Kochanowski, Jan Pieśń XXV (Użałuj sie, kto dobry, a potłucz zawiasy...) http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-pierwsze Wilczek, Piotr Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Renesans Liryka Pieśń Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesni-ksiegi-pierwsze-piesn-xxv Pieśni Jana Kochanowskiego księgi dwoje, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1586 Domena publiczna - Jan Kochanowski zm. 1584 1655 xml text text 2009-07-07 pol http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/3056.jpg Ferris wheel at night, kevin dooley@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/3056 Jan Kochanowski Pieśni, Księgi pierwsze Pieśń XXVKs. 1, Pieśń XXV --- skarga furty skierowana do pięknej dziewczyny; klasyczny przykład gatunku zwanego paraklausithyron, którego realizacje pojawiały się już wyżej w Ks. 1, Pieśni XXI i Pieśni XXIII. Pieśń nawiązuje do elegii (I, 16) Propercjusza (do w. 25 stanowi naśladowanie, a dalej przekład).W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. Użałuj sieużałować się (starop.) --- ulitować się., kto dobry, a potłucz zawiasy/ I mnie samę wrzuć w ogień; bo prze te niewczasyniewczasy (starop.) --- niewyspanie, przemęczenie, niewygody./ Dobrzedobrze (daw.) --- omal. już nie szaleję, ja, furta strapiona;/ Jednakjednak --- tu: w końcu. mię ten bezmierny niepokój dokonadokonać (starop.) --- dobić, zabić (por. pokrewne: konać; dokonać żywota).. Że to żadna Boża noc nigdy nie minęła,/ Abych kiedy okrutnych razów nie podjęłaAbych (...) okrutnych razów nie podjęła --- żebym nie doznała (nie otrzymała) okrutnych ciosów./ Od tych sprosnych pijanic; nie mówię o słowa,/ Łatwiejsza to, kiedybynie mówię o słowa, / Łatwiejsza to, kiedyby --- nie chodzi już o to, co mówią, łatwiej by to było znieść, gdyby. cała była głowa. Co tu za mej pamięci powrozów stargano,/ Wrzeciądzówwrzeciądz (daw.) --- zamek; urządzenie do zamykania bramy w postaci żelaznej sztaby lub drąga obracającego się na sworzniu. ukręcono, młotkówmłotek --- chodzi tu o młotek wiszący na bramie i używany jako kołatka. skołatano;/ Teraz już głowicamigłowica --- rękojeść broni. łotrostwo mię tłucze,/ A ubogi gospodarz kryje pod sie klucze. To nietajna, że cierpię nie za swoją winą,/ Ale wszeteczna pani wszystkiego przyczyną,/ Która nie wiem na jaki żywot sie udałana jaki żywot sie udała --- jaki rodzaj życia wybrała.,/ Że i wstydu, i dobrej sławy zapomniała. Ja, to Bóg wie, przestrzegam swojej powinności,/ A taję, ile mogę, jej zbytków i złości./ Cóż po tym, kiedy ludzie na zęby ją wzięlina zęby ją wzięli --- zaczęli ją obmawiać (por. dzisiejsze ,,wziąć kogoś na języki").?/ Ona wie, jesli fałszu czy prawdy sie jęli. Ale jesli mię, smutną, ciężkie razy bolą,/ Nie mniejszą mam przed owym nędznikiem niewolą,/ Co tu noc pole nocynoc pole nocy --- noc podle nocy, czyli noc po nocy. płacze mi nad głową/ Ani mi spać dopuści swą żałosną mową. «Furto --- powiada --- sroższa niżli pani twoja,/ Mnie to na złość trzymasz sie tak mocno podwojapodwoja (starop. forma D. lp) --- bocznej futryny drzwi.;/ Czemu mię w dom, smutnego, nie puścisz? Gdyżgdyż --- tu: skoro. mojej/ Skrytej prośby nie umiesz odnieść paniej swojej! Tak-że ja, biedny człowiek, w swym ciężkim frasunku/ Nie mam uznaćuznać --- doznać, doświadczyć. na wieki żadnego ratunku?/ I już mię nocleg potkać uczciwszy nie może,/ A ten zimny próg muszę przyjmować za łoże? Mych niewczasów litują nocy nieprzespane,/ Litują pełne gwiazdy, wiatry niewytrwaneniewytrwany (starop.) --- nie do wytrzymania.;/ Ty sama nie chcesz baczyć ludzkich doległościdoległość (daw.) --- cierpienie, dolegliwość.,/ A swym tylko milczeniem wiecznie zbywasz gości. Gdzieś to namniejsze słówko przez skałę przepadłoGdzieś to (...) przepadło --- oby przeniknęło.,/ A na zapamiętałymzapamiętały --- uparty w złym. uchu paniej siadło;/ By kamień, by żelazo w sercu swym chowała,/ Nie wierzę temu, żeby westchnąć raz nie miała. Teraz na szczęsnej ręce u drugiego leży,/ A moja prózna mowa przecz za wiatry bieży;/ Ale ty, coś przyczyną tych wszystkich trudności,/ Furto, mówię, niewdzięczna moich uczynnościuczynność --- tu: przysługi, podarki., Tobiem ja złego słowa nie rzekł jako żywo,/ Co drugi rad uczyni, gdy mu miejsce krzywo,/ Żebyś mi tę niewdzięczność okazować miała/ A mnie całą noc płakać pod niebem niechałaniechać (starop.; tu forma 3 os. lp r.ż.: niechała) --- zostawić.. Alem cię rychlej nowym rymem udarował/ I twoje niskie progi wdzięcznie ucałował,/ Com sie razówCom sie razów --- ilem się razy. obrócił u twego podwoja,/ Obiatamiobiata (daw.) --- ofiara. szukając u świętych pokoja». To tegotego --- w domyśle: tego śpiewania. i co lepiej onioni --- w domyśle: kochankowie śpiewający w nocy. tam umieją,/ Całą Bożą noc będzie, aż kury odpiejąodpieją --- skończą piać../ Takżeć mię, smutną, to złe paniej obyczaje,/ To tego płacz frasuje, aż mię ledwie stajemię ledwie staje (starop.) --- ledwie żyję..