, Plaut
Kupiec
Kotwica, Wojciech
Kotwica, Wojciech
2025-05-23
Fundacja Wolne Lektury
pol
Publikacja zrealizowana w ramach biblioteki Wolne Lektury (www.wolnelektury.pl).
https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/plaut-kupiec/
Domena publiczna - Gustaw Przychocki zm. 1947
Przychocki, Gustaw
2018
T.M. Plautus, Kupiec (Mercator), tłum. i oprac. Gustaw Przychocki, wydanie drugie poprawione, Wydawnictwo Zakładu Narodowego Imienia Ossolińskich, Wrocław [1951].
Starożytność
Dramat
komedia
https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7856.jpg
Nauplia, Carl Rottmann, domena publiczna
http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7856/
https://wolnelektury.pl/media/book/htmlmobi/plaut-kupiec.htmlISBN-978-83-288-7987-4ISBNtext/htmlhttps://wolnelektury.pl/media/book/txtmobi/plaut-kupiec.txtISBN-978-83-288-7988-1ISBNtext/plainhttps://wolnelektury.pl/media/book/pdfmobi/plaut-kupiec.pdfISBN-978-83-288-7989-8ISBNapplication/pdfhttps://wolnelektury.pl/media/book/epubmobi/plaut-kupiec.epubISBN-978-83-288-7990-4ISBNapplication/epub+ziphttps://wolnelektury.pl/media/book/mobimobi/plaut-kupiec.mobiISBN-978-83-288-7991-1ISBNapplication/x-mobipocket-ebookDB
DDL
1QBAG
3CT
Uwaga!/
Wstęp od tłumacza, G. Przychockiego, wzięty z I wyd. w serii BN, 1927:/
https://polona.pl/item/kupiec-mercator,ODk5MTAwNzY/4/
/
Nie należy go korygować skanami z Platformy. (WK)
Pozostawiono przypisy tłumacza, pozostałe zastąpiono własnymi lub usunięto. (WK)
Ateński kupiec Demifo miał już dość kłopotów ze swoim synem Charinusem, który zajmował się tylko przepuszczaniem pieniędzy rodziny na hulanki i miłostki. Wyładował towarami statek i posłał lekkomyślnego marnotrawcę w jego pierwszą podróż handlową. Gorącej krwi młodzieniec nie tylko sprzedał z zyskiem towary, ale kupił na wyspie Rodos piękną dziewczynę, imieniem Pasikompsa, w której się na zabój zakochał. Kiedy statek przybija do ateńskiego portu, Charinus wychodzi na ląd i przemyśliwa, jak ukryć dziewczynę przed ojcem. Niestety! Zanim zakochanemu młodzieńcowi udaje się obmyślić plan, dowiaduje się, że ojciec wszedł już na pokład, zobaczył Pasikompsę, która bardzo mu się spodobała, i już z nią flirtował. Charinus biegnie do portu i próbuje przekonać ojca, że kupił dziewczynę na służącą dla matki. Demifo twierdzi jednak, że jest zbyt piękna na służkę statecznej kobiety i przebiegle nalega, żeby sprzedać Pasikompsę jego fikcyjnemu znajomemu, który rzekomo dobrze za nią zapłaci. Ojciec i syn zaczynają grę o dziewczynę, ukrywając przed sobą nawzajem swoje prawdziwe uczucia i zamiary...
Kupiec (Mercator) to jedna z wczesnych komedii Plauta, oparta na greckim pierwowzorze Filemona, noszącym ten sam tytuł (Emporos). Fabuła koncentruje się na rywalizacji o kobietę między typowymi postaciami starego amanta i młodego kochanka.
Poprawione błędy źródła: έυτυχής > εὐτυχής; znalałem > znalazłem.
Dokonano uwspółcześnienia m.in. pisowni łącznej i rozdzielnej (np. nie trudno > nietrudno), pisowni wielką i małą literą (np. Komedja Ośla > Komedia ośla), pisowni joty (np. komedja > komedia), fleksji (np. symbolicznem > symbolicznym, jednę > jedną) oraz składni (np. niezłą jest > niezła jest).
Uwspółcześniono interpunkcję.
W przypisach skrót ,,itd." na końcu objaśnianego cytatu zastąpiono wielokropkiem. W bibliografii cyfry arabskie w indeksie górnym oznaczające nr wydania zastąpiono umieszczonym w linii pisma skrótem ,,wyd." w połączeniu z liczbą w zapisie rzymskim. Rozwinięto skróty bibliograficzne w przypisach tłumacza.
Tekst samej sztuki od skanu 46
Plaut
Kupiec
Uwaga!/
Wstęp od tłumacza, G. Przychockiego, wzięty z I wyd. w serii BN, 1927:/
https://polona.pl/item/kupiec-mercator,ODk5MTAwNzY/4/
/
Nie należy go korygować skanami z Platformy. (WK)
WstępWstęp --- autorstwa G. Przychockiego, wg: T. M. Plautus, Kupiec, przeł. i oprac. Gustaw Przychocki, Kraków, Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927 (Biblioteka Narodowa, Seria II, nr 46).
