z podczaszém/ Sobieskiego z Leśniowskim wyślą Matyaszem/ Do Kozaków, bo i tym wiedzieć należało,/ Co za postanowienie z Turkami się stało./ Dziękują im imieniem Rzeczypospolitej/ Za prace, które na jej podjęli zaszczytyzaszczyta (z ros.) --- obrona.,/ Za krew hustemhustem (daw.) --- gęsto. przelaną; ślubują, że żadną/ Miarą te ich fatygi bez płace nie padną;/ Że prócz tego, na co już obligoblig (daw.) --- zapewnienie, zobowiązanie. w ręku mają,/ Wszelakiej po Koronie wdzięczności doznają./ Powiedzą potem, jako poganie się byli/ Na ich zgubę, swą pomstę, barzo zasadzili,/ Ale by raczej naszy tu traktaty rwali,/ A pociechy hardemu pogaństwu nie dali./ Więc Rzeczypospolitej imieniem to całej/ Rozkazują, porohy żeby pokój miały;/ Bowiem na tym dzisiejszy mirmir (daw.) --- pokój. gruncie zawisnął,/ Żeby się ani Kozak na morze nie cisnął,/ Ani Tatar w Podole; to przyczyna zwady,/ To waśni okazyja, już między sąsiady./ A potem Sajdacznego Sobieski napomni/ Imieniem króla pana, żeby jak najskromniéj/ W ciągnieniuw ciągnieniu --- w przemarszu. się zachował i szkody nikomu/ Nie czynił, do swojego wracając się domu./ Toż każe od hetmana, aby nasze przodem/ Wojska się przeprawiły, on został odwodem./ Nazajutrz skoro się wzbił FebusFebus --- słońce (przydomek Apolla, boga słońca). złotopióry/ Na niebo i objaśnił świata pozyturypozytura (daw., z łac.) --- położenie.,/ Nim podczaszy piechoty, nim przeprawi działa,/ Drugi raz słońce zaszło i noc zaczerniała./ Toż we wtorek rumrum (daw.) --- nuż, dalej. w drogę, kędy się kto zmieści./ Ale nam tu Sajdaczny uszedł w rękojeściujść w rękojeści --- przysłowie: zdradzić, nie dotrzymać umowy, słowa.,/ Abowiem hetmańskiego nie słuchając zdania,/ Swą haramzęharamza (daw.) --- czerń, motłoch. kozacką najpierwej przegania/ Przez Dniestr mostem tureckim, czym uraził siłu,/ Że się wydarł na czoło ten, co miał strzec tyłu./ Dzień dżdżysty był przyczyną i królewic chory,/ Że dalej ode Żwańca iść nasze tabory/ Nie mogły i za mostem wojsko pozostałe,/ Bo się ledwie za trzy dni przeprawiło całe./ Nie zaspali Tatarzy zwyczajnej kradzieże,/ Przypadszy, gdzie zarosłe Dniestrowe pobrzeże/ Okazyjąokazja --- sposobność. podało, kędy naszych wielu/ Wzięto, nic nie myślących o nieprzyjacielu./ Tam Sobieski sprawnego dostawszy języka,/ Oskoczy ich w kilkuset swego komunnikakomunnik (daw.) --- konnica.,/ Gromadzki z Polanowskim, podczaszego oba/ Porucznicy, ostatnia kędy się im próba/ Do wyświadczenia męstwa otworzy i cnoty;/ Lekkich ludzi do onej zażywszy roboty/ Czterdziestu żywcem wzięto; tyle dwoje legło;/ Ostatek się po polach i lasach rozbiegło./ Tam Krzyski odebrany Tatarom z więzienia/ I kilkadziesiąt inszych mniejszego imienia./ Od Żwańca pod Kamieniec Podolski szli drugiém/ Naszy, w dzień niepogodny, zimny, wietrzny, cugiemcug (daw.) --- tu: szyk../ Stamtąd, że też już zima barzo była bliska,/ Rozpuszczono chorągwie na swe stanowiskastanowiska --- tj. na leże zimowe../ I poszli, gdzie wabiły kogo miłe ściany,/ Na luby odpoczynek i wczas wetowany./ Ten-ci koniec był wojnie, która im straszniejsza,/ Tym też dzięka wielkiemu Bogu powinniejsza/ Za jego świętą pomoc: on nam sam hetmanił,/ On pogaństwu tak harde bezpieczeństwo zganił./ Dla czego Grzegorz siódmyGrzegorz siódmy --- właśc. Grzegorz piętnasty, nie siódmy. tak wielkiego dobra/ Pamiątkę dziesiąty dzień naznaczył oktobra,/ W który Osman nadęty spadł z imprezyimpreza (daw., z wł.) --- przedsięwzięcie. swojej,/ Żeby póki niski świat, póki Polska stoi,/ Święcił go boży Kościół naszego narodu,/ Dla wiecznego litości nad nami dowodu./ Wdzięczną nam rzecz uczynił, ale mógł był przy tem/ Ratować nas w tym razie swoim depozytemdepozyt --- tu: skarb../ Dopiero teraz oczy otworzą sąsiedzi,/ Winszują nam wygranej i rzezane w miedzi/ Naszych wojen abrysyabrys (daw.) --- obraz, plan. posyłają sobie,/ Co po polskiej wolności deptać mieli grobie./ PrzyjaźńTu, tu prawdziwie zażyć możemy przysłowia:/ Gdzie szczęście, tam przyjaciół zaraz jako mrowia;/ Gdzie fortuna, tam się też faworfawor (daw., z łac.) --- przychylność. ludzki chyli;/ Nie masz-ci i jednego, jeśli cię omyli./ Nie mógł się nasz królewic nasycić swej chwały/ W Warszawie, aże dla niej obleciał świat cały/ (Czyli mu się przy ojcu nie mogło okroić?/ Trudno jednej świątnice dwiema bogom dwoićdwoić --- tu: dzielić.),/ Niemce, Włochy, Holendry, skąd sławą odęty/ Pełne panegiryków prowadził okręty./ Każdemu piękne miłe; ale takie kruszce/ Nie na łóżku, nie w miękkiej kopają poduszce!/ Odłóż na czas gorączkę i febrę niezdrową:/ Daryjusz, Aleksandrze! Daryjusz nad głową,/ Bierz na się twardy kiryskirys --- pancerz., stoi przed namiotem/ Bucefał, uleczy cię Mars krwią albo potem!/ Ale w cudze ozdoby, w cudze się pstrzyć piórka,/ Nie siedziawszy na koniu, nie widziawszy Turka,/ Ujmaujma --- krzywda. cnocie hetmanów, których krwią i męstwem/ Z szczęśliwym z tego placu zeszliśmy zwycięstwem./ Lecz Bóg widzi, czyj kogut, czyj baran, z wysoka;/ Niech się pstrzy, niech rzegocerzegotać --- skrzeczeć., a wżdy sroką sroka./ Tobie, tobie, monarcho szerokiego świata,/ Acz ci cię żadna potkać nie może odpłata/ Za twoje dobrodziejstwa, którymi (przez spary/ Na nasze patrząc grzechy) krom końca --- krom miary/ Swoje raczysz stworzenie: mostem przed bogatém/ Posławszy ciała nasze twoim majestatem,/ Niesiemy hołd powinny i wieczne trybuty,/ Pełne usta twej chwały i serce pokuty./ Tobie w piersiach, podniosszy tryumfalne palmy,/ Święty peanpean --- uroczysta pieśń, tu Te Deum. przez hymny głosimy i psalmy;/ Twoja-to wiktoryjawiktoria (z łac.) --- zwycięstwo., twój festfest --- festyn, święto., twoje dziwy,/ Że Turczyn, który samym strachem końskiej grzywy/ Wielkie kruszył fortece i narody gładził,/ Pierwszy raz, jako kosa o kamień, zawadził/ O szczyptę twoich ludzi, których wzgardził przodem/ I zamierzać nad nimi śmiał zwycięstwo głodem;/ Aleć poszedł do swego syty wstydu progu./ Tyś mu na durnymdurny --- szalony. czele wspak nakrzywił rogu/ I kiedy nim miasto nas na swych pogan srożesroże --- dziś popr.: sroży się.,/ I z głowąi z głową --- ,,i" dziś zbędne. mu pospołu strącili porożeporoże --- rogi./ I zginął, sromotnie się z swym minąwszy celem./ Tyś nas ze lwiej paszczeki wydarł z Danijelem,/ Z Jonaszem na dnie morskim z wielorybich ksieńcówksieniec (daw.) --- brzuch./ I z ognistego pieca jako trzech młodzieńców./ Już był Turczyn uchwycił naszę ziemię mostem,/ Nie tylko się zuchwałym hardzie zaklął postem,/ Zaiste upewniając swój głupi rozsądek,/ Że krwią naszą zgłodniały wysyci żołądek./ Ale jako twojemu słudze jadowita/ Nie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwytaNie szkodzi, gdy za rękę jaszczurka go chwyta --- św. Pawłowi z Dziejów Apost. 24.,/ I zgore na ostatek w płomieniu do kęsa,/ Tak Osman, swojego się napatrzywszy mięsa,/ Odbieżawszy przeważnej swych mostów fabrykifabryka (daw.) --- budowa.,/ Które inszym gotował, wpadnie sam w te wnikiwniki --- dziś popr.: wnyki, sidła../ Twojej-to, twojej dzieło wszechmogącej ręki,/ Za co-ć wszyscy pokorne oddajemy dzięki./ Ofiarę-ć na czystych serc kładziemy ognisko,/ Żeśmy na łup poganom, na urągowisko/ Pokrytympokryty (daw.) --- obłudny. przyjaciołom i naszym sąsiadom/ Nie przyszli; wszak-eś serca człowieczego wiadom!/ Chciejże, wszechmocny Stwórco wszytkich rzeczy zdarzyć,/ Aby pokój, któryś nam dziś raczył skojarzyć, / W tej Koronie wiekował ku twej chwale świętej,/ A z nas grzechu wszelakie wykorzeń ponęty./ Pobożność, mądrość, miłość i insze pożytki/ Rozmnóż świętego ducha, a przemierzłe zbytki,/ Wstręt na niebie i ziemi (byle zaś nie w gniewie),/ Do żywota, niech z nas twa prawica wyplewie./ Daj w ojczystej swobodzie, w rządzie, w dobrej sile/ Wyżyć tej śmiertelności zamierzone chwile! Dodatek Przypisanie L. J. C.L. J. C. --- Laus Jesu Christo (Chwała Jezusowi Chrystusowi). Na prześwietny klejnot, który, z inszych wielą zacnych i rodowitych familij, starożyty dom IM. Panów Lipskich in theatro Orbis Poloniin theatro Orbis Poloni (łac.) --- na widowni świata polskiego., swoje i wielkich przodków swoich, dzielną ręką i odważonym za Ojczyznę sercem, u żelaznego Gradywa wysługi perennis gloriaeperennis gloriae (łac.) --- chwały wieczystej. piastuje, charakterem DrużynęDrużyna --- Drużyna albo Srzeniawa, jeden herb o dwu nazwach (z gwiazdą lub bez niej nad rzeką), nazwa często przekształcana z łacińska na Druentia, z powodu pychy herbowej.. Co to za rzeka, która wśród czerwone morze,/ Kąpiel faraonowę, mlecznym prądem porze?/ Czyli ze krwie pogańskiej wziąwszy się kałuże,/ Krzywymi nurty pole purpurowe struże?/ Między dwiema trąbami, w hełmie na kształt wieży,/ Rydzerydzy --- rudy. grzywy straszny lew afrykański jeży:/ Druentia --- a że ją nazowę po naskupo nasku --- po naszemu.:/ Polska to jest Drużyna, którą miasto piasku/ Zaległ potomek cnego, z obudwu stron, Lecha/ Rycerskich dzieł porohy: nigdy tego echa/ Dniepr nie wyda skalisty, nie wyda go szumna,/ Co zagłusza szeroką Narbonę, Garumna./ Jaki dźwięk wiecznej sławy, z tak niewielkiej strugi/ Napełniwszy świat cały, rozrywa frambugiframbuga --- dziś: framuga./ Prześwietnych sfer niebieskich, ani jej zatłumi/ Fala morska, gdy swoich bohatyrów szumiszumi --- szumem głosi ich chwałę../ Niechajże się wschód słońca Nilem, niech bogatém/ Jego górne narody chlubią Eufratem,/ Gdy co rok w letne susze, przelawszy swe tamy,/ Tamten Egipt panoszy, ten Mezopotamy./ Niechaj Ganges dwudziestą żeglownych rzek wsparty,/ Potym na półsiodma sta strumyków podarty,/ (W takie go Cyrus kęsy rozgniewany drapie,/ Za śmierć końską, za jedno utopienie szkapie);/ Niechaj z nim prędki Tygrys, Araxes bezdenny/ Głosi Indy dalekie, górzyste Armeny./ Niech Tanais, co Scyty, Xant, co myje Frygi,/ I Hipanis, co konchy ściele i ostrygi;/ Meander, co do swego powraca się źrzodła,/ Erydan, gdzie wypadł z ojcowskiego siodła/ Nieszczęśliwy Faeton, kiedy mu nie zdole ---/ Na znak czego, z sióstr nad nim stoją dziś topole ---/ Niechaj wszytkie tytuły i swe chwały liczą:/ Ze dzielą monarchie, że państwa graniczą./ Słynie Cisa Pannony, słynie Donaj Wiedniem,/ Rzymem Tyberys, chociaż siła ma Ren przed niém,/ W którym dawno, prawdziwe jeśli o tym karty,/ Uznawano poczciwych synów a bękarty,/ Rzucając dzieci w wodę; --- dziś by takiej próby/ Na Niemców odszczepionych trzeba; rzadki, coby/ Wypłynął: tonęliby, i słusznie się śmiejem,/ Że poczciwe pieluchy biorą przywilejem!/ Niech się Hamburgiem Elba --- twej korony ścianaściana --- tu: granica./ Niegdy, cny Bolesławie --- Paryżem Sekwana,/ Skaldis pyszni Antwerpem, Rodanus Lugdunem,/ Dźwina Rygą, a Moskwa i Wołgą i Dunem;/ Niechaj się Cybeliną AlmonAlmon --- itd., por. wstęp. chełpi łaźnią/ I tessalski Peneus, gdzie zdjęta bojaźnią/ I słusznym o panieństwo swoje Dafnis gniewem,/ Stoi nad nim po dziś dzień laurowym drzewem./ Więc Amfrys, kędy z bóstwa Apollo wyzuty/ Pasł Admetowe stada na miejscu pokuty,/ I Lincestys, co równo z winem poi ludzi;/ Kratis, co czarną bieli, Sybaris, co brudzi/ Białą na owcach wełnę: tu wspomnienia godne/ Sinwessy, które czynią białegłowy płodne./ Niechaj Tagus Hiszpany, Arymaspus Scyty,/ Hermus Lidów bogaci w piasek złololity,/ Swą Paktolus Azyją, a z nami o ścianę/ Niechaj toczy podobną Bodrog Węgrom pianę;/ Nawet niech Wisła, która tym wszytkim met bierzemet bierze --- zwycięża (metafora szachowa, dziś powiedziano by: daje mata).,/ Przy sławnej na cały świat sarmackiej CererzeCeres --- rzymska bogini wegetacji roślinnej.,/ Z swymi siedzi szpiklerzmi; i Litwa ze Świętą:/ Wszytkie te, wszytkie gasną przed Śreniawą krętą;/ Wszytkie te w morzu toną z pysznymi tytuły;/ Wszytkie szczupli Syryusz podczas kanikuły./ Nasza lubo Drużyna, lubo to Sreniawa/ (Śmierć ją krzyżem świętego dzieli Stanisława),/ Jako raz wieczną sławą wyrównała brzegi,/ Przez wszytkie lat po sobie idących szeregi/ W pełni żadnymi nigdy nie tkniona pojazdypojazda (daw.) --- wiosło.,/ Cnoty pławi towary: ani jej Psie Gwiazdypsia gwiazda --- kanikuła; określenie Syriusza, najlepiej widocznego u nas w lecie.,/ Ani sucho przeszkodzi, że swe kawalery,/ Wszytkie morza minąwszy, wnosi miedzy sfery,/ I w szczęśliwym, gdzie się człek na wieki odmładza,/ Łona stwórcę swojego porcie ich wysadza./ W to, w to bystra Drużyna lotem tąży morze,/ Które w szklanym tron boski oblewa polorze;/ Z tego barwiste tęcze, rozkwitłe warkoczy,/ Panu chwał nieśmiertelnych wieczny prezent toczy./ Onać to mleczna droga, którą bez koleje/ Złotowłosa CyntyjaCyntia --- księżyc. gwiazdami usieje:/ Teć to gwiazdy, te lampy, teć to po niej świece,/ Które w swojej na ziemi nie gasnęły rzece./ O wielkie wszechmocności twej, Boże, dowody!/ Kto by rzekł, że knot z cnoty, świeca będzie z wody?/ Teraz gdy księżyc, który wszytkich rzek patronemTeraz gdy księżyc, który wszytkich rzek patronem --- przytyk do herbu króla Michała.,/ W pełni nastawszy, w pełni idzie po przestronem/ Sarmackim firmamencie, dobrze sobie wróży/ Drużyna: bo jej źrzodła, da Bóg, nie zuboży;/ Ale skoro ją z wierzchem łaską swą nasypie,/ I naszej się dostanie wilgotności Lipie,/ Która na jej pobrzeżu zielony wierzch dźwiga./ Żaden jej mróz nie płowipłowić (daw.) --- czynić szarym, płowym., żaden nie ostrzyga;/ Wieczny cień podróżnemu, wiecznym listem kwitnie;/ Przeto jej wiecznie żadna siekiera nie wytnie.Lecz gdy się i ten prędko w swoim zaćmi kole (...) --- W rękopisie Celińskiego, jak zapisał Kraszewski, znajdowały się tu jeszcze następujące wiersze, przystosowane do Sobieskiego (herbu Janina):/ Lecz gdy się i ten prędko w swoim zaćmi kole,/ A na jego Janina miejscu w polu Pole,/ Wszytkie rzeki koronne; wszytkie wlewa, które/ Od korzenia sarmacka sława wznosi w górę,/ Tamte swoje szczęśliwe rozpostrzą meatymeaty (daw.) --- ujścia.,/ Te dadzą na cały świat zapaszystezapaszysty (daw.) --- wonny. kwiaty./ Teraz robocze pczoły w zwyczajnej rozsypce/ Znajdziecie na tym Polu, skąd miód, skąd brać lipce;/ Dopieroż kiedy Jowisz spuści z nieba brzemię,/ Stokrotne się przy miedzie wróci człeku siemię. Wielmożnemu, mnie wielce Mciwemu Panu i jedynie kochanemu synowi, JMci Panu Janowi z Lipia Lipskiemu, staroście czchowskiemu, rotmistrzowi tegoż czchowskiego i sandeckiego powiatów, komisarzowi do zapłaty i popisu wojska dywizji województwa krakowskiego, przy szczerym życzliwego afektu konteście, zdrowia i wszelkich szczęśliwości. Z Wojną idę do ciebie, o mój Janie złoty!/ Tegom też tylko słuchał: piękne me pieszczoty!/ Czyś nie żołnierz? Czyś z każdej nie jest godzien miary,/ Żebym ci prezentował Marsowe towary? I niedługo rozmyślałem się, że tę pracowitym wyrobioną piórem moję lukubracją, jako ferventissimi amoris meiferventissimi amoris mei (łac.) --- najgorętszej miłości mojej. przeciwko WMM Panuprzeciwko WMM Panu (daw.) --- do wielce mnie miłościwego Pana., tak meritissimorum erga patriam, które exerces, w waleczne wielkich przodków swoich wstępujący strzemiona, actuummeritissimorum erga patriam, które exerces, w waleczne wielkich przodków swoich wstępujący strzemiona, actuum (łac.