Kochanowski, Jan Odprawa posłów greckich Sekuła, Aleksandra Krzyżanowski, Julian Otwinowska, Barbara Gałecki, Dariusz Fundacja Nowoczesna Polska Renesans Dramat Tragedia Publikacja zrealizowana w ramach projektu Wolne Lektury (http://wolnelektury.pl). Reprodukcja cyfrowa wykonana przez Bibliotekę Narodową z egzemplarza pochodzącego ze zbiorów BN. http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odprawa-poslow-greckich Jan Kochanowski, Dzieła polskie, tom 2, Państwowy Instytut Wydawniczy, wyd. 8, Warszawa, 1976 Domena publiczna - Jan Kochanowski zm. 1584 1655 xml text text 2007-08-30 pol http://wolnelektury.pl/media/book/pdf/odprawa-poslow-greckich.pdf ISBN-978-83-288-0359-6 ISBN application/pdf https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/odprawa-poslow-greckich.html ISBN-978-83-288-1402-8 ISBN text/html http://wolnelektury.pl/media/book/txt/odprawa-poslow-greckich.txt ISBN-978-83-288-2357-0 ISBN text/plain http://wolnelektury.pl/media/book/epub/odprawa-poslow-greckich.epub ISBN-978-83-288-3355-5 ISBN application/epub+zip http://wolnelektury.pl/media/book/mobi/odprawa-poslow-greckich.mobi ISBN-978-83-288-4441-4 ISBN application/x-mobipocket-ebook L 4CL DDA https://redakcja.wolnelektury.pl/media/cover/use/6501.jpg Fragment miniatury przedstawiającej Priama i jego dwór, opłakujących śmierć Hektora, John Lydgate, William Cornish, John Skelton, William Peeris (c. 1516-1523), domena publiczna http://redakcja.wolnelektury.pl/cover/image/6501/ Straszliwa katastrofa wisi nad wszystkimi niemal, którzy mówią tu o swoich nadziejach, pragnieniach i opiniach, próbują do czegoś przekonać, coś uzyskać. Troja, oblężona przez Greków, przez dziesięć lat będzie toczyć wojnę, zginie król Priam, zginą lub trafią do niewoli wszystkie jego dzieci i poddani, a miasto zostanie zrównane z ziemią. To wiemy. Odprawa greckich posłów, a więc rozstrzygnięcie sprawy, z którą posłowie przychodzą --- zakończy się odmową wydania Heleny prawowitemu mężowi. O czym więc tu pisać?Otóż autorowi Odprawy posłów greckich wydawało się ważne, aby wniknąć w powody uwikłania się państwa w morderczy konflikt. Nie, powodem nie była ,,kobieta", ale męska ambicja i upór, chęć, by postawić na swoim, by sprawdzić się w fizycznej walce raczej niż w dyskusji kształtującej wyważone sądy. Wymowa utworu ma stanowić moralne pouczenie o tym, jak istotne jest, by w obliczu spraw mogących wpływać na losy państwa --- zachować etyczną postawę.Dramat Jana Kochanowskiego Odprawa posłów greckich ukształtowany jest na wzór starogrecki. Utwór dość szczupłych rozmiarów stosuje się mimo to do zasady trzech jedności, czasu, miejsca i akcji, oraz posiada budowę charakterystyczną dla tragedii antycznych, obejmując: prologos, parodos, pięć epejsodionów i trzy pieśni chóru (części te w opracowaniu redakcyjnym zaznaczono w tekście w nawiasach kwadratowych). Zachowany został właściwy dla tragedii antycznej sposób prezentowania treści: w epejsodionach, a więc częściach dialogowych, występują nie więcej niż dwie osoby, zaś sceny zbiorowe i wydarzenia gwałtowne są relacjonowane. Części wygłaszane przez chór, czyli stasimony, stanowią moment refleksji, podsumowanie spraw, których