Kochanowski, Jan Pieśń świętojańska o Sobótce Wilczek, Piotr Sekuła, Aleksandra Sutkowska, Olga Fundacja Nowoczesna Polska Renesans Liryka Pieśń Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/piesn-swietojanska-o-sobotce Jan Kochanowski, Fragmenta albo pozostałe pisma, Drukarnia Łazarzowa, Kraków, 1590 L Domena publiczna - Jan Kochanowski zm. 1584 1655 xml text text 2009-07-07 pol https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6558.jpg Żniwiarki (fragment), Kazimierz Teofil Pochwalski (1855-1940), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6558 Poezja DCA https://wolnelektury.pl/media/book/htmlmobi/piesn-swietojanska-o-sobotce.htmlISBN-978-83-288-7229-5ISBNtext/htmlhttps://wolnelektury.pl/media/book/txtmobi/piesn-swietojanska-o-sobotce.txtISBN-978-83-288-7230-1ISBNtext/plainhttps://wolnelektury.pl/media/book/pdfmobi/piesn-swietojanska-o-sobotce.pdfISBN-978-83-288-7231-8ISBNapplication/pdfhttps://wolnelektury.pl/media/book/epubmobi/piesn-swietojanska-o-sobotce.epubISBN-978-83-288-7232-5ISBNapplication/epub+ziphttps://wolnelektury.pl/media/book/mobimobi/piesn-swietojanska-o-sobotce.mobiISBN-978-83-288-7233-2ISBNapplication/x-mobipocket-ebook Pieśń jest najstarszym gatunkiem lirycznym i odzwierciedla związek poezji i muzyki. Pieśń świętojańska o Sobótce Jana Kochanowskiego to jedno z pierwszych dzieł polskiej literatury należące do tej kategorii literackiej. Utwór to kompozycja składająca się z dwunastu pieśni. Całość stanowi pochwałę życia na wsi, w zgodzie z naturą. Uważa się, że Pieśń powstała w czarnoleskim okresie pracy twórczej poety. Wtedy to Kochanowski wraz z rodziną po opuszczeniu królewskiego dworu osiadł w odziedziczonym po ojcu majątku w Czarnolesie. Dzieło zostało wydane w 1586 roku, po śmierci autora, jednak najprawdopodobniej niektóre pieśni trafiły do czytelników wcześniej --- opublikowane w śpiewnikach. Rzecz dzieje się we wspomnianym Czarnolesie w najkrótszą noc w roku, zwaną nocą świętojańską, przypadającą w wigilię św. Jana, czyli z 23 na 24 czerwca. Według pogańskich wierzeń obchodzi się wtedy sobótkę, zwaną również Nocą Kupały --- ceremonię uwielbienia życiodajnego słońca. Dwanaście panien, każda z osobna, odśpiewuje pieśni na różne tematy, między innymi: tańca, miłości, myślistwa, pasterstwa. Zebrani okoliczni mieszkańcy rozpalają ognisko, tańczą, grają na dudach, a dziewczęta puszczają wianki na wodzie. Jedna z pieśni (wykonana przez Pannę XI) opisuje żonę Jana Kochanowskiego, Dorotę. Przedstawia ją jako kobietę obdarzoną niezwykłą urodą. Najsłynniejszą pieśnią z całego cyklu jest pieśń Panny XII. Utwór rozpoczynają słowa ,,Wsi spokojna, wsi wesoła", a więc adresatem jest wieś jako taka. Panna XII wyraża przekonanie, że więcej zalet ma mieszkanie na wsi niż egzystencja w mieście. Trudno wręcz wyszczególnić wszystkie przymioty sielskiego życia. Praca na roli, mimo że ciężka, jest również przyjemna --- otoczenie natury tworzy aurę błogości i spokoju. Mieszkańcy wsi są pracowici, a plony będące wynikiem pracy ich rąk zapewniają im samowystarczalność. Solidarnie dzielą się obowiązkami: gdy gospodarz zajmuje się rolą, gospodyni opiekuje się domem i dobytkiem. Po pracy zawsze jest czas na odpoczynek i korzystanie z uroków