-pl) --- najzasłużeńszych czynów względem ojczyzny, które wykonywasz., consecroconsecro (łac.) --- poświęcam. WMM Panu testamentem, choćci to drudzy partum otiipartum otii (łac.) --- płodem próżnowania. zowią. I dobrze, bo carmina scribentis secessum et otia quaeruntcarmina scribentis secessum et otia quaerunt (łac.) --- pieśni wymagają samotności i spokoju piszącego., ale przecie non omnino otiosinon omnino otiosi (łac.) --- nie całkiem bezczynnego., a ja się przyznam, żem nie extemporaneusextemporaneus (łac.) --- człowiek piszący bez przygotowania.. Wiem ci, że nie ujdę taksy i zębu Theonowego, o którym napisano: bonorum mala carminum Lavernabonorum mala carminum Laverna (łac.) --- złodziejska bogini dobrych wierszy., bo się przed nim i sam nie mógł wybiegać Homerus. Ale kogóż uszczypliwy język zazdrościwego nie dosiągł Zoila? Nigdy tak garncarz garncarza, jako poety nienawidzi poeta. Nie masz na świecie tak dobrego cieśle, żeby go inszy, a gorszy pospolicie, poprawić i w czymkolwiek przyganić mu nie miał. Jeśli Arystoteles spalił połowicę ksiąg Platonowych, Plato Xenofontowych, Cycero Sallustyuszowych dla nieszczęśliwej zazdrości, a któż się przed nią wybiega? O dirum exitium mortalibus, o nihil unquam/ Crescere, nec magnas patiem exsurgere laudes,/ InvidiaOdirum exitium mortalibus, o nihil unquam (łac.) --- o straszliwa zgubo śmiertelników, zazdrości, co nigdy niczemu wzrosnąć i wielkim wznieść się sławom nie dozwalasz.. Choćci się też to nie każdemu nada; jeszczeż jeszcze kowalowi kowala, poecie poetę poprawić pozwalam; ale szewcowi malarza żadną miarą; co się stało Apellesowi, który odmalowawszy jako mógł najdoskonalej obraz, nie chcąc sam wierzyć oczom swoim, wiedząc, że suum cuique pulchrumsuum cuique pulchrum (łac.) --- swoje dla każdego piękne., i u sowy nic piękniejszego nad jej sowięta, postawił go przy ścienie domu swego, a sam się za nim ukrywszy, słuchał zdania przemijających ludzi. Trafiło się, że szewc napiętkowi przyganiał i słusznie: którego skoro Apelles poprawił, nie mógł się szewc w swojej skórze ostać, ale znowu nazajutrz przyszedszy, począł coś około kolana dyszkurować, na co uśmiechnąwszy się Apelles, zawoła nań: ne sutor ultra crepidamne sutor ultra crepidam (łac., przysł.) --- szewcze, patrz swego kopyta., dosyć szewcowi po napiętek rozumu, dosyć kozie ogona po grzbiet! O jakoż siła tymi dzisiejszych poetów szewcami, którzy sami wierszów nigdy nie pisząc, nocte mettre, somno editi patrenocte mettre, somno editi patre (łac.) --- zrodzeni z matki nocy, z ojca snu., w cudze sprawy bystrym zaciekają okiem, i jeżeli co najdą omissum aut perperam factum, summa libertate carpuntomissum aut perperam factum, summa libertate carpunt (łac.) --- opuszczonego albo opacznie zrobionego, szarpią z największą swobodą.. Wiem, że nam rzeką: złych sąsiadów macie, znajdą się i tacy, ale: Złego złość pobije, a kto zajźryzajźrzeć (daw.) --- zazdrościć. cnocie,/ Wszytko zgubi i sam zniszczeje w kłopocie. Byłoć to od początku świata, i jeśli miedzy rodzonymi braty, choć ich dwu tylko było, krwią się oblać musiało, a cóż się sąsiadom dziwować? Poki ludzi, poty grzechów, donec eadem hominum natura, similia evenient omniadonec eadem hominum natura, similia evenient omnia (łac.) --- póki jednaka natura ludzi, póty wszystko podobne będzie.. Nie wadziło to nigdy wielkim i piśmiennym ludziom, jako Pliniuszowi, gdy synowcowi, Senece, gdy własnym synom swoim, ale i za pamięci naszej, nie wadziło Pawłowi Piaseckiemu, biskupowi przemyskiemu, kiedy także rodzonemu synowcowi swemu, opatowi mogilskiemu, swoję dedykował historyjąrodzonemu synowcowi swemu, opatowi mogilskiemu, swoję dedykował historyją --- Chronica gestorum, Kraków 1645, dedykowane Jakubowi Piaseckiemu., i choć też na to mruczał, któremu Pallor in ore sedet, macies in corpore totoPallor in ore sedet, macies in corpore toto (łac.) --- bladość na twarzy siedzi, wynędznienie na całym ciele., Livorlivor (łac.) --- zawiść., piekielnej brat rodzony jędze, i ten się na ostatek swoimże udawił kawałkiem i przyznał, że Invidia Siculi non inuenere ty ranni/ Tormentum maiusInvidia Siculi non inuenere tyranni/ Tormentum maius (łac.) --- Sycylijscy tyrani nie znaleźli większej męczarni nad zawiść.. Aleć ja mihi ipsi balneum subministrabomihi ipsi balneum subministrabo (łac.) --- sam sobie łaźnię przyrządzę., sobie intus samemu canamsobie intus samemu canam (łac.-pl.) --- śpiewać będę doma., kiedy WMM Panu, w którym miłość moja finem citias inveniet, quam modumfinem citias inveniet, quam modum (łac.) --- prędzej znajdzie kres niż miarę., tę sarmacką Bellonę, perenne gloriae naszego narodu monumentumperenne gloriae monumentum (łac.) --- wieczysty pomnik sławy. fideli odrysowaną operafideli opera (łac.) --- rzetelną pracą. dedykuję. Wprawdzieć sacrum sine fumo i verba pro farinasacrum sine fumo i verba pro farina (łac.) --- ofiarę bez dymu i słowa zamiast mąki., tylko, ale ja przecie nie wątpię, że tylo miejsca znajdą w sercu WMM Pana, ile by najwyśmienitsze mogły mieć prezenty, wiedząc dobrze, że in muneribus res praestantissima mens estin muneribus res praestantissima mens est (łac.) --- w podarunkach najważniejsza rzecz --- to wola (intencja). a zwłaszcza od tego, który i mansum ex ore daretmansum ex ore daret (łac.) --- od ust by sobie odjął.. Ponieważ się wszyscy śmierci rodzimy i nikt tego terminu ani przeskoczyć, ani odłożyć nie może; bo stat sua cuique dies et ineluctabile fatumstat sua cuique dies et ineluctabile fatum (łac.) --- każdego czeka jego dzień i nieuniknione przeznaczenie.; mizerna by nader była kondycja nasza, kiedy by i dobre dla pochopu do cnoty, i złe dla obrzydzenia potomności grzechów roboty nasze w grobie się z nami zawieraćzawierać --- zamykać. i tam wieczną zasute niepamięcią zostawać miały. Niewysławiona boska prowidencja, wiedząc, że vetustas non opera solum, sed ipsam exedit naturamvetustas non opera solum, sed ipsam exedit naturam (łac.) --- starość nie tylko dzieła, ale samą nawet naturę niszczy., podała nam drogę do ziemskiej nieśmiertelności, że non toti morimur, vivit potior pars nostrinon toti morimur, vivit potior pars nostri (łac.) --- nie ze wszystkim umieramy, żyje lepsza cząstka nasza., oprócz dusze, która że jest divinae particula auraedivinae particula aurae (łac.) --- cząstką ducha boskiego., dlatego expers mortalitatisexpers mortalitatis (łac.) --- nie podlegając śmierci., żyje imię nasze w takiej, na jaką kto sam sobie sławę i estymacyą zarobił Pismo i litery tą drogą są, a prawie drugą duszą, która miedzy sferami niebieskimi, gdzie anima nostra rationalisanima nostra rationalis (łac.) --- dusza nasza rozumna., a miedzy podziemnym Awernem, gdzie ciał naszych putredoputredo (łac.) --- zgnilizna., w uściech, oczach i uszu ludzkich wiekuje na świecie po zejściu naszym: pismo, które nie dziejom tylko, ale mowom i myślom ludzkim ginąć i umierać nie da, które nas też samo najosobliwiej od wszystkich bestyj ziemskich i ptastwa niebieskiego dzieli. Mają nierozumne stworzenia z natury wiele rzeczy wspólnych z człowiekiem, mają i wiele przed nami. Daleko prędzej ludzie prości z ptaszej albo z bydlęcej wróżki zgadną o pogodzie, o deszczu, o szkodzie i nieszczęściu, aniżeli astrologowie, którzy nam z ordynacji siderumsiderum (łac.) --- gwiazd. takowe prognostykują rzeczy. Nie darmo swoim kłopocie cecinitcecinit (łac.) --- śpiewał. poeta: Saepe sinistra cava praedixit ab ilice cornixSaepe sinistra cava praedixit ab ilice cornix (łac.) --- Częstokroć złowieszcza wrona przepowiadała to z dębu wypróchniałego.. Nie darmo na deszcz et sola ni sicca secum spatiatur arenaet sola ni sicca secum spatiatur arena (łac.) --- sam piasek, choć nie suchy, rozpada się.. Mogą płakać krokodylowie, mogą się śmiać koczkodoni i łabęcie przed śmiercią śpiewać, jaskółki leczyć i wyłupione oczy dzieciom swoim wprawiać, nuż pszczoły i mrówki jakowy rząd pospolitej rzeczy prowadzić --- siłę ludzi uczonych, okrom Pliniusza, doszedszy eksperiencją, pisało o tym. Mają i z ćwiczenia wielkie podobieństwa rozumu inteliektu ludzkiego, i owszem naleźlibyśmy ludzi, których nieme bestyje w nauce, nie mówię o szalonych, przeszły. Miał Herodes Atticus syna tak niepojętnego, że się do trzydziestego roku obiecadłaobiecadło --- dziś: abecadło. nauczyć nie mógł. Taki był Heraklides, taki Licinius i Valentinianus cesarze, którzy się i podpisać na dekretach swoich nie mogli nauczyć. Wszyscy niemal ptacy mówić i pieśni złożone od ludzi śpiewać mogą. Wszytkie zwierzęta, lwi i niedźwiedzie, pardzi, psi, konie, smocy nawet i węże, rozmaitych sztuk, tańców, skoków i ludzkich posług wyćwiczyć się dadzą; jednego pisma pojąć nie mogą. Choćci Pliniusz w Mucyanie świadczy, że słoń, umiejący litery stawiać, te słowa gdzieś napisał: Ipse haec ego scripsi et spolia Celtica dicaviIpse haec ego scripsi et spolia Celtica dicavi (łac.) --- sam to napisałem i łupy celtyckie ofiarowałem.; czego fides penes autoremfides penes autorem (łac.) --- wiarygodność od autora zależy.. O jako wiele potentatów świata, jako wiele filozofów desudavitdesudavit (łac.) --- napociło się., żeby pamiątkę na świecie swoje, nie tylko dzieł wielkich i dowodów mądrości, ale też twarzy, osoby i statury potomności zostawili! Pełen był Rzym: pełna Grecja marmorowych, alabastrowych, miedzianych, pełne ich kościoły i srebrnych i złotych, rzniętych i odlewanych kolosów, kolumn i piramidów. Aleć ut vultus hominum ita simulacra vultus imbecilia et mortalia sunt. Forma mentis aeterna, quam teuere et exprimer e non per alienam maleriam et artem, sed tuis ipse moribus possisForma mentis aeterna (...) (łac.) --- jako oblicza ludzkie, tak i wizerunki oblicza są niedołężne i znikome. Forma myśli nieśmiertelna, którą utrzymać i wyrazić możesz nie za pomocą obcej materii i sztuki, lecz własnymi twymi obyczajami., które nie w kamieniu ani w metalu (bo ten jeśli zazdrości ujdzie, łakomstwo zepsuje), ale na krewkim papierze, cnót i postępków twoich charaktery rznięte, wieczności dostąpić mogą. Aczkolwiek jako wszędy, tak też i tu grassatur invidiae luesgrassatur invidiae lues (łac.) --- rozszerza się zaraza zazdrości., dla której ledwo nas tysiączna i to okęszona cząstka rzeczy i dzieł wiecznej pamiątki godnych po dziś dzień dochodzi. Gdzieżbyśmy z takowych abrysów z kupru i gipsu O stworzeniu świata, o upadzie pierwszych rodziców, o pokaraniu dawnych wieków przez wodę ogień, o odłączeniu kościoła bożego zaraz po potopie miedzy syny Noego, i o wszylkich inszych cudach wszechmocności, dobrotliwości, sprawiedliwości bożej, wiadomość mieli? A dopieroż de uicissitudine fortunaede uicissitudine fortunae (łac.) --- o zmienności losu., o małych początkach i inkrementach wielkich monarchij: assyryjskiej, perskiej, macedońskiej i rzymskiej, aniby nam się śniło. Cóż wywrócenie Troje, Jeruzalem, Persepola, Kartagi, Memfi --- sercaby się nam nie tknęło. Na ostatek tak wielka liczba bohatyrów świętych i pobożnych królów, których cnót przykład i odpłatę, druga takaż złych i bezbożnych tyranów, których serca dzikiego i niezachełznanych afektów sprawiedliwą pomstę --- wiecznaby nam była odjęła niepamięć. Pismo tedy jest największem dziełem przedwiecznej mądrości w postanowieniu rozumu człowieczego, który tu do zdumienia prawie przychodzić musi, uważając, jakowych ludzi przed dwiema tysięcy lat i dalej świat rodził, którzy nie znając Boga stwórcę swego a dopieroż odkupiciela swego; w obłędliwościach szatańskich pod Saturnem, Janusem, Merkuryuszem, Apollinem, Jowiszem, Neptunem. Plutonem, Junoną, Palladą, Wenerą, Minerwą żyjąc, choć się im o niebie, dopieroż o zbawieniu dusznem nie śniło (bo dusze swoje z ciały pospołu palili i grzebli, o których nieśmiertelności czytając jedenjeden --- Kleombrot z Ambracji. Platonowe pisma, dobrowolnie wskoczył w morze i utonął), a wżdy nas z cnoty, z miłości, z czystości, z trzeźwości, stateczności sądzić będą, dla której więcej ich pomarło, dobrej tylko po śmierci intuituintuitu (łac.) --- ze względu. sławy, niżeliby dziś dla wiecznego zbawienia chrześcijańskich ludzi. Druga rzecz wielkiego podziwienia godna, że jako w cnocie tak i w dowcipie pierwsze one wieki, siła mają przed nami. Za cóż teraz pisma nasze, kazania, oracyje, listy nawet stoją bez dawnych autorów, których jeśli nie wszytkich inszemi słowy, tedy wielką część w uczonych recytujemy sentencjach. Czego azaż mi same nie poświadczą ProszowiceProszowice --- w Proszowicach odbywał się sejmik województwa krakowskiego., gdzie za psa simplex veritatis oratiosimplex veritatis oratio (łac.) --- prosta wymowy prawda. jeżeli jej Tacyt, albo Tulliusz, albo Seneka nie okrasi. Opak wszytko dla Boga! Gdzieby wiek nasz teraźniejszy, tak wypolerowany, wykształtowauy, wystrugany, że już ledwie nie puknie od wielkiej subtelności (jako ona bańka wydęta, im się barziej śklni, tym jest cieńsza i bliższa zginienia), gdzieby, mówię, wiek nasz i eksperiencją starszym będąc dwiema tysięcy lat, (a dies diem docet, i biedna pernoctataa dies diem docet, i biedna pernoctata (łac.) --- dzień od dnia się uczy i... przespany dzień. siła ma przed wczorajszym), i nową niebieską nauką wsparty miał utroque excellereutroque excellere (łac.) --- w obu rzeczach celować.: cnotą naprzód, wiedząc, że i na tym świecie równą z pogany dawnymi sławę, która post funera vivitpost funera vivit (łac.) --- żyje po śmierci., i na onym przyszłym (czego nie słychało pogaństwo) żywot wiecznie szczęśliwy pewną mieć będzie odpłatą, nauką zaś, która za czasem rośnie (bo assiduo addiscentes ad senium pervenimusassiduo addiscentes ad senium pervenimus (łac.) --- ustawicznie się czegoś nowego ucząc, dochodzimy do starości., mielibyśmy celować młodszy świat. Ale że za nim w obojgu tym mydło wozimy! Czyli to szatan, za odjęciem sobie przez Chrystusa Pana tamtego świata, pilniej około nas i zguby naszej chodzi? W czym się my postrzec nie możemy, ale indormimus vitiis saeculi nostriindormimus vitiis saeculi nostri (łac.) --- śpimy na błędach wieku naszego., jako na miękkiej rozwalając się w nałogach grzechów naszych poduszcze (bo u poganów tak była rigida na wszytkie grzechy animadwersjarigida... animadwersja --- surowa... nagana., jako nigdy u nas chrześcijan, i owszem nam się to w zwyczaj obróciło, co u nich capitalecapitale (łac.) --- zbrodnią. było i dlatego dobrze Seneka; nullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores suntnullus remedio locus, ubi quae fuerant vitia, iam mores sunt (łac.) --- nie ma miejsca dla lekarstwa tam, gdzie to, co było występkiem, stało się już zwyczajem.). Jeden tylko najmniejszy na przykład wezmę taniec. Tak to było infameinfame (łac.) --- hańbą. człowiekowi statecznemu tańcować u Rzymian, jako u nas ukraść co komu (aczci w Polszcze ujdzie, kędy małych złodziejków wieszają, a wielkim płacą i kłaniają się). Pisze Ludovicus VivesLudovicus Vives --- wybitny humanista hiszpański (1492--1540)., że się przydało viro consulariviro consulari (łac.) --- byłemu konsulowi., na administracji w prowincji pewnej będącemu, gdzieś podczas dobrej myśli tańcować. Skoro się tego dowiedziano w Rzymie, tak male rzecz ona habuit senatummale ... habuit senatum (łac.) --- źle usposobiła senat., że nie tylko go z prowincji zaraz rewokowano, ale mu causam criminalemcausam criminalem (łac.) --- sprawę gardłową. instytuowano, sprawować się kazano, ale że żaden z jurystów Iam perditae rei patrocinariIam perditae rei patrocinari (łac.) --- bronić tak złej sprawy. nie chciał, musiał za ich radą constantissime negare crimenconstantissime negare crimen (łac.) --- upornie zaprzeczać występku tego.. Więc jako się tam wszelaką brzydzono płochością, tak zaś cnoty, i najmniejsze, wielką cenę i estymę miały. Piękna rzecz była wdowie drugi raz nie chodzić za mąż, praelataque est Pollionis fina non aliam ob causam quam quod mater eius in eodem coniugio manebatpraelataque est Pollionis fina non aliam ob causam quam quod mater eius in eodem coniugio manebat (łac.) --- wyżej ceniono córkę Polliona nie z innej przyczyny, jeno z tej, że jej matka trwała w jednym małżeństwie.. Tenże autor pisze: apud Erulos adeo secundo matrimonio non locus, ut uxor ad sepulchrum mariti statim se laqueo indueret, nisi invisa et infamis vivere malletapud Erulos adeo secundo matrimonio non locus, ut uxor ad sepulchrum mariti statim se laqueo indueret, nisi invisa et infamis vivere mallet (łac.) --- u Herulów tak dalece powtórne śluby nie są we zwyczaju, że żona u grobu męża zaraz pętlicę na szyję zarzucała, chyba że wolała żyć w nienawiści i hańbie.. Aleć by o tym osobne księgi napisać trzeba, jako we większej daleko u starodawnych zostawały obserwancji cnoty, niżeli u nas, których zbawienna oświeciła nauka. Czyli w tamtych wiekach świat już był dojźrzał i w swojej stanął doskonałości? Bo jeśli wedle zgadzających się profecyj sześć tysięcy lat ma stać structura huius universistructura huius universi (łac.) --- budowa tego świata., toć dwa tysiącadwa tysiąca --- liczba podwójna; dziś popr.: dwa tysiące. rość, aże do czasów Abrahamowych i podania zakonu bożegozakon boży --- prawo boże, dziesięć przykazań.; dwa tysiąca w perfekcji i sile aże do narodzenia Zbawiciela naszego; dwa tysiąca ad senectamad senectam (łac.) --- ku starości. i końcowi swemu. Wielkie podobieństwopodobieństwo --- prawdopodobieństwo, możliwość., że tak jest: bo sam Chrystus Pan powiada, że na schyłku i dokończeniu świata przyszedł z nieba dla odkupienia ludzkiego; już był świat we trzech albo czterech tysięcy lat