dotyczył dialog. Ciekawą cechą stylu pisarskiego mistrza z Czarnolasu jest zindywidualizowanie języka poszczególnych postaci: inaczej mówi poważny, zrównoważony Antenor, inaczej porywczy Iketaon, inaczej sprytny, egotyczny i manipulatorski Aleksander. Pomysł dla fabuły opiera się na Iliadzie, której księgę III Kochanowski sam zresztą tłumaczył, a której anonimowy przekład polski ukazał się w tym czasie (znany jako Historia trojańska, a w roku 1563 opublikowany pod długim, opisowym tytułem Historyja barzo piękna, ucieszna i każdemu stanu tak rycerskiemu jako i inszemu pospolitemu iście pożyteczna, gdyż w sobie osobliwych przykładów ma barzo wiele o zburzeniu a zniszczeniu onego sławnego a znamienitego miasta i państwa trojańskiego... itd.). W III oraz VI księdze eposu Homera znajduje się wzmianka o tym, że Menelaosa i Ulisses udali się najpierw jako posłowie do Troi, starając się drogą pokojową odzyskać Helenę i zażegnać konflikt. Wychodząc od tego epizodu, Kochanowski z kunsztem godnym starożytnych dramatopisarzy, prowadzi utwór tak, aby ukazać ważne wątki mitu o wojnie trojańskiej, a jednocześnie przedstawić poruszane problemy w nowym, interesującym świetle. Jako jeden z najwybitniejszych twórców renesansu w Europie, który wydatnie i trwale przyczynił się do rozwoju polskiego języka literackiego --- mistrz z Czarnolasu nie tylko oryginalnie skonstruował swój dramat, ale też kunsztownie sformułował pojawiające się w nim wypowiedzi, wyznaczając drogi liryki polskiej. Rytm, nie rym prowadzi wiersz w tym utworze Kochanowskiego. Nie jest on przy tym monotonny. Początkowe słowa roztropnego starca --- Antenora zapisane są jedenastozgłoskowcem ze średniówką po piątej sylabie: Com dawno tuszył i w głos opowiedał,/ Że obelżenia i krzywdy tak znacznej/ Cierpieć nie mieli waleczni Grekowie Sławne napomnienie chóru (a jest to chór panien trojańskich) dla rządzących państwem ze stasimonu II to dwunastozgłoskowiec ze średniówką po siódmej sylabie: Wy, którzy pospolitą rzeczą władacie, / A ludzką sprawiedliwość w ręku trzymacie, Jest kilka znanych przykładów trzynastozgłoskowca (ze średniówką po siódmej sylabie), jak np. wypowiedź Antenora zaczynająca się od frazy mającej wagę sentencji: ,,Prawdzie długich wywodów, królu, nie potrzeba". Trzynastozgłoskowcem przygania też Troi Ulisses: O nierządne królestwo i zginienia bliskie,/ Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość/ Ma miejsca, ale wszytko złotem kupić trzeba! Najcenniejszy klejnot poetycki, na który ze skromnością wielkiego poety wskazuje Kochanowski w liście do Zamoyskiego, (stanowiącym tu przedmowę autorską dramatu) stanowi jednak oddający rytm greckiej stopy metrycznej (naprzemiennych trochejów i amfibrachów w wersie), liryczny stasimon III: O białoskrzydła morska pławaczko,/ Wychowanico Idy wysokiej,/ Łodzi bukowa, któraś gładkiej/ Twarzy pasterza Pryjamczyka/ Mokrymi słonych wód ścieżkami/ Do przezroczystych Eurotowych/ Brodów nosiła! Stosowanie inwersji, przerzutni, tworzenie jędrnych, pełnych znaczenia epitetów na wzór grecki (jak ,,trupokupcze", ,,białoskrzydła") to wszystko również należy wskazać jako zgodne z duchem epoki czerpanie z wzorów