przyrody. Dzieciom od urodzenia wpaja się szacunek do starszych. Przebywanie wśród różnorodnej fauny i flory zapewnia mieszkańcom wsi dobre samopoczucie. W przeciwieństwie do nich, mieszkańcy miasta są ciągle zmęczeni. Według Panny XII miastowi są materialistami, często parają się lichwiarstwem, nie dostrzegają tego, że najważniejsze jest życie w zgodzie z cyklem natury. Mieszkańcy miasta trwają w ciągłym biegu --- podążając za tym, co nieznane, zapominają, że na końcu wszystkiego czeka ich śmierć. W Pieśni świętojańskiej o Sobótce dostrzega się elementy nawiązujące zarówno do kultury ludowej, jak i do liryki antycznej. Potwierdzenie tego stanowi fragment utworu: ,,Gra w piszczałkę proste pieśni, a faunowie grają leśni". Wspomniani faunowie to leśne bożki występujące w mitologii rzymskiej. Czarnolas opisany został jako arkadia --- kraina, w której panuje wieczna szczęśliwość i beztroska. Płynące z utworu uwielbienie do owego regionu znajduje potwierdzenie w życiu Kochanowskiego, bowiem to właśnie tam, po porzuceniu dworskiego życia, poeta czuł się najszczęśliwszy. Utwór wpisuje się zarówno w filozofię stoicyzmu, jak i epikureizmu. Według stoików człowiek powinien żyć zgodnie z zasadami logiki, w równowadze duchowej i spokoju wewnętrznym. Epikureiczycy natomiast głosili pogląd mówiący o tym, że trzeba korzystać z tego, co oferuje życie. Jan Kochanowski zdefiniował swoją własną teorię: kluczem do szczęścia jest pokorny, skromny żywot w wiejskim otoczeniu, w zgodzie z zasadami moralnymi i prawami przyrody. Pieśń świętojańska o Sobótce jest lekturą w szkołach ponadpodstawowych. Nasze wydanie zawiera przypisy opracowane specjalnie dla uczennic i uczniów. Zamieszczony na stronie Wolnych Lektur audiobook czyta Krzysztof Skonieczny. Jan Kochanowski Pieśń świętojańska o SobótcePieśń świętojańska o Sobótce --- Sobótka to palone w wigilię św. Jana (w nocy z 23 na 24 czerwca) ognisko, któremu towarzyszyły tańce i śpiewy dziewcząt; obrzęd ma tradycję jeszcze pogańską.W przypisach gwiazdką oznaczono wyrazy, które są używane do dziś, ale których znaczenie w utworze jest odmienne od znaczenia obecnego. Gdy słońce Raka zagrzewasłońce Raka zagrzewa --- jest w znaku Raka (od 22 czerwca).,/ A słowik więcej nie śpiewa,/ Sobótkę, jako czas niesiejako czas niesie --- jak czas nakazuje.,/ Zapalono w Czarnym Lesie. Tam goście, tam i domowi/ Sypali sie ku ogniowi;/ Bąkibąki --- dudy, piszczałki. zaraz troje grały,/ A sady sie sprzeciwiałysprzeciwiać --- tu: odpowiadać śpiewem, graniem (echem).. Siedli wszyscy na murawie,/ Potym wstało sześć par prawieprawie (daw.) --- jak należy, w komplecie./ Dziewek jednako ubranych/ I belicąbelica --- bylica, ziele, któremu przypisywano moce magiczne. przepasanych. Wszytkiwszytki --- wszystkie. śpiewać nauczone,/ W tańcu także niezganioneniezganiony --- nienaganny.;/ Więc koleją zaczynały,/ A pierwszej tak począć dały. Panna I Siostry, ogień napalono/ I placu nam postąpionoplacu (...) postąpiono --- użyczono miejsca.;/ Czemu sobie rąk nie damy,/ A społem nie zaśpiewamy? Piękna nocy, życz pogody,/ Broń wiatrów i nagłej wody./ Dziś przyszedł czas, że na dworze/ Mamy czekać ranej zorze. Tak to matki nam podały,/ Samy także z drugich miały,/ Że na dzień świętego