I. Kupiec
Kupiec należy do najlepszych sztuk Plauta, choć na ogół mniej jest znany niż inne. Oto jego treść:
Pewien kupiec ateński, Demifo, ma kłopot ze synalkiem swym, Charinusem, który za jedyny cel swojego życia wziął sobie trwonienie ojcowskiego majątku na hulanki i miłostki. Nareszcie, po długich namowach, udało się ojcu nakłonić syna do pracy: wyładował mu cały okręt towarami i posłał w podróż handlową na Rodos. Szczęście sprzyjało Charinusowi, towar sprzedał z wielkim zyskiem --- ale na Rodos kupił zarazem pewną dziewczynę, imieniem Pasikompsa, w której się śmiertelnie zakochał --- i przywiózł ją z sobą do Aten. W tej chwili rozpoczyna się akcja sztuki. Dziewczyna znajduje się jeszcze na okręcie w przystani, bo Charinus dopiero co przybył i nie wie jeszcze, jak ją ukryć przed ojcem. Tymczasem nieszczęście chciało, że zanim syn się spostrzegł, ojciec był już na okręcie, dziewczynę zobaczył i, co gorsza, od razu gorącym afektem do niej zapłonął. Między ojcem a synem wywiązuje się ciekawa gra: syn twierdzi, że to jest służąca, którą dla matki przywiózł, ale ojciec jest zdania, że to zupełnie chybiony pomysł, bo przecież taka podejrzanie piękna dziewczyna nie nadaje się wcale na służącą dla poważnej matrony, i gotów jest kupić inną służącą, a tę dziewczynę sprzedać pewnemu fikcyjnemu przyjacielowi, który za nią dobrze zapłaci; chce oczywiście zdobyć ją dla siebie. Syn broni się, jak może, ale ostatecznie staremu udaje się dostać Pasikompsę w swe ręce tym sposobem, że niby sprzedaje ją sąsiadowi, Lysimachowi, którego żona właśnie na wieś wyjechała, a ten ma ją u siebie na razie przechować, aż się dla niej znajdzie odpowiednie pomieszczenie. Nieszczęsny Charinus, który nie wie nawet, gdzie się Pasikompsa podziała --- bo tak to zręcznie ojciec zrobił --- chce sobie oczywiście w pierwszej chwili życie odebrać, ale ostatecznie decyduje się iść na dobrowolne wygnanie, pomimo perswazji przyjaciela, Eutychusa. Los jednakże zmienia całą sytuację: wskutek przypadku, czy raczej podejrzeń, Dorippa, żona Lysimacha, wraca niespodziewanie do domu i zastaje tam ową dziewczynę. Piekło rozpętuje się nad głową najniewinniejszego w świecie Lysimacha, który chciał tylko sąsiadowi zrobić przysługę, i dopiero syn jego, Eutychus, dowiedziawszy się nareszcie w ten sposób, że w ich domu znajduje się szukana po całym mieście Pasikompsa, przychodzi z pomocą uciśnionemu ojcu, wykazując, że jest to przecież kochanka Charinusa. Sprowadzają również Demifona, który pod wpływem cierpkich wyrzutów i zarzutów ze strony sąsiada i jego syna, jako też wobec faktu, że jedynie Pasikompsa może wpłynąć na powstrzymanie Charinusa od ucieczki na obczyznę, godzi się na wszystko, rezygnuje ze swych amorów i prosi tylko, by się o tej całej historii jego żona nie dowiedziała.
Pomimo tytułu komedia nic tak osobliwie kupieckiego nie zawiera, jako że i w ogóle środowiskiem wszystkich prawie sztuk greckich z wchodzącego tu w rachubę okresu tzw. komedii nowejokresu tzw. komedii nowej --- por. Wstęp do Braci, wyd. 2, Bibl. Nar., S. II, nr 33, s. III i nast., Plautus, s. 1--3. jest prawie wyłącznie świat kupiecki i właściwie każdy z obywateli tutaj występujących jest mniej lub więcej kupcem, co w opracowaniu rzymskim nie ulega zmianie. Być może jednak, że na wybór tytułu wpłynął tu ten szczegół, że zakochany ojciec za pomocą czysto handlowego podstępu podkupuje syna, by mu odebrać dziewczynę.
Głównym tematem sztuki jest równie stary, jak nieprzestarzały i do dziś dnia niezarzucony pomysł rywalizacji ojca z synem w sprawach erotycznych, pomysł, który najefektowniej występuje w komicznym, a zwłaszcza farsowym ujęciu. Motyw ten spotykamy już u jednego z najstarszych greckich komików z okresu tzw. starej komedii attyckiej, tj. u Ferekratesa (z połowy V w. przed n. e.), jak to widać z drobnych szczątków jego komedii pt. Korianno (imię heteryhetera (gr. ἑταίρα: towarzyszka) --- kurtyzana w staroż. Grecji; heterami były niezależne społecznie, wykształcone kobiety o wysokiej kulturze.). W fragmentach tych mianowicie (Kock I, s. 165--166) rozpoznać możemy wyraźnie sprzeczkę ojca z synem, który ojcu rzuca w twarz słowa:
Przeciwnie, mnie to właśnie przystoi się kochać,/
a tobie już nie pora!
(frg. 71)
i pomimo utyskiwań rodziciela na niegodziwość syna (frg. 73) wymyśla staremu nie tylko od bezzębności (frg. 74), ale i od pomieszania zmysłów (frg. 72), skoro porywa się w swym wieku na miłostki.
Ten sam motyw stanowi osnowę Panny młodej Plauta i gra jeszcze pewną rolę w jego Komedii oślejTen sam motyw stanowi osnowę Panny młodej Plauta i gra jeszcze pewną rolę w jego Komedii oślej --- por. Wstęp do Braci oraz Plautus, s. 37 i nast., 71 i nast., a na pewno nie brak go było też zresztą i w innych komediach rzymskich, tych o farsowym zabarwieniu, jako że farsowość jest wybitną cechą tak Panny młodej, jak i Kupca.
Bohaterem sztuki --- o tyle, że o niego głównie chodzi, jakkolwiek on sam najmniej wpływa na przebieg wypadków --- jest młody Charinus, typowy młodzieniec z komedii, lekkomyślny, rozrzutny i bardzo zakochany, a skutkiem tego oczywiście wielce nieszczęśliwy. To nieszczęście jednak nie wynika bynajmniej --- jakby można sądzić --- z braku wzajemności kochanki, ale po prostu z powodu zewnętrznych przeszkód, stawianych przez rywalizującego ojca, co jednak wszystko dałoby się niewątpliwie od razu usunąć, gdyby Charinus miał odpowiednią ilość pieniędzy, tak że i o nim mógłby Plautus powiedzieć to samo, co o Kalidorze w Pseudolusie:
Tak marnie mrze z miłości i z braku pieniędzy.
W oryginale greckim postać ta musiała mieć --- stosownie do całego stylu i nastroju greckiego gatunku literackiego --- cechy wzruszająco-sentymentalne, ale że Plautus, wierny swej zasadzie niedopuszczania do patetyczności, psującej dobry humor (horror sublimitatis, por. Plautus, s. 293 i nast.), w ogóle nie cierpi ani ,,czkawek rozczulenia", ani ,,łezki sentymentalizmu", przeto i tutaj z wszystkich tych boleści i rozpaczy miłosnych nie robi nieszczęścia zbyt wielkiego, które by mu uniemożliwiło ujęcie komiczne. Owszem, wszystkie te motywy, które w późniejszej erotycznej literaturze rzymskiej (zwłaszcza w elegii) okażą się stałym repertuarem barw przy kreśleniu postaci zakochanych, traktuje po sowizdrzalsku, ośmieszając je po prostu przez komiczną przesadę lub komiczną stylizację tak, że nie ma obawy, by ktokolwiek z widzów miał z tego powodu zmartwienie.
