http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej/ Owidiusz O kosmetyce twarzy kobiecej Myśliński, Tadeusz 2025-07-07 Fundacja Wolne Lektury Publikacja wydana w ramach biblioteki Wolne Lektury (wolnelektury.pl). xml text pol Starożytność Liryka Poemat Owidjusz, O kosmetyce twarzy kobiecej, tłum. Tadeusz Myśliński, wyd. E. Wende, Warszawa 1928. https://www.rcin.org.pl/dlibra/publication/106015/edition/82012/content Domena publiczna 1999 Kotwica, Wojciech Kotwica, Wojciech https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/7869.jpg Kohl tube and stick, Metropolitan Museum of Art, CC0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/7869/ https://wolnelektury.pl/media/book/htmlmobi/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej.htmlISBN-978-83-288-8013-9ISBNtext/htmlhttps://wolnelektury.pl/media/book/txtmobi/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej.txtISBN-978-83-288-8014-6ISBNtext/plainhttps://wolnelektury.pl/media/book/pdfmobi/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej.pdfISBN-978-83-288-8015-3ISBNapplication/pdfhttps://wolnelektury.pl/media/book/epubmobi/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej.epubISBN-978-83-288-8016-0ISBNapplication/epub+ziphttps://wolnelektury.pl/media/book/mobimobi/owidiusz-o-kosmetyce-twarzy-kobiecej.mobiISBN-978-83-288-8017-7ISBNapplication/x-mobipocket-ebook Wydanie źródłowe: Owidjusz, O kosmetyce twarzy kobiecej, tłum. Tadeusz Myśliński, wyd. E. Wende, Warszawa 1928 [i.e. 1926] / / https://www.rcin.org.pl/dlibra/publication/106015/edition/82012/content / / / Brak daty urodzenia i śmierci tłumacza, ale IBL PAN podaje, że tekst jest w domenie publicznej, zapewne osoby tłumacza nie udało się zidentyfikować i wygaśnięcie praw majątkowych nastąpiło po upływie 70 lat od daty publikacji./ / Przyjęty tytuł oryginału: De medicamine faciei femineae. Propozycje okładek:/ / * starożytny pojemnik na kohl i pałeczka (Egipt, czasy przedrzymskie):/ https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kohl_tube_and_stick_MET_LC-31_3_96_EGDP026486.jpg / / * portret kobiety (Egipt rzymski, II w.):/ https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Portrait_of_a_woman,_AD_150-200,_Egypt,_Louvre_Museum_(22587497742).jpg / / * portret kobiety (Egipt rzymski, II-III w.):/ https://picryl.com/media/fayum-mummy-portrait-female-circa-2-3-century-christies-575064 Poradnik rzymskiego poety o kosmetykach do pielęgnacji cery kobiecej. Napisany przez Owidiusza w formie lekkiego poematu dydaktycznego, powstał przed jego słynną Sztuką kochania, w której poeta wspomina swoją ,,książeczkę mówiącą o kosmetyce". Niestety z pierwotnego utworu do naszych czasów zachowało się tylko początkowe sto wersów. Połowa z nich stanowi wstęp, w którym autor chwali dbałość kobiet o strojenie się, zdobienie, o urodę i atrakcyjność. Druga część zachowanego tekstu zawiera pięć przepisów na kosmetyki do twarzy. Nie wiadomo, czy są to receptury faktycznie stosowanych wówczas przez Rzymianki specyfików. Jednak wskazywane w nich składniki inni autorzy starożytni podają jako skuteczne na skórę lub mające zastosowanie przy wytwarzaniu maści, a niektóre, jak ziarna pszenicy i białko jaj kurzych, są stosowane do wytwarzania produktów do pielęgnacji cery również dziś. Poradnik O kosmetyce twarzy kobiecej w oryginale został napisany dystychem elegijnym, ulubionym metrum poetów starożytnych dla krótszych utworów, mniej podniosłym niż epicki heksametr. Utwór przetłumaczył na język polski Tadeusz Myśliński, nadając mu formę popularniejszego w naszej literaturze ośmiozgłoskowca, typowego dla lżejszych form. Uwspółcześnienia: * pisownia łączna/rozdzielna, np.: niema (brak) > nie ma; bezwątpienia > bez wątpienia; niebardzo > nie bardzo; narówni > na równi; któraby > która by; przedewszystkiem > przede wszystkim; śnieżno-biała > śnieżnobiała; * pisownia joty, np.: Owidjusz > Owidiusz; Italja > Italia; ingredjencje > ingrediencje; parodja > parodia; kostjum > kostium; * fleksja, np.: tem > tym głównem > głównym; temi > tymi; miedzianemi > miedzianymi; śpiżowemi > spiżowymi; * pisownia skrótów: p. t. > pt. * inne: Illyrji > Ilirii; zaczem > po czym; Zmieniono składnię zdania z orzecznikiem przymiotnikowym w narzędniku: okazały się zbawiennymi > okazały się zbawienne. Dokonano drobnych zmian leksykalnych w tekście Słowo wstępnego w miejscach, gdzie użyte przez tłumacza formy mają obecnie inne znaczenie: poetycznym wawrzynom > poetyckim wawrzynom; zwali Kronosem (=władca bogow przedolimpijskich) > zwali Chronosem (=bóg czasu). Dostosowano interpunkcję do współczesnych zasad. Po strofach przekładu na język polski zachowanego tekstu utworu polski tłumacz zamieścił własne strofy, porównując zalecenia poematu i odbiegające od nich, współczesne sobie obyczaje. Dodatek ten w niniejszym wydaniu pominięto, podobnie jak dodane przez tłumacza motto w postaci cytatu ze Sztuki kochania Owidiusza. Owidiusz O kosmetyce twarzy kobiecej Przekład TADEUSZA MYŚLIŃSKIEGO Wstęp Pierwsze krytyczne wydanie Kosmetyków ogłosił Kunz (Wiedeń, 1881). W nowszych czasach utwór ten drukowano we wszystkich niemal zbiorowych edycjach dzieł Owidiusza. Przekładu dokonano na podstawie tekstu opracowanego przez R. Ehwalda (Lipsk, Teubner 1916). Utwór, który daję tu czytelnikom w polskim przekładzie, jest zachowanym fragmentem dłuższego zapewne pierwotnie poemaciku pt. De medicamine faciei femineaeDe medicamine faciei femineae --- tytuł nie pochodzi od Owidiusza; został on ustalony na podstawie niektórych rękopisów przez filologów w późniejszych czasach.. Wspomina o nim Owidiusz w swym Kunszcie miłosnymKunszt miłosny --- przyjęta obecnie polska wersja tytułu tego poematu Owidiusza to Sztuka kochania (łac. Ars amatoria)., ks. III, w 205 i nast.: ,,...Napisałem zresztą poświęconą wam małą książeczkę o kosmetykach; kosztowała mnie ona wiele trudu; stamtąd także możecie czerpać rady dotyczące braków waszej piękności. Sztuka moja nie jest obojętna na wasze sprawy". (Przekład J. Rościszewskiego). Kiedy dziełko to zostało napisane, dokładnie określić się nie da. Z wyżej przytoczonej jednak wzmianki samego autora wynika, że Medicamina ujrzały światło dzienne wcześniej niż Kunszt miłosny, który ukazał się około 1 r. przed Chr. Temat bez wątpienia, według obecnych poglądów na sztukę, nie bardzo się do poezji nadawał. Lecz starożytni niejednokrotnie pozwalali sobie na takie ekstrawagancje literackie. Mógł ApulejuszApulejusz z Madaury (ok. 125--po 170) --- rzymski filozof, retor i pisarz; autor m.in. satyryczno-fantastycznej powieści obyczajowej Metamorfozy, znanej też pod tytułem Złoty osioł., w półtora wieku niemal po Owidiuszu, opiewać w wierszu rzecz tak prozaiczną jak... proszek do zębów, mógł też Owidiusz, mający wybitną skłonność do dydaktyki, ubrać --- gwoligwoli (daw.) --- dla czegoś, w jakimś celu (składniowo łączy się z C.: gwoli komu, czemu). pożytkowi pań rzymskich --- w szatę poezji rozprawkę treści kosmetyczno-farmaceutycznej. Zresztą tego jedynego w swoim rodzaju poradnika dla płci nadobnejnadobny (daw.) --- pełen powabu; piękny. nie należy brać zbyt poważnie. Być może, iż niektóre przepisy figlarnego poety okazały się zbawienne w skutkach dla ówczesnych elegantek, inne jednak wydają się przemiłą parodią szumnie reklamowanych (po wsze czasy!) cudownych środków na upiększanie cery. Daleki jestem od twierdzenia, że Medicamina