Jana/ Zawżdy Sobótka palana. Dzieci, rady mej słuchajcie,/ Ojcowski rządojcowski rząd --- tradycyjny porządek. zachowajcie:/ Święto niechaj świętem będzie,/ Tak bywało przedtym wszędzie. Święta przedtym ludzie czcili,/ A przedsię wszytko zrobili;/ A ziemia hojnie rodziła,/ Bo pobożność Bogu miła. Dziś bez przestanku pracujem/ I dniom świętym nie folgujemdniom (...) nie folgujem --- nie mamy względu na dni.;/ Więc też tylko zarabiamyzarabiać* --- tu: pracować na roli.,/ Ale przedsię nic nie mamy. Albo nas grady porażą,/ Albo zbytnie ciepła każąkażą --- niszczą (por. skażenie).;/ Co rok słabsze urodzaje,/ A zła drogość za tym wstajewstaje --- powstaje.. Pracuj we dnie, pracuj w nocy,/ Prózno bez Pańskiej pomocy;/ Boga, dzieci, Boga trzeba,/ Kto chce syt być swego chleba. Na Tego my wszytko włóżmy,/ A z sobą sami nie trwóżmy;/ Wrócąć sie i dobre lata,/ Jeszczeć nie tunie tu --- nie teraz. koniec świata. A teraz ten wieczór sławnysławny --- uroczysty./ Święćmy jako zwyczaj dawny:/ Niecąc ognie do świtania,/ Nie bez pieśni, nie bez grania. Panna II To moja nawiętsza wada,/ Że tańcuję barzo rada;/ Powiedzcież mi, me sąsiady,/ Jest tu która bez tej wady? Wszytki mi sie uśmiechacie,/ Podobno ze mną trzymacie;/ Postępujmyż tedy krokiem,/ Aleć nie masz jako skokiem. Skokiem taniec nasnadniejszynasnadniejszy (starop.) --- najłatwiejszy.,/ A tym jeszcze pochopniejszypochopniejszy --- tu: bardziej skoczny.,/ Kiedy w bęben przybijają:/ Samy nogi prawieprawie (daw.) --- tu: całkiem. drgają. Teraz masz czas, umiesz li co,/ Mój nadobny bębennico:/ Wszytka tu wieś siedzi wkoło,/ A w pośrzodku samo czołoczoło --- tu: starszyzna (por. naczelnik).. Żeby też tu ta nie była,/ Która twemu sercu miła;/ Każesz li, wierzyć będziemy,/ Aleć insze rozumiemyinsze rozumiemy --- myślimy co innego.. Pomóż oto dobrej rzeczy,/ A nasz taniec miej na pieczy;/ Owaowa (starop.) --- może. najdziesz i w tym rzędzie,/ Coć za wszytki płatna będzieCoć za wszytki płatna będzie --- która ci wynagrodzi za wszystkie.. Ja sie nie umiem frasować,/ Toż radzę drugim zachować;/ Bo w trosce człowiek zgrzybieje/ Pierwej, niż sie sam spodzieje. Ale gdzie dobra myśl płużypłużyć --- panować; sprzyjać.,/ Tam i zdrowie lepiej służy;/ A choć drugi zajdzie w lata,/ I tak on ujdzie za swataswat --- tu: zalotnik.. Za mną, za mną, piękne koło,/ Opiewającopiewać --- śpiewać. mi wesoło!/ A ty sie czujsie czuj --- uważaj., czyja kolej,/ Nie masz li mię wydaćmię wydać --- dorównać mi. wolej. Panna III Za mną, za mną, piękne koło,/ Opiewając mi wesoło!/ Czuję się, że moja kolej,/ A ja nie mam wydać wolej. Sam ze wszytkiego stworzenia/ Człowiek ma śmiech z przyrodzeniaz przyrodzenia --- z natury.;/ Inszy wszelaki źwierz niemy/ Nie śmieje sie, jako chcemy. Nie ma w swym szaleństwie miary,/ Kto gardzi Pańskiemi dary;/ A bodaj miał płakać siła,/ Komu dobra myśl niemiła. Śmiejmy sie! Czy nie masz czemu?