Kochanka Charinusa, Pasikompsa, jest piękną dziewczyną (por. niżej), nielubiącą wprawdzie ciężkiej roboty i posiadającą, zdaje się, dużo szelmowskiego sprytu (por. w. 517 i nast.por. w. 517 i nast. --- numeracja wierszy według przekładu polskiego.), ale w obrębie kobiecych typów Plautowskich przedstawia ona cechy tzw. ,,dobrej kochanki" (por. Plautus, s. 353 i nast.), widoczne np. w jej słowach, że ,,z Charinusem wiążą ją już od dawna śluby wierności wzajemnej i że jego nad wszystkich przenosi" (w. 543 i nast.). Charakterystyczną jest rzeczą, że z jej miłości Plautus nie kpi, bo jakkolwiek erotyka mężczyzn występuje u niego tylko w komicznym ujęciu, to z uczuć prawdziwie kochającej kobiety nie naśmiewa się nigdy. Jak prawie zawsze w komediach tego typu, kochanka jest najzupełniej biernym przedmiotem sporu i nie gra żadnej roli w rozwoju wypadków.
Przyjaciel nieszczęsnego bohatera, Eutychus, o tyle się różni od niego, że na razie nie jest tak jak on zakochanym marnotrawcą i dlatego ma niektóre cechy sensatasensat (daw.) --- człowiek przesadnie poważny., czy też wyjątkowego jeune homme modèlejeune homme modèle (fr.) --- wzorcowy młodzieniec.. Przyjacielowi jednak chciałby najchętniej dopomóc w jego biedzie i robi, co może --- prawdziwy sodalis opitulatorsodalis opitulator (łac.) --- towarzysz wspomożyciel., jak mówi ApulejuszApulejusz (II w.) --- pisarz, retor i filozof rzymski, autor fantastyczno-satyrycznego romansu pt. Metamorfozy, znanego także jako Złoty osioł, jedynej zachowanej w całości starożytnej powieści rzymskiej. --- choć na razie nic wskórać nie może, zwłaszcza że tak samo jak i Charinus... nie ma pieniędzy. Dopiero później, przy zmianie sytuacji, wyzyskuje ją bardzo zręcznie dla dobra swego kolegi, doprowadzając do ogólnej zgody. Okazuje przy tym bardzo dużo wyrozumiałości, znosząc cierpliwie kapryśne wybryki i wymyślania zdenerwowanego przyjaciela, tudzież ujmującą subtelność, gdy wobec Charinusa stara się tak długo, jak można, ukryć grzechy jego ojca (w. 925 i nast.). Ma on wobec nieobliczalności szaławiłyszaławiła --- człowiek lekkomyślny, lekkoduch. Charinusa i wobec gorszącego wybryku jego ojca reprezentować element rozwagi, równowagi i spokoju (w. 992 i nast.).
Do przeciwnego obozu należą oba staruchy: ojciec Charinusa, Demifo, i jego przyjaciel, ojciec Eutychusa, Lysimachus. Obaj są znakomitymi pantoflarzami i obaj boją się swych żon więcej niż wszystkich bogów i ludzi, ale mimo to i mimo podeszłego wieku --- mają ponad sześćdziesiątkę --- obaj bardzo łatwo ulegają zapędom miłosnym i skłonnościom do zdrady małżeńskiej. Czuje te skłonności Lysimachus, chociaż do nich przyznać się nie chce, czuje je i Demifo, który do nich otwarcie się przyznaje i usiłuje nawet swych rzekomych praw w sposób dość naciągany bronić wobec sąsiada i wobec widzów, wtedy gdy rozpoczyna karkołomną akcję w celu odebrania kochanki synowi. Ale po stronie młodego staje ze swymi sympatiami nie tylko publiczność, ale i sam poeta, który doprowadza do bezlitosnego, komicznie surowego zgromienia występnego starucha.
Do tego pogromu wystarczyła tylko sama myśl o groźnej żonie Demifona, która w sztuce się nie ukazuje. W całej za to wspaniałości i w całym majestacie swego herodbabstwa występuje w tej komedii żona Lysimacha, Dorippa. Podejrzliwa do ostatnich granic, gdy tylko usłyszała, że mąż nie może przybyć do niej na wieś z powodu niespodzianych (a prawdziwych zresztą) zajęć, pędzi natychmiast do miasta i istotnie chwyta męża swego na gorącym uczynku... jego przyjaciela. Z góry powzięta jednak myśl o zdradzie mężowskiej rozpętuje jej zjadliwy i zawsze zwycięski język, przeciwko któremu na próżno broni się zahukany mąż. Niesyta tej pomsty, płacząc i lamentując --- ze złości oczywiście --- wzywa jeszcze na dobitek swojego ojca na pomoc przeciw nieszczęsnemu małżonkowi. Nietrudno wyobrazić sobie, jak ,,ujmującą" daje jej autor w fantazji swej powierzchowność, skoro stanowi ona tak efektowny kontrast do złośliwie robionych jej komplementów na temat wdzięku i urody (w. 769 i nast.). Jest to jeden z najwspanialszych Plautowskich okazów żony-megery (uxor saeva), zadręczającej i terroryzującej męża na każdym krokujeden z najwspanialszych Plautowskich okazów żony-megery (uxor saeva), zadręczającej i terroryzującej męża na każdym kroku --- por. Wstęp do Braci, s. 32 i nast., Plautus, s. 317 i nast., gdyż typ ten należy do postaci najlepiej i widocznie con amorecon amore (wł.) --- z zamiłowaniem. przez Plauta kreślonych. Ten typ gra u Plauta z reguły najwybitniejszą rolę pośród postaci kobiecych, tak jak i tutaj, gdzie Dorippa jest narzędziem karzącego losu, który ratuje biednego Charinusa.
Wierną jej pomocnicą i sojuszniczką jest Syra, stara służąca, piastunka Eutychusa, do którego czule się odnosi. Plautus scharakteryzował ją tak, jak zwykle kreśli kobiety w podeszłym wieku, tj. jako starą babę --- dał jej lat osiemdziesiąt cztery --- dobrą w gruncie rzeczy, ale lubiącą dużo gadać, gderać, rezonować i... często zaglądać do butelki: anus multibiba et multiloqua, jak w Komedii skrzynkowej.
