Oppman, Artur 2015-12-04 2002 Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl) na podstawie tekstu dostępnego w serwisie Wikiźródła (http://pl.wikisource.org). Redakcję techniczną wykonała Paulina Choromańska, a korektę ze źródłem wikiskrybowie. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. xml http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kronika-mieszczanska pol Fundacja Nowoczesna Polska Domena publiczna - Artur Opman zm. 1931 Artur Oppman, Kronika Mieszczańska, wyd. Stefan Demby, druk Piotr Laskauer i S-ka, Warszawa 1903. http://pl.wikisource.org/wiki/Kronika_Mieszcza%C5%84ska/ca%C5%82o%C5%9B%C4%87 Wiersz Modernizm Liryka Kronika Mieszczańska text 0.3 http://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/image/5051.jpg french village street, edward musiak@Flickr, CC BY 2.0 http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/5051 DCC 1DTP 3MP FS.DL-PL Wierszowany utwór z 1903 roku, przedstawiający historię Majchra Gąski oraz Zofki, córki Gąskowej. Artur Oppman, ps. ,,Or-Ot" (1867--1931) był wielkim miłośnikiem Warszawy, czemu dawał wyraz w swoich tekstach. Za swoją działalność artystyczną na rzecz Warszawy został nagrodzony w 1928 roku nagrodą literacką. Był bardzo lubiany przez środowisko artystyczne stolicy, którego przedstawicieli chętnie gościł w swoim domu. Istotnym elementem twórczości artysty było również przywiązanie do historii, zwłaszcza tradycji powstańczej. Jego życie i twórczość doskonale podsumował w dniu pogrzebu Oppmana Jan Lorentowicz, prezes Polskiego Pen Clubu i członek Polskiej Akademii Literatury: ,,Odszedł w zaświaty poeta, który w ciągu czterdziestu kilku lat swego życia twórczego miał jedną tylko namiętność: bezgraniczne ukochanie Ojczyzny." Artur Oppman Kronika Mieszczańska O Malchrze Gąsce rajcy warszawskim, o pięknej Zofce, córze Gąskowej. I Warszawski rajca, Malcher Gąska, / Kwiat urbis, wzrosły najwspanialéj, / Sławetny ród swój wiódł ze Śląska, / Kędy się Gąski Ganse zwali. Jak insze Niemce, Szoty, Fryzy, / Dla Polski afekt czując szczery, / Stanęły Gąski między Gizy, / Burbachy, Korby i Fokiery.Gizy, Burbachy, Korby i Fokiery albo Fukiery --- starodawne warszawskie rody mieszczańskie. Na wzór i splendor temu światu / W dostojnych czynach dnie im biegą: / Gwiazdy senatu, skabinatu / Szły z rodu Gąsków przezacnego. Z dobrej kokoszy dobre jajco, / Znać ojce z synów animuszu: / Jest Malcher Gąska przednim rajcą / I mądrze gada na ratuszu... II Szczyci się Gąska zacną sławą, / Pisać w kronikach jego dzieje; / Wskroś majdeburskie przeznał prawo / I patrycyatu przywileje. Wysoko ważą pany Rada / Wymowę Gąski szczerozłotą: / O starym Rzymie Malcher gada, / Napawa serca rzymską cnotą. Bo w chwile dumań troska bodzie / Gąskową duszę, pełną bólu! / «O, patria mea! O, narodzie! / O, królu! królu! gnuśny królu! Rozpusty żądłem duch toczony / Zali podtrzyma ojców dzieła?!» / Regnavit zasie w dobie onéj / Król Zygmunt August z krwie Jagiełła... III Sławetny Gąska, lumen czyste / Na gród i grodu okolice, / Ma córę Zofkę, żonę Krystę / I w rynku zacną kamienicę. Jakby złocona błyszczy klatka / Komnata każda i alkowa: / Tam rządy Krysta sprawia gładka, / Wielkiego cordis białogłowa, A ona córa najmilejsza, / Dziewka w szesnastej życia wiośnie, / Codzień