dodały świetności i blasku poetyckim wawrzynom pieśniarza z SulmonySulmona --- miasto w środkowych Włoszech, miejsce urodzin Owidiusza.; bądźmy jednak wdzięczni zgryźliwemu staruszkowi, którego Hellenowie zwali ChronosemChronos (mit. gr.) --- bóg czasu., że zachowując ten szczątek, pozwolił nam zajrzeć przez... dziurkę od klucza do gotowalnigotowalnia (daw.) --- pokój do ubierania się lub stolik z lustrem i przyborami do robienia toalety (toaletka). rzymskiej damy. T. M. W sierpniu 1926 roku. O kosmetyce twarzy kobiecej Uczcie się o liczkaliczko --- zdrobn. od lico (poet.): twarz. swoje / Pilnie dbać, rzymskie dziewczęta, / O własnej powierzchowności / Niechaj każda z was pamięta! Wszak wiadomo, że uprawa / Plon dobywa z lichej roli / I ciernistym głogom na niej / Rozkrzewiać się nie pozwoli. Cierpkim jabłkom smak łagodny / Nadaje wytrwała praca, / A szczepione drzewo nowym / Owocem wnet się wzbogaca. Na kunsztowne, piękne rzeczy / Zawsze patrzymy z ochotą: / Marmur kryje ziemię czarną, / Dach powleka szczere złoto. W tyryjskiej, szkarłatnej farbietyryjska, szkarłatna farba --- tzw. purpura tyryjska, drogocenny barwnik w odcieniach od różowego do ciemnego fioletu, wytwarzany w starożytności w fenickim mieście Tyr (ob. Sur w Libanie) ze śluzu ślimaków morskich. / Barwi się jedwabne szaty; / Kość słoniową na ozdoby / Daje IndówIndowie --- mieszkańcy staroż. Indii. kraj bogaty. Czyż, jak za króla TacjuszaTytus Tacjusz --- legendarny król sabińskiego miasta Cures. Wg rzymskiej legendy w założonej przez Romulusa i jego towarzyszy osadzie Rzym brakowało kobiet, a sąsiednie plemiona odmawiały zgody na małżeństwa z ich kobietami. Romulus nakazał zorganizowanie święta, na które zaproszono panny z sąsiedniego plemienia Sabinów, a kiedy przybyły, kazał je porwać i wydać za mąż za mężczyzn z najlepszych rodów. Doszło do wojny Sabinów pod wodzą Tacjusza z Rzymianami pod wodzą Romulusa, którą przerwano dopiero na prośbę porwanych kobiet. Owidiusz przeciwstawia tu surowość i prostotę obyczajów pierwotnych mieszkańców Italii wyrafinowanemu zbytkowi i kulturze czasów sobie współczesnych. / Sabinkom, i wam przystoi, / Zamiast dbać o własne wdzięki, / Gospodarzyć w wiosce swojej ? Kiedy siedząc u kądzielikądziel --- pęk lnu, konopi albo wełny przygotowanej do przędzenia, umocowany na przęślicy lub kołowrotku., / Czerwona jak ćwikczerwona jak ćwik (daw.) --- mająca zdrową, rumianą cerę, zarumieniona; ćwik (daw.): specjalnie tuczony młody kogut. matrona matrona (łac.) --- małżonka, gospodyni domu; dziś: starsza, przeważnie zamężna kobieta, ciesząca się poważaniem./ Przędła, przędła bez ustanku, / Nad robotą pochylona. Sama doglądała owiec, / Które pasła córa miła, / Sama uschnięte gałązki / I drwa na ogień znosiła. Dzisiaj wasze rodzicielki / Rozpieszczają was, zaiste! / Wy lubicie się przystrajać / W suknie kosztowne, złociste; Lubicie pachnące włosy / Układać w kształtów tysiące / I ozdabiać ręce swoje / W drogie kamienie błyszczące. Lubicie owijać sznury / Pereł wokół szyjki białej, / Lubicie, by wam kolczyki / Zgrabne uszka obciążały. Lecz starajcie się podobać, / Nic w tym złego nie ma przecie, / Skoro tylu wytwornisiów / Wydaje nasze stulecie. Gdy mężowie w rzeczach mody / Naśladują dziś kobiety, / Cóż małżonka dodać może / Jeszcze do swej toalety?... Strójcie się! Wszak chodzi o to, / Byście mogły być kochane, / Elegancja więc nie może / Zasługiwać na naganę. Są kobiety, co choć na wsi / Zakopały się głębokiej, / Układają sobie włosy / W rozmaite loki, fioki --- Ludzkie oko ich nie widzi, / Bo je skryły górskie szczyty; / Niechże wdzięki ich podziwia / Chociaż AthosAthos --- szczyt górski w płn.