Niewolnik Charinusa, Akantio, poza wielkim przywiązaniem i wiernością w stosunku do młodego pana niczym zresztą w tej sztuce się nie wyszczególnia i występuje tylko w jednej scenie (w. 112 i nast.) na początku sztuki, po czym znika zupełnie. Ta nijaka rola niewolnika, który zresztą w sztukach Plautowskich jest przeważnie sprężyną całej akcji, tłumaczy się tym, że rozwiązanie całej sprawy włożył autor w ręce losu.
Jego też narzędziem, równie ważnym jak Dorippa, jest (bezimienny) kucharz, osoba wprawdzie epizodyczna, ale grająca nader ważną rolę, gdyż jego nieoczekiwane nadejście przyczynia się do ostatecznego pogrążenia niewinnego Lysimacha i stwarza jedną z najkomiczniejszych sytuacji. Autor nie omieszkał dać mu pewnych cech złodziejskich (w. 759 i nast.), obowiązujących przy tym typie w całej ,,komedii nowej", a dowcip jego, również częsty atrybut tej postaci, zabarwił w sposób wyszukanie złośliwy, choć niezjadliwy, tak że nigdzie nie przekracza on granicy pogodnego zawsze u Plauta humoru. Typ kucharza należy --- obok żołnierza i lekarza --- do sławnej rodziny samochwałów (alazonów), choć w naszej sztuce te cechy na jaw nie występują, i ma za sobą świetną przeszłość, zwłaszcza w greckiej literaturze, jako tzw. ,,zabawny" czy ,,filozofujący kucharz" (mageiros skoptikos, sophistes mageiriskos), a stałą jego cechą jest już tutaj samochwalstwo. Początkami swymi sięga on, tak samo jak alazon-żołnierz, czasów bardzo dawnych, gdyż istniał już w farsie dorycko-megarejskiej jako tzw. maison, a w ,,starej komedii" attyckiej występuje np. już to pod zindywidualizowaną postacią ,,Kiełbasiarza" ArystofanowskiegoArystofanes (ok. 445--ok. 385 p.n.e.) --- grecki komediopisarz, najwybitniejszy z twórców komedii staroattyckiej., już to jako półtyp ,,Aiolosikon" z zaginionej komedii Arystofanesa. Główną jego domeną była jednak grecka ,,komedia nowa", której fragmenty są przepełnione szczegółami odnoszącymi się do kuchni i kucharza, co niewątpliwie odpowiadało współczesnemu, kwietystycznemukwietystyczny --- odnoszący się do kwietyzmu, stanu spokoju i pogodnej beztroski. życiu. W rzymskiej literaturze scenicznej typ ten występuje u wszystkich komediopisarzy, począwszy co najmniej od NewiuszaNewiusz, właśc. Gnaeus Naevius (ok. 270--201 p.n.e) --- poeta i dramatopisarz rzymski; autor komedii opartych na wzorach greckich i pierwszych tragedii o tematyce rzymskiej., ale postać ta jest tu niewątpliwie wyblakła, zapewne z powodu nie dość rozwiniętego wówczas jeszcze w Rzymie komfortu kulinarnego i odmiennych pod tym względem niż w Grecji warunków życiowych. Tak też u Plauta typ ten, choć dość często spotykany (bo co najmniej w siedmiu sztukach, między innymi i w Braciach), gra tylko drugorzędną, czy też epizodyczną rolę, nawet w Pseudolusie, gdzie postać tę Plautus jeszcze tak barwnie nakreślił. Czasem jednak, jak i tutaj w Kupcu, nawet ta epizodyczna postać wpływa w znacznej mierze na tok akcji i wnosi nieraz dużo życia w daną sytuację.
Temu też kucharzowi zawdzięczamy świetne ożywienie najlepszej bodaj sceny w naszej sztuce, tak obfitującej zresztą w sytuacje komiczne, tj. sceny pogromu Lysimacha (w. 717 i nast.), w której główna wartość i siła komiczna leży w tym, że kara spada właśnie na tego, który w danym wypadku jest najzupełniej bez winy. Rozzłoszczona połowica naciera na biednego małżonka tak gwałtownie, nie dając mu dojść do słowa, iż ten pod siarczystym ogniem krzyżowych pytań prawie że przyznaje się do tego, czego... nie zrobił. Broni się jednak --- choć bardzo nieudolnie --- ale tylko do tej chwili, kiedy swymi złośliwymi uwagami, dowcipami i pytaniami ostatecznie dobije go kucharz, istotnie przez niego sprowadzony do urządzenia uczty z dziewczyną, jakkolwiek tylko z chęci przysłużenia się sąsiadowi Demifonowi. Pewne pendantpendant (fr.) --- uzupełnienie, dodatek. do tej sceny stanowi również znakomity pogrom Demifona (w. 982 i nast.) przez mszczącego się za swoje nieszczęścia Lysimacha i przez młodego Eutychusa, stającego w obronie przyjaciela, przy czym stary grzesznik musi ulegle słuchać wszystkich wymyślań, gotów nawet ,,wziąć baty", bo drży z obawy, ,,by się żona nie dowiedziała".
Do wybitnie komicznych sytuacji należy też rozmowa między Charinusem a ojcem (w. 336 i nast.) o owej przywiezionej dziewczynie, ciekawa scena, w której jeden i drugi, godząc się niby na to, że dziewczyny należy się pozbyć, jako nienadającej się rzekomo na służącą dla matki, chce ukryć swe osobiste cele, i sprzedając ją niby to komuś innemu, pragnie ją przecież dla siebie zachować. Najwyższy stopień ożywienia osiąga ta scena w chwili podnieconej licytacji, która przenosi się nawet na widownię. Niezła jest również scena pożegnania domu rodzinnego przez udającego się niby to na wygnanie Charinusa (w. 846 i nast.), który zależnie od wiadomości otrzymywanych od przyjaciela, dobrych lub złych, raz rozwesela swe oblicze i zrzuca ze siebie całe ubranie podróżne wraz z wszystkimi przyborami, by wdziać strój i płaszczyk codzienny, lub zaraz potem robi na nowo minę grobową, zrzuca strój domowy i ubiera się z powrotem od stóp do głów do drogi, apostrofującapostrofować --- zwracać się do kogoś.... swe nogi, ,,by go prosto biegiem aż na Cypr zaniosły".