antycznych, i to czerpanie twórcze. Są to przede wszystkim wzory greckie, z wyjątkiem z ducha rzymskiej twórczości Seneki czerpiącej stychomachii (czyli walki na krótkie, często jednowersowe wypowiedzi) między zuchwałym Aleksandrem a nieustępliwym Antenorem. Królewicz trojański czyni to, co zwykli czynić ci, którzy grają nieczysto: sam przekupstwem starając się zjednać sobie jak najwięcej członków rady, zarzuca swemu adwersarzowi, że jest przekupny --- oszczerczo sugeruje, że Antenor wziął większe dary od greckich posłów. Antenor odpowiada mu ostro, lecz nie tracąc równowagi, przywołuje do porządku młodzieńca, którego postawie (w tym miejscu, jak i w innych) zarzuca się tu godny potępienia brak wyobraźni politycznej i odpowiedzialności. Dramat został napisany między 1564 a końcem roku 1577, wystawiony i wydany w 1578 r. W kilka miesięcy po premierze, która odbyła się w styczniu, miał się zebrać sejm, na którym planowano uchwalenie podatków na wojnę moskiewską (na tle sporu o Inflanty i ziemię połocką) --- stąd w utworze traktującym o potrzebie moralności w polityce pojawiają się pewne anachronizmy (szable, stukanie laskami na radzie trojańskiej niczym na sejmie polskim), mające skierować refleksję odbiorców sztuki na sprawy aktualne. Czyż nie mniej aktualne dziś? Książka Odprawa posłów greckich Jana Kochanowskiego to lektura dla szkół ponadpodstawowych, została opracowana specjalnie z myślą o uczennicach i uczniach i jest dostępna jako e-book w formatach EPUB i MOBI oraz jako PDF; audiobook czyta Informacja o zmianach Poprawiono błąd źródła: tych czasiech przyszłych > (...) przeszłych. Pozostawiono w większości staropolskie formy ortograficzne fleksyjne i składniowe: zwirzchności, wszytek, jesli, namniej itp. Uwspółcześnienie pisowni: Kassandra > Kasandra. Jan Kochanowski Odprawa posłów greckich Podana na teatrum przed Królem Jego M[iło]ścią i Królową Jej M[iło]ścią w Jazdowie nad Warszawą dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feściew Jazdowie nad Warszawą dnia 12 stycznia Roku Pańskiego 1578, na feście --- w Jazdowie (dziś: Ujazdowie), wówczas wsi podwarszawskiej, w posiadłości Radziwiłłów odbyło się 12 stycznia 1578 r. wesele Krystyny Radziwiłłówny i Jana Zamoyskiego, któremu towarzyszyło przedstawienie sztuki Jana Kochanowskiego. u Jego M[iło]ści Pana Podkanclerzego Koronnego Memu miłościwemu Panu,/ Jego Mści Panu,/ Panu Janowi Zamoyskiemu/ z Zamościa,/ Podkanclerzemu Koronnemu etc., etc./ Służby swe w łaskę W. M. mego miłościwego Pana zalecam. tagowanie do przeanalizowania [Przedmowa] Wczora dopiero oddano mi obadwa listy za razza raz --- równocześnie, razem., któreś W. M.W. M. --- Wasza Miłość. do mnie około tej tragedyjejokoło tej tragedyjej --- na temat tej tragedii. pisał. A iżem przedtym nie wiedział o tych liściechliściech (starop. forma) --- dziś Ms. lm: (o) listach., spodziewałem się, że za tymi czasów odwłokamiczasów odwłoki --- zwlekanie, zwłoka. i mej tragedyjej się odwlec miało albo raczej, że tak ze mną zostać miała molom na pokarm albo na trąbki do aptekitrąbki do apteki --- papierki, w które zawijano towar.. Jakom listy W. M. przeczytał, nie było czasu poprawowaćpoprawować (starop. forma) --- poprawiać., bom wszytek musiał insumereinsumere (łac.) --- zużyć, zastosować, poświęcić. na przepisanie. Quicquid id estQuicquid id est (łac.) --- czymkolwiek to jest (tu: o własnym dziele)., a baczę, że błazeństwobłazeństwo --- rzecz śmiechu warta; tu: rzecz licha, miernej wartości., i W. M. sam podobno rzeczesz, posyłam W. M. tym śmielej, chocia nie masz co, żem to jeszcze z przodku W. M. opowiadał, że to nie miało być ad amussimad amussim (łac., dosł.: pod sznur) --- według reguły, tu: według zasad tragedii antycznej., bo mistrz nie po temu. Rzeczy też drugie nie wedla uszu naszychnie wedla uszu naszych --- niezgodne z przyzwyczajeniami współczesnych Kochanowskiego.. Inter caeterainter caetera (łac.) --- między innymi. trzy są chorychory (starop. forma) --- chóry., a trzeci jakoby greckim chorom przyganiaprzyganiać --- tu: iść (gonić) czyimś śladem; naśladować., bo oni już osobny characterem do tego mającharacterem (łac.)... mają --- mają odrębną, specjalną formę. Chodzi tu zapewne o próbę przystosowania rytmiki wiersza polskiego do metrum antycznego.; nie wiem, jako to w polskim języku brzmieć będzie. Ale w tym niech będzie arbitriumarbitrium (łac.) --- wyrok rozjemczy, osąd. W. M. albo raczej we wszytkim. Barzo bych to był rad uczynił, żebychBarzo bych... żebych --- staropolskie formy trybu warunkowego: bardzo bym... żebym. był sam praesenspraesens (łac.) --- obecny (przy czymś); osobiście. W. M. teraz służby swe ofiarował, ale mi złe zdrowie nie da. Nieradnierad --- niechętnie. bych przedsię omieszkał przenosin W. M., jesli salussalus (łac.) --- zdrowie. tak będzie chciała. Zatym się łasce W. M. mego miłościwego Pana zalecam. Dat.dat. (skrót od łac. datum) --- dano (tj.: oddano list posłańcowi). w Czarnolesie dwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVIIdwudziestego wtórego dnia grudnia roku bożego MDLXXVII --- 22 XII 1577 r.. W. M. mego miłościwego Pana sługa uprzejmy Jan Kochanowski PERSONY Antenor Aleksander, którego i Parysem zowią Helena Pani Stara Poseł ParysówParysów (daw. forma) --- Parysowy, należący do Parysa; tu: służący Parysowi. Ulisses Menelaus Jeśli powyższe nie zadziała (klamra spinającą oba imiona, za nią "posłowie..."), to można złożyć i w ten sposób: Posłowie greccy:/ [tab] Ulisses/ [tab] Menelaus Priamus, król trojański Kasandra Rotmistrz Więzień Chorus z panien trojańskich Sprawa w TrojejTrojej (starop. forma) --- dziś: [w] Troi.. [PROLOG] ANTENOR Com dawno tuszyłtuszyć (starop.) --- tu: przypuszczać. i w głos opowiedał,/ Że obelżenia i krzywdy tak znacznej/ Cierpieć nie mieli waleczni Grekowie:/ Teraz już posły ich u siebie mamy,/ Którzy się tego u nas domagają,/ Aby Helena była im wydana,/ Którą w tych czasiechczasiech (daw. forma) --- dziś: czasach. przeszłychw tych czasiech przeszłych --- w tych minionych czasach (kiedy był w Grecji). Aleksander,/ Będąc w GrecyjejGrecyjej (starop. forma) --- dziś: (w) Grecji., gość nieprawie wiernygość nieprawie wierny --- gość nieprawowierny; gość łamiący prawo (gościnności).,/ Uniósłuniósł --- tu: uprowadził, porwał. od męża i przez bystre morze/ Do trojańskiego miasta przyprowadził./ Tę jesli wrócim i mężowi w ręce/ Oddamy, możem