od stworzenia swojego w najdoźralszej stanął doskonałości cnót i dowcipówdowcip (daw.) --- rozum. ludzkich, zbawienną o Bogu wyjąwszy naukę; w ten czas to był on wiek złoty, kiedy Saturnus, od Jowisza wygnany z nieba, z ludźmi mieszkał na ziemi, kiedy był pokój powszechny, a nieorana ziemia, o czym bają poetowie starzy, wszelakiego zboża rodziła obfitości Więc że naturaliter quod procedere non potest, recedit difficilisque in perfecto mora est, et ut primo ad consequendos quos priores ducimus, accendimur, ita ubi aut praeterire aut aequari eos posse desperavimus, studium cum spe senescit et quod assequi non potest, sequi desinitnaturaliter quod procedere non potest (...) (łac.) --- z konieczności co nie może postępować, cofa się, a zatrzymanie się w stanie doskonałym jest trudne; i jak z początku zapalamy się do doścignięcia przedniejszych, tak potem, gdyśmy zwątpili w możność prześcignięcia ich lub im dorównania, wraz z nadzieją starzeje się zapał i przestaje dążyć zatem, czego osiągnąć nie może (Velleius).. Nie masz się przeto czemu dziwować, że lata nasze, wszytkie duchowne porzuciwszy ćwiczenia w nauce i w cnocie, świat ten przyrodzonym biegiem ziębnący i już dogorywający, zbytkami i rozpustami, lenistwem, opilstwem, ambicyją, obłudą, pychą, i ustawającą naturę w sobie sami krzeszą, czerstwią, budzą, równie jako w one ostatnie mięsopustu trzy dni przed następującym postem szaleją. Jednak i teraz przecie znajdują się tacy, którym ut agere memoratu digna pronum, ita celeberrimus quisque ingenio, ad prodendam virtutis memoriam sine gratia, aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio duciturut agere memoratu digna pronum, ita celeberrimus quisque ingenio, ad prodendam uirtutis memoriam sine gratia, aut ambitione, bonae tantum conscientiae pretio ducitur (łac.) --- jak skłonny do działania rzeczy godnych pamięci, tak też celujący zdolnością, w uwiecznieniu cnoty powoduje się nie nadzieją wdzięczności albo ambicją, ale jedynie świadomością wartości dobrych czynów., którym tak szablą, jako i piórem miło robić nieśmiertelnej pamięci dzieła. Naród nasz nieszczęśliwy, przyznam się, z tej miary, że mu tu wszytkie chrześcijańskie palmę biorą dynastie, bo te językami swoimi nie tylko historie i dzieje wieków swoich, ale diariusze z sowitym przydatkiem chwały i grzeczności, ale wszytkie a wszytkie stare greckie i łacińskie autory, a skoro im i tych nie stało, szczere fabuły i bajki ludziom próżnującym dla zabawy (jako Francuzi romansze) wielkimi tomami piszą. A jeżeli który jako polski naród miałby co pisać o sobie? Bo i ciż sami cudzoziemcy, chociaż ich oczom officit nostra libertasofficit nostra libertas (łac.) --- zawadza wolność nasza., że jako chorzy z uprzykrzonego łóżka wzdychają widzący zdrowego acz simulantsimulant (łac.) --- udają. i łyczkiemłyczko --- zdrobnienie od łyko. kiełbasę z Ezopową nazywają liszką, nie mogą w piśmiechw piśmiech --- dziś popr. forma N. lm: w pismach. swoich opuścić Bolesławów, Zygmuntów, Kazimierzów i Władysławów naszych. Przyznał to HeinsiusDaniel Heinsius (1580--1655) --- filolog holenderski; w znanej a wielokrotnie przedrukowywanej redakcji jego Orationes przytoczonego ustępu nie znajdujemy. w pewnej oracji swojej, że in armis nascuntur Poloni, vera duri Martis, vera Bellonae propago. Meruit Zygmunt pierwszy a Paulo Jovio nobili historico poni inter tres heroas illos: Carolumquintum imperatorem, Franciscum primum Galliae regem et se ipsum, z takowym przydatkiem: hi nisi simul imperassent, singuli digni fuerunt, qui toti imperarent orbitin armis nascuntur Poloni (...) (łac.) --- Polacy rodzą się w zbroi, prawdziwe to plemię tęgiego Marsa i Bellony... Zygmunt zasłużył sobie u Pawła Jowiusza, znakomitego historyka, że go umieścił w szeregu trzech owych bohaterów: Karola V cesarza, Franciszka I króla Francji i jego, króla polskiego... Gdyby nie panowali razem, to każdy z nich godzien by był władać światem całym.. Aleć i teraźniejsze kłopoty i obroty nasze, prawda, że impari nec eo quern Veritas meretur affectuimpari nec eo quem Veritas meretur affectu (łac.) --- nie z takim samym uczuciem i nie z takim, na jakie by prawda zasługiwała., siła cudzoziemców ale daleko od szczerości pisze. Podobno też odległość miejsca causandacausanda (łac.) --- jest tego przyczyną. a Prawdażadnemu towarowi tak nie szkodzą przenosiny i daleka droga, jako prawdzie. Takżeśmy incuriosi nostri, takżeśmy incuriosi et posteritatisincuriosi et posteritatis (łac.) --- niedbali o samych siebie... niedbali również o potomność.. Owszem, invidemusinvidemus (łac.) --- zazdrościmy. obojgu. Invidemus sobie, że cokolwiek krwią, pracą, utratą substancjisubstancja (daw.) --- majątek. ad posteritatem meruimusad posteritatem meruimus --- zasłużyliśmy na przyszłość., kiedy tego na piśmie nikt nie poda, wieczną obliterabiturobliterabitur (łac.) --- pokryje się. niepamięcią. Vixere multi ante Agamemnona fortes.../ Sed illachrymabiles urgentur,/ Carent quia vote sacroVixere multi ante Agamemnona fortes (...) (łac.) --- wielu było dzielnych przed Agamemnonem, lecz spoczywają nieopłakiwani, gdyż brak im wieszcza natchnionego.. Nie dosyć jest potomności zostawić szerokie włości, wsi i folwarki przestrone; nie dosyć pełną ścianę starożytością przykurzonych przodków swoich obrazów; nie dosyć po drzwiach malowane, po powietrznikach wybijane herby, wieczne ze krwie szlacheckiej urodzenia swego insygnia, jeżeli im na piśmie nie zostawimy tego, czymeśmy też sami w osobach naszych potwierdzili wielkich przodków swoich, to jest opera manuum nostrarumopera manuum nostrarum (łac.) --- dzieła rąk naszych.. Czyśmy tylko decoquere ante parta maiorum nati, sanguinis non virtutis haeredes? Equites!decoquere ante parta maiorum nati, sanguinis non virtutis haeredes? Equites! (łac.) --- urodzeni do trwonienia tego, co przodkowie zebrali... czyśmy dziedzicami krwi a nie cnoty? Rycerze! NiestojcieNiestojcie --- niestety. ono miłe rycerstwo, któremu biedne na zielonym koniu ciężą podkówki: a ono kiedyś ty wojny nie służył, w okazjiokazja (daw.) --- bitwa, potyczka. jako żyw nie był, ale z domowego wywaliwszy się jaja, urosłeś i porosłeś jako cielę u kołka w domu --- choćbyś ty swoje herby nie na ścienie, ale na czele prezentował, toś ty wyrodek i wychodek familji swojej, nie eques ale equus polonusnie eques ale equus polonus (łac.) --- nie jeździec (rycerz) ale koń polski.. Takiemu przed laty nie tylko dygnitarzem być, nie tylko królewskiego chleba trzymać, ale mu się myślistwa chować, w żółtych botach, w jedwabiu nie godziło chodzić. O tempora, o mores!O tempora, o mores! --- O czasy, o obyczaje! dwadzieścia dzisia starostw, najwyższe honory, a jeszcze wojskowe, trzyma drugi, rotmistrzem jest, jako żyw nie bywszy w obozie, Jakubowice wyjąwszy: omnis enim res/ Virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris/ Divitiis parent, quas qui construxerit, ille/ Clarus erit, fortis, Justus, sapiensve etiam et rex/ Et quicquid voletomnis enim res (...) (łac.) --- wszystko bowiem: cnota, sława, honor, rzeczy boskie i ludzkie są posłuszne pięknym bogactwom: kto je zbierze, ten będzie sławnym, mężnym, sprawiedliwym, mądrym a nawet królem i czymkolwiek zechce.. Invidemus posteritatiInvidemus posteritati (łac.) --- a zazdrościmy potomności., żeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźniżeby przykład z przodków swoich brali bożej bojaźni --- przykłady bojaźni bożej, miłości przeciwko królom, szczerości, przystojności --- wylicza po kolei Potocki, utyskując na ich przemilczanie przez historyków., którą w obyczajach, w pobożnych fundacjach kościołów i klasztorów świętych, szpitalów szczodrobliwych, cnoty rycerskiej, którą nie domatimdomatim --- w domu. hucząc, ale rozprzestrzeniając granice ojczyste, częścią z pogaństwem, częścią z wiarołomnymi sąsiadami aperto wyświadczali caeloaperto... caelo --- pod otwartym niebem.. Więc miłości przeciwko Panumiłość przeciwko Panu --- dziś popr.: miłość do Pana., chociaż to rzadko libertas et dominatio conveniuntlibertas et dominatio conveniunt (łac.) --- wolność z panowaniem w parze chodzą., a przecie to meruerant majores nostri axiomameruerant majores nostri axioma (łac.) --- wysłużyli sobie przodkowie nasi ten pewnik., że nikędy król polski, choć obcy rodem, bezpieczniej i miękcej wyspać się nie może, jako na łonie szlachcica polskiego. Precz stąd feralis ona turecka, gdzie tak wiele cesarzów uduszonych; precz niemiecka, gdzie in coelesti etiam alimentoin coelesti etiam alimento (łac.) --- w Najświętszym nawet Sakramencie. otrutych; precz Francja, kędy nożami skłutych królów, precz Anglia na ostatek, która katowską siekierą ściętego prezentuje pana, carnificinacarnificina (łac.) --- katownia.. Szczerości, chociaż im to częstokroć z obłudną Moskwą (czego dowodem elekcja Władysława królewicza naszego na carstwo, którego potem defuncti periculodefuncti periculo (łac.) --- przebywszy niebezpieczeństwo. odrzucili) i z wykrętnymi wadziła Niemcami (czego dowód Maksymilian nie dotrzymawszy za granicą wiary, którą się w dosyć uczynieniu podanych kondycyj w zamojskiem obowiązał więzieniu). Wszyscy ci privato commodo foedera et amicitias metiunturpriuato commodo foedera et amicitias metiuntur --- wygodą prywatną mierzą sojusze i przyjaźnie.. Przystojności albo decoris et honorisdecoris et honoris (łac.) --- godności i honoru., czego przykład w wielkim Janie Zamojskim, kiedy wziął w boju dwóch wodzów szwedzkich, z których jeden był bękartem króla szwedzkiego Gustawa, zwał się Carolusinus. Więc dawszy tamtemu victricem ad osculum dexteramvictricem ad osculum dexteram (łac.) --- zwycięską prawicę do pocałowenia., Carolusinowi jej z okrutnym umknął afrontem, chociaż miał nad owym komendę, powiedajac: że się go bękart dotykać nie godzien. Wywodzili mu to różnymi racjami drudzy, że to nie bękart, ale filius naturalis, że to u wszytkich chrześcijańskich panów zwyczajna. PervincitPervincit (łac.) --- zwycięża. tych wszytkich nieprzełomaną statecznością hetman wspaniały i Carolusina do więzienia malborskiego cum gregariiscum gregariis (łac.) --- z szeregowcami. odesłał. Drugie specimen staropolskiej przystojności w tegoż Zamojskiego do Grzegorza trzynastego liście, żeby nie licencjował Zygmunta trzeciego do małżeństwa z Konstancją Austriacką, siostrą Anny, pierwszej żony jego, rodzoną; pisze, że u nas Polaków etiam in equabus incestus abominabilisetiam in equabus incestus abominabilis (łac.) --- u klaczy kazirodztwo wstrętne., nie tylko byśmy go w królu cierpieć mieli. Tych-ci to i tym podobnych cnót przykładów zazdrościmy potomkom naszym, kiedy je alto supprimimus silentioalto supprimimus silentio (łac.) --- głębokim pokrywamy milczeniem.. Invidemus Ojczyźnie naszej, kiedy królów pobożnych, wojennych, sprawiedliwych, dobrych et e contraet e contra (łac.) --- i przeciwnie., tamtych na zawdzięczenie cnoty i przychylności przeciwko narodowi naszemu, tych na zawstydzenie i przestrogę nasze perpetuo mergimus somnosperpetuo mergimus somnos (łac.) --- w wiecznym śnie pogrążamy.. Pobożnych: jaki był Jagiełło, że dawniejszych nie wspomnię, czego świadkiem krwawa ona z Ulrykiem mistrzem krzyżackim potrzeba, do której nie wyszedł Jagiełło, chociaż już totis campis fulsere hostium signatotis campis fulsere hostium signa (łac.) --- na całym placu zabłyszczały znaki nieprzyjaciół., aże w namiecie swoim zaczętej nabożnie dosłuchał mszy świętej, a potem miasto jakiej do żołnierzów swoich exhortyexhorta (z łac.) --- zachęta., samże zaczął pieśń Wojciecha świętego do przeczystej Panny i Matki, i ta była hasłem, ta była fax et tubafax et tuba (łac.) --- pochodnią i surmą. do szczęśliwej wiktorii i wesołego tryumfu. Wojennych: jaki był Władysław Jagiełłowicz, który trzy razy poraziwszy Turków, że im czwarty raz nie dotrzymał rzeczonego miru, dał swoją i tak wielu chrześcijańskich krwią dokument ludzi, jako nie tylko chrześcijanom, ale ani poganom restricta mente et corde injuratorestricta mente et corde injurato (łac.) --- z restrykcją myślową i sercem nieprzysięgłym. przysięgać nie trzeba, jako tu żadne dyspensy i licencjowanie sumienia nie płaci, które na tę ekspedycją nieszczęśliwą przysłał był papież cunctanti Vladislaocunctanti Vladislao (łac.) --- zwlekającemu Władysławowi.. Sprawiedliwych: jaki był Henryk, acz nie długo; pisze annalista, że na sejmie coronationis jego wakowała pieczęć, do której, jako bywa, barzo wiele ludzi przez rozmaite ubiegało się fakcje. Byli tam Karnkowscy, Ossolińscy, Kostkowie, którzy w tak rozerwanej elekcji między Ernestem Austriackim, Janem królem szwedzkim ojcem Zygmunta trzeciego (bo ten jeszcze w powiciu był), i carem moskiewskim, z których każdy wielkie miał seguitoseguito (z wł.) --- świtę, orszak. swoję, królem go evicerunt; byli tam Konarscy, Łascy, Tomiccy, Kryscy, Górkowie, Odolanowscy, którzy go ze Francji przyprowadzili, et multi alii, łaskę jego variis obsequiis dementi, wszyscy byli in spe gratiae Principiset multi alii (...) (łac.) --- wielu innych, którzy... zjednali sobie różnymi przysługami... spodziewali się wdzięczności księcia., którzy gdy czas przyszedł deklaracji, conticuere omnes intentique ora tenebant, versando annulum in digitisconticuere omnes intentique ora tenebant, versando annulum in digitis (łac.) --- zamilkli wszyscy i z wielką uwagą usta zamknięte mieli, obracając pierścień w palcach. zawołał głosem: Monsieur Wolski! ale ten najmniej się nie spodziewając pieczęci, ledwo się per confertas krzesła pańskiego docisnąwszy catervas, ultra suam et omnium expectationemper confertas (...) (łac.) --- przez ściśnięte tłumy, wbrew swemu i wszystkich oczekiwaniu. odebrał pierścień on, tanti honoris insignetanti honoris insigne (łac.) --- odznakę tak wielkiego zaszczytu., z ręku królewskich. Uważył to mądry pan, że kiedy by go był któremu z tych, którzy aliquo suo merito praesumebantaliquo suo merito praesumebant (łac.) --- z powodu zasługi względem niego spodziewali się. łaskę jego, konferował, wpadłby był w podobieństwo, że non eodem omnes prosequitur affectunon eodem omnes prosequitur affectu (łac.) --- nie tym samym uczuciem darzy wszystkich.; dałby dissensioni okazyją inter civesdissensioni inter cives (łac.) --- do niezgody wśród obywateli.. Wolał się zaraz explicare in primordiisexplicare in primordiis (łac.) --- wytłumaczyć w samych początkach. panowania swego, że mu nie trzeba parare necessitudinesparare necessitudines (łac.) --- zdobywać sobie przyjaźni., że nie chce być nikomu ni za co obligatesobligates (łac.) --- obowiązany., żeby wszytkim podchlebcom i zausznikom dał po uchu, ale kto czego godzien, kto się zasłuży ojczyźnie, ten się niechaj spodziewa. Nie umiał się w tym Stefan Batory rozgarnąć, ale Zborowskim, którzy go byli primario na tron wsadzili polski, jawnie acceptum referebat beneficiumacceptum referebat beneficium (łac.) --- odebrane oddawał dobrodziejstwo., zapomniawszy, że omnis virtus ale też i gratitudo requirit modumomnis virtus (...) gratitudo requirit modum (łac.) --- każda cnota i wszelka wdzięczność wymaga wiary., i tak się też byli weń wpaśli, że nie mógł nikomu nic dać, czego by im summa cum invidiaim summa cum invidia (łac.) --- z najwyższym niezadowoleniem. nie odmówił. Rupta potem in aperium evasit amicitia odiumin aperium evasit amicitia odium (łac.) --- zerwana przyjaźń zamieniła się w otwartą nienawiść., która im była większa, tym potem cięższa królowi: bo ich w honory i bogactwa spanoszywszy, sam sobie bicz nagotował. Non pro mentis ale debito jure ambiebant omnia na się i clientelas suasNon pro mentis (...) (łac.) --- nie według zasług, ale jakby z należnego prawa ubiegali się o wszystko... dla swoich znajomych.. albo jeśli co komu król invitis illisinvitis illis (łac.) --- wbrew ich woli. konferowałkonferować --- tu z łac.: powierzyć., to gniewy, to sapy, to tradukcje majestatu, eksprobracjeeksprobracja (daw., z łac.) --- zarzut., to postrachy, częścią ex seex se (łac.) --- od siebie samych., częścią wymyślone, ut fitut fit (łac.) --- jak to bywa., żeby to król w nich firmaret potentiam a przez nich precario dominareturfirmaret potentiam (...) (łac.) --- umocnił władzę... drogą prośby władał.: oto na tym sejmiku to mówiono, na tym to, to pisano, to podrzucono; i