Za komiczny ze stanowiska rzymskiego musi być także uważany występ starej służącej Syry (w. 831 i nast.), która wobec rzekomego wiarołomstwa swego pana wypowiada tyradę o pokrzywdzeniu kobiety i żony, piętnowanej w opinii ogółu i potępianej za czyny, mężczyźnie bez wahania przebaczane. Jest to więc stary, przez wszystkie wieki znany i powtarzany problem tzw. podwójnej moralności, pokrzywdzenia żony w małżeństwie, czy emancypacji kobiet, problem, który w literaturze klasycznej znamy zwłaszcza w tragicznym ujęciu, np. z Medei Eurypidesa:
Za jakąż to karę/
Z wszystkiego, co oddycha i żyje na świecie,/
Najsroższy los się dostał nieszczęsnej kobiecie?/
Małżonka trzeba cennym okupywać wianem/
Naszego ciała władcę --- złem to niesłychanym,/
Lecz gorszy traf: nie wiadanie wiada (reg.) --- nie wiadomo., jakim mąż ten będzie/
Szlachetnym, czy też podłym.../
Poza tym, gdy mężowi dolega coś w domu,/
Uskarżyć się on przecież może lada komu,/
Druhowi, z którym wyrósł, a my złych katuszy/
Doznawszy, musim własnej spowiadać się duszy.
(Medea, w. 230 i nast., przekł. J. Kasprowicza)
Słowa obrony kobiet włożył Eurypides nawet w usta niewiasty tak zbrodniczej, jak Klitajmestra w Elektrze:
Choć on tak mnie pokrzywdził, jeszcze ja bym wtedy/
Małżonka nie zabiła, lecz do jednej biedy/
Dołączył mi on drugą: W małżeńskie mi łoże,/
Wróciwszy, prorokinię wprowadził, że w dworze/
Tym samym obok siebie dwie żyły kobiety:/
Niewieście brak rozumu, przyznaję, niestety!/
Gdy mąż takiej niewiasty grzeszyć sobie pocznie,/
Pogardzi swym małżeństwem, i ona bezzwłocznie/
Wstępuje w jego ślady, szuka przyjaciela./
I zaraz nam się wyrzut z różnych stron udziela,/
Zaś winny mąż bez szwanku z wszystkiego wychodzi!
(Elektra, w. 1030 i nast., przekł. J. Kasprowicza).
Są to prawie te same słowa, nie mówiąc już o uderzająco podobnej myśli, co w monologu Plautowskiej Syry, i samo nazwisko Eurypidesa, który tak olbrzymi wpływ wywarł na ,,komedię nową", każe uważać za zupełnie naturalny objaw, że problem ten znalazł się w sztuce stanowiącej pierwowzór Kupca. Tylko że Plautus, który zawsze stara się nie dopuszczać do ponurych nastrojów i stale zwalcza poważną refleksyjność greckich oryginałów (por. wyżej), z pewnością przez dodanie na końcu monologu Syry pewnych bardzo daleko idących projektów reformatorskich chciał ośmieszyć w oczach rzymskich ten występ, jako jeden więcej objaw niesłychanych już po prostu zapędów i uroszczeń kobiecych --- tak ostro zresztą współcześnie zwalczanych przez starego KatonaKaton Starszy, właśc. Marcus Porcius Cato (234--149 p.n.e.) --- rzymski mąż stanu, mówca i pisarz; obrońca starorzymskich cnót obywatelskich, znany z wielkiej surowości obyczajów., a włożonych tutaj w usta zrzędzącej babiny. Jedyną odpowiedzią na tę tyradę ze strony ówczesnej publiczności rzymskiej mógł być tylko śmiech.
Na uwagę zasługuje wreszcie monolog Demifona, w którym opowiada on w pierwszym swym występie, zaraz po powrocie z portu, gdzie widział Pasikompsę, swój sen przedziwny ostatniej nocy (w. 226 i nast.). Sen ten --- pewnego rodzaju apologus, by użyć klasycznego terminu technicznego --- ma stanowić niejako przepowiednię i alegoryczne ramy całej późniejszej akcji, ale nie można pominąć faktu, że w jego treści są pewne rażące niedokładności i nieścisłości, kłócące się z fabułą sztuki, np. w określeniu symbolicznym osób działających (w. 230, 234). Sądzą zatem niektórzy uczeni, że wszystkie te usterki pochodzą od Plauta, który miał ten sen wprowadzić tutaj samodzielnie, na wzór snu w innej swej sztuce pt. Lina (gdzie sen ten istniał już w greckim wzorze), i tak niezręcznie tutaj dostosować --- co jest zupełnie możliwe, gdyż Plautus nigdy nie miał wielkiego nabożeństwa dla ścisłości kompozycyjnej, o ile chodziło o jakiekolwiek urozmaicenie sztuki.
Poza tym sztuka nie okazuje żadnych ważniejszych usterek kompozycyjnych i akcja toczy się gładko. Próbowano wprawdzie zarzucić pewien błąd kompozycji w tym, że nie znajdujemy w sztuce wyjaśnienia, w jaki sposób właściwie i od kogo Demifo nabywa Pasikompsę. Tymczasem, jak ostatecznie wykazano, sprawa ta jest zupełnie konsekwentnie przeprowadzona: Demifo jest tylko pozornie sprzedającym, jako wspólny niejako z synem właściciel; ponieważ chce ją sprzed oczu syna usunąć, twierdzi, że skoro nie nadaje się na służącą, trzeba ją sprzedać, i to pewnemu obywatelowi, w którego imieniu rzekomo z synem się targuje. Żeby jednak usunąć podejrzenia, podstawia sąsiada, Lysimacha, który ją niby dla siebie kupuje i dla Demifona w swym domu przechowuje. Wyraźnie bowiem mówi Demifo:
Więc do portu. Lecz ostrożnie, by on nie wpadł na to;/
Nie sam kupię, ale zlecę rzecz przyjacielowi ---/
Wszak Lysimach właśnie mówił, że idzie do portu.
(w. 467 i nast.)