jaśniejsza i piękniejsza, / By cudny kwiatek ojcom rośnie. Jedwabiem dzierga haft bogaty, / Do wtóru lutniej śpiewa mile / I pielęgnuje wdzięczne kwiaty: / Tuliby, róże i grandile... IV Na całym rynku blask się czyni, / Od pstrych materyj bolą oczy, / Kiedy z rodziną do świątyni / Pan Malcher Gąska dumnie kroczy. Przy złotym pasie kord podzwania / W pochwiech od srebra i szarłatu, / (Karabel łyczkom prawo wzbrania, / Ale excepto magistratu). Gęba czerwona, wąs sumiasty. / Szata barwista i srebrzysta! / A cóż dopiero cne niewiasty! / A ona Zofka! Ona Krysta! Jakie bandele! brokatele! / Na białych łonach i ramionach! / A owe kolce! a manele! / W balasach!balasy --- rubiny. --- w perłach! --- w parangonach!parangony --- dyamenty. / V Jak właśnie flores na tej niwie, / Którą blask słońca grzeje złoty, / Tak ona Zofka błogo żywie / W trwałych splendorach cichej cnoty. Ze złota kosy, z róż ma lice, / Chabrowe oczy z kruczą brewką, --- / Tedy się pysznią cne rodzice / Oną zbyt cudną swoją dziewką! Ba! Zofka słonko! Zofka ksieni!ksieni --- w znaczeniu księżna. / I dla piastuny, Krzychy staréj; / (Tę czarownicą plebs być mieni, / K’czemu zaś trudno skłonić wiary!) Bywało, dziewka tęskni, wzdycha, / W łzach fiołki źrenic skrzą niebieściéj --- / O pięknych księciach stara Krzycha / Gwarzy jej cudne opowieści... VI Wgodzinę zmierzchu uroczystą, / Radnego mentis foldze k’woli, / Gada pan Malcher z Zofką, z Krystą / O Hanzeatów złotej doli. W kominie drewka płoną krwawie, / Żywicznych szczapek syczą wiązki --- / Na adamaszkiem krytej ławie / Sedet familia Malchra Gąski. Sute ognisko blasków siatką / Patrycyuszowe złoci sprzęty --- / Nadobna para (Zofka z matką) / W muzyckie brząka instrumenty. Schnie z rozekeremrozekier --- gatunek wina. bania szklanna, / Którą po dziadach Malcher chowa... / Niechże ich strzeże Święta Panna / I łaska Pana Jezusowa... VII Runął szczep władców magnificus, / W cierniowej Zygmunt zgasł koronie --- / Ze krwie francuskiej rex Henricus / Na Jagiellońskim zasiadł tronie. Jako w ślad orła żerte kruki / Na łup z powietrznej lecą sfery, / Za królem z Francyej ciągną diuki, / Markizy --- konty --- kawalery. Misterną szpadkę łokciem zmierzy, / Delijka kusa i opięta, / Nazbyt foremne na rycerzy / One gaweńskie półdjablęta! A każdy w krygach, każdy w skokach, / A cnoty podwik zbójca prawy! --- / Taki ot piórkospiórkos --- strojniś, fircyk. w lokach, fiokach/ Z Krakowa zjachał do Warszawy. / VIII Niewstydnych uciech wielmie pragnie / Gallicki dudek on czubiasty --- / Jako żarłoczny wilk na jagnię, / Tak ów pogląda na niewiasty. Praktyki widno czarodziejskie / I zgoła sprośne czyni zbrodnie --- / Rumieńcem płoną dziewki miejskie, / Gdy jedno którą ślepiem bodnie. W obliczu słońca miesiąc ginie, / Malchrowej Zofce któraż zrówna? / Tedy twarz diuka krwią zapłynie: / «Na szpadę moją! Cud! Królówna!» I już go nęci Gąsków dziecko, / Jakbyś lubczyku dał mu ziela, / I pod dom chadza i zdradziecko / Na piękną Zofkę okiem strzela!.. IX Młodziutkiej wiosny był poranek, / Wdychało miasto oddech szerszy, / Kiedy ów sprośny galski panek / Obaczył Zofkę po raz pierwszy. Suną dziewice i matrony / W pierś balsam kwietnia brać kojący --- / Ujmie się w boki rycerz ony, / Niewieścią cnotę wojujący. Złota przepaska złotych