długo był król w tej niewoli, aże na ostatek musiał im wysadzić emulaemul (daw., z łac.) --- współzawodnik, przeciwnik. Zamojskiego Jana, i krwią się to non sine totius Reipublicae molanon sine totius Reipublicae mola (łac.) --- nie bez wstrząśnienia całej Rzeczypospolitej. oblało, który concussisset całą Koronę, kiedy by śmierć królewska non occupassetconcussisset (...) non occupasset (łac.) --- byłoby zachwiało... nie uprzedziła.. Niechajby sobie wszyscy królowie, ale polscy primario (bo ich summa regiminis in distributiva justitiasumma regiminis in distributiva justitia (łac.) --- całość rządów na wymiarze sprawiedliwości. zawisnęła), głęboko ono napisali oraculum: praeficere officiis et administralionibus non peccaturos potius quam damnare cum peccassentoraculum: praeficere officiis eta dministralionibus non peccaturos potius quam damnare cum peccassent (łac.) --- przepowiednię: ustanawiać przełożonych w urzędach i administracji raczej takich, co nie zgrzeszą, niż potępiać, gdy już zgrzeszyli. (co się przydało za naszego Kazimierza Radziejowskiemu); żadnych więcej do boku swojego sług i konsyliarzów nie przysposabiać non tam capaces, quam nihil desiderantesnon tam capaces, quam nihil desiderantes (łac.) --- nie tyle zdolnych, jak raczej takich, którzy niczego nie pożądają, albowiem nullus illum amat, qui semper da mihi clamatnullus illum amat, qui semper da mihi clamat (łac.) --- nikt nie kocha tego, kto zawsze woła: dawaj mi.. Więc jako był pobożny Jagiełło, wojenny syn jego Władysław sprawiedliwy i mądry Henryk, tak był dobry i szczęśliwy Zygmunt pierwszy, Zygmunt August i Władysław czwarty, nisi eius bellicae gloriae incuria, luxuriae, zbuntowanie kozaków fatale civilis belli incendium effecissetnisi eius bellicae gloriae incuria, luxuriae (...) (łac.) --- gdyby nie niedbałość o sławę wojenną, zbytki... nie wywołało nieszczęsnej pożogi wojny domowej. --- Wyraz incuria poprawiliśmy z infamia, nie dającego sensu.: bo Kazimierz pacis studiosissimus eoque bellandi ignarus, in bellis tamen infaustis vilam multiformi consumpsit fortunastudiosissimus eoque bellandi ignarus, in bellis tamen infaustis vilam multiformi consumpsit fortuna (łac.) --- jako wielce dbały o pokój i przez to nieznając się na rzemiośle wojennym, wśród wojen przecież nieszczęśliwych przepędził życie z nader zmiennym szczęściem. Jeśli która rzeczpospolita chrześcijańska jako nasza Polska rozmaitym mieszaninom w elekcjach, niebezpieczeństwom w interregnach, kłopotom z nowymi a obcymi pany podległa, którym tak się dobrowolnie subicimussubicimus (łac.) --- poddajemy. sami, żeby się oni wprzódy prawom i obyczajom poddawali naszym. Wiedzą myśliwcy, że trudniejszy daleko do unoszenia dziwak albo złowek, który się bujać i sobie nauczył gonić, aniżeli młodzik w kojcu ochrostany jastrząb; tak i nam obcy pan nawykszy in absolutis dominiis: sic voto sic jubeo, stet pro ratione voluntasin absolutis dominiis: sic voto sic jubeo, stet pro ratione voluntas (łac.) --- w państwach samowładnych: tak chcę, tak każę; za powód niech starczy wola., nie rychło się da obrochmanićobrochmanić (daw.) --- obłaskawić., i chociaż go rozlicznymi pętamy obowiązkami i przysięgami, coraz się porywa z ręku, coraz do przyrodzonych ciągnie się afektów, coraz z berła na drzewo: bo jako wilka tak i ptaka natura ciągnie do lasa. I nigdy nam się exoticum nie nadawało dominiumexoticum dominium (łac.) --- cudzoziemskie panowanie., kiedykolwiek synów królów, panów naszych, sanguine et moribus, krojem i strojem nobis simillimossanguine et moribus (...) (łac.) --- krwią i obyczajem... do nas najpodobniejszych. do elekcji nie stawało; jednego tylko Piasta po Leszkach i Popielach zeszłych, od którego brzeskie i legnickie ród swój prowadzą książęta, i to był terrigenaterrigena (łac.) --- mieszkaniec (tej) ziemi., a drugiego Jagiełłą wyjąwszy, którzy obadwa divinitusdivinitus (łac.) --- z natchnienia Bożego. obrani i na tron polski wysadzeni byli: tamten jako pie credimuspie credimus (łac.) --- pobożnie wierzymy. temu, co nam in monumentis veneranda podała antiquitasin monumentis veneranda (...) antiquitas (łac.) --- czcigodna starożytność w pomnikach. że olio et fareolio et fare (łac.) --- oliwą i mąką. onej Sareptańskiej niewiasty, mięsem i miodem, który rósł w uściech i w rękach tamtych elektorów; ten, żeby Pan Bóg przezeń naród on gruby litewski, w pogańskich pogrążony zabobonach, do świętej katolickiej przyprowadził wiary. Okrom mówię tych dwu: Nescio qua natale solum dulcedine cunctos/ Ducit et immemores non sinit esse suiNescio qua natale solum dulcedine cunctos (łac.) --- ziemia rodzinna niewysłowioną słodyczą wszystkich pociąga i nie pozwala zapominać o sobie.. Obraliśmy Ludwika Węgierskiego, skoro nam w Kazimierzu Wielkim Piastowej linii nie stało, aż nam Sanok, Przemyśl, Halicz i Kamieniec Podolski do Węgier odcina, aż i sam obrzydziwszy sobie circumscriptum regimencircumscriptum regimen (łac.) --- władzę ograniczoną.», zostawiwszy Polakom zrzędną panią matkę swroję, książęciu Władysławowi Opolskiemu oddzieliwszy cum titulo principiscum titulo principis (łac.) --- z tytułem księcia. wszytkie prowincje ruskie, odjeżdża na rezydencją do Budzynia i przywiódł też Polaków do takiej rezolucji, która go potem reflektowała, której GołogóryGołogóry --- Miasteczko dwie mile od Złoczowa odległe. Mowa o bajecznym «rokoszu gliniańskim», gdzie niby ścięto panów z fakcji królewskiej; rokoszowi temu poświęcił Potocki osobny wiersz, ocalały w Wirydarzu Trembeckiego (str. 43 --- wydania lwowskiego). perenne stoją monumentumperenne monumentum (łac.) --- wiecznotrwałym pomnikiem.. Obraliśmy Henryka francuskiego, co się mu już przydało, mądrego i sprawiedliwego pana, ale długoż tej uciechy? Albowiem czwartego po inauguracji swojej na królestwo polskie miesiąca, roku zbawiennego w nocy z kilką tylko Francuzów uciekł z Krakowa, skoro go doszła wiadomość śmierci Karola, króla francuskiego, brata jego: wolał się do tamtej pobierać sukcesji, kędy to bez ekscepcyjekscepcja (z łac.) --- wyjątek., bez cyrkumskrypcyj, królowi rozkazować wolno; kędy mu nie rzeką: nie pozwalam, wolno mu się zwadzić, z kim chce; wolno podatki rozkazać, jakie chce; wolno książęciu nieosądzonemu, dopieroż szlachcicowi szyję uciąć, do więzienia wrzucić, dobra wziąć, nullus arguetnullus arguet (łac.) --- nikt nie oskarży., chyba jako się i temu jego sukcessorowi stało, nożem go jako wieprza zakolą. Po którego zbieżeniu, że nam już Jagiełłowskiej w Zygmuncie Auguście linii nie stało, obraliśmy Stefana siedmigrodzkiego. Tłucz węgrzyna w możdżerzu, czyń ty co chcesz jemu,/ Przecie on będzie czosnkiem śmierdział po staremu! Tego mu trudno ująć, że był pan wojenny, szczęśliwy, doznała Moskwa zwyciężnej jego nad sobą prawice; ta też była przyczyną przez całe dziesięć lat królowania jego, że pod inszym trionem, co intendebat animointendebat animo (łac.) --- zamierzał w duchu., nie mógł wsławić imienia swojego; ale cóż po tem, kiedy i sławę, i pożytki onych wiktoryj moskiewskich, chociaż krwią polską nabytych, Batorym swoim, Bekieszom, Burnomissom, Felodom przypisował; toć Chmieleckiego, że porzucił buławę w Moskwie, to i wielu inszych od niego odstrychnęło, i nie bez przyczyny napisano o nim po śmierci: nonnullis autoritate sua jam gravis, libertati Polonae, certe si provixisset, periculosus fore visus estnonnullis autoritate sua jam gravis, libertati Polonae, certe si provixisset, periculosus fore visus est (łac.) --- wydawało się, że dla niejednego z powodu znaczenia swojego jest przykry, dla wolności polskiej, gdyby pożył dłużej, stałby się niebezpiecznym.. Obraliśmy po nim Zygmunta szwedzkiego, skoro nam miecza nie stało, po kądzieli i po iskrach prawie macając krwie Jagiełłowskiej, że go Katarzyna, Polka, siostra Zygmunta Augusta rodziła. Dziwna rzecz, żeśmy żadnej nie mieli elekcji, w którą by się panowie Austryjacy nie interesowali, a nie tylko prośbą, co wszytkim wolno, ale też i groźbą, czym samym odwracali serca ludzkie od siebie; bo każdemu formidabilis vicina potentiaformidabilis vicina potentia (łac.) --- straszną jest potęga sąsiada.; każdy sobie pomyśli! z oną Ezopową liszką, co do lwa mówiła: omnia vestigia versum te spectantia video, nulla retrorsumomnia vestigia versum te spectantia video, nulla retrorsum (łac.) --- wszystkie ślady widzę ku tobie skierowane, żadnego z powrotem.. Konkurował ze Stefanem Maksymilian wtóry cesarz, i, by go była śmierć nie zaskoczyła, pewnie by był co wichrzył, i nierychło uspokoił Stefan po koronie adversae factionis fomentaadversae factionis fomenta (łac.) --- knowania przeciwnego stronnictwa.. Konkurował z Henrykiem Ernestus Austriacus, który mszcząc się na Polakach upośledzenia swojego jadących przez ziemię niemiecką po króla do Francji, wielu porozbijać, wielu do więzienia pobrać rozkazał. Konkurował z Zygmuntem Maksymilian arcyksiążę i już szturmował do Krakowa, aleć go Pan Bóg skarał przez Jana Zamojskiego, u którego w Krasnymstawie tak głupiej porywczości swojej dwuletnim przypłacił więzieniem. Do Zygmunta wracając, w którym się rzetelnie ona staropolską ziściła przypowieść: «póki świat światem, nie będzie Niemiec Polakowi bratem», --- azaż jego najpierwsze exordia dominationisexordia dominationis (łac.) --- początki panowania.: nienaprawione obyczaje; konwersacje z ludźmi swego, dalekiego od polskiego humoru narodu, niekrólewskie piły i kręgli zabawy, od których go ani intimae admissionis senatorowie dehortariintimae admissionis (...) dehortari (łac.) --- najzaufańsi... odwieść. nie mogli; odmiana dworu z polskiego na niemiecki; za onych harcerzów, których czterysta Stefan z synów koronnych ut corpore, animi sic viribus fortes et virtute virosut corpore, animi sic viribus fortes et virtute viros (łac.) --- mężów dzielnych tak ciałem, jako też siłami ducha i męstwem. przy boku swoim ozdobą w pokoju, prawą ręką w boju chował i kochał, dragarów, alabartników wprowadzenie; ze dwiema siostrami austriackimi sine consensu Reipublicaesine consensu Reipublicae (łac.) --- bez zezwolenia Rzeczypospolitej. po świeżym zwłaszcza afroncie Maksymilianowskim ożenienie; azaż krew polska, którą chciał vindicare (i vindicasse, gdyby go non retrovertisset fortuna, et consilia ineluctabilis vis fatorum corrupissetvindicare (...) et consilia ineluctabilis vis fatorum corrupisset (łac.) --- pomścić (i byłby pomścił, gdyby go był los nie zawrócił i gdyby zamiarów nie zniweczyła nieunikniona potęga przeznaczeń).) królestwo szwedzkie, dziedzictwo swoje, które mu stryj jego Carolus Sudermaniae wydarł i nie tylko nie wrócił, aleśmy mu je jeszcze naszymi własnymi Inflantami i Estonią wyposażyć musieli. Piękna wdzięczność zaprawdę na tamtej wojnie potkała Zbigniewa Sarnowskiego, com czytał w manuskrypcie dziada mojego, który ściąwszy na harcu szwedzkiego kapitana, wetkniony łeb jego na pałaszu rzucił królowi pod nogi: «Tak padną, Panie mój, wszyscy nieprzyjaciele twoi! A król co? Czy rzucił juki złota z Aleksandrem? Czy wieniec tego metalu z Juliuszem? Czy sto par wołów ze Scypionem? Czy podziękował? Czy obiecał? «Nie wszystkicheście Szwedów zwojowali, możecie tak barzo nie wykrzykać! Azaż ono detestabile scriptumdetestabile scriptum (łac.) --- przeklęte pismo., na sejmie potem inquisitionis tą ręką, która je pisała, zdrapane publice za instancyą tegoż Zamojskiego Jana, kanclerza i hetmana koronnego, gdzie się już była Rzeczpospolita in regalistas et cancellaristas roztrząsnęła seu rozerznęła, kędy in casu improlitatis suaein casu improlitatis suae (łac.) --- na wypadek bezpotomności. Ernestowi austriackiemu, szwagrowi swemu, legował koronę polską, Litwę i Prusy do swojej przyłączał Szwecji. Azaż ona całej Polski civili sanguine inundatiocivili sanguine inundatio (łac.) --- zalanie krwią obywatelską., którą sowicie vindicavimusvindicavimus (łac.) --- pomściliśmy. w Kazimierzu, za ono jego paradoxumparadoxum (łac.) --- paradoks.: wolę psa niemieckiego widzieć, aniżeli szlachcica polskiego nad pludrami! Cóż mówi Revalia, gdzie się z ojcem Janem królem szwedzkim zjechawszy i kilka dni popieściwszy, chciał jako Henryk od nas uciec, by go byli senatorowie ze łzami nie uprosili, za co im potem nie dziękował Zamojski. Azaż tak wiele zacnej, zasłużonej, rodowitej szlachty upośledzonych w swoich i przodków swoich meritis, kiedy im należyty chleb, honor i dostojeństwo Szwedzi, Niemcy, Francuzi brali --- nie poświadczy mi tego, że nigdy Polacy gloriosiusgloriosius (łac.) --- bardziej chwalebnie. na cały świat bello et pacebello et pace (łac.) --- na wojnie i w czasie pokoju. nie słynęli, jako kiedy ich Polak rządził? Facilius est errare naturam, quam ut dissimilem sui princeps possit formare RempublicamFacilius est errare naturam, quam ut dissimilem sui princeps possit formare Rempublicam (łac.) --- łatwiej jest zbłądzić naturze, niż żeby panujący mógł uformować rzeczpospolitą niepodobną do siebie.. Dobrze Boter o Polakach: że jakiegokolwiek króla mają, zaraz jego induunt naturaminduunt naturam (łac.) --- przywdziewają naturę.. Jeśli kędy jako u nas ma miejsce: . . . . . . . . . . . . . . componitur orbis/ Regis ad exemplum, nec sic inftectere sensus/ Humanos edicta ualent quam vita regentiscomponitur orbis (...) (łac.) --- świat układa się na wzór króla; rozkazy nie potrafią tak nagiąć ludzkich umysłów jak życie panującego.. Czego przykładów wyliczać nie mój propozyt, bo i to, co piszę, wszytko extra sphaeramextra sphaeram (łac.) --- nawiasowo.; namienić tylko chciałem w mojej WMMPanu dedykacji, jako injuriamusinjuriamus (łac.) --- krzywdzimy. ojczyznę naszą, zaniedbywając i godnych i potrzebnych spraw wieków naszych porrigere posteritatiporrigere posteritati (łac.) --- przekazywać potomności., a mianowicie quanti constititquanti constitit (łac.) --- jak wiele kosztowało. Polakom, i mową, co tłumacza zawsze do Warszawy wozić potrzeba, i strojem i całą naturą, afektem na ostatek nie wrodzonym ale przyniewolonym ku ojczyźnie swojej, alienigenamalienigenam (łac.) --- cudzoziemskiego. po świecie szukać i obierać pana. Ta, ta sama chocimska ekspedycja może nam otworzyć oczy. Utrata Wołoch, Inflant, Estonii, juris regii in ducali Prussiajuris regii in ducali Prussia (łac.) --- prawa królewskiego w Prusach książęcych., Zadnieprza, jużci była i Ukraina nasmarowała, niechaj będzie zwierciadłem i hieroglifikiemhieroglifik --- symbol (w formie prostego znaku wizualnego). kaczki onej, która kurczęta, Niemców, którzy Polaków wodzili. Quod mens augurat et optoQuod mens augurat et opto (łac.) --- co serce prorokuje i czego pragnę., że za teraźniejszą, jako Piastową i Jagiełłową divinitusdivinitus (łac.) --- z Bożego natchnienia. ordynowaną i odprawioną szczęśliwą Króla IMCi Pana naszego miłościwego elekcją, kość z kości, krew ze krwie polskiej, (a fortes creantur fortibus, nec imbellem feroces progener ant aquilae columbama fortes creantur fortibus, nec imbellem feroces progener ant aquilae columbam (łac.) --- dzielni rodzą się z dzielnych; bezbronnego gołębia nie płodzą orły drapieżne.) orzeł orłom rozkazować będzie, szczęśliwa rzeczynaszych nastąpi rewolucja, kiedy miserias nostri maximas orbis parensmiserias nostri maximas orbis parens (łac.) --- zlitowawszy się nad nami wszechrodzic świata. niemieckie żołny, francuskie papugi, węgierskie kruki, szwedzkie rozegnawszy sępy in proprio posuit sua sidera coeloin proprio posuit sua sidera coelo (łac.) --- gwiazdy swoje na własnym niebie umieścił., kiedy wielkiego onego zelatora gloriae et libertatis Polonaegloriae et libertatis Polonae (łac.) --- sławy i wolności polskiej., Jana Zamojskiego neposnepos (łac.) --- wnuk., nieporównanego Hektora i obrońcę całości ojczyzny swojej Jeremiego Wiśniowieckiego, książęcia z książąt (a w Polszcze tytuły acta heroica seqiiiintiiracta heroica sequuntur (łac.) --- zaszczyty idą za czynami bohaterskimi.), który jako z nieprzyjacielem koronnym ręką i szablą, tak virtute et constantia cum invidia domi certabat, in castris genitus, patriis nutritus in armis filius, armipotenti dextera patrios avitosque consummabit honoresvirtute et constantia cum invidia domi certabat, in castris genitus, patriis nutritus in armis filius, armipotenti dextera patrios avitosque consummabit