W szczególny sposób rozwiązał autor zadanie ekspozycji sztuki, bo w sytuację Kupca wprowadza widzów prolog, który jest właściwie już pierwszą sceną sztuki, a mianowicie monologiem Charinusa. Charinus jednak, łamiąc iluzję sceniczną --- co jest ulubionym konceptem Plautowskimłamiąc iluzję sceniczną, co jest ulubionym konceptem Plautowskim --- por. Plautus, s. 297 i nast. --- sam podaje dokładny grecki i łaciński tytuł sztuki, a potem opisuje w mocno przesadny sposób swój nastrój zakochanego, podając przy tym fakty poprzedzające całą akcję i do jej zrozumienia potrzebne. Czysto Plautowskie wydaje się też umotywowanie tego monologu. Sprawa ta ma już całą historię w rozwoju dramatu klasycznegoSprawa ta ma już całą historię w rozwoju dramatu klasycznego --- por. Plautus, s. 238 i nast., gdzie np. już w dramacie greckim dochodzi do tego, że obok umotywowania monologów rozmaitymi afektami, np. podnieceniem, strachem itp. na pierwszy plan wybija się motyw skarżenia się bogom i siłom przyrody, co w końcu staje się stereotypowym opowiadaniem o sobie ,,Ziemi i Niebu" --- γῆ τε κ' οὐρανῷ, już w greckiej komedii wyśmiewanym. Plautus wyciąga tu po sowizdrzalsku ostateczną konsekwencję z greckiej praktyki scenicznej przez zupełne zlekceważenie na tym polu wszystkich względów na kompozycję czy iluzję sceniczną: Jeżeli monolog można stosować zawsze, kiedy się chce, i wystarczy umotywowanie tak błahe, jak wtrącone wezwanie ,,Eteru", ,,Ziemi", ,,Nocy", ,,Dnia", ,,Słońca" czy ,,Księżyca" --- to można równie dobrze zakpić sobie w ogóle z całego umotywowania, skoro i tak mówi się monolog właściwie zawsze dla widzów i... do widzów! Każe tedytedy (daw.) --- więc, zatem. Plautus Charinusowi mówić po prostu do widzów:
Ja jednak nie tak zrobię, jak zresztą w komediach/
Widywałem, że ludzie pod wpływem miłości/
Skarżą się Nocy, Dniowi, Słońcu, Księżycowi/
(A bóstwa te, dalibógdalibóg (daw.) --- doprawdy, słowo daję; wykrzyknienie podkreślające prawdziwość wypowiedzi., najwięcej się martwią/
O to, czego w swych skargach ludzie chcą, czy nie chcą!)/
Nie --- ja raczej wam powiem o moich nieszczęściach...
(w. 3 i nast.)
Dzięki Charinusowi dowiadujemy się też (w. 9), że oryginałem greckim, na którym oparł się Plautus, była sztuka pt. Kupiec (Emporos) Filemona, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli ,,komedii nowej", ale o sztuce samej nic niestety powiedzieć nie możemy, gdyż nie zachował się z niej ani jeden fragment.
Poza objawami ogólnej oryginalności Plauta w stosunku do greckich wzorówogólnej oryginalności Plauta w stosunku do greckich wzorów --- por. Wstęp do Braci, s. XV i nast., Plautus, s. 377 i nast. zwrócić tutaj należy uwagę na pewien, zdaje się, niewątpliwy ślad samodzielnej ,,roboty" Plautowskiej. Nie jest wykluczone, że sztuka grecka kończyła się tak ulubionym u Greków ,,rozpoznaniem" owej dziewczyny, Pasikompsy, jako wolno urodzonej i jej małżeństwem z Charinusem. Byłoby to bowiem zupełnie w stylu greckich sztuk, a na to, że Pasikompsa nie jest szablonową tylko i nic niemówiącą figurą hetery, wskazywałby może fakt, że reprezentuje ona ten szczególny typ tzw. ,,dobrych", szczerze oddanych kochanek. Tak jest np. w innej Plautowskiej komedii, w Komedii skrzynkowej, gdzie ,,dobra" Selenium okazuje się później wolno urodzona i na tego rodzaju rozwiązywanie węzła dramatycznego wskazuje wyraźnie PlutarchPlutarch z Cheronei (ok. 50 n.e.--ok. 125 n.e.) --- grecki pisarz, filozof i biograf; autor m.in. Moraliów, zbioru rozpraw na różnorodne tematy, obejmującego cytowane Συμποσιακά προβλήματα (Zagadnienia biesiadne)., gdy charakteryzuje rolę heter w ,,komedii nowej": ,,...co do heter zaś, to o ile są one bezczelne i zuchwałe, stosunki z nimi ulegają zerwaniu, czy to skutkiem tego, że młodzieńcy nabierają w jakiś sposób rozumu, czy to, że zmieniają oni swe zapatrywania; heterom zaś dobrym i odwzajemniającym miłość albo odnajduje się prawy ojciec, albo z czasem ich stosunek miłosny nabiera cech przyzwoitości i zyskuje ogólne uznanie" (Συμποσ. προβλ. VII, 3, p. 712 C). Przypuścić zatem można, że motyw ,,rozpoznania", który stanowił zapewne w greckim oryginale Kupca sceny końcowe sztuki, został w rzymskiej sztuce w całości usunięty, jako zbyt banalny, praktykowanym zresztą przez Plauta zwyczajem. Widzimy to bowiem np. w jego wspomnianej właśnie Komedii skrzynkowej, gdzie całe ,,rozpoznanie" Plautus przenosi niby ,,za scenę", mówiąc w epilogu do widzów:
Wy, widzowie, nie czekajcie, by oni tu wyszli:/
Nikt nie wyjdzie: Całą sprawę załatwią już w domu,
lub w Pannie młodej, gdzie tylko sam epilog zapowiada, że ,,rozpoznanie" odbędzie się ,,za sceną":
My powiemy wam, widzowie, co się w domu stanie:/
Ta Kasina się okaże córką tego obok/
wskazują dom sąsiada/
I poślubi ją Euthynik, syn naszego pana.
Zupełnie analogicznie też w Kupcu na jakieś skróty wskazuje epilog, gdzie Demifo, słuchając rady, by zejść ze sceny ,,do domu", powiada, wypadając z roli po Plautowsku:
Rzeczywiście, że masz rację. Skrócimy zarazem/
Naszą sztukę. Chodźmy!
(w. 1034 i nast.)