/ Śmiejmy sie przynamniej temu,/ Że, nie mówiąc nic trefnegotrefny (starop.) --- dowcipny (por. trefniś: błazen).,/ Chcę po was śmiechu śmiesznego. Wystąp ty, coś ciągnął kotaciągnąć kota --- otrzymać nauczkę (zabawa polegała na tym, że delikwent był przywiązywany do liny, drugi koniec liny ciągnął kot, ale też inicjatorzy zabawy, którzy przeciągali nieszczęśnika przez błoto czy rzekę).,/ A puść sie na chwilę płotapuść sie (...) płota --- nie chowaj się za płotem ze wstydu../ Uchowa cię dziś Bóg szkody,/ Bo tu opodalopodal --- daleko (por. dzisiejsze: nieopodal). do wody. Ciągnie go drugi na suszyna suszy --- na lądzie (czyli nie po wodzie lub błocie).,/ Tobie trzeba aż po uszy./ Nieboże mój, kto cię zbłaźniłzbłaźnił --- ośmieszył.,/ Żeś tak srogie źwierzę draźnił? Nie znasz ludzi, co przed kotem/ Pierzchają nawiętszym błotem?/ A na jego głos straszliwy/ Ledwe drugi będzie żywy. Głaszcz na nim, jako chcesz, skórę,/ On przedsię ogonem wzgórę./ Zły z nim pokój, gorsza zwada;/ Jeszcze i dziś strach sąsiadastrach sąsiada --- strach przed sąsiadem (kotem).. Czasem też i z dachu spadnie,/ A przedsię na nogi padnie;/ I chłop foremniejszyforemniejszy --- dowcipniejszy. bywa,/ Gdzie kot we łbie przemieszkiwaGdzie kot we łbie przemieszkiwa --- zwrot przysłowiowy: gdy ktoś jest niespełna rozumu.. A to jako w nim szacować,/ Że umie i praktykowaćpraktykować --- tu: wróżyć.?/ A to tak wieszczawieszczy --- wieszczący, przepowiadający przyszłość. bestyja,/ Że sie zawżdy na deszcz myjasie zawżdy na deszcz myja --- zob. przysłowie: ,,Kot się myje, będzie deszcz".. Więcwięc (starop.) --- a dalej, następnie. łowiec niepospolity/ A w swych sprawach dziwnie skryty;/ K temu rzadko usnie w nocy,/ Ale ufa zawżdy mocy. Kocie, wszytko to do czasu,/ Strzeż wilka wyszczekać z lasuStrzeż (...) wyszczekać --- uważaj, żebyś nie wywołał.;/ A może być i w tym stadziew tym stadzie --- w tym zgromadzeniu (odnosi się do ludzi).,/ Co już myśli o zakładzieo zakładzie --- o nagrodzie lub o wciągnięciu kogoś w zabawę w ciągnięcie kota.. Panna IV Komum ja kwiateczki rwała,/ A ten wianek gotowała?/ Tobie, miły, nie inszemu,/ Któryś sam mił sercu memu. Włóż na piękną głowę twoję/ Tę rozkwitłą pracą moję;/ A mnie samę na sercu miej,/ Toż i o mnie sam rozumiej. Żadna chwila ta nie była,/ Żebych cię z myśli spuściła;/ I sen mię prace nie zbawinie zbawi --- nie pozbawi (w domyśle: bo śni mi się, że wiję wianek).,/ Spię, a myślę, by na jawi. Tę nadzieję mam o tobie,/ Że mię też masz za comasz za co (starop.) --- nie lekceważysz. sobie/ Ani wzgardzisz chuciąchuć --- tu: miłość, uczucie. moją,/ Ale mi ją oddasz swoją. Tego zataić nie mogę,/ Co mi w sercu czyni trwogę:/ Wszytki tu wzrok ostry mają/ I co piękne, dobrze znają. Prze Bóg, siostry, o to proszę,/ Niech tej krzywdy nie odnoszę,/ By mię która w to tknąć miała,/ O com sie ja utroskała. O wszelaką inszą szkodę/ Łacno przyzwolę na zgodę,/ Ale kto mię w miłość ruszy,/ Wiecznie będzie krzyw mej duszykrzyw mej duszy --- winien przede mną.! Panna V Zwierzęć sie, gromado moja,/ Nie mam przed Szymkiem pokoja:/ Za trzewik mi zastępujeZa trzewik mi zastępuje --- umizga się do mnie (następuje na nogę w tańcu).,/ A powiada, że miłuje. Szymku, by to prawda była,/ Dobrze bych Bogu służyła;/ Ale ty rad z ludzi szydzisz,/ Zwłaszcza gdy prostakaprostak --- człowiek naiwny. widzisz. Tobie to wolno samemu,/ Ale, wieręwierę (starop.) --- naprawdę., nie inszemu;/ Bo ty z tym nadobnie umiesz,/ A gdzie kogo tknąć, rozumiesz. I któraż by nie szła rada/ Za tak gładkiego sąsiada?