honores (łac.) --- męstwem i stałością z zawiścią domową walczył; urodzony w obozie syn, wykarmiony w ojcowskiej zbroi, dzielną prawicą dosięgnie zaszczytów ojca i dziada. i co dotąd na tysiąc zacnej jego parentele dzieliło się domów, dziś na wieczną narodu polskiego sławę, w jeden jakoby kościół, osobę Króla pana naszego zebrane assurgetassurget (łac.) --- powstanie.. Tempus erit --- nec enim me fallunt omina, quando/ Hunc saevi ferventis in medio turbine belli/ Conversae fugient acies, hostilia quando/ Obvia quaeque metet infesto corpora ferro./ Tempus erit, quando hunc rerum nuntia fama/ Praestantem animo et meritis ingentibus auctum/ Deferet extremis alis plaudentibus oris./ Vos tantum, superi, placidam concedite vitam,/ Atque suo semper vernantem flore juventam,/ Quod illi stabili jam spondent numine Parcae,/ Ut seri quondam discant teneantque nepotes,/ Et sua perpeluis tradantur nomina chartisTempus erit --- nec enim me fallunt omina, quando (...) (łac.) --- Przyjdzie czas --- nie mylą mię bowiem wieszcze znaki --- kiedy przed nim uciekać będą w popłochu zastępy wśród zawieruchy okrutnie szalejącej wojny, kiedy morderczym mieczem skosi wszystkie ciała wrogów na drodze spotkane. Przyjdzie czas, kiedy sława, zwiastunka czynów, na skrzydłach uderzających zaniesie odznaczonego męstwem i wielkimi zasługami, do najdalszych krain. Wy tylko, bogowie, użyczcie życia spokojnego i młodości wiecznie świeżej w swoim kwiecie, co mu już przyrzekają Parki swą niezmienną wolą, ażeby kiedyś dalecy wnucy dowiedzieli się i zapamiętali, i żeby jego imiona na wieki utrwaliły się w księgach.. Jużci nam tanti spes affulsit votitanti spes affulsit voti (łac.) --- zajaśniała nadzieja takiego życzenia. w mądrości, w dobrotliwości Pańskiej, które są in principis virtutes regnatrices cordein principis virtutes regnatrices corde (łac.) --- w sercu panującego cnotami rządzącymi., kiedy to turbidumturbidum (łac.) --- burzliwe. w ojczyźnie naszej chaos, tę fatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus hominum sua mansuetudinefatalem dissidiorum, diffidentiae, discordiae civilis procellam sedare in pectoribus hominum sua mansuetudine (łac.) --- uśmierzyć w sercach ludzkich łagodnością swoją zgubną burzę zatargów nieufności i niezgody obywatelskiej. umiał. Zwyczajnyć to jest noviluniorumnoviluniorum (łac.) --- nowiów. paroksyzm, zwyczajna nastawających na sferę swoje księżyców afekcja: wichry, grzmoty, niepogody, psoty i różne na powietrzu burze; każdy miesiąc schodzącego antecessora swego upijać musi relikwij. Co jeśli przyrodzonym biegiem na niebie się dzieje, czemuż się na ziemi dziwować, jeśli po wszytkich i pogańskich, i chrześcijańskich świata tego nacjach, czemuż i nie w Polszcze, która imo praximimo praxim (łac.) --- mimo zwyczaju. wszytkich narodów pana sobie obiera, gdzie się nie rodzą, ale stawają królowie, ani zaraz król z koroną, ani spiritualis cum saeculari, ani equestris cum senatorio ordospiritualis cum saeculari (...) (łac.) --- stan duchowny z świeckim, rycerski z senatorskim., ani sibi cohaerentsibi cohaerent --- nie są ze sobą zgodne. wszytkie trzy. Licentiata libertas, impunis licentia, non in foro fides, non in pectoribus confidentia, seditio campo, curia discordia, non magistratui autoritas, non senatui majestas, non judiciis gravitas, malefaciendi omnibus aut data potestas, aut imposita necessitas, nec honorantur virtutes, nec puniuntur flagitia, timet humilis potentem, non suspicit, contemnit, non antecedit humillorem potentiorLicentiata libertas (...) (łac.) --- Rozpustna swoboda, bezkarna swawola, nie ma w sądach sprawiedliwości, nie ma w sercach zaufania, bunt w obozie, niezgoda w radzie, urząd nie ma powagi, senat dostojności, sądy znaczenia, wszystkim do występków dana możność albo nakazana konieczność; cnoty nie doznają czci, zbrodnie nie podlegają karze; niski boi się możnego, nie poważa, możniejszy pogardza niższym, nie wyprzedza go w niczym., ani pokoju, a dopieroż, jako to u nas było, ani pieniędzy, ani kredytu, non ducibus potestas, non militi obsequium, qui quamvis alacer sed tamen imperia ducum interpretari quam exequi mavult, non agris securitas, non aris reverentia, non diis cultusnon ducibus potestas, non militi obsequium, qui quamvis alacer sed tamen imperia ducum interpretari quam exequi mavult, non agris securitas, non aris reverentia, non diis cultus (łac.) --- wodzowie nie mają władzy, żołnierz nie dba o posłuszeństwo, gdyż jakkolwiek jest dzielnym, woli przecież wyrokować o rozkazach wodzów niż je wykonywać; role nie mają bezpieczeństwa, ołtarze --- poszanowania, bogowie --- czci.. Summa summarum pełno zawsze nienawiści, niezgody, tradukcyj, paskwilów, plotek, które jako vulgantur callide tak creduntur temerevulgantur callide (...) (łac.) --- chytrze bywają rozpowszechniane, lekkomyślnie wiarę zyskują., a jako u Rzymianów bywało: quibus deerat inimicus, per amicos opprimebaturequibus deerat inimicus, per amicos opprimebature (łac.) --- kto nie miał nieprzyjaciela, ulegał przemocy przyjaciół.. Teć są owoce interregnoruminterregnorum (łac.) --- bezkrólewii., te nowe, które po nich następują, witają specjały berła. Takać i na Ojczyznę nasze padła była tempestastempestas (łac.) --- burza, niebezpieczeństwo., kiedy nam powtóre fatalis królom polskim Francja (bo i Henryk tam nożem zakłóty i Kazimierz tot vicissitudinibus lassatam podobno vitam, cum fortuna deseret), viduavit koronę, orbauittot vicissitudinibus lassatam (...) (łac.) --- życie tylu zmianami skołatane, wraz z szczęściem opuści... owdowiła... osierociła. Ojczyznę naszę; kiedy Król JMC pan nasz coelitus centum miltium w okamgnieniu prawie adunatis hominum sensibus zawołany królem et jam jam vincentibus naufraganti patriae subuenit undiscoelitus centum milium (...) (łac.) --- z woli niebios zjednoczoną wolą stu tysięcy ludzi... przybył na pomoc ojczyźnie w rozbiciu, kiedy ją fale już zalać miały., kiedy już nie Węgrzyn, nie Francuz, nie Szwed, ale Polak, którego imię sonat anagrammaticesonat anagrammatice (łac.) --- brzmi przez przestawienie liter (Michael).: Jam Lech, którym fundował polskie w przestronej Sarmacji imię, ja spustoszone osiadłości, dziedzictwa białego orła, odarte i obnażone z dawnej sławy, tytuły jego zdeptane, provoluta tanto sanguine przez dwanaście wieków jego parta decora i praemia virtuti restituam, cultores agris, altaria templis et pristinum koronie mojej reponam nitoremprovoluta tanto sanguine ... parta decora ... praemia virtuti restituam, cultores agris, altaria templis et pristinum (...) (łac.) --- stracone, obfitą krwią... zdobyte zaszczyty ... nagrodę cnocie oddam, oraczów rolom, ołtarze kościołom, i dawny... blask przywrócę. Precz Szwedzi i Francuzi, precz Niemcy i Węgrzy:/ Bo sobie dziś Polacy postąpili mędrzéj./ Jam Lech! mnie tu przed wami królować należy;/ Żaden mnie do korony pewnie nie ubieży./ Niech inszym do niej złotem gościniec zagwoździNiech inszym do niej złotem gościniec zagwoździ --- przytyk do wyścigów Leszkowych o koronę (legenda z kroniki mistrza Wincentego).,/ Komu Bóg nie naznaczył, w zawodzie opożdziopożdzi --- dziś popr.: opóźni../ A komu chce na skronie wdziać koronę złotą,/ Chociaż o niej nie myśli, wyścignie piechotą./ Niespodziana Polaków potkała pociecha:/ W tysiąc sto siedmdziesiąt lat znowu mają Lecha! Tegoć-to, tego króla na tron polski inwestyturę przed siedmnastą wieków w Klaudyuszu prorokował Tacitus: Quanto plura recentium sive veterum revolvo, tanto magis ludibrio rerum mortalium cunctis in negotiis obversantur, quippe fama, spe, veneratione, largitione multi destinabantur imperio, futurum principem fortuna in occulto tenebatQuanto plura recentium sive veterum revolvo (łac.) --- im więcej wypadków z dziejów nowszych czy dawnych rozważam, tym jaśniej dostrzec się dają igraszki rzeczy ludzkich we wszystkich sprawach; wielu bowiem dzięki sławie, nadziei, czci, hojności powołanych było do władzy, a tymczasem los trzymał w ukryciu przyszłego władcę. Którego jako prędko dominationis primitias furibundi odważyli się civilibus discordiis incessere Eolidominationis primitias furibundi (...) (łac.) --- początki panowania szalejący... niepokoić niezgodą wewnętrzną Eolowie., tak on je wszytkie clementiae, prudentiae, majestatisclementiae, prudentiae, majestatis (łac.) --- łagodności, roztropności, powagi., jakoby Neptunowego trójzębu jednym uspokoił zamachem, optimo genere veniae z Juliuszem Cesarzem nescire, quae quisque peccassetoptimo genere veniae (...) (łac.) --- najlepszym rodzajem przebaczenia: nie wiedzieć, kto czym zgrzeszył.. Któremuktóremu... (łac.) --- tu przechodzi Potocki od króla Michała do Cezara. kiedy po ostatnim onym z Pompejuszem tryumfie przyniesiono okrutnie wielki pakiet z jego obozu do Rzymu pisanych listów, z których mógł wszytkich żołnierzów swoich, a nawet i przyjaciół przeciwko sobie snadno dociec afektu --- nie jednemu tam pod kolany zadrżało i już się consciiconscii (łac.) --- poczuwający się do winy., jedni w nogi, drudzy wymawiać i wykręcać, inszy się przeć, inszy przepraszać gotowali --- kiedy je w nałożony ogień wrzucić i spalić rozkazał. A Król pan nasz miłościwy wszytko, cokolwiek jego pańskich dochodziło uszu, w jedno generalnej amnistyjej zawinąwszy brzemię, pogrążył w oceanie łaskawości swojej, na wieczny przykład (że nihil gloriosius principe impune laesonihil gloriosius principe impune laeso (łac.) --- nic wspanialszego nad władcę bezkarnie obrażonego.) klemencjiklemencja (daw., z łac.) --- łagodność., na wieczny excelsi animiexcelsi animi (łac.) --- wzniosłego umysłu., którego proprium est non sentire (sic immanis fera ad latratum canum lenta respexitproprium est non sentire (sic immanis fera ad latratum canum lenta respexit) (łac.) -- właściwością jest nie czuć się dotkniętym (tak dziki zwierz spokojnie patrzy na szczekanie psów).), pamiętając na to, że in delationibus aures praebeas, non etiam fidem, nam quis innocens erit, si accusasse sufficietin delationibus aures praebeas, non etiam fidem, nam quis innocens erit, si accusasse sufficiet (łac.) --- w oskarżeniach podawaj ucho, ale nie wiarę, bo któż będzie niewinnym, jeśli wystarczy samo oskarżenie?? Nadzieja tedy w Bogu et in aequanimitate principiset in aequanimitate principis (łac.) --- i w stateczności panującego., któremu praecipua rerum ad famam dirigendapraecipua rerum ad famam dirigenda (łac.) --- najważniejsze sprawy kierować trzeba ku sławie.; któremu, chociażby miał na szparze fortunę, prospera sui memoria insatiabiliter parandaprospera sui memoria insatiabiliter paranda (łac.) --- szczęśliwą o sobie pamięć nieustannie przygotowywać musi., że chociażby znowu ta hydra lernejska, ta regnorum luesregnorum lues (łac.) --- choroba królestw., ci nieszczęśliwi Eoli wichrzyć chcieli, rychlej się im zazdrościwą ambicją nadęte spukają miechy, niżeli pomieszają spokojne ojczyzny naszej klima. Ci-to, ci, którzy non sua, sed principis meliuntur fortunanon sua, sed principis meliuntur fortuna (łac.) --- biorą miarę nie ze swojego losu ale z losu króla.; ci, którzy animo perfido et subdolo avaritiam et libidinem occultant, ex ancipiti temporum mutatione pendentes, tamquam cum fortuna fidem stare oporteatanimo perfido et subdolo avaritiam et libidinem occultant, ex ancipiti temporum mutatione pendentes, tamquam cum fortuna fidem stare oporteat (łac.) --- umysłem zdradzieckim i podstępnym pokrywają chciwość i rozwiązłość, zależąc od wątpliwej przemiany okoliczności, jak gdyby wierność od losu zależała., albo się nie wyznaczyli w przeszłych ojczyzny naszej rewolucjach? Ci to, którzy desperatos in quieta Republica honores in turbido posse assequi arbitranturdesperatos in quieta Republica honores in turbido posse assequi arbitrantur (łac.) --- mniemają, że w zamęcie mogą osiągnąć zaszczyty, o których czasu spokoju rzeczypospolitej zwątpili.; ci, których profligata in pace fides, rebus turbidis alacres, per incerta tutissimiprofligata in pace fides, rebus turbidis alacres, per incerta tutissimi (łac.) --- w spokoju stracona wiara, w zamęcie weseli, wśród niepewności bezpieczni. (bo viro esurienti necesse est furariviro esurienti necesse est furari (łac.) --- człowiek głodny kraść musi.); ci, którzy aliud stantes, aliud sedentes, utroque pede claudi, quibus nec ara nec virtus, religio ad ostentationem, oratio magnifica sed fide careas, hos ama tanquam osurusaliud stantes, aliud sedentes, utroque pede claudi, quibus nec ara nec virtus, religio ad ostentationem, oratio magnifica sed fide careas, hos ama tanquam osurus (łac.) --- inni stojąc, inni siedząc, kulawi na obie nogi, dla których nic nie znaczy ołtarz ni cnota, religia dla popisu, mowa wspaniała, ale kłamliwa; tych tak kochaj, jakbyś miał nienawidzieć.; ci, którzy odio praesentium suis quoque periculis laetanturodio praesentium suis quoque periculis laetantur (łac.)--- nienawiścią tchnąc dla rzeczy istniejących, cieszą się z własnych nawet niebezpieczeństw., którym neque boni intellectus neque cura mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosineque boni intellectus neque cura mali, sed mercede aluntur ministri sceleribus, privatimque degeneres, in publicum exitiosi (łac.) --- ani zrozumienie dobra ani troska o zło, (u nich nie istnieje), ale zapłatą się żywią pośrednicy zbrodni, w domu zwyrodniali, w życiu publicznem zgubni.; kiedy cnotliwi in acie, oni in culinain acie (...) (łac.) --- na wojnie ... w kuchni.; którym nulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahunturnulla ex honesto spes, etiam publica mala singulis in occasionem gratiae trahuntur (łac.) --- niczego od uczciwości się nie spodziewają; nawet nieszczęścia publiczne dla jednostek sposobnością dla uzyskania wpływu się stają.; ci to, z których alii sacerdotia et consulatus ut spolia adepti, procurationes et interiorem potentiam alii, odio et terrore omnia aguntalii sacerdotia et consulatus ut spolia adepti, procurationes et interiorem potentiam alii, odio et terrore omnia agunt (łac.) --- jedni urzędy kapłańskie i konsulat jakby łup uzyskali, drudzy zarządy i większą władzę, nienawiścią i strachem wszystko działają.; którzy proximam quamquam poenam, antequam poeniteret, ultum properantproximam quamquam poenam, antequam poeniteret, ultum properant (łac.) --- wymierzają jaką bądź karę, nie dawszy czasu na pokutę.; ci, co recentem aliorum felicitatem aegris introspiciunt oculisrecentem aliorum felicitatem aegris introspiciunt oculis (łac.) --- na świeże szczęście innych zazdrosnymi patrzą oczyma.; którzy largiuntur privatim, ut avidius de publico consumantlargiuntur privatim, ut avidius de publico consumant (łac.) --- są hojni prywatnie, ażeby tym łakomiej z publicznego dobra trwonić.; którym invidia in occulto, adulatio in aperto estinvidia in occulto, adulatio in aperto est (łac.) --- nienawiść po kryjomu, pochlebstwo jawnie służy.; którzy ubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potueruntubi primi esse possent, soli volunt; qui nunquam recte fecerunt, ut facere viderentur, sed quia aliter facere non potuerunt (łac.) --- gdzie by pierwszymi być mogli, samymi być chcą; którzy nigdy nic dobrego nie zrobili, ażeby zdawało się przynajmniej, że coś robią, ale ponieważ inaczej robić nie mogli.; którycheśmy się świeżo na szczęśliwej Króla pana naszego napatrzyli elekcji, kiedy wziąwszy na kreskę swoje od księcia JMci Lotaryńskiego, kiedy ją musieli (przemówiwszy z oślicą Balaamową) dać księciu P. Michałowi Wiśniowieckiemu, nie mogą się teraz swojej przeciwko niemu wychwalić propensji, ci bilingues, haec illave, prout invaluissent, defensuri Prothei!bilingues, haec illave, prout invaluissent, defensuri Prothei! (łac.) --- dwujęzyczni Proteusze, gotowi bronić tego lub owego, jak co wzrosło w siły. Kiedy Augustus cesarz po szczęśliwej ad Actiacum wiktorii fugatis aemulisfugatis aemulis (łac.) --- rozproszywszy współzawodników. z tryumfem wjeżdżał na państwo rzymskie, co żywo, jako pospolicie bywa in nova felicitatein nova felicitate (łac.) --- wśród nowego szczęścia., z Rzymu przeciwko niemu cum applausucum applausu (łac.) --- z oklaskiem. wychodziło: ci z upominkami, drudzy z panegirykami; ubique adulatorum uberrima messisubique adulatorum uberrima messis (łac.) --- wszędzie obfite żniwo pochlebców.. Szwiec jeden, nim się ta burza między Augustem i Antonim, jego emulememul (daw., z łac.) --- współzawodnik, konkurent., skończyła, nauczył dwu kruków mówić, jednego: Salve Auguste victor et imperator!Salve Auguste victor et imperator! (łac.) --- witaj, Auguście, zwycięzco i wodzu. a drugiego: Salve Antoni victor et imperator!Salve Antoni victor et imperator! (łac.) --- witaj, Antonjuszu, zwycięzco i wodzu., nie mogąc zgadnąć, którego tak z nich witać będzie potrzeba, bo wszytkie rzeczy ludzkich skutki, ale wojen najbardziej, w boskiej dyspozycji i in arcano fatorum sinuin arcano fatorum sinu --- (łac.) w tajemniczym łonie przeznaczeń. zawisły. Kiedy tedy August wjeżdżał, wziął też szwiec on swojego kruka, który u niego na ręce wołał: Salve victor, imperator Auguste! Ucieszony cesarz takowym witaniem, kazał szewcowi dać dziesięć tysięcy we złocie za onego krukaUcieszony cesarz takowym witaniem, kazał szewcowi dać dziesięć tysięcy we złocie za onego kruka --- tę anegdotkę opowiada Potocki nieraz, potrąca o nią i w poemacie.. Drugi szwiec, który, u jednego warsztatu boty szyjąc z owym i pomagając mu tych kruków uczyć śpiewać, zazdrościł towarzyszowi, a zwłaszcza że mu też nie chciał udzielić łaski onej cesarskiej, poszedł tedy do Augusta i powiedział, że towarzysz jego ma i drugiego kruka, który lepiej jeszcze umie śpiewać, aniżeli ten; tedy na prośbę jego posłał po niego August. Aż mój kruk: Salve Antoni victor, et imperator! Śmiał się cesarz z dowcipnego szewca i kazał mu się podzielić z towarzyszem munsztułukiemmunsztułuk (z tur.) --- napiwek za dobrą wiadomość.. Ledwo bym nie przysiągł, żeby się było daleko więcej takich szewców u nas w Polszcze znalazło, gdyby był kto z nich na elekcji przeszłej gotowe wytrząsnął Niemcom i Francuzom napisane panegiryki. Ale do przedsięwziętej powracając rzeczy, sub Sigismundo, Vladislao, Casimiro unius familiae quasi haereditas fuimus, loco libertatis erit, quando eligere coepimnssub Sigismundo, Vladislao, Casimiro unius familiae quasi haereditas fuimus, loco libertatis erit, quando eligere coepimns (łac.) --- za Zygmunta, Władysława, Kazimierza byliśmy jakoby dziedzictwem jednej rodziny, przyjdzie wolność, gdyśmy obierać królów zaczęli.. A tuć wszytkim historiografom przestroneA tuć wszytkim historiografom przestrone --- Odtąd Brückner opiera się na autografie Potockiego, który zaczyna się na karcie XII rkpsu Ossol. 1822. otwiera się pole, quo numine laesoquo numine laeso (łac.) --- które bóstwo obraziwszy. do tak żałosnej szarpaniny przyszła Ojczyzna nasza. Suum cuique decus postenrits rependatSuum cuique decus posteritas rependat (łac.) --- niech potomność odmierzy każdemu należny zaszczyt., bo to jest praecipuum annalium munus, ne virtutes sileantur, utque pravis dictis factisqne ex posteritate, ex infamia metus sitpraecipuum annalium munus, ne virtutes sileantur, utque pravis dictis factisqne ex posteritate, ex infamia metus sit (łac.) --- głównym zadaniem roczników, żeby cnót nie pomijano milczeniem i żeby nikczemne słowa i czyny lękały się potomności i niesławy.. Wróciła się do nas w lat ośmdziesiąt rzadka ona szczęśliwość czasów, ubi sentire, quam velis, et quae sentios, exprimere licetubi sentire, quam velis, et quae sentios, exprimere licet (łac.) --- gdzie wolno czuć, jak chcesz i wypowiadać, co czujesz., a o piętnastu lat przed półtora tysięcy napisano: grande mortalis aevi spatium, pauci non modo aliorum, sed nostri etiam superstites sumus, exemptis e medio vitae tot annis, quibus jnuvenes ad senectutem, senes ad limina mortis per silentium venimusgrande mortalis aevi spatium, pauci non modo aliorum, sed nostri etiam superstites sumus, exemptis e medio vitae tot annis, quibus juvenes ad senectutem, senes ad limina mortis per silentium venimus (łac.) --- wielki przeciąg wieku ludzkiego, niewielu z nas przeżyło nie tylko innych, ale samych siebie, gdy wyłączymy z okresu życia lat tyle, w których młodzieńcy ku starości, starcy ku progom śmierci w milczeniu zbliżyliśmy się.. Wróciła, mówię, do nas, tanto postliminiotanto postliminio (łac.) --- tak wielkim prawem powrotu do własnego kraju. ona staropolska swoboda, non extraneis vitiata fucisnon extraneis vitiata fucis (łac.) --- nie zeszpecona cudzoziemskim fałszem., i szerokie otworzyła wrota sarmackiej Mnemozyny córom: z swoją się rachować przygodą i tot dispendiorum ojczyzny swojej naufragas legere tabulas. Quod fuit durum pati, meminisse dulce estnaufragas legere tabulas (...) (łac.) --- tylu przygód... pozbierać deski rozbitego okrętu.. Co ciężkiem było do zniesienia, to słodko jest przypominać sobie (jedna z najczęściej powtarzanych u Potockiego sentencji).. Aczkolwiek i pamiątka zamorskich zginęła królów, że rzekę bezpiecznie, jedne wyjąwszy chocimską ekspedycją: bo inglorios actusinglorios actus (łac.) --- czyny niesławne. zamilczeć raczej, kiedy insuavis est poenitendae rei recordatioinsuavis est poenitendae rei recordatio (łac.) --- niemiłym jest przypomnienie rzeczy, której żałować musimy., nie masz nic godnego wiadomości czy przez niedbalstwo wieku naszego, subit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, postremo amatorsubit inertiae dulcedo animos, et invisa primo desidia, postremo amator (łac.) --- opanowuje umysły słodycz gnuśności, a niecierpiana z początku bezczynność, staje się w końcu ulubioną.; czyli vergentibus patriae nostrae fatisvergentibus patriae nostrae fatis (łac.) --- wskutek zmiany losów ojczyzny naszej.. Dosyć niewiele rzeczy pamiątki godnych opisał był wierszem Samuel ze Skrzypny Twardowski: Żywot Władysława czwartegoŻywot Władysława czwartego --- Władislaw IV Kroi Polski y Szwedzki. Samuela z Skrzypny Twardowskiego. W Lesznie, u Daniela Vetterusa roku MDCL (1650) fol. str. 275; całe dzieło kursywą drukowane., Moskiewską i tę Chocimską (ale succinctesuccincte (łac.) --- zwięźle. barzo, jakoby in alio proposito occurrentem materiamin alio proposito occurrentem materiam (łac.) --- rzecz, która się nawija w innej rozprawie.) ekspedycyą. Alić ją zaraz summo cum dedecoresummo cum dedecore (łac.) --- ze straszną hańbą. narodu naszego, na sejmie warszawskim publico decretopublico decreto (łac.) --- wyrokiem publicznym. na ofiarę Moskwicinowi spalono, i przewiódł to Kazimierz, choć jemu dedykowana była, na sobie, jakoby sam co gloriosiusgloriosius (łac.) --- godniejszego chwały. sprawił. Nie jednemu tu zaprawdę pióro wyleci z ręki, kiedy miasto nagrody i podziękowania ad rogum monumenta nostra damnantur. Ridere libet stultitiam eorum, qui praesenti potentia credunt extingui posse etiam sequentis aevi memoriamad rogum monumenta nostra damnantur (...) (łac.) --- pomniki nasze skazywane są na stos. Trudno się nie śmiać z głupoty tych, co mniemają, że potęgą obecną można zniszczyć nawet pamięć wieku następnego., bo i ta księga na świecie; ale choćby jej nie było, żyje jeszcze na poły między nami ludzi tych, którzy Władysława i moskiewskie pamiętają tryumfy, owo zgoła memoriam ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacerememoriam ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci, quam tacere (łac.) --- stracilibyśmy byli pamięć wraz z głosem, gdyby w mocy naszej było tak zapomnieć, jak milczeć.. Transakcyi tedy wojny chocimskiej jedno przez lat ośmdziesiąt ab excessu divi Stephaniab excessu divi Stephani (łac.) --- od zgonu ś. p. Stefana., jakośmy z za morza przywieźli króla, memorandum facinusmemorandum facinus (łac.) --- dzieło godne pamięci. do rąk ludzkich podaję, które Bogu naprzód, a potem sprawnym hetmanom, na ostatek rycerstwu swemu winna przyznać Korona nasza i cokolwiek tam gloriae partumgloriae partum (łac.) --- dla sławy uczyniono.; królowi to, co omissumomissum (łac.) --- zaniedbano., kiedy ze stem tysięcy inkludując pospolite ruszenie siedział desesdeses (łac.) --- bezczynnie. we Lwowie, choć mu pod nos Tatarowie na Podolu kurzyli; quantum praestitissetquantum praestitisset (łac.) --- czego by dokonał., gdyby był na przemorzone, zniewczasone i już zwątpiałe pogaństwo przybył do swoich, historia nauczy. Władysław jako wszedł w obóz, tak z łóżka nie wstał i razu, podobien owemu królowi, co go Węgrzy z sobą na wojnę w kolebce wozili. Domowych z Kozaki i z Tatary hałasów wspominać szkoda, za szwedzkie się wstydzić potrzeba. Węgrowie i Moskwa trochę nas ozdobią i to, kto uważy smoleńskie trzyletnie oblężenie, jako wiele okazyj rerum bene gerendarumrerum bene gerendarum (łac.) --- dzielnych czynów. zgubiło, nie masz się z czego chlubić, nie masz dla Boga, bo tandem succubuimustandem succubuimus (łac.) --- w końcu ulegliśmy. i nie tylko Smoleńsk nazad, ale Kijów, Pereasław i inszych niemało powiatów z całym nam odebrali Zadnieprzem, za to, żeśmy palili księgi owe Twardowskiego, o ich ekspedycjach napisane. Nie wspomnię tu poborów dwuset, podymnych, łanowych, rogowych, pogłównych podatków, którymiśmy do żywego prawie ubóstwo złupili, które summo cum opprobrio gentis nostraesummo cum opprobrio gentis nostrae (łac.) --- z najsroższą niesławą narodu naszego. pastwiąc się nad nami, po dworach i wsiach szlacheckich jeżdżący, wolności polskiej urągający Niemcy extorquebantextorquebant (łac.) --- wydzierali.. Nie wspomnię pospolitych ruszenia, które tak już były spowszedniały, że nam jako na pańskie za leda huczkiem tatarskim w Ukrainie rozkazowano, i mogliśmy tak quaerulariquaerulari (łac.) --- żale rozwodzić., jako niegdy Macedoni przed swoim Aleksandrem: Jam respice canos,/ Invalidasque manus et inanes cerne lacertos!/ Usus abit vitae, bellis consumpsimus aevum,/ Ad mortem dimitte senes!Jam respice canos (...) (łac.) --- spojrzyj przecie na głowy sędziwe, na ręce bezwładne i ramiona bezsilne! Znika władza życia, wiek zużyliśmy na wojnach; odpuść na śmierć starców! Nie wspomnię konwokacyj, sejmów, związków, konfederacyj, po kilkakroć na każdy rok, sejmików co miesiąc, rozbieżenia się stanów koronnych po świecie, jakie było niekiedy za Tamerlana pod czas Pudyka, domowych zaś krzywd, przesądzania, uciskania jednych drugich, zdrad, perduelliumperduellium (łac.) --- wrogów., którzy z posłów naszych stawali się nam nieprzyjacioły, i inszych cudów, które wyliczając osobne by potrzeba napisać księgi; będą jednak tacy, których hic labor juvabithic labor juvabit (łac.) --- praca ta zajmie.. Teraz kiedy male cohaerens corpori suo caputmale cohaerens corpori suo caput (łac.) --- głowa źle przylegająca do ciała., król Kazimierz (któremu nunquam respondebat fortuna, semper opinio, quamvis poenituisset, audere libebatnunquam respondebat fortuna, semper opinio, quamvis poenituisset, audere libebat (łac.) --- nigdy nie odpowiadało szczęście, zawsze mniemanie; chociażby miał żałować, lubił być śmiałkiem.), obieżawszy wszytkie stopnie żywota ludzkiego, a nikędy nie zagrzawszy miejsca, renunciavitrenunciavit --- zrzekł się. i koronie naszej i tandem viso funere suo intelliget se mortuum esse, quid tunc homines timuerint, quae senatus trepidatio, quae populi confusio, quis regni metus, in quam ardo saliitis et exitii fuerimus confmio, neque mihi scribere vacat, neque si vacaret, possemtandem viso funere suo intelliget se mortuum esse (łac.) --- w końcu zobaczywszy swój pogrzeb zrozumie, że już umarł, jak się wówczas lękali ludzie, jak drżał senat, jak naród był w popłochu, jakie zamieszanie w kraju, w jak ścisłym byliśmy sąsiedztwie ocalenia i upadku; o tym ani mam czas pisać, ani gdybym miał, nie mógłbym.; świadczą związki, konfederacje, przysięgi, którymiśmy się na wszytkie przeciwności uzbroili, żebyśmy commune periculum Concordia propulsarecommune periculum Concordia propulsare (łac.) --- wspólne niebezpieczeństwo zgodą odeprzeć. mogli, a jako żółw nie dba na muchy, w swojej zawarły skorupie, takąśmy się i my byli wzajemną zasklepili zgodą, żeśmy się ab extraab extra (łac.) --- z zewnątrz. od wszelakich impetycyj spodziewali immunitatemimmunitatem (łac.) --- wolności.; aż vallus vitem decepitvallus vitem decepit (łac.) --- podpórka zawiodła winną latorośl., aż oniż sami, którzy hunc nexum, hanc copulamhunc nexum, hanc copulam (łac.) --- ten związek, tę spójnię. kleili, widząc, że tarda sunt quae in commune consuluntur; privatam gratiam statim mereare, statim recipiastarda sunt quae in commune consuluntur; privatam gratiam statim mereare, statim recipias (łac.) --- powolne jest to, co się dla dobra publicznego robi; na prywatną wdzięczność wnet zasłużysz, wnet ją odbierzesz., wypadli nam z tego sklepienia, pejeraruntpejerarunt (łac.) --- złamali przysięgę. i Bogu, i ludziom nie strzymali wiary. Zabrawszy od różnych konkurentów na swoje i nasze kreski, nundinabantur libertatem nostramnundinabantur libertatem nostram (łac.) --- frymarczyli wolnością naszą., jedni Niemcom, drudzy Francuzom, winem zaswojone obiecując afekty szlacheckie: czego się cum irrisucum irrisu (łac.) --- z szyderstwem. napatrzyli cudzoziemcy, i przyznali, że nie u nich tylko panuje w sercach łakomstwo. O regnum venale, et si emptorem invenerit, brevi periturumO regnum venale, et si emptorem invenerit, brevi periturum (łac.) --- o królestwo sprzedajne, które zginie niebawem, jeśli tylko kupca znajdzie., jako niekiedy o Rzymie mówił Jugurta! Napatrzyliśmy się i my a longe, cum irreparabili stanu szlacheckiego labea longe, cum irreparabili (...) (łac.) --- od dawna z niepowetowaną... klęską., kiedy jako złodzieje w targ uwijali się oni dopiero zelanci, którzy tak barzo promovebantpromovebant (łac.) --- popierali. jurament konfederacji dominum cum auro accipere parati, prostituendo venalem eloquentiam, in alto libertatis Polonae piraticam exercentes. Auri sacra fames, quo non mortalia pectora cogisjurament (...) (łac.) --- gotowi przyjąć pana wraz ze złotem, wystawiając na targ przedajną wymowę, uprawiając korsarstwo na głębi wolności polskiej. Przeklęta żądzo złota, do czegóż nie zmuszasz serc śmiertelnych!! Ale chociażci sero molunt deorum molaesero moluni deorum molae (łac.) --- późno mielą młyny bogów., doczekamy się przecie, że tych akcypitrówakcypiter (z łac.) --- jastrząb., którzy dla pieniędzy wszytko susque dequesusque deque (łac.) --- za nic. poczytają, dogoni sprawiedliwa pomsta boża, nasycą się tak barzo pragnionego złota, i jużby się była bez pochyby ta compages frustatimcompages frustatim --- całość (państwa) w kawałki. roztrzęsła, kiedy by nowy Atlas non suffecisset oneri brachia tantonon suffecisset oneri brachia tanto (łac.) --- nie podstawił ramion pod taki ciężar., że kiedyśmy jam jam labentis cum libertate Regni Polonijam jam labentis cum libertate Regni Poloni (łac.) --- już już upadającego wraz z wolnością królestwa polskiego. bali się ruiny, ani się zachwiało oboje. Bo nieskończonej dobroci Bóg, którego to dzieło ustawające rady i zmysły ludzkie swoją sekundować siłą, któremu nie nowina nie z książęcego jako u nas domu, ale z pasterskiego królów wysadzać szałaszu: takim się Izrael w Saulu i w Dawidzie, z których tamten osły, ten owce u ojca swojego pasał; takim Cyncynnatem Rzymianie, o którym historyk: adeste qui omnia humana prae diuitiis spernitis, neque honori magno locum, neque virtuti putatis, nisi ut effuse affluant opes: spes unica populi Romani Cincinnatus, trans Tiberim quatuor jugerum colebat agellum, ibi a legatis seu fossam fodiens, seu cum araret, salute data redditaque invicem, rogatus, ut togatus senatus mandata audiret; admiratus, togam proferre e tugurio uxorem Raciliam iubet, qua simul absterso pulvere et sudore, togatus, dictator a gratulantibus consalutatur et in urbem vacaturadeste qui omnia humana prae divitiis spernitis (...) (łac.) --- słuchajcie wy, co dla bogactw wszystkimi sprawami ludzkimi gardzicie, mniemając, że nie ma ani zaszczytu wielkiego, ani cnoty bez opływania w dostatki: jedyna nadzieja narodu rzymskiego, Cyncynnat, uprawiał rolę za Tybrem cztery morgi wynoszącą; tam czy to kopiąc rów, czy orząc, został pozdrowiony i pozdrowił posłów, którzy go poprosili, żeby w todze wysłuchał rozkazów senatu; zdziwiony, każe żonie Hacylii przynieść togę z chaty, którą przywdział, obtarłszy się równocześnie z kurzu i potu; winszują mu posłowie dyktatury i wiodą do miasta.; takim i naszy przodkowie w Przemysławie, w Leszku wtórym i w Piaście się szczycili. Saepe