włosów, / Modra sukienka srebrem tkana --- / By wid, płynący od niebiosów, / Szła Zofka biała i różana. Śmieje się ziemia młodej wiośnie. / Nad miastem słońce lśkni ogromne --- / Na diuka Zofka pojrzy skośnie / I skryje rzęsmi fiołki sromne... X Błąka się piórkos ów zakaty, / Raz wraz za oknem wznosi głowę! --- / Z po za misternej patrzą kraty / Oczęta Zofki szafirowe. Trefiona bródka, szatki przednie, / By dzięcioł pstrzy się kukła ona --- / Niewinna Zofka czegoś blednie, / Jak właśnie gwiazdka zasmucona. Goreje żądzą piórkos dworny, / Całunki kradłby, jak miód truteń --- / Kołysze Zofkę w zmierzch wieczorny / Granie padwanów, harf i luteń! W kunsztownych trelach pieśń zabrzmiała, / Niby w niej żal drga, tęskność niby --- / Mignęła Zofki rączka biała / I spadły z okna dwa tuliby... XI Famatus Malcher gada z żoną: / «Zali to Baśka?Zali to Baśka? --- Barbara Giżanka. Zali dwórka? / Nie dla przybłędy kwitnie ono / Sławetnych Gąsków dumna córka! Próżno w narzędzia brząkać strojne, / Próżno barwiczką piększyć lice: / Mieszczańskie dziewki za dostojne / Na galskich diuków kochanice! Latorośl Gansów cnego domu, / Virtute lśkniąca, jako zorza, / Nie zada Gąskom Zofka sromu, / Nie splami cordis ani łoża! Mało się trwożę... Ba! nic wcale / Ową pielgrzymką nieustanną: / Dziewka jak lelja... Ale... ale... / Pilnuj mi córy, moja panno!» XII W alkierzu słonko zamigota, / Zapachnie majska w nim ponęta --- / Nad kołowrotkiem główka złota, / By róża słania się podcięta. Pył osiadł krosna, lutni słodkiéj / Rzeźbiona rączka nie nastroi: / Kochanie domu, kwiatek wiotki, / Len biały przędzie w izbie swojéj. Ale coś nitka się nie winie, / Ale wrzeciono coś nie furka: / Ujrzała-ż diuka w złej godzinie / Sławetnych Gąsków dumna córka! Nad kołowrotkiem główka złota / Słania się, słania, dumać rada, --- / Perła po perle zamigota, / Perła po perle z oczu spada... XIII O miłowania tajemnice! / O, przenajsłodsze zachwycenia! / Serce zamienia się w skarbnicę, / W anioła dziewka się zamienia! Lelije śnieżne i srebrzyste, / Różana Eos, gdy z snu wstanie, / Mniej są promienne i mniej czyste, / Niż ono pierwsze miłowanie! Gdyś wiódł dziewicę po tem niebie, / Tyś ją na wieki czynił branką: / Za tobą pójdzie i dla ciebie / Egzulką będzie i wygnanką. I choćbyś wzgardę zyskał w świecie, / Choć na wyklęte szedłbyś drogi, / Ona przed tobą proch zamiecie / I ucałuje twoje nogi... XIV Z jękiem godzinę władzy biesa / Wybiły miejskie półzegarza --- / Bezzębna Krzycha ogień skrzesa / I gniewnie mruczy i wygraża. Ponuro płonie stos czerwony, / Kłębią się z tygla gęste pary --- / Splunęła Krzycha w cztery strony / I najmożniejsze robi czary. Na nowiu rwane kipią zioła, / Warzone z kostką nietoperza --- / Dysze pierś Krzychy wyschła, goła, / I rozkudłany włos się zjeża. Czarny kot rozwarł ślep zielony, / Chyłkiem z zapiecka się wymyka --- / Odczynia Krzycha urok ony / Sprośnego z Francyej czarownika. XV Nie ustrzedz dziewki od kochanka, / To, co ma zginąć, wierę,wierę --- zaprawdę. zginie: / Już diuk francuski i rajczanka / W ustronnym schodzą się dziardynie.dziardyn --- ogród. Kwitnące grusze w dumach stoją, / W bzach słowikowie nucą w kolej --- / Prypry --- rzecze. ówten łotrzyk: «Bądź ty moją!..»