/ Podajże jej kęs nadzieje,/ Alić sie już mojamoja --- tu: ta panna,o której mówię. śmieje. I samam tak głupią była,/ Żem ci też kiedy wierzyła;/ Dziś już nic i pókim żywa,/ Znam cię, ziółko, żeś pokrzywa. Ze mną sobie rzecz najdujeszrzecz najdujesz --- prowadzisz rozmowę.,/ Drugiej nogę przystępujeszDrugiej nogę przystępujesz --- umizgasz się do innej.zob. w. 3 - u nas to nie działa, bo każda "Panna" nie jest osobnym utworem;/ Odpuść mi, silnyśsilny (starop.) --- wielki. przechyraprzechyra (daw.) --- przechera, człowiek przebiegły, krętacz.,/ A ja z takim nie mam miramir (starop.; tu forma D. lp: mira) --- pokój, przymierze.. Nie sprawujże sie przez miaręNie sprawujże sie przez miarę --- nie usprawiedliwiaj się zbytnio.,/ Boć zaś ludzie dadzą wiarę;/ A mało sobie poprawisz,/ Że mię w nieprawdzie zostawiszŻe mię w nieprawdzie zostawisz --- że mnie przedstawisz jako kłamczynię.. Panna VI Gorące dni nastawają,/ Suche role sie padająsie padają --- pękają.;/ Polny świercz, co głosu zstaje,/ Gwałtownemu słońcu łaje. Już mdłemdłe (daw.) --- słabe, zmęczone. bydło szuka cienia/ I ciekącego strumienia,/ I pasterze, chodząc za niem,/ Budzą lasy swoim graniem. Żyto sie w polu dostawasie (...) dostawa --- dojrzewa./ I swoją barwą znać dawa,/ Iż już niedaleko żniwo,/ Miej sie do sierpa co żywoco żywo (daw.) --- wszyscy żywi (por. kto żyw).! Sierpa trzeba oziminie,/ Kosa sie zejdziesie zejdzie --- nada się. jarzyniejarzyna --- jare (siane na wiosnę) zboże.;/ A wy, młodszy, noście snopy,/ Drudzy układajcie w kopy. Gospodarzu nasz wybranywybrany (daw.) --- wyborny, najlepszy.,/ Ty masz mieć więniec kłosiany,/ Gdy w ostatek zboża zatnie/ Krzywa kosa już ostatnieostatnie (daw.) --- ostatni raz.. A kiedy z pola zbierzemy,/ Tamtam --- tu: wtedy. dopiero odpoczniemy,/ Dołożywszy z wierzchem brogabróg (tu forma B. lp: broga) --- pomieszczenie na zboże składające się z czterech słupów i ruchomego dachu.;/ Już więc, dzieci, jedno Bogajedno Boga --- pozostaje nam już tylko chwalić Boga.! W ten czas, gościu, bywaj u mnie,/ Kiedy wszystko najdziesz w gumniegumno (daw.) --- budynek, w którym składa się zboże przed młóceniem.;/ A jesli ty rad odkładaszodkładasz --- w domyśle: odkładasz wizytę.,/ Mnie do siebie drogę zadaszMnie do siebie drogę zadasz --- zmusisz mnie, bym to ja cię odwiedził.. Panna VII Prózno cię patrzam w tym kole:/ Twoja, miły, rozkosz polepole --- tu: polowanie.;/ A raczej źwierz leśny bijesz,/ Niż tańcujesz albo pijesz. Ja też, bym nabarziej chciała,/ Trudno bym sie zdobyć miała/ Na lepszą myśllepsza myśl --- lepszy humor., bo po tobie/ Serce zawżdy teskni sobie. Wolałabym też tym czasemtym czasem --- teraz./ Gdziekolwiek pod gęstym lasem/ Użyć z tobą towarzystwa,/ Pomogę ja i myślistwaPomogę ja i myślistwa --- włączę się do polowania.. Czego miłość nie przywyknie?