paupertas virtus fuit, in hac majores nostros apud aratra ipsa, mirantes decora sua, circumstetere lictoresSaepe paupertas virtus fuit, in hac majores nostros apud aratra ipsa, mirantes decora sua, circumstetere lictores (łac.) --- częstokroć ubóstwo było cnotą; w nim przodków naszych przy pługach, dziwiących się zaszczytowi, obstępowali liktorowie. Bóg, mówię, suffecit tanto oneri caputsuffecit tanto oneri caput (łac.) --- wybrał głowę do takiego brzemienia., Króla pana naszego, pod którego ramiony post tot tantasque procellaspost tot tantasque procellas (łac.) --- po tylu i tak licznych burzach. weselszej wyglądamy konstelacji, zwłaszcza kiedy już zaszedł niepogodny sierpień, który swoje pognoił snopyswoje pognoił snopy --- przymówka do Snopa, herbu Wazów., a wrzesień nam szczęśliwej novae spes sementis, jugo scandit roseo medii fastigia coelinovae spes sementis, jugo scandit roseo medii fastigia coeli (łac.) --- nadzieja nowego posiewu na różanym wozie wstępuje na szczyt niebios., niosąc znak, w obróconych na zachodnie antypody rogach praesentissimi solispraesentissimi solis (łac.) --- obecności słońca.. Jużci doma primores suorum consultare jubet: Annis, bellisque verendi, crinigeri sedere patresprimores suorum consultare jubet: Annis, bellisque verendi, crinigeri sedere patres (łac.) --- znakomitości swoich radzić się każe: laty i wojnami poważni, siedzieli ojcowie długowłosi.. Już w polu Mavortia signa rubescunt, Floribus et subitis animantur frondibus hastaeMavortia signa rubescunt, Floribus et subitis animantur frondibus hastae (łac.) --- czerwienieją znaki Marsowe: kwiatami i gałęziami niespodziewanymi ożywiają się włócznie.. Król tylko nad królmi i wieczny wszytkich rzeczy Sator protegat hunc statum, hanc pacem custodiat, a principi nostro, longissima statione mortali fundo (cum parente et conjuge carissima una, quas ut aeterna sociavit prudentia thoro, non separabit Olympo: quarum potentiam sentiet nemo, nisi aut periculo leuatus, aut honore elatus), destinet successores quam serissimosSator protegat hunc statum (...) (łac.) --- Sprawca niech się opiekuje tym stanem, niech strzeże tego pokoju, królowi zaś naszemu, gdy już najdłuższej mety śmiertelników dojdzie (wraz z matką i żoną najdroższą, które jako odwieczna mądrość złączyła z łożem, tak nie rozłączy z Olimpem, których potęgi nikt nie poczuje, chyba że albo z niebezpieczeństwa będzie podźwignięty, albo zaszczytem podniesiony), niech przeznaczy jak najpóźniejszych następców. Takowym votumvotum (łac.) --- życzenie. moje zamknąwszy sygnetem, znowu do WMMPana, od którego mnie occurrens calamooccurrens calamo (łac.) --- nawijająca się pod pióro. dotąd odwodzi materia, z moim powracam prezentem: Tobie, mój drogi synu, daruję te karty:/ Księgi miłe piśmiennym; myśliwemu charty;/ W minucyjachminucje (daw.) --- kalendarz. gospodarz; gachgach (daw.) --- kochanek. się kocha w piórku;/ Ksiądz w krzyżu; zeszłyzeszły --- w podeszłym wieku. starzec w struganym kosturku;/ Strzelec lubi rucznicęrucznica --- dziś popr.: rusznica.; znać po kości gracza;/ Żołnierza broń i wojna, cny Lipski, wyznacza./ Wszytko to miał Ulisses w swym kramie nieznany,/ Gdy szukał Achillesa do wojny z Trojany,/ I poznał go po łuku, choć w panieńskiej weściewesta --- niem. Weste, katanka.:/ Bo zwierciadła i wstęgi należą niewieście./ Więc i ty, coć sarmacka Melpomene niesie/ Przez me ręce, chciej przyjąć, polski Achillesie!/ Wielkość domu twojego, który wierzchem siąga/ Hemu niedostępnego, ta po mnie wyciąga/ I twoje własne w miłej ojczyźnie zasługi:/ Boś pewnie nie zamącił naszej spólnej strugi,/ Którąśmy długim pasmem, jako bieży z góry,/ Jeszcze kiedy rozmierzał Lech tę ziemię sznury,/ Kiedy Krakus, gdzie smocy żywo ludzi jedli,/ Miasto swoje stołeczne zakładał, osiedli/ Przy tej ścienie, gdzie nieba ostre Tatry bodą,/ Gdzie nas winną LyaeusLyaeus --- Bachus, bóg wina. podsyca jagodą./ Stąd jako orzeł z gniazda, koń Trojański z brzucha,/ Odważne kawalery (nie ujźrysz piecucha),/ Wysadza na theatrum koronnego świata,/ A sława nieśmiertelna pod słońce wylata./ Tuć dawne Lipie leży, tu Laskowa w boku,/ Tu Rupnów i Stadniki od tego Poloku/ Cugiem idą; tu Wiśnicz sławnych niegdy Kmitów,/ Skąd dom zawisł Potockich także Sreniawitów./ Mstów i Przyłęk tu leżą. . . . . ./ Po ścianach malowane po[wietrzniki]. . . . . ./ O jakoż ziemskich rzeczy. . . . . ./ Prezentują starzałej dru. . . . . .Mstów i Przyłęk tu leżą (...) Prezentują starzałej dru. . . . . . --- w rękopisie dopisane na marginesie i przez nieuwagę introligatora obcięte zapewne jeszcze w XVII w., skutkiem czego żadna ze znanych nam kopii tych wierszy nie posiada/ Tu wzgardzony Lubomierz: bo że się go lisząlisić się (daw., pot.) --- pozbyć się (mowa o Lubomirskich).,/ Hrabie się z Jarosławia i z Wiśnicza piszą./ Tym-ci traktem, na którym widzim i Pisary,/ Kilkaset rodowitych domów szlachty staréj/ Aż do Śląska się ciągnie, Kraków w ręce prawéj/ Minąwszy; wszytkie herbem szczycąc się Śreniawy/ I choć się dzisia w różne dziedzictwa rozsułyrozsuć (daw.) --- rozsypać.,/ Zbywszy panów, dawne swe wsi dzierżą tytuły./ Miłość twoja przeciwko rodzicomMiłość twoja przeciwko rodzicom --- dziś popr.: miłość moja do rodziców. swej żony/ I we mnie budzi afekt chęci nieskończonéj,/ Którym ci tę ofiarę --- nie prę sięnie prę się --- nie zaprzeczam., że chuda ---/ Pałę na znak wzajemnej miłości feudafeudum --- lenno../ Tu by mi wszytkich polskich królów kalalogi/ Zliczyć trzeba od Lecha, który pierwszy progi/ Sarmackie opanował, i ich wszytkie dzieła:/ Jako sutasuta --- sypana (mogiła Kraka). Krakowa z Wandziną mogiła;/ Skoro gacha, co do niej zbrojno dziewosłębidziewosłębić (daw.) --- być swatem, tu raczej: starać się o rękę.,/ Skarze, odważnie w Wiślnej utopi się głębi./ Sześciu Leszków przebieżeć, piąci Bolesławów,/ Dwu Popielów, Przemysła i trzech Mieczysławów,/ Dwu z Piastem Semowitów, Wacława z Ludwikiem,/ Czterech Kazimierzów, trzech Zygmuntów z Henrykiem/ I Władysławów czterech, z którymi do sfory/ Aleksander, Jan Olbracht i Stefan Batory./ Wszytkie by mi potrzeba okazje zliczyć,/ Gdzie się zdało polskiemu Marsowi graniczyć,/ Którego i dziś jeszcze pokazują stopy/ Na wschód słońca, gdzie koniec pięknej Europy;/ Na zachód, kędy jego dzielnością uparci/ KrucygerzyKrucygerzy --- Krzyżacy (z łac. ,,cruciger", niosący krzyż). na wieki i z imieniem starci;/ Na południe Psie-pola, którym Krzywousty/ Bolesław z trupów sprawił niemieckich zapusty./ Na północy, gdzie Moskwę wskroś żelazem gołem/ Przeszedszy, nie oparł się aż pod Archangiołem!/ Gdzie się kolwiek obrócił i szablą, i kulą,/ Wszędy przezwiskiem polskim matki dzieci tulą./ Wszędy tam cni przodkowie twoi byli z Lipia;/ Abowiem okazyji nigdy nie zasypia/ Serce sławy pragnące; gdziekolwiek się wrota/ Otworzą, wrodzona je prowadzi ochota./ Onić już swych krwawych prac, po chwalebnej śmierci,/ W niebieskim skarbie liczą wysłużone czwierciczwierci --- ćwierci, kwartalne raty żołdu.,/ I tam razów dla miłej podjętych ojczyzny/ Przed wodzem wojsk angielskichangielski --- tu: anielski. prezentują blizny;/ Z którym we czci żywotem nieśmiertelnym żyją,/ Ssąc nektar i nad słodki cukier ambrozyją;/ Przeto się ich z mizernej gąski nie śmie tykać/ Piórko, nie śmie się wyżej ku słońcu pomykać,/ Wiedząc, że mu nad ogień nic nie szkodzi bardziéj,/ Czego przykład Ikarus, gdy ojcowską wzgardzi/ Przestrogą, klejonymi gdy śmiałkuje pióry,/ Ogorzałogorzeć --- tu: osmalić się. i spadł w morze Ikaryjskie z góry./ Dziad twój, którego imię i wizerunk żywy/ W swej osobie piastujesz, o Janie szczęśliwy!/ Jakie czynił odwagi i tu jakie po nim/ Syn jego, a kochany ociec twój Hieronim,/ Nie zamilczy ich muza swoją pieśnią, ani/ Dokąd stoi świat niski, będą zapomniani;/ Gdyż sława bohatyrska z ich czystymi ciały/ W grobie się nie zawarła: będą wiekowały/ Ich szczęśliwe urobki, póki rzeki w morze/ Płyną, póki człek ziemię dla żywiołużywioł --- żywność. orze,/ Póki zima za latem, noc za dniem w kolei,/ Póty ich stawać będzie w piersiach ludzkich dziei./ Będą je sobie późni przez ręce prawnucy/ Podawać, psi zazdrością spasą się i krucy,/ Nie oschną jej z gorzkich łez już wygniłe ślepie,/ Blada jako mokły śledź, sucha, równa szczepie;/ Bo jej odrastające sęp z AwernuAwern --- tu: piekło. płuca/ W nieszczerym ścierwie targa i na dwór wyrzuca./ W takiej męce Tityus do skały przykuty./ Przebóg, dosyć ma zazdrość, zazdroszcząc pokuty!/ Niezwykłym to uraża ludzkie uszy echem,/ Żeby grzech był pokutą, a pokuta grzechem;/ Niechże się tam już sama żważwa --- żuje., je, kłuje, kąsa,/ Niech szczerą ssie truciznę z odartego wąsa./ Ale twojego domu starożyta cnota/ Jako się mur miedziany drewnianego młota,/ Ognia złoto prawdziwe, skała wiatru boi,/ Lew psa, much zasklepiony żółw w skorupie swojéj,/ Tak dba i ta na zazdrość: chociaż za nią cwałem/ Stopa w stopę, jako cień, suwa się za ciałem/ I rychlej kieł w swych piersiach jadowity zroni,/ Niż zaszkodzi, chociaż ją do upaści goni./ Czas, który i na świecie i po śmierci płaci,/ Odkryje wszytkich rzeczy ukryte postaci./ Kiedyż tedyż i z grobu, jeśli nie w żywocie,/ Skrzywdzonej od zazdrości tryumfować cnocie,/ Która chociaż na ziemi przegra (bo tym władnie/ Fortuna), przecie zazdrość na koniec upadnie;/ A. w ostatku do nieba rekursrekurs (daw., z łac.) --- odwołanie się., gdzie przed sędziem/ Mądrym więcej fortunie kłaniać się nie będziem./ Tam bez farby przyznają, co należy komu,/ Kto pochwały, kto godzien za swe złości sromu./ Pełno przykładów, że tych, którzy dobrym szkodzą,/ Psi złe kości ze ścierwu na koniec ogłodząogłodać (daw.) --- ogryźć../ I onych faworytów, którzy pańskie uszy/ Posiedli, wlókł za nogi kat koło ratuszy./ Na cóż tu Plaucyjanów, Sejanów i owych/ Wspominać Eutropich Arkadyjuszowych,/ Wiecznej świata zarazy? I są, i bywali/ W naszej Polszcze, co nad się cnotliwszych psowali,/ Których mi się dla synów wymieniać nie godzi,/ Choć ci nigdy sokoła sowa nie urodzi!/ Na cóż mi, z drugą stronę, wyliczać tu starych/ Kamillów, Scypionów, Narsetów, Belzarych,/ Którzy, acz się zazdrości żyjąc nie oparli,/ Wżdywżdy (daw.) --- przecież, jednak. ich imię wiekujewiekować --- trwać przez wieki., choć dawno pomarli./ Przebóg: jeśli na wszytkie świata strony cztery,/ Tedy w Polszcze o takie nie trudno marterymarter (z łac.) --- świadek, męczennik.!/ Skorośmy też przejęli coś MachiawelaNiccolo Machiawelli (1469--1527) --- włoski autor traktatów politycznych, zachęcających do kierowania się zasadą ,,cel uświęca środki"; symbol amoralnej polityki../ Że jednego na przykład wymienię z tak wiela:/ Ojca pana naszego, po którego zgonieOjca pana naszego, po którego zgonie --- Jeremi Michał Korybut, książę na Wiśniowcu i Lubniach, wojewoda ruski, ojciec króla Michała, mąż wielce waleczny, zmarły 22 sierpnia 1651 roku./ Posadził Bóg na złotym jego syna tronie./ Piękna cnoty zapłata, z ciężkim oczu bólem/ Zazdrości: ociec --- w niebie, syn --- na ziemi królem!/ Tak, tak myto cnotliwych z przydatkiem poścignie,/ A zły się jako w chmurze błyskawica mignie!/ Więc, mój drogi starosto, mając w przedzie dziady,/ Gdyśmy na ten wiek padli, gdzie serce przykłady/ Stwierdzać trzeba do cnoty, mając w herbie Strzemię,/ Stój w nim i wytrzymaj złej inwidyiinwidia (z łac.) --- zazdrość. brzemię./ Masz trzech stryjów abrysyabrys (daw.) --- zarys, także: rycina.: Marsem także i ci/ A rycerską w ojczyźnie cnotą znamienici./ Ta jedna w Polszcze płaci, bo wszyscy trzej razem/ Dali się w polu z baszą obaczyć AbazemDali się w polu z baszą obaczyć Abazem --- 29 października 1633 roku pod Kamieńcem Podolskim../ Widział ich twardy SmoleńskWidział ich twardy Smoleńsk --- sprawy dzieł rycerskich wojska i diariusz z obozu z pod Smoleńska w roku 1633--1634., gdy pod jego mury/ Gęste bojarbojar --- dziś popr. forma D.lm: bojarów; bojar --- szlachcic rosyjski, mołdawski lub wołoski. moskiewskich rozbijali chmury./ Z których Andrzej, niezwykłej młodzieniec urody,/ W samym szańcu moskiewskim dostał Wsiewołody,/ Chłopa rzekłbyś, że obrzym, że wstał z martwych znowu/ Polifem; wielce był król z takiego obłowu/ Wesołym; już Szehiny, już gardzi Prozory,/ Kiedy widzi tak mężne w swym wojsku Hektory;/ Bo ledwie nie w godzinę, drugi Lipski Jerzy/ Moskiewską mu pod nogi chorągiew rozszerzy,/ A że łba przy niej kornetkornet --- niski stopień oficerski w rosyjskiej kawalerii. zbył, świadczyło drzewce/ W rumianej uszargane z tulejątuleja --- rurka, osada. polewce./ Lecz to jeszcze nie za nas i ci to niech piszą,/ Którzy z grobów sarmackich bohatyrów krzészą,/ A sławę nieśmiertelną przez swoje papiéry/ Dają światu, dźwięki jej mieszając w zefiry./ Tu mi Jerzego znowu, lecz nie z takim gustem,/ Wspomnieć, łzą napoiwszy a nie inkausteminkaust --- atrament (tu, ze względu na rytm, czytamy na cztery sylaby)./ Smutne pióro, przychodzi. Twój-to był stryjeczny,/ Znać, że się Lipskim rodził, tak mężny, tak grzeczny!/ Widział go wódz, widziało wojsko, widział i ja,/ Gdy się spolna nad nami chorągiew rozwija;/ Kiedy w śmierci trwalszego szukając żywota,/ Gdziekolwiek szczęście do niej otworzyło wrota,/ Żywym sercem rycerskim --- bo pewnie nie musem ---/ Jako on Kokles rzymski z mężnym Kurcyjusem,/ Z których tamten do Tybru, ten w pełną trucizny/ Przepaść skoczył odważnie, dla miłej ojczyzny;/ Jako trzech Decyjusów: dziad z wnukiem i z synem;/ Z Scewolą, który rękę spalił przed kominem ---/ Z tymi i których tylko dawne liczą wieki,/ Lubo drzewcem kozackie rozrywać pasiekipasieki --- zasieki.,/ Lubo miasta szturmem brać, lubo ich ostrowyostrów --- ostroga, forteca? (niejasne; znaczenie dosłowne: wyspa).,/ Do wszytkiego ochoczy, na wszytko gotowy;/ Dopieroż jeśli dala okazyja pole,/ Nie tak mleko wężowi, nie tak miód mił pczole,/ Nie tak upatrzonego chciwy łowiec kotakot --- tu: zając./ Lubi, jaka w nim była do harców ochota./ Komu dostać języka śród ordy, śród kosza,/ Co mu kraść przyznawała ćwiczona Wołosza./ Jemu tylo z natury serce dało męstwa,/ Że go żadna pogaństwa nie straszyła gęstwa!/ Ze jako głodny orzeł między dropie wpada,/ Grzywaczagrzywacz --- gatunek gołębia. bierze jastrząb z największego stada,/ Ksiądz bezpiecznie brakuje w polu cudze kopy,/ Tak on brał z ich szeregów podobniejsze chłopy!/ Świadczy Zbaraż, wieczysta cnoty polskiej próba,/ Gdzie han krymski z Chmielnickim sprzysiągszy się oba/ Niezliczonym garść naszych zastępem osuliosuć (daw.) --- osypać.,/ Że z nieba tylko pomoc w takiej cieśni czuli,/ Skąd im Bóg (bo prze zazdrość u króla kredytu/ Nie miał) Wiśniowieckiego posłał dla zaszczytuzaszczyt (daw., z ros.) --- obrona../ Ten sam wojsku świat widzieć, ten dał we złe razy/ Tak sromotnej ojczyźnie uchronić się zmazy;/ Gdy rozpaczą i głodem na poły pomarli,/ W tym jednym żyli i w tym jednym się oparli./ Niech się Sagunt nie równa i Ostenda z swojém/ Oblężeniem, bo to metmet --- dziś popr.: mat (w szachach). da pewnie oboim;/ Tej morze, tamtego mur wyniesiony z cegły/ Bronił; a naszych trzykroć sto tysięcy zbiegły/ W szczerym polu dziesiątek, aże Bóg złe rady/ Zawstydziwszy, sam wystąpił między one zwady./ Tam się Lipski wyznaczył sercem prawie żywym,/ Z bliska szablą, z daleka, kiedy łukiem krzywym/ Gdzie tylko lub kozaka lub ordyńca zoczył,/ Hustemhustem (daw., z rus.) --- gęsto. nieprzyjacielską posokę wytoczył,/ I sam razów poczciwych ukazował piątna,/ Czego mu zazdrość ująć nie może pokątna./ BatówBatów --- Batów w województwie podolskim. Bitwa 1 i 2 czerwca 1652 roku. Marcin Kalinowski hetman z wielu innymi poległ, jeńców do 5000 w pień wycięto --- ledwie zostawiono przy życiu. go zjadł nieszczęsny, kędy bez przykładu/ Do tak wściekłego przyszedł nieprzyjaciel jadu:/ Nie z konia, nie przy broni, nie w bitwie, nie w szyku,/ Ale więźniów niestotyż naszych rzezał w łyku!/ O! jako krwie szlachetnej lało się tam wiele,/ Że jej zażył Nuradyn na miejscu kąpiele,/ Wziąwszy od Chmielnickiego sowite okupy,/ Po brzuch konia ubroczył, tratujący trupy./ Tam kwiat wojska naszego ginie i z hetmany,/ Jako od Hannibala Rzymianie pod Kanny,/ Zgoła z kilku tysięcy kilkadziesiąt --- i to/ Siła-m rzekł --- uszło przecie, których nie pobito./ Mógł ci i on ujść z tymi, lecz wolał mogiły/ Podnieść, niżli poganom pokazować tyły!/ O nierządzie szkarady! O niesprawo sroga!