Najokazalszą partię śpiewanąpartię śpiewaną --- por. Wstęp do Braci, str. 18, Plautus, str. 421--432. w tej sztuce stanowi lament zakochanego Charinusa (w. 336--364). Rozdzierające żale nieszczęsnego młodzieńca ujął poeta w metrum anapestyczno-bakchiczne i trocheiczne, zamieniając zapewne w ten sposób na pełne życia canticumcanticum (łac.) --- pieśń. monotonny monolog greckiego oryginału.
Czas wystawienia sztuki w Rzymie nie jest znany, a wszystkie przypuszczenia uczonych w tym względzie są mało prawdopodobne.
II. Wpływ Kupca
Wobec tego, że podstawowy motyw Kupca --- rywalizacja ojca z synem w miłostkach --- jest na ogół nadzwyczajnie rozpowszechniony w całej literaturze świata, zwłaszcza w utworach kabaretowo-farsowych, niewiele da się wykazać bezpośrednich wpływów sztuki Plautowskiej.
Najwyraźniejsze naśladownictwo znajdujemy w twórczości scenicznej włoskiej, gdzie zresztą motyw ten żyje do dziś dnia jako bezpośrednia zapewne kontynuacja w farsie neapolitańskiej --- a mianowicie w sztuce pt. La Schiava (Niewolnica) Giovammaria Cecchiego (1518--1587). Cecchi jest to zresztą jeden z najwybitniejszych włoskich entuzjastów Plauta, któremu zawdzięcza jeszcze kilka innych sztuk, jako to La Moglie (Żona), stanowiącą zręczne połączenie dwóch sztuk Plautowskich, Braci i Dnia trzygroszowego, ze sztuką Terencjusza pt. Andria, dalej La Dote (Posag), opartą w znacznej mierze również na Dniu trzygroszowym i Gl'Incantesimi (Czary), najwybitniejsze w literaturze europejskiej opracowanie Komedii skrzynkowej.
La Schiava jest wierną, miejscami prawie dosłowną przeróbką Kupca, od którego, poza zmianą nazwisk na imiona włoskie, współczesne, odbiega tylko w bardzo niewielu szczegółach. Tak np. stary Filippo (Demifo) ma również sen wróżebny, ale widzi w nim nie kozy, małpę itd. jak u Plauta, tylko powrót syna z podróży, a Hippolito (Eutychus), chcąc ratować przyjaciela Alfonso (Charinus), radzi mu, by szukał pomocy u matki, która ma się znajdować w porcie; ciekawsze jest, że sztuka kończy się tak, jak prawdopodobnie kończyła się w greckim oryginale (p. wyżej), tzn. za pomocą ,,rozpoznania": okazuje się mianowicie, że ,,niewolnica" jest córką sąsiada Nastagio (Lysimachus), porwaną przed piętnastu laty przez Maurów --- i wszystko dobrze się kończy.
W literaturze francuskiej widać wybitny wpływ sztuki Plautowskiej w działalności Beaumarchais'ego (1732--1799), u którego tyle znaleźć można (może podświadomych) reminiscencji plautowskich, tak w Cyruliku, jak i zwłaszcza w Weselu Figara, stanowiącym po prostu powtórzenie fabuły Plautowskiej Panny młodejwybitny wpływ sztuki Plautowskiej w działalności Beaumarchais'ego (...) zwłaszcza w Weselu Figara, stanowiącym po prostu powtórzenie fabuły Plautowskiej Panny młodej --- por. Plautus, s. 482--484.. Zastanawiającą jest tedy rzeczą, że drugi kuplet Zuzanny w wodewilu Wesela Figara:
Qu'un mari sa foi trahisse/
Il s'en vante el chacun rit./
Que sa femme ait un caprice/
S'il l'accuse, on la punit...Qu'un mari sa foi trahisse... (fr.) ---
Że mąż zdradza swą połowę,/
Każdy mu tym bardziej rad;/
Żonka niech postrada głowę,/
,,Gwałtu!" krzyczy cały świat.
(przeł. T. Żeleński-Boy).
jest niemal tylko powtórzeniem zupełnie analogicznych myśli z komicznej tyrady Syry w Kupcu:
Nam si vir scortum duxit dam uxorem suam,/
Id si rescivit uxor, inpunest viro;/
Uxor virum si clam domo egressa est foras,/
Viro fit caussa, exigitur matrimonio.Nam si vir scortum duxit dam uxorem suam... (łac.) ---
Bo jeśli mąż w sekrecie przed swoją małżonką/
Weźmie sobie kochankę, nic mu się nie stanie,/
Choć żona na to wpadnie; a jeśliby żona/
Bez wiedzy swego męża choć krok wyszła z domu,/
Już jest powód do skargi --- mąż żonę wypędza.
(w. 831 i nast.)
W PolsceW Polsce Kupiec należy do najwcześniej czytanych sztuk Plauta --- por. Plautus, s. 494 i nast. Kupiec należy do najwcześniej czytanych sztuk Plauta, a mianowicie jest to jedna z pierwszych komedii tego poety w ogóle u nas wydanych. Wydał ją mianowicie w r. 1531 u Szarffenberga w Krakowie, niewątpliwie w związku z wykładami na uniwersytecie, magister Franciszek Mymerus, który, jak to widać z przedmowy do wydanego rok przedtem Amfitriona, miał zamiar wydać całą serię sztuk Plautowskich do użytku studentów. Mymerus wierzył bowiem, że komedie te są najlepszą drogą do poznania świata rzymskiego i na karcie tytułowej Kupca pisał ad Lectorem:
Qui flores et amoena prata agelli/
Rhomani cupit assequi, diserta haec/
Huic Comoedia praebet ecce normam,/
Parvo temporis ut venire possit/
Summam ad (curriculo) eruditionis./
Nam certe est salibus referta doctis/
Et verbis elegantibus renidet/
Sacris luxurians ubique gnomis.na karcie tytułowej Kupca pisał ad Lectorem... --- mała ta książeczka (form. 93 mm x 145 mm, obejmuje kart 25, z czego zadrukowanych 21 po 29 wierszy na stronę), należąca obecnie do białych kruków, nosi tytuł: M. Acci Plauti Comoedia Mercator, a mendis purgata ac numeris suis quoad eius fieri potuit restituta, Magister Fran. Mymerus ad Lectorem. Qui flores itd. Na karcie D VIII v. czytamy: Cracoviae Mense Augusto Mathias Scharffenbergk excusit 1531. Egzemplarz przechowany w Ossolineum, nr 12595, był własnością Macieja Krassowskiego, który na karcie oprawy (przed tekstem) napisał notatkę: Ego sum possesor huius libri Matyas Crassovsky Anno Domini 1576 i sześciowiersz, kończący się słowami mającymi uchronić książkę od kradzieży:
,,Si vis videre dominum nostrum Jesum Cristum/
Soli furare librum istum".