siedzieć za pokojem,/ Lecz jesli z niczym posłowie odjadą,/ Tegoż dnia nowin słuchajmy, że Greczyn/ Z morza wysiada i ziemię wojuje./ ObywatelCzuje o sobieczuć o sobie (starop.) --- dbać o siebie; dbać o swój interes. widzę, Aleksander:/ Praktyki czyniczynić praktyki (starop.) --- działać; tj. tu: gromadzić zwolenników, spiskować., towarzystwa zbieratowarzystwa zbierać --- zbierać koła stronników.,/ Śle upominki, aż i mnie nie minął;/ A mnie i dom mój, i co mam z swych przodków,/ Nie jest przedajnonie jest przedajno --- nie jest sprzedajne; jest nie na sprzedaż.. A miałbych swą wiarę/ Na targ wynosić, uchowa mię tego/ Bóg mój. Nie ufa swej sprawiedliwości,/ Kto złotu mówić od siebie rzecz każe./ Lecz i to człowiek małego baczenia,/ Który na zgubę rzeczypospolitej/ Podarki bierze, jakoby sam tylko/ W calew cale zostać (starop.) --- zostać w całości; pozostać w stanie nienaruszonym. miał zostać, kiedy wszytko zginie./ Ale mnie czas do rady, bo dziś król chce posły/ Odprawowaćodprawować posły --- dawać odprawę posłom; wysłuchać posłów.. Snaćsnać (starop.) --- wszak, przecież. widzę Aleksandra? Ten jest. Aleksander, Antenor [EPEISODION PIERWSZY] Przyjaźń, SprawiedliwośćALEKSANDER Jako mi niemal wszyscy obiecali,/ Cny Antenorze, proszę, i ty sprawie/ Mej bądź przychylnym przeciw posłom greckim. ANTENOR A ja z chęcią rad, zacny królewiczekrólewicze (starop. forma) --- królewiczu.,/ Cokolwiek będzie sprawiedliwość niosła/ I dobredobre (starop. forma) --- dobro rzeczypospolitej naszej. ALEKSANDER Wymówki nie masz, gdy przyjaciel prosi. ANTENOR Przyzwalam, kiedy o słuszną rzecz prosi. ALEKSANDER Obcemu więcej życzyć niżli swemu/ Coś niedaleko zda się od zazdrości. ANTENOR Przyjacielowi więcej niżli prawdzie/ Chcieć służyć, zda się przeciw przystojnościprzystojność --- to, co przystoi (czynić, mówić); przyzwoitość.. ALEKSANDER Przyjaźń, Ciało, WspółpracaRęka umywa rękę, noga nogi/ Wspiera, przyjaciel port przyjacielowi. ANTENOR Wielki przyjaciel przystojność: tą sobie/ Rozkazać służyć nie jest przyjacielskanie jest przyjacielska --- nie jest rzeczą przyjacielską.. ALEKSANDER W potrzebie, mówią, doznać przyjaciela. ANTENOR I toć potrzebapotrzeba (starop.) --- niebezpieczeństwo., gdzie sumnieniesumnienie --- dziś: sumienie. płaciI toć potrzeba, gdzie sumnienie płaci --- i to jest niebezpieczeństwem, gdzie chodzi o sumienie.. ALEKSANDER Piękne sumnienie: stać przy przyjacielu. ANTENOR Jeszcze piękniejsze: zostawać przy prawdzie. ALEKSANDER Grekom pomagać to u ciebie prawda. ANTENOR Grek u mnie każdy, kto ma sprawiedliwąkażdy, kto ma sprawiedliwą --- każdy, kto ma słuszność.. ALEKSANDER Widzę, żebyś mię ty prędko osądził. ANTENOR Swoje sumnienie każdego ma sądzić. ALEKSANDER Znać, że u ciebie gospodąbyć gospodą u kogoś --- gościć u kogoś; stacjonować u kogoś. posłowie. ANTENOR Wszystkim ućciwymućciwy (starop.) --- dziś: uczciwy. dom mój otworzony. ALEKSANDER A zwłaszcza, kto nie z próżnymi rękoma. ANTENOR Trzeba mi bowiem sędziom na podarki,/ Bom cudzą żonę wziął, o którą czyniącudzą żonę (...), o którą czynią --- cudzą żonę, z powodu której toczy się spór.. ALEKSANDER Nie wiem o żonęNie wiem o żonę --- nie wiem, czy z powodu