-wsch. Grecji, na Płw. Chalcydyckim., w niebo wzbity. Podobać się samej sobie / Jest rzeczą bardzo przyjemną; / Wszystkie nadobne dziewczęta / Zgodzą się w tej kwestii ze mną. Paw, JunonyJunona (mit. rzym.) --- bogini kobiet, małżeństwa i macierzyństwa, żona władcy bogów Jowisza; jej świętym ptakiem był paw. ulubieniec, / Jest wrażliwy na pochwały, / Przed naszym wzrokiem roztacza / Chętnie swój kostium wspaniały. Toteż łatwiej miłość zdobyć, / Pielęgnując swoje lica, / Niźli zażywając zioła, / Jakie da wam czarownica. Nie stosujcie traw leczniczych / (Bo to wszystko nic nie znaczy) / Ani miłosnych odwarów, / Ni śluzu zjurzonejzjurzony (daw.) --- pobudzony, pełen żądzy, roznamiętniony; por. jurny; śluz zjurzonej klaczy: w starożytności płynu wypływającego z genitaliów klaczy podczas rui używano do przyrządzania napojów miłosnych. klaczy. Nie wierz, że marsyjskie pieniamarsyjskie pienia --- śpiewane zaklęcia podbitego przez Rzymian italskiego ludu Marsów (łac. Marsi), zamieszkującego okolice dawnego jeziora Fucinus, region zwany dziś Marsica. / Przepoławiać węże mogą, / Nie wierz, że do źródła fala / Może wrócić wsteczną drogą! Niech tam sobie wiedźma stara / W miedź z TemesyTemesa, później zwana Tempsa --- staroż. miasto w Italii, nad brzegiem M. Tyrreńskiego; znane z kopalni cennej miedzi, wyczerpanych przed końcem I w. p.n.e. sto lat trąca: / Ni na włos z utartej drogi / Nie zboczy rydwan miesiącamiesiąc (daw.; poet.) --- księżyc; Niech tam sobie wiedźma (...) w miedź (...) trąca: (...) z utartej drogi nie zboczy rydwan miesiąca --- wierzono, że czarownice swoimi magicznymi praktykami (tu obejmującymi potrząsanie przedmiotami z brązu lub miedzi) potrafią kontrolować bieg księżyca, a nawet ściągnąć go z nieba.. Przede wszystkim dbać należy / Wam o dobre obyczaje, / Bo zacność dziewczęcej twarzy / Wiele powabu dodaje. Miłość cnoty nie zawiedzie --- / Wiek urodę waszą splami / I najczarowniejsze lica / Poorze kiedyś zmarszczkami. Przyjdzie czas, że od zwierciadła / Ze zgrozą się odwrócicie, / Że powodem nowych zmarszczek / Własne będzie wam odbicie. Ale cnota przetrwa lata / I ma zawsze urok świeży; / Nierzadko długość kochania / Od cnoty właśnie zależy... Więc posłuchaj mych wskazówek, / A płeć zyskasz śnieżnobiałą, / Kiedy ze snu się przebudzisz, / Co kołysał słodko ciało. Ziarna jęczmienia takiego, / Jaki daje LibiiLibia --- dawna nazwa Afryki północnej na zachód od Egiptu. gleba, / Z plewy i wszelkiej powłoki / Najstaranniej obrać trzeba. Jęczmienia ma być dwa funtyfunt rzymski --- libra, podstawowa jednostka wagowa w staroż. Rzymie, równa ok. 330 g, dzieląca się na 12 uncji.Jęczmienia ma być dwa funty... --- dla pań, które by malgré tout [fr.: mimo wszystko; red. WL] pragnęły na ,,własnej skórze" wypróbować skuteczność Owidiuszowych recept, zaznaczam, iż w przekładzie zachowałem jak najściślej proporcje zalecone przez autora. Żadnej odpowiedzialności jednak za ewentualny wynik kuracji --- jako skromny tłumacz jedynie --- wziąć na siebie nie mogę. Wszelkie zatem pretensje i reklamacje raczą Szanowne Czytelniczki kierować wprost... otóż w tym sęk właśnie, że autor od dłuższego czasu nie żyje.; / Weź tę samą ilość wyki / I wbij dziesięć całych jajek / W wymienione specyfiki. Kiedy wszystko doskonale / Już przesuszy się na wietrze, / Niech na żarnach ci oślica / To na miałki proszek zetrze. Umiel też rogi jelenie / (Pierwsze, jakie zrzuca zwierzę) / I zsyp razem --- wiedz, że tego / Szóstą część funta się bierze. Gdy się owe ingrediencjeingrediencja (z łac.) --- składnik. / Staną mąką drobną, zbitą, / Natychmiać przesiać ją trzeba / Przez możliwie gęste sito. Dodaj dwanaście cebulek / Narcyzów (ale bez skóry), / Utłucze ci je w moździerzu / Marmurowym