/ Już ja trafiętrafić --- tu: potrafić., gdy pies krzyknie,/ Gdzie zajeżdżać zającowi/ Mając charty pogotowipogotowi (starop.) --- w pogotowiu.. A kiedy rzucisz sieć długą,/ Jeslić sie swoją posługą/ Ni nacz więcej nie przygodzęNi nacz więcej nie przygodzę (starop.) --- na nic więcej się nie przydam.,/ Niech za tobą smycz psówsmycz psów --- para chartów. wodzę. Żadna gęstwa, żadne głogi/ Nie przekażąprzekażą --- przerwą. mojej drogi;/ Tak lato jako śrzeżogęśrzeżoga --- szron, mróz./ Przy tobie ja wytrwać mogę. Albo, mój myśliwcze, tedy/ Pokwap sie do domu kiedy;/ Albo mnie ciężko nie będzie/ Ciebie naszladowaćnaszladować --- iść w ślady. wszędzie! Panna VIII Pracowite woły moje,/ Przy tym lesie chłodne zdroje/ I łąka nieprzepasionałąka nieprzepasiona --- łąka nie do wypasienia.,/ Kosą nigdy nie sieczona. Tu wasza dziś pasza będzie;/ A ja, mając oko wszędzie,/ Będę nad wami siedziała/ I tym czasem kwiatki rwała. Kwiatki barwy rozmaitej,/ Które na łubcełubka --- kawałek kory. obszytej/ Usadzę w nadobne koło/ I włożę na swoje czoło. Tak dziewka, jako młodzieniec,/ Nie proś mię nikt o mój wieniec;/ Samam go swą ręką wiła,/ Sama go będę nosiła. Dałam wczora taki drugi,/ Będzie mi go żal czas długi;/ Bo mię zaraz pobraćpobrać --- złupić, obedrzeć. dano,/ Czego mi czynić nie miano. Pracowite woły moje,/ Wam płyną te chłodne zdroje;/ Wam kwitnie łąka zielona,/ Kosą nigdy nie sieczona. Panna IXPanna IX --- w tej części opowiedziana została w formie ludowej ballady historia mitologiczna zaczerpnięta z Metamorfoz Owidiusza, ks. VI: Tereus, mąż Prokne, zakochał się w jej siostrze Filomeli, uwiódł ją i uciął jej język, by nikomu tego nie zdradziła. Filomela wyhaftowała swą opowieść na płótnie i w ten sposób poinformowała o niej Prokne, która zemściła się na mężu zabijając ich syna, Itysa i podając jego ugotowane ciało do zjedzenia nieświadomemu niczego Tereusowi. Potem obie siostry uciekły, a gdy dopadł je Tereus, który odkrył, co się stało, one poprosiły bogów o ratunek i zostały zamienione w ptaki: Prokne w słowika, a Filomela w jaskółkę. Ja śpiewam, a żal zakryty/ Mnożymnożyć --- tu: wzbudzać lub powiększać. we mnie płacz obfity./ Śpiewa więzień okowany,/ Tając na czasna czas (starop.) --- na pewien czas, na chwilę, tymczasowo. wnętrznej rany. Śpiewa żeglarz, w cudze strony/ Nagłym wiatrem zaniesiony;/ I oracz ubogi śpiewa,/ Choć od pracej aż omdlewa. Śpiewa słowik na topoli,/ A w sercu go przedsię boli/ Dawna krzywda; mocny Boże,/ Iż z człowieka ptak być może. Nadobnać to dziewka była,/ Póki między ludźmi żyła;/ Toż niebodze zawadziłozawadzić --- tu: przynieść szkodę (por. zawada: przeszkoda).,/ Bo każdemu piękne miło. Zły a niewierny pohańczepohaniec (tu forma W. lp: pohańcze) --- poganin, barbarzyńca.,/ Zbójca własny, nie posłańcze;/ Miawszy odnieść siostrę żenie/ Zawiodłeś ją w leśne cienie. Próznoś jej język urzynał,/ Bo wszytko, coś z nią poczynał,/ Krwią na rąbku wypisała/ I smutnej siestrze posłała. Nie wymyślaj przyczyn sobieNie wymyślaj przyczyn sobie --- mowa o przyczynach (pretekstach), dla których Tereus przybył bez Filomeli.,/ Pewnać już sprawa o tobie;/ Nie składaj nic na źwierz chciwy,/ Umysł twój krzyw niecnotliwy. «Siadaj za stół, jesliś głodzien,/ Nakarmię cię, czegoś godzien»;/ Już ci żona warzy syna,/ Nieprzejednanać to winanieprzejednana (...) wina --- niemożliwa do odpokutowania.. Nie wiesz, królu, nie wiesz, jaki/ Obiad i co za przysmaki/ Na twym stole; ach, łakomy,/ Swe ciało jesz, niewiadomyniewiadomy --- nieświadomy (ten, który nie wie).. A gdy go tak uraczono,/ Głowę na wetna wet --- na zakończenie posiłku. przyniesiono;/ Temu czasza z rąk wypadła,/ Język zmilknął, a twarz zbladła. A żona powstawszy z ławy:/ «Coć sie zdadzą te potrawy?