/ A sromna Zofka: «W trunę wolej!...wolej --- raczej. » Na liściach Dyany skrzą promienie, / Biały letniczek w gąszczach świeci --- / Skamła diuk galski, jako szczenię, / Na cnotę Zofki stawiąc sieci. A jego mowie chytrość węża / Daje nadziemskiej czar słodyczy --- / I zwolna miłość przezwycięża / Anielskiej Zofki srom dziewiczy... XVI Wichr, by ćma wilków wyje wściekła, / (Dyabłów i wiedźm to są konszachty!) --- / Sroga noc, ziejąc grozą piekła, / Pod dach zagnała miejskie wachty. Błysły dwie gwiazdy, jak gromnice, / I znów je skryła chmur gromada --- / Zbój to pod Gąsków kamienicę / Chodem się kocim, jak duch, skrada. Na piątrze okno ktoś otworzy, / Zaskrzypnie krata na zawiesie / I szept mknie trwożny: «Skorzéj... skorzéj!...»/ I ciemna postać w górę pnie się... Wychynie księżyc siwogłowy / I blaskiem cudną twarz upieści: / O, córo Gąsków! gdzie liliowy / Twój kwiat?... O, pudor!... O, boleści!... XVII W starym alkierzu lampka mała, / Gdyby ze sromu gaśnie --- kona; / Goreje dziewki twarz omdlała / I gęba diuka zapieniona. Powodzią złota rozwichrzoną / Z białego łoża włos się toczy --- / Rozwarte ustka... wzdęte łono... / Rwane oddechy... mętne oczy... Srogo się piórkos rozpłomienia, / Krwie warem kipią Zofki żyły --- / I jedno słychać szmer westchnienia / I jedno słychać: «Miły... miły...» I, by osika, drżą oboje, / Rozkoszą skuci i wargami... / Tedy się wzdryga pióro moje, / Inkaustowemi płacząc łzami!... XVIII Przecz tego dachu mściwa chmura / Gromowym deszczem nie osmaga?... / W gachowych ręku Gąsków córa, / Jako gamratkagamratka --- nierządnica. , leży naga!... Blask na pościeli śnieżnobiałéj / Po dwu się ciałach mdławo słania: / Gaweński machlerzmachlerz --- oszust. --- ryś zgłodniały, / A ów kwiatuszek --- senna łania. I żrą i palą ślepia krwawe, / Jako u wilka rozognione, / I nagie stopki różowawe / I lelijowe piersi one! I kala zbrodzień róże wonne / Jadem całunku plugawego! / I nic mu! nic mu już nie wzbronne! / I wszytko! wszytko! jego! jego! XIX Złe się po domie kręcą duchy, / Dokoła groza i ciemnoście --- / Aliści szmer wstał z ciszy głuchéj / I zwolna roście... roście... roście... Ktoś drży... ktoś jęknął... ktoś się skrada... / Szparą błysk mignął, gdyby złoto --- / O, gachu! gachu! Biada! biada! / O, Zofko! Zofko! Co to? co to? Frunie diuk z łoża ptasim lotem / I dziewkę klnący i kochanie --- / I znagła pękną drzwi z łoskotem! / I ktoś na progu znagła stanie! Tedy bacz: trupie światło świécy, / W niem twarz, co, zda się, krwią ma pociec --- / I diuk pod oknem sinolicy, / I krzyk straszliwy: «Ociec! Ociec!...»/ XX Z Malchera Gąski dumnej skroni / Zimnego potu ciekną strugi, / A świeca gore w jednej dłoni, / A nóż niemiecki błyska w drugiéj. Gną się pod gachem dudki owe, / Malowna gęba zbyła pychy... / I wzniesie Gąska hardą głowę / I stąpa k’łożu straszny... cichy... Na twarzy dziewki obłąkanie / Pospołu z lękiem gra widomie / Z ojcowych źrenic łza ukanie, / Krwawa i żrąca, jako płomię. I nad jej łonem zgiął się białem, / Nad łonem Zofki! --- skarbu! --- dziecka! / I błyśnie Gąska puinałem! / I krwią ocieknie stal niemiecka!... XXI Wrzask: owo zgoła wrzask szatana! / Od tego wrzasku stygnie dusza!... / Chocia haniebnie rozespana, / Zrywa się wachta z pod ratusza. Kapią pochodnie smolnym śluzem, / Z gniazda na baszcie kraczą wrony; / Z półhakiempółhak, arkabuz --- broń palna. --- z dardądarda --- halabarda. --- z arkabuzem / Zbrojny za zbrojnym wali z brony.brona --- brama. Noc --- dymny płomień --- klątwy --- zamęt, / Żacy --- gamratki --- pachołkowie, --- / Jako dyabelski autorament / Pstre się na rynku wichrzy mrowie. Aż mignie drabom sine lico / W groźnej kagańców jaskrawości: / Trup! Trup! Pod Gąsków kamienicą! / Dworzanin króla jegomości!... XXII Srogą patrycyat zbudzon wrzawą / W swoich się domiech wielmie trwoży, / Tu owdzie światło błyśnie krwawo, / Tu owdzie okno ktoś otworzy. Bieli się czepiec burmistrzyni, / Wójta łeb w duchnieduchna --- czapka nocna. przylgnął k’szybie: / Zali hultajstwo tumult czyni? / Zali na miasto hostis dybie? Ktoś grubo drze się: ,,Gore! gore!"/ A ktoś cieniutko: ,,Rata! rata!"Rata! rata! --- na pomoc!/ Baryczka wróży wojny skore, / A imćpan Strubicz koniec świata. Zasie z pospólstwa szwiec Franciszek / Najtrafniej sekret ów odmyka: / «Owo się zjawił bazyliszek, / Jako za króla nieboszczyka!» XXIII Na stare tynytyn --- mur. Gąsków gmachu / Różane brzaski kładnie ranek; / Próżno po ziarna lecą z dachu / Srebrne gołąbki na krużganek. Z gotyckich okien szmer pacierzy / Ponuro płynie pod niebiosa --- / Wśród żółtych gromnic łzawo leży / Ona królówna złotowłosa. Na białym czechleczecheł --- szata pośmiertna. garść bławatków, / Na białej trunie mirtu wieńce, / Ale z gierlandy świeżych kwiatków / Już nie wyskubią ulubieńce. Szczezły piosenki i uśmiéchy, / I ono słodkie miłowanie / I jedno ostał trupek cichy --- / I łzy --- i żałość --- i płakanie... XXIV Z Wawelu konie zaparskały, / Migają pióra, szpady, krezy, / A przodem sadzi drygantdrygant --- rączy ogier. biały, / A na drygancie król Walezy. Lśkni gęba nowiu złotolita / Nad starym tumem Panny Maryej --- / Gaweński trefniś, jak banita, / Z onej sarmackiej gna barbaryej. By na waletę cudny Kraków / Pod modrem niebem srebrzy mu się --- / Wżdy chce purpury król Polaków / Po krwawym bracie Carolusie. I owo bluźni: «Hej, niedźwiedzie! / O nowym radźcie niedźwiedniku!» --- / Niech tedy k’Francyej bies cię wiedzie, / Koronowany Sodomczyku!... XXV Z błękitu nieba kula skrawa / Miedzią --- fioletem --- krwią się mieni, / Świt --- rynek --- cechy --- senat --- ława, / Pień --- pręgierz --- butlebutel --- pachołek kata. --- kat w czerwieni. Z dobrym się kumem kum weseli, / Zalotnych podwik lśknią oczęta --- / Z ratusznych ciemnic wiodą w bieli / Srebrnogłowego delinkwenta. Z pod wiechyZ ,,pod wiechy" --- z gospody. gędźbę wietrzyk miecie, / Z kościoła leci dzwonka granie --- / Ostatnie Gąska na tym świecie / Od mnicha bierze całowanie. Pisarz katowi znak podawa, / Motłoch rozdziawia chciwe oczy, --- / I głowa ścięta! --- srebrna! --- krwawa! / Od pnia się toczy!... toczy!... toczy!... XXVI Nie tak świat ludzkie trapią wojny, / Jako złych losów anathema --- / Zaginął Gąsków ród dostojny / I po ich domie śladu nie ma! Ninie nie wskrześnie żadnym cudem / Cnych potentatów złota sława! --- / Jedno się błąka między ludem / Ona opowieść dumno --- krwawa. I owo duszy rymopisa / Stara trajedja widna cała: / Francuskie książę z sercem lisa / K’białej lelijce żądzą pała! Rzymianin --- ociec pierś jej mleczną / Na koral zmienia ciosem noża! Daj duszom zmarłych światłość wieczną / O, boleściwa Matko Boża!...