sługa który --- Nadto gumyguma --- chodzi o gumę arabską, lepką, twardniejącą na powietrzu substancję wydzielaną przez zranione pnie i gałęzie akacji afrykańskich. i orkiszuorkisz --- gatunek zboża należący do rodzaju pszenica, obecnie rzadko uprawiany. / Etruskiegoetruski --- pochodzący z Etrurii (płn. Italii) lub związany z Etruskami, mieszkającym w płn. Italii staroż. ludem, który początkowo dominował nad Rzymianami, a następnie w III w. p.n.e. został przez nich całkowicie przez nich podbity i wchłonięty. uncji parę, / Zasięzasię (daw.) --- natomiast. miodu dziewięć razy / Pomnożoną takąż miarę. Każda dama, co tę pastę / Na oblicze będzie kładła, / Jaśniej będzie tysiąckrotnie / Od własnego lśnić zwierciadła. Upraż bladego łubinu. / Nie protestuj zbyt zawzięcie, / Gdy ci powiem: dodaj bobu, / Co to sprawia... brzuszka wzdęcie. Razem sześć funtów, pół na pół, / Po czym owa mieszanina, / Jak i w poprzedniej recepcie, / Niech sobie jedzie do młyna. Domieszaj trochę blejwasublejwas (z niem. Bleiweiβ) --- biel ołowiana; rodzaj barwnika używanego w malarstwie i rzemiosłach., / Czerwonej saletry piany / Oraz irysu, co zwykle / Z IliriiIliria --- staroż. kraina na wsch. wybrzeżu Adriatyku, obejmująca tereny obecnej Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry, Serbii i Albanii. jest sprowadzany. Każ te środki zagnieść młodą, / Krzepką dłonią i weź z tego / Co najwyżej jedną uncję, / Więcej --- niech cię bogi strzegą! Dodaj jeszcze glinki, z której / Zimorodek gniazdo lepi, / I masz krem, co wszelkie skazy / Z lic usunie ci najlepiej. Jaką dozę tego środka / Trzeba użyć, pytasz mi się: / Niewiele, pół uncji tylko / Zalecam w moim przepisie. Jeśli tymi kosmetykitymi kosmetyki (daw.) --- dziś popr. forma N.lm: tymi kosmetykami. / Ciało sobie chcesz smarować, / To czystym miodem z AttykiAttyka --- kraina hist. we wsch. części Grecji, zjednoczona przez Ateny w miasto-państwo; czystym miodem z Attyki: miód attycki, wytwarzany przez pszczoły z ziół na górze Hymettos, uważany był w starożytności za najlepszy w smaku i mający najlepsze własności lecznicze. / Ingrediencje te rozprowadź. Choć kadzidło bóstwom służy / I łagodzi gniew ich srogi, / Nie znaczy to, by wyłącznie / Miały zeń korzystać bogi. Kadzidło zmieszaj z saletrą / (Co usuwa pryszcze z cery), / Weź każdego z tych składników / Nie więcej nad uncje cztery. Dodaj też cokolwiek gumy --- / Ot, część czwartą --- z drzewnej kory / I kawałek tłustej mirrymirra --- wonna życica balsamowca mirry, zwykle wykorzystywana jako pachnidło bądź kadzidło., / Nie za wielki, ale spory. Utłucz wszystko to w moździerzu, / Przesiej potem przez rzeszotorzeszoto --- rodzaj sita o dużych otworach. / I do mączki otrzymanej / Lej patokępatoka --- miód pszczeli w stanie płynnym. szczerozłotą. Możesz i włoskiego kopru / Do mirry dosypać snadniesnadnie (daw.) --- łatwo, bez trudu, bez wysiłku./ (Na dziewięć szczypt tej żywicy / Kopru pięć wziąć ci wypadnie). Ususzonej róży tyle, / Ile zmieści ci się w dłoni, / Po czym soli amonowejsól amonowa --- sól pozyskiwana w okolicach słynnej świątyni z wyrocznią egipskiego boga Amona, w oazie Siwa w płn.-zach. Egipcie, blisko ob. granicy z Libią (Pliniusz, Historia naturalna XXXI, IX). / I kadzidła przydaj do niej. Niechaj w odwarze jęczmienia / Masa ta pomięknie dłużej / (Waga soli wraz z kadzidłem / Ma być równa wadze róży). Każda dama, co oblicze / Maścić zechce tą pomadką, / W krótkim czasie będzie miała / Cerę jak aksamit gładką. Znałem białogłowębiałogłowa (daw.) --- kobieta., która / Kładła mak do zimnej wody, / Trzeć kazała go i potem / Nacierała nim jagodyjagody (daw.; poet.) --- policzki.... Na tym urywa się zachowany tekst utworu.