W jego tekście sztuki występuje osoba nieznana Plautowi, a mianowicie Peristrata, żona Demifona, co odpowiada typowi współczesnych wydań włoskich. Humaniści bowiem włoscy odczuwali brak tej postaci w sztuce; od któregoś z nich pochodzi spotykany po w. 830 w starych wydaniach Plauta (np. ed. Piusa z r. 1500) występ żony Demifona, narzekającej na niewyrozumiałość męża wobec syna. Scena ta, licząca 88 wierszy, nie ma oczywiście z Plautem nic wspólnego, tak samo jak 11 wierszy, dodawanych na początku sceny Demifo --- Lysimachus po w. 978.
W przekładzie trzymał się tłumacz zasad wyłuszczonych już we Wstępie do Braci (s. XLII i nast.), a chodziło tu głównie o to, by język i styl, stosownie do stanu faktycznego u Plauta, odpowiadał mniej więcej dzisiejszej mowie potocznej ludzi wykształconych, mowie codziennej, w której dla werwy i barwności nie stroni się czasem od wyrażeń nieliterackich. Plautus pisze wprawdzie wierszem, ale tylko dlatego, że prozy nie zna w ogóle dramat ówczesny i byłoby bardzo naiwne szukać u niego ,,poetyczności". Charakterystyczne są tu słowa CyceronaCyceron, właśc. Marcus Tullius Cicero (106--43 p.n.e.) --- najwybitniejszy mówca rzymski, filozof, polityk, pisarz., który mówiąc o rytmice lirycznych nawet partii u dramaturgów rzymskich (Orator, 55, 183--184), wyraźnie stwierdza, że gdyby nie śpiewanie ich przy muzyce, to trudno byłoby je odróżnić od zwykłej prozy; quae, nisi cum tibicen accessit, orationis sunt solutae simillima.
O ile wśród przekładów Plauta, które (według niestwierdzonej jeszcze wiadomości z czeskiego źródła, por. Plautus, s. 495 i nast.) miały pojawić się u nas w połowie XVI w., nie było Kupca, to przekład niniejszy jest pierwszym w Polsce przekładem tej sztuki.
Bibliografia
Wydania
T. M. Plauti Comoediae, ed. Goetz-Schoell, Lipsiae (Teubner), I--VII, 1892--1896; ed. Friedr. Leo, Berolini (Weidmann), I--II, 1895--1896; ed. W. M. Lindsay, Oxonii (Oxford), I--II, 1903--1910 [=L]. --- Z komentarzem: ed. J. L. Ussing, I--V, Hauniae (Kopenhaga), 1875--1887 (Mercator w t. IV, 1, z r. 1882; komentarz łaciński [=Uss]).
Prace pomocnicze
Kazimierz Morawski, Historia literatury rzymskiej za Rzeczypospolitej, Kraków 1909.
Kazimierz Morawski, Zarys literatury rzymskiej, Kraków 1922.
W. Y. Sellar, The Roman Poets of the Republic, wyd. III, Oxford 1905.
Friedrich Leo, Geschichte der römischen Literatur, I, Berlin 1913.
Martin Schanz, Geschichte der römischen Literatur, I, wyd. III, München 1907.
W. S. Teuffels, Geschichte der römischen Literatur, t. I, wyd. VI, von Wilh. Kroll und Fr. Skutsch, I, Leipzig--Berlin 1916.
Friedrich Leo, Plaulinische Forschungen, wyd. II, Berlin 1912.
G. Michaut, Histoire de la Comédie Romaine, Sur les tréteaux latins, Paris 1912.
G. Michaut, Histoire de la Comédie Romaine, Plaute I--II, Paris 1920.
Eduard Fränkel, Plautinisches im Plautus (,,Philologische Untersuchungen" 28), Berlin 1922.
Gustaw Przychocki, Plautus, ,,Z historii i literatury" nr 26, Kraków, Krakowska Spółka Wydawn. 1925 [=Plautus].
Karl von Reinhardstoettner, Plautus, Spätere Bearbeitungen plautinischer Lustspiele, Leipzig 1886.
G. A. Galzigna, Fino a che punto i commediografi del Rinascimento abbiano imitato Plauto e Terenzio, I--II, Capodistria 1899--1900.
Tadeusz Sinko, Genealogia kilku typów i figur A. Fredry, Kraków 1918.
Przekład opiera się na tekście wydania Lindsaya. Odstępstwa zaznaczone są w uwagach, z podaniem źródła.
Kupiec
O imionach Plautowskich, wyglądzie sceny, maskach itd. por. Wstęp do Braci Plauta (Bibl. Nar. S. II, nr 33), s. 51, Plautus, s. 360--363.
OSOBY
DemifoDemifo (Demipho) --- odpowiada greckiemu Δεμοφών., obywatel, ojciec Charinusa.
Lysimachus, obywatel, ojciec Eutychusa.
Dorippa, matrona, żona Lysimacha.
Charinus, młodzieniec, syn Demifona.
EutychusEutychus (z gr. εὐτυχής) --- ,,szczęście przynoszący", ,,szczęściarz", może dlatego, że po części dzięki jego pomocy wszystko dobrze się kończy., młodzieniec, syn Lysimacha, przyjaciel Charinusa.
PasikompsaPasikompsa (Pasicompsa, z gr. πᾶς i κομψός) --- ,,cała wytworna", ,,wytwornisia", oznacza piękną, elegancką dziewczynę; ex forma nomen inditumst: dla urody takie imię, powiada Lysimachus (w. 525)., hetera, kochanka Charinusa.
Akantio, niewolnik Demifona.
SyraSyra --- Syra jest typowym dla całej greckiej i rzymskiej komedii imieniem niewolnicy, od kraju, z którego rzekomo pochodzi, tj. od Syrii. Analogiczne jest (w innych sztukach) imię niewolnika Syrus., niewolnica, stara służąca Dorippy, piastunka Charinusa.
Niewolnik, bez imienia.
Kucharz, bez imienia.
Chłopiec, bez imienia.
Kuchciki, Niewolnicy.
Rzecz dzieje się w Atenach