Jan KochanowskiPieśni, Księgi pierwszePieśń XVI[1][2]

    1
    Królom moc na poddane i zwierzchność dana,
    A królowie zaś mają nad sobą Pana,
    Który wszystkiemu światu sam rozkazuje,
    Na ziemi i na niebie wiecznie króluje.
    5
    Nie wszyscy z jednym szczęściem na świat sie rodzą:
    Szerzej jedni niż drudzy swe płoty grodzą;
    Ten ma wiele nad insze w zacności domu,
    Ten dobrą sławą nie da naprzód nikomu[3],
    Za tym przyjaciół więcej. Śmierć sprawiedliwa
    10
    Jednakiego na wszystki prawa używa.
    Kto bądź, ten bądź[4], na kogo los naprzód padnie,
    Tak pana, jako sługę poima[5] snadnie.
    Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły[6],
    Nie uczynią mu smaku przyprawne stoły,
    15
    Nie pomoże mu do snu słodkie śpiewanie;
    Sen u prostaków przyjmie[7] i złe posłanie.
    Kto swą chciwość na tym, co dosyć, miarkuje[8],
    Tego ani burzliwe morze frasuje,
    Ani ciężki grad, ani złe urodzaje,
    20
    Kiedy drzewo to ciepłu, to zimnu łaje.
    Delfinowie swe morza ścieśnione czują,
    Bowiem już i na wodzie zamki budują[9]:
    Wszystka sie do roboty czeladź rzuciła
    I sam pan, bo mu sie już ziemia sprzykrzyła.
    25
    Ale bojaźń i groza pana prowadzą
    I z wysokich pałaców pchać sie[10] nie dadzą;
    Na okręt li budowny[11], na koń li wsiędzie,
    Troska w okręcie, troska za siodłem będzie.
    A jesli ani marmór serdecznej rany[12],
    30
    Ani ulżą jedwabiem obite ściany,
    Przecz mam zajźrzeć[13] kosztownych pałaców komu,
    A nie raczej w swym mieszkać ojczystym domu?

    Przypisy

    [1]

    Ks. 1, Pieśń XVI — pieśń jest parafrazą ody Horacego (zob. Carmina III 1, w. 5–48) noszącej tytuł Ad chorum virginum et puerorum (Do chóru dziewcząt i chłopców). [przypis redakcyjny]

    [2]

    W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w Pieśniach jest odmienne od znaczenia obecnego. [przypis edytorski]

    [3]

    dobrą sławą nie da naprzód nikomu — nie da się wyprzedzić nikomu, gdy chodzi o dobre imię. [przypis redakcyjny]

    [4]

    kto bądź, ten bądź — wszystko jedno, kto. [przypis redakcyjny]

    [5]

    poima (starop. forma 3 os. lp, cz. przysz.) — pojmie, zabierze (por. imać się czego). [przypis redakcyjny]

    [6]

    Komu zawżdy nad szyją wisi miecz goły — aluzja do miecza Damoklesa: Damokles, ulubieniec Dionizjosa, tyrana Syrakuz (405–367 r. p.n.e.), gdy zazdrościł władcy szczęśliwego losu został posadzony pod mieczem zawieszonym na końskim włosie, by mógł wczuć się w sytuację władcy w każdej chwili narażonego na nieszczęście. [przypis redakcyjny]

    [7]

    sen przyjmie — sprowadzi sen. [przypis redakcyjny]

    [8]

    miarkować (daw.) — ograniczać, powściągać. [przypis redakcyjny]

    [9]

    na wodzie zamki budują — jest to nawiązanie do metody budowania rzymskich willi; wprawdzie nie na morzu, ale na tamach czy kamiennych groblach wchodzących w morze (zob. też Ks. 1, Pieśń I). [przypis redakcyjny]

    [10]

    pchać sie — wypędzić się, wypchnąć się. [przypis redakcyjny]

    [11]

    budowny — okazały, pięknie zbudowany. [przypis redakcyjny]

    [12]

    serdeczna rana — tu: niepokój, lęk. [przypis redakcyjny]

    [13]

    przecz mam zajźrzeć — dlaczego mam zazdrościć. [przypis redakcyjny]