/ To za twą niecnotę tobie,/ Zdrajca mój, synowski grobie!» Porwie sie mąż ku niej zatym,/ Alić nasz dudkiem czubatym;/ Sama sie w jaskółkę wdaławdać się w coś --- tu: zamienić się.,/ Oknem, łającłajać (daw.) --- złorzeczyć., poleciała. A ona niewinna córa/ Obrosła w słowicze pióra/ I dziś wdzięcznym głosem cieszy,/ Kto sie kolwiek w drogę śpieszy. Chwała Bogu, że te kraje/ Niosą insze obyczaje,/ Ani w Polszcze jako żywyjako żywy (starop.) --- nigdy; nigdy swoim w życiu./ Zjawiły sie takie dziwy. Jednak ja mam, co mię bolija mam, co mię boli --- jest coś, co mnie boli.;/ A by dziś nie ludziom k woli,/ Co śpiewam, płakać bych miałaA by dziś nie ludziom k woli,/ Co śpiewam, płakać bych miała --- A gdyby nie to, że śpiewam dla ludzi, powinnam płakać, a nie śpiewać.,/ Acz me pieśni płacz bez mała. Panna X Owaowa (starop.) --- tak więc; otóż. u ciebie, mój miły,/ Me prośby ważne nie były;/ Próznom ja łzy wylewała/ I żałosnie narzekała, Przedsięś ty w swą drogę jechał,/ A mnieś, nieszczęsnej, zaniechałzaniechać --- porzucić./ W ciężkim żalu, w którym muszę/ Wiecznie trapić moję duszę. Bodaj wszytkich mąk skosztował,/ Kto naprzód wojsko szykował/ I wynalazł swoją głową/ Strzelbę srogą piorunową. Jakie ludzkie głupie sprawy/ Szukać śmierci przez bój krwawy;/ A ona i tak człowieczy/ Upad ma na dobrej pieczyona (...) człowieczy / Upad ma na dobrej pieczy --- śmierć ma upadek ludzki na względzie.. Przynamniej by mi w potrzebie/ Wolno stanąć wedla ciebie,/ Przywykłabych i ja zbroi;/ Bodaj przepadł, kto sie boi. Jednak ty tak chciej być śmiałym,/ Jakobyjakoby --- byś. sie wrócił całym;/ A nie daj umrzeć mnie, smutnej,/ W płaczu i w trosce okrutnej. A wiarę, coś mi ślubował,/ Pomni, abyś przy tym chował./ Tę mi przynieś a sam siebie;/ Dalej nie chcę nicDalej (...) nic --- nic więcej. od ciebie. Panna XI Skrzypku, by w tej pięknej rocierota (starop.; tu forma Ms. lp: rocie) --- koło, gromada./ Usłyszeć co o Dorocie,/ Weźmi gęślegęśle --- polski instrument ludowy, rodzaj prymitywnych skrzypiec., jakoć miłajakoć miła (starop.) --- tak, jak to lubisz.,/ A zagraj nie myśląc siłasiła (starop.) --- dużo, wiele.. «Nieprzepłaconanieprzepłacony (starop.) --- nieoceniony, bezcenny. Doroto,/ Co między pieniędzmi złoto,/ Co miesiącmiesiąc (daw.) --- księżyc. między gwiazdami,/ Toś ty jest miedzy dziewkami. Twoja kosakosa (daw.) --- długie, splecione włosy; warkocz. rozczosana/ Jako brzoza przyodziana;/ Twarz jako kwiatki mieszane,/ Lelijowe i różane. Nos jako sznur upleciony,/ Czoło jak marmór gładzony;/ Brwi wyniosłe i czarnawe,/ A oczy dwa węgla praweprawy (starop.) --- prawdziwy.. Usta twoje koralowe,/ A zęby szczereszczery --- prawdziwy. perłowe;/ Szyja pełna, okazała,/ Piersi jawnejawny (jaw.) --- wydatny., ręka biała. Serce mi zakwitnie prawie/ Przy twej przyjemnej rozprawierozprawa (starop.) --- rozmowa.;/ A kiedy cię pocałuję,/ Trzy dni w gębiew gębie (starop.) --- w ustach (,,gęba" nie ma w języku szesnastowiecznym znaczenia pejoratywnego). cukier czuję. W tańcuś jak jedna boginijedna bogini --- może: jak Terpsychora (muza poezji lekkiej i tańca).,/ A co cię skutniejsząskutniejszy --- silniej oddziałujący, doskonalszy. czyni:/ Nie masz w tobie nic hardości,/ Co więc rzadko przy gładkościgładkość (daw.) --- piękno, uroda.. Tymeś ludziom wszytkim miła/ I mnieś wiecznie zniewoliła;/ Przeto cię me głośne strónystróny (a. strony; starop.) --- struny; przen. poezja./ Będą sławić na wsze strony. Panna XII Wieś, SielankaWsi spokojna, wsi wesoła,/ Który głos twej chwale zdołatwej chwale zdoła --- podoła wychwalaniu cię.?