/ Którą że dotąd stoim, bać się też dla Boga!/ Byśmy nią nie zginęli, jako stara pieje/ Przypowieść, z czego się świat nie od rzeczy śmieje./ Dziecko, Dziedzictwo, SławaŻyje Andrzej, brat jegoŻyje Andrzej, brat jego --- Umarł podczaszym chełmskim r. 1689., który tej rubieżyrubież --- mord (dosł.: rąbanina)./ Szczęściem uszedł: bo gdy to, co matce należy/ Od cnotliwego syna, oddamy jej w długu,/ Wracamy się ziemianie do onego pługu,/ Przy którym jest też miejsce poczciwszej zabawce,/ Przyszłym czasom swej sławy gotować poprawce./ Aleć by mi tu pierwej papieru nie stało,/ By się wszytkich żołnierzów z domu twego miało/ Wyliczać, którzy i dziś trybem wielkich przodków/ Robiąc na dobre imię, nie zbierają podków,/ Dosyć mają zasłużyć, a głosem swobodnym,/ Gdy drudzy biorą, wyrzec: i jam tego godnym!/ Co dotąd przed dobrtmi chwytali legarcilegart --- wyżeł, leń (piecuch).,/ Leda kondyskondys --- kundel. ci porwie, gdy obrócą charci/ Wiem ja, że nie bez wstydu z strony to obojej/ Tak w oczy chwalić, jako słuchać chwały swojej,/ Aleć mnie miłość moja, ciebie niech odwstydzi/ Prawda; gdyć to przyznaję, co świat w tobie widzi;/ Chyba jeśli kto ślepy albo będzie głuchy/ Lub domator: bo świata odsądzam piecuchy/ Komu oczy cebulą zazdrość opaskudzi,/ Słońca widzieć nie może, a ma widzieć ludzi?/ Skoro z cieniów domowych wyszedłeś, najpierwéj/ Udałeś się do dworu sarmackiej Minerwy,/ Która, już to w Koronie wiek dochodzi trzeci,/ Jako piersiami karmi swych patronów dzieci./ Gdzie kto się czemu święci, w takiej też doktrynie/ Ćwiczy: Szlachcic, Naukaszlachcic, byle się przedać po łacinie/ Nie dał, byle rozumiał w kościele i w grodzie,/ (Krzywda --- cudzym językiem w swym mówić narodzie),/ Byle umiał Tacyta zażyć z Cyceronem,/ A Seneki do tego, dosyć jest uczonym./ Twa, Jagiełło, pamiątka, tyś w mieście stołecznym/ Państw Lechowych ją stwierdził przywilejem wiecznym/ Twój pegaz na Wawelu ten stokstok (daw.) --- źródło a. strumień., który płynie/ Na wszytek siódmy tryjonsiódmy tryjon --- z łac. septem triones, mowa o siedmiu gwiazdach gwiazdozbioru Wielkiej Niedźwiedzicy, przenośnie zaś --- o krajach północnych. --- gdzie polskie boginie/ Z Apollinem mieszkają --- swym kopytem kował,/ I będzie z Helikońskim jednako wiekował./ Gdzie niedługo mieszkawrszy --- na szczęściu w tej mierze/ Należy; więcej za rok u tych dziewek bierze/ Niżli za dziesięć drugi (nie kochają muzy/ Takiego, co zmysł tępy i rozum ma guzyguzy (daw.) --- kusy, krótki.) ---/ Wyszedłeś i kochanych rodziców za nogi/ Obłapiasz, którym żaden koszt nie był tak drogi,/ Żebyś nim świat zwiedziwszy płynął i za morze,/ A potem na królewskim zabawił się dworze./ Mierziałmierzić (daw.) --- brzydzić. cię dwór natenczas i nie bez przyczyny,/ Pełen włoskiej, hiszpańskiej, niemieckiej farynyfaryna --- mąka; tu: tryb, sposób postępowania, moda.,/ Zazdrości, ambicyi: a za rządem czepców/ Najobfitsze jest żniwo płotków i pochlebców./ Do wojska cię Mars ciągnie, jako knieja zwierza,/ Chocieś wzrostem i laty nie doszedł żołnierza,/ Koń cię woła chodziwychodziwy --- dzielny. i tarcz kuta w Lemnie./ Wsiadaj! Bo jako TetysTetys --- Tetyda, matka Achillesa. wymyśla daremnie/ Z Achillesem, zaniosszy małego we śpiączki/ Do Chirona, uchodząc trojańskiej mierziączkimierziączka --- waśń.;/ Już go w Styksie, nieboga, już w Kocycie kąpie/ Dla rany, już go stroi w białogłowskie strząpiestrząpie --- strzępy, ta sama fabuła co wyżej w. 7--10.;/ Darmo: bo kto do czego z natury się bierze,/ Pewnie się nie zatai ani w fraucymerzefraucymer (daw.) --- damy dworu../ Tak i ciebie, Janie mój! drogiej rodzicielki/ Scedzone do ostatniej smutne łzy kropelki/ Nie strzymają: że skoroć Bellona potuszypotuszyć (daw.) --- sprzyjać, dać nadzieję.,/ Jako orzeł, choć jeszcze nie dobrze zasuszyzasuszy pióra --- odrośnie.,/ Lekkim ufa EuromEur --- (łac. odpowiednik: Volturnus) wiatr wschodni. i z gniazda się puszcza,/ Kiedy go bystra młodość do łowu poduszcza./ Tameś szedłTameś szedł --- obok dopisany wariant: szedłeś., kędy na kieł wziąwszy Rusin grubygruby --- tu: prymitywny.,/ Zniosszy naszych kilkakroć, do tej przyszedł chluby,/ Że się księstwem oderznąć od Korony śmiele/ Odważył, panów miawszy za nieprzyjaciele;/ Chłop, Walka, ŚmierćKędy chłop nałożony cepom, pługu, bronie,/ Zwątpiwszy za niecnoty swoje o pardoniepardon --- wybaczenie a. darowanie życia.,/ Do tej przyszedł rozpaczy, woli, niźli robić/ Pługiem albo cepami, dać się śmierci dobić!/ Najgorsza z takim wojna, który za swe zbrodnie/ Żyć nie może, bić może: takiemu śmierć słodnie,/ Taki na cudzy żywot tym bezpieczniej jedzie,/ Gdy się przy swym jako kot opiera na ledzieGdy się przy swym jako kot opiera na ledzie --- przysłowie o niepewnym bycie../ Dobrześ, zacny starosto, rodzicom swym wróżył:/ Boś się tam stokroć więcej królowi przysłużył/ A ojczyźnie tysiąckroć, niż bawiąc się dworem;/ Coć z wieczną sławą, z wiecznym przyznawał honorem,/ On Potocki, szedziwem ozdobiony latemOn Potocki, szedziwem ozdobiony latem --- Mikołaj hetman, sędziwy.,/ Przed panem męstwo twoje chwaląc i senatem./ Dopieroż kiedy nowa ze Szwecyi burza/ Wszytkę nasze Koronę w odmęcie ponurza:/ Kraków wzięty; Kazimierz pomknął gdzieś ku Śląsku;/ I wojsko i hetmani w spólnym obowiązku/ Dają się Gustawowi, tak srogim hałasem/ Przestraszeni; poczty swe piszą przed DuglasemPrzestraszeni; poczty swe piszą przed Duglasem --- stawają z szeregami swoimi.;/ Zatkajcież teraz psinąpsina --- wstyd. poradnicy ucho,/ Coście wtenczas nosili za Szwedkami ruchorucho (daw.) --- suknia.!/ Dzisieście najgrzeczniejszy i pierwszy do misy,/ A przed łaty łupiono z skóry takie lisy! ---/ Kiedy mówię Kozacy, Orda, Moskwa, Szwedzi,/ Multan, Węgrzyn, Wołoszyn, wszytko się to scedzi,/ Właśnie jakby na zmowie, do Polski niebogi,/ Krwią naszą zalewając wzniecone pożogi:/ Wtenczas cię było widzieć, gdyś w rozruchy one/ Z bracią swą zatrzymywał rzeczy już zgubione,/ I będąc w ośminastem wieku swego lecie,/ Piastowałeś w tak ludnym buzdyganbuzdygan --- buława. powiecie./ Po te, po te, że sami pochwalim się, kresy/ Wszytkich szwedzkich tryumfów stanęły progresy./ Skoro Forgiel spadł z Sącza, jako z wierszewiersza --- sieć na ryby. żaba,/ Już się on nie śmie kusić, już go nie nagaba:/ Obmierzło mu Podgórze, gdzie pierwszymi między/ Dał się cny Lipski poznać sowicie tej nędzy./ O jako wiele razy w twoich cię wsiach macał!/ Jak wiele razy głowę twą złotem przepłacał!/ Na wszytkie twe popasy, na wszytkie noclegi,/ Wyprawował po tobie nieznajome szpiegi!/ Dał Bóg, że przeoczywszy one wszytkie sidła,/ Rzezałeś ich jakoby na ofiarę bydła./ Co stary słysząc tatuś znowu się odmładzał,/ Jakoby go na konia tureckiego wsadzał,/ Jakoby mu Bóg wieku z przeszłych lat przylewał,/ Gdy w synu widzi serce, które i on miewał./ Tak zgrzybiały Pryjamus w sławnej wojnie onéj/ Widząc mężne Hektory, bitne Sarpedony,/ Marsowate Troile, waleczne Deifeby,/ Ciężkich łupy greckimi wracając z potrzebypotrzeba (daw.) --- bitwa, potyczka.,/ Karmił serce pociechą cały lat dziesiątek;/ Aleć się minął z końcem niestotyż początek!/ Kto by był rzekł, mój zacny starosto, w tym czasie,/ Kiedy wojną gorzała w straszliwym hałasie,/ Kiedy byś w niej wolnego nie namacał kąta,/ Że się z tak złych terminów Korona wypląta?/ Wziął Rusin Ukrainę, Tatarzyn się weprze/ W Podole, Moskwa w całą Litwę i Zadnieprze;/ Węgrzyna nam w Podgórze wrzuciły pokusypokusy --- diabelskie.;/ Zażąłzażąc --- ścisnąć. Szwed Wielkąpolskę, Brandeburczyk Prusy;/ Niemiec przypadł do ziemie, jako wilk na jagnię;/ Już mu się blejwasblejwas --- niem. biel ołowiana. przejadł, pewnie soli pragnie;/ Jakoż miało-li by przyść do tej szarpaniny,/ Woli to zjeść z onym psem, co ma porwać iny./ Pełne były Polaków Węgry, Śląska, Spisze;/ Drudzy ledwo się w dziury nie grzebali mysze./ Nie ujżrałeś grandukówgranduk --- wielmoża., nie uświadczył hrabi;/ Drobiaszczek tylko serce a cnota ochabiochabić --- ogarnąć.,/ Którzy żadnych nie mając droższych depozytów,/ Te dla miłej ojczyzny odważą zaszczytówzaszczyt (daw., z ros.) --- obrona../ Łaska Boga naszego i wszech rzeczy sprawce/ Na tej nas przez dwie lecie potrzymawszy ławce,/ Wykurzy ten gad z Polski i za taką chłostą/ Da, że się nasze członki w jedno ciało zrostązrostą --- dziś: zrosną.:/ Bo musi z poczciwością każdy wrócić cudze./ Ty bywszy na braterskiej przez ten czas usłudze,/ Skoro Kraków odbierzem a wojna przecichnie,/ Skoro duszą Rakocy z szwedzkim królem kichnieduszą kichnąć (daw., pot.) --- umrzeć.,/ Bieżałeś w Ukrainę, kędy Mars zapraszał/ Do roboty, gdzie Moskwę z buntowniki płaszał./ Tamtać ma za swe, chociaż z naszą szkodą, a ci/ Dotąd się przetwarzają w rozliczne postaci:/ To na dół, to do góry, w prawo, w lewo kręcą;/ W jarzmo nie chcą; bo gdy się wróble w proso wnęcą,/ Niech gwiżdże, niechaj ciska, niech stawia straszydła/ Gospodarz, przecie oślep polecą do żydłażydło --- zboże, pożywienie../ I ci przez lat dwadzieścia zakusiwszy lubéj/ Wolności, nie zaraz się dadzą wprawić w klubykluba (daw.) --- dyby, okowy../ Nie stoi Ukraina wszytka części setnej,/ Có się dla niej krwie polskiej wylało szlachetnej./ Taką miał Rzym Kartagę (i póki jej z gruntu/ Nie wyrżnął, co rok krwią swą przypłacił ich buntu)./ I Żydzi Filistynów, jako wesz w kołnierzu,/ Jako bicz: jeśli kiedy przeciwko przymierzu/ Wystąpili boskiemu, brali nim po grzbiecie/ A nam Ruś nie da siedzieć w pokoju na świecie/ I czekać tylko, jeśli pozwolą niebiosy,/ Rychło nam ten mólmól (daw.) --- problem, zmartwienie. Turka przywabi na włosy./ Już nie ma co brać orda jeśli chce obłowu,/ Musi siągać, jakoż też siąga aż ku Lwowu./ Tameś znowu lat kilka, mój kochany Janie,/ Strawił, dokąd łaskawej zdało się JunonieJunonie --- w rękopisie dla rymu Junanie.,/ W trwalszy cię włożyć zakonzakon (daw.) --- prawo., który Bóg sam w raju/ Pisał pierwszym rodzicom ludzkiego rodzaju./ Jużeś się też krwie nalał, jużeś zemścił braci/ Rycersko, w tamtej świata zgubionych połaci;/ Jużeś wieku ubliżył, już nadtyrał zdrowia,/ Krzepłokrzepło (daw.) --- rzeczy skrzepłe, zimne. jedząc, sypiając dotąd bez wezgłowia./ Czas by zdjąć twardy kirys i gięte kolczugikolczuga --- zbroja spleciona z metalowych kółek.,/ Dosyć w sagusag...toga --- rzymska szata wojenna i pokojowa., już by też w todze swe posługi/ Drogiej czynić ojczyźnie: i nie byłeś sprzeczny,/ Aleś szedł, kędy cię los prowadził przedwieczny./ Nie przetoś się odmienił: nie zaraz od boku/ Broń ci wzięła Dianna, bo nie wyszło roku,/ Gdyś znowu z rozkazania szlachty braciej swojéj/ Wziął chorągiew i służbę przypowiedział zbroi,/ Którą już kilkanaście --- o jak prędko lecą ---/ Lat piastujesz z zupełną wszytkich kontentecąkontenteca (daw., z wł.) --- zadowolenie../ Szczerość, prawda a ludzkość do miłości stopnie;/ Frantostwemfrantostwo --- spryt, podstęp. niedługo trwa, jeśli jej kto dopnie./ Niechaj uwija słowa i w koncept się sadzi,/ Znamy ziółko pokrzywkę: piękna, ale zdradzi./ Lecz co dobre, to rzadkie; jeśli wierzyć chcecie,/ Nic rzadszego nad człeka szczerego na świecie,/ Co w przyjaźni statkuje, ani stawia w karty/ Wiary swej; nieprzyjaciel komu, wtążwtąż --- tak samo. otwarty;/ Dołków nie kopie, ale staropolskim śladem/ Cnotą swoją uróść chce, nie cudzym upadem./ Krotce mówiąc, co wiary przyjaźni, sumnienia/ Nie wiąże do fortuny, która się odmienia,/ Ani z chameleontemchameleont --- dziś: kameleon. jaką barwę zoczy,/ W taką się w oka mgnieniu sukienkę obłoczyobłoczy --- forma zmieniona dla rymu; winno być: obłóczy../ Nie tknęło ciebie złoto ani obietnice,/ Co ludzi, jako szwiec but, wywraca na nice;/ Nie zwabiły honory ani przywileje/ I odęte solnymi górami nadziejeodęte solnymi górami nadzieje --- dochody z żup../ Czego że były przez się twoje godne cnoty,/ Za toś nie chciał wolności przecyganiać złotéj,/ Acz to kupca nalazło, który niechaj krasi/ Swe zdrady, jak chce; kąsa pies, chociaż się łasi./ Bo gdzie pieniądz raz wiarę, gdzie raz cnotę złomieBo gdzie pieniądz --- na marginesie wariant: W kim łakomstwo...,/ Już na wieki kaleką, już do śmierci chromiechromie --- kuleje../ Komu raz psia mamona serce scudzołoży,/ Nie wierz, choć się przysięga, klnie, płacze i boży!/ Rychlej panna poścignie straconego wieńca,/ Niż kredytu u ludzi taki obojeńcaobojeńca --- obojętca, na obie strony mówiący.,/ Chociaż gładką wymową swe fałsze przymuśnie./ Tobie nikt, cny starosto, oka nie zapluśnie./ Nigdyś braciej nie zdradzał, wspaniałymi duchy/ Wszytko depcąc i złote pod cnotą łańcuchy./ Nie brałeś na ujęcie aniś swoim winem/ Kupczył szlachtą; nie wiedział, choć z świętym Marcinem/ Dlaczegoś płaszcz ten rzezał rodziców swych zbioru,/ Jednym celem ludzkości a braciej faworu,/ Któregoś z łaski bożej pełen, choć bez chluby/ Nie mogła ambicyja w cię znaleźć skałubyskałuba (daw.) --- szpara.;/ Chociaż cię z tym szukano, na cóż siła mówić?/ W domuś miał, co drugiemu z pracą przyszło łowić./ Stąd cię posłem na sejmy, stąd z naszego koła/ Funkcyja cię na sędztwo trybunalskie woła./ Niech Lublin i Warszawa tobie będą świadki,/ Że im to śliższy stopień, tym człek na nim rzadki/ Bez swego interesu i jakiej prywaty./ Trzebać cnoty na posły i na deputaty!/ Pewnieć jej tu, chociaż się od zazdrości wściecze,/ Język nieprzyjacielski nigdy nie uwleczenie uwlecze --- dziś: nie uwłaczy../ Nie strzegłeś drzwi królewskich, nie wytykał głowy,/ Wszytko będąc dla wziątku obiecać gotowy./ Nie zdradził województwa dla żadnej otuchy,/ Anić też koło uszu świszczały obuchy:/ Gdzie dobrych należyte w Proszowicach dzięki,/ Zdrajców taka cześć czeka, takowe niewdzięki,/ Którzy wszytko dla prywat zarzucą w pomietlepomiotło --- miotła, poniewierka../ A ona instrukcja w pleśni kędy zetle./ Więc w trybunale, kędyś naszym siedział sędzią ,/ Żadne cię korrupcyje nie uniosły piędzią/ Od świętej justycyijustycja (z łac.) --- sprawiedliwość., a na miejscu oném/ Radbyś był wszytkim oraz sędzią i patronem,/ A zwłaszcza województwa tutecznego braci:/ BogdajBogdaj --- w rękopisie mylnie Bogdy. tacy bywali zawsze deputaci!/ Z jakim kosztem i z jakim wszytkich nas honorem,/ Chociażeś żebrząc próżnym nie wytrząsał worem,/ Nie wziąwszy i szeląga na to jako drudzy;/ Przyznając to, co kuchnie pilnowali cudzéj,/ Którzy cudzymi latać nawyknąwszy piórki,/ Teraz swych dobrodziejów kąsają z jaszczurki./ Jeszczeż nie tu stanęła miłość braciej twojej,/ Acz ci się nic krom dobrej sławy nie okroi:/ Według świeżo w Koronie uchwalonej fozyfoza --- moda.,/ Kiedy co ćwierć Marsowe nawiedzasz obozy,/ Popisując żołnierzów, których do nas myto/ Naznaczone, i wszytkim płacisz należyto./ Tam gdy inszych województw komisarze piszą,/ Pewnie się w obóz i ty nie wewleczesz myszą,/ Najpierwszej ziemie szafarz: coć z ozdobą naszą/ Przyzna wojsko, że nie ślesz po bazarach z flaszą;/ Nie patrzysz, gdzie się kurzy, gdzie mocno korzenią,/ Rychło cię pośle hetman prosić na pieczenią./ Pod opończąpod opończą --- ukrywając się. nie jadasz, lecz na sławę braci/ Pełen twej cześci obóz: niech tak każdy traci!/ Nie żebrzesz workowego. Jeśli żołnierzowi/ Nie dasz, pewnie nie weźmiesz: niech się tak obłowi/ Każdy na województwie! wszakeś jeszcze wioski/ Nie kupił, przestawając w cnocie na ojcoskiej./ A kto w bratniej usłudze upatruje zysku,/ Nie workowe, od rożna brałby i półmisku./ Bogdajżeś w niej długo żył, bogdaj ci ta cnota/ Sprowadziła w zacny dom wszytkie twoje wota!/ Niechaj cię Bóg, niechaj cię święta jego matka,/ Której służysz, do dni twych piastuje ostatka!/ Niechaj cię Pan ukocha; niechaj ci Ojczyzna/ Krwawe prace, niech miłość przeciw sobie przyzna!/ Bogdaj w sławie, na którąś od dzieciństwa robił,/ I w braterskiej miłości, w którąś się sposobił,/ Pełen wieku od późnej starości się zgarbił,/ Zostawiwszy to, coś tu w ludzkich piersiach skarbił,/ Synom synów swych: późne ujźrawszy plaskuryplaskury (daw.) --- praszczury, prawnuki.,/ Poszedł, gdzie idą z ziemie święte kreatury./ A zazdrość niech się w język kąsa jadowita,/ Która serce zębami padalczymi chwyta./ Tegoć szczerze, bo ociec kochający życzy,/ Co w tobie wszytko szczęście za swe własne liczy(...) za swe własne liczy --- ostatnie słowa (za swe własne liczy) odcięto przy oprawie, a uzupełniła je późniejsza ręka. W rkpsie Ossol. wiersz ten brzmi: Co w tobie wszytko szczęście swe na świecie liczy..