/ Kto twe wczasywczasy (starop.) --- wygody; wolne chwile., kto pożytki/ Może wspomnieć za razza raz (starop.) --- równocześnie. wszytki? Człowiek w twej pieczy uczciwie/ Bez wszelakiej lichwylichwa --- pożyczanie pieniędzy na procent; niekiedy synonim nieuczciwości. żywie;/ Pobożne jego staranie/ I bezpiecznebezpieczny --- tu: pozbawiony trosk. nabywanie. Inszy sie ciągną przy dworze/ Albo żeglują przez morze/ Gdzie człowieka wicher pędzi,/ A śmierć bliżej niż na piędzipiędź --- miara długości równa odległości od końca kciuka do końca środkowego palca rozpostartej dłoni.. Najdziesz, kto w płat języka dawaw płat (...) dawa (starop.) --- sprzedaje.,/ A radę na funtfunt --- jednostka wagi (ok. pół kg). przedawaprzedawać na funt --- sprzedawać na wagę.;/ Krwią drudzy zysk oblewają,/ Gardła na to odważają. Wieś, Bogactwo, PracaOracz pługiem zarznie w zięmię;/ Stąd i siebie, i swe plemięplemię --- tu: rodzina.,/ Stąd roczną czeladźroczna czeladź --- przyjęci na rok do pracy robotnicy. i wszytek/ Opatruje swój dobytek. Jemu sady obradzają,/ Jemu pszczoły miód dawają;/ Nań przychodzi z owiec wełna/ I zagroda jagniąt pełna. On łąki, on pola kosi,/ A do gumnagumno (daw.) --- magazyn: budynek, w którym składano zboże przed wymłóceniem. wszytko nosi./ Skoro też siew odprawiemy,/ Komin wkoło obsiędziemy. Tam już pieśni rozmaite,/ Tam będą gadki pokrytegadki pokryte (starop.) --- zagadki.,/ Tam trefne plęsytrefne plęsy (starop.) --- wymyślne tańce. z ukłony,/ Tam i cenar, tam i gonionycenar, (...) goniony --- nazwy tańców.. A gospodarz wziąwszy siatkę,/ Idzie mrokiemmrokiem --- o zmroku, wieczorem. na usadkęusadka (daw.) --- zasadzka./ Albo sidła stawia w lesie;/ Jednak zawżdy co przyniesie. W rzece ma gęste więcierzewięcierz (daw.) --- sieć.,/ Czasem wędą ryby bierze;/ PtakA rozliczni ptacy wkoło/ Ozywają sie wesoło. Stada igrają przy wodzie,/ A sam pasterz, siedząc w chłodzie,/ Gra w piszczałkę proste pieśni;/ A faunowie skaczą leśnifauny --- półludzie, półkozły, postacie z mit. gr.. Podobny motyw idylli pasterskiej, z jakim mamy do czynienia tu w w. 41--44, znajduje się też w Ks. 2, Pieśni II.wersy do sprawdzenia. Zatymza tym (starop.) --- potem. sprzętnasprzętna (starop.) --- zapobiegliwa. gospodyni/ O wieczerzej pilność czyni,/ Mając doma ten dostatek,/ Że sie obejdzie bez jatekjatka (tu forma D. lm: jatek) --- tu: stragan.. Ona sama bydło liczy,/ Kiedy, z pola idąc, ryczy,/ Ona i spuszczaćspuszczać --- doić. pomoże;/ Męża wzmagawzmaga --- wspomaga., jako może. A niedorośli wnukowie,/ Chyląc sie ku starszej głowie,/ Wykną przestawać na malena male (starop.) --- na małym.,/ Wstyd i cnotę chować w calechować w cale --- zachowywać w całości, nienaruszone.. WieśDzień tutu --- teraz., ale jasne zorze/ Zapadłyby znowu w morze,/ Niżby mój głos wyrzekł wszytki/ Wieśnewieśne (starop.) --- wiejskie. wczasy i pożytki.