żony., ale dary bierzesz,/ Od Greków zwłaszcza; moje na cię małe. ANTENOR I żon, i cudzych darów nierad biorę./ Ty, jako żywieszżywiesz (starop. forma) --- dziś: żyjesz., tak, widzę, i mówisz/ Niepowściągliwie; nie mam z tobą sprawy. ALEKSANDER I mnie żal, żem cię o co kiedy prosił./ Ufam swym bogom, że i kromkrom (starop.) --- oprócz. twej łaski/ Najdę, kto rzeczy mych podpierać będziezajdę, kto rzeczy mych podpierać będzie --- znajdę kogoś, kto będzie popierał moje interesy; znajdę sprzymierzeńca.. ANTENOR Taki, jakiś sam. ALEKSANDER Da Bóg, człek poćciwypoćciwy (starop.) --- poczciwy; godny czci, szanowny.. [STASIMON PIERWSZE] Mądrość, Młodość CHORUS By rozum był przy młodości/ Nigdy takiej obfitości/ Pereł morze i ziemia złota nie urodzi,/ Żeby tego nie mieli tym dostawać młodziBy rozum był przy młodości / Nigdy takiej obfitości / Pereł morze i ziemia złota nie urodzi, / Żeby tego nie mieli tym dostawać młodzi --- nie ma takich skarbów na ziemi, żeby za nie mogli młodzi kupić sobie rozum.. Mniej by na świecie trosk było,/ By się to dwoje łączyło;/ I oni by rozkoszy trwalszych używali,/ Siebie ani powinnych w żal by nie wdawali. Teraz, na rozum nie dbając,/ A żądzom tylko zgadzając,/ Zdrowie i sławę tracą, tracą majętności/ I ojczyznę w ostatnie zawodzą trudności. O Boże na wielkim niebie!/ Drogo to, widzę, u Ciebie/ Dać młodość i baczeniebaczenie (starop.) --- rozum, rozsądek. za razza raz --- zarazem; jednocześnie.; jedno płacić/ Drugim trzeba: to dobre, a tego żal stracić. Ale oto Helenę widzę: co też teraz/ Nieboga myśli wiedząc, że dziś o niej w radzie/ Ostateczne namowy, ma lima li (...) zostać --- czy ma zostać. w TroiTroja --- starożytne miasto w północno-zachodniej części Azji Mniejszej. zostać/ Czyli Grecyją znowu i Spartę nawiedzić? [EPEISODION DRUGI] Kobieta, Ojczyzna, Żona HELENA Wszytkom ja to widziała jako we zwierciedle,/ Że z korzyści swej nie miał długo się weselić/ Bezecny Aleksander, ale mu w czasw czas (starop.) --- tu: w pewnym momencie; w stosownym czasie. mieli/ I dobrą myśl przekazićprzekazić (starop.) --- tu: skazić, zepsuć. przeważni Grekowie./ Więc on, jako drapieżny wilk rozbiwszy stado,/ Co nadalejnadalej (starop. forma) --- najdalej. uciekał, a oni zaś, jako/ Pasterze ze psypasterze ze psy --- pasterze z psami. za nim. I ledweledwe (starop.) --- dziś ledwie; ledwe do tego nie przyjdzie: o mało nie dojdzie do tego. do tego/ Nie przyjdzie, że wilk owcę na ostatek musi/ Porzucić, a sam gdzie w las sromotnie uciecze. Niestety, jakież moje będą przenosiny?/ Podobnopodobno (starop.) --- prawdopodobnie; pewnie. w tył okrętu łańcuchem za szyję/ Uwiązana, pośrzodkiempośrzodkiem czego --- tu: pomiędzy czym. greckich nawnawa (daw.) --- statek. popłynę./ Z jakąż ja twarzą bracią swąz (...) bracią swą --- ze swymi braćmi (daw. forma liczby podwójnej); braćmi Heleny, córki Zeusa i Ledy, byli Kastor i Polluks. miłą przywitam?/ Jakoż ja, niewstydliwa, przed oczy twe naprzód,/ Mężu mój miły, przyjdę i sprawę o sobie/ Dawać będę? A będęż w twarz ci wejźrzeć śmiała?/ Bodajżeś ty był nigdy Sparty nie nawiedził,/ Nieszczęsny PryjamidaPryjamida --- syn Priama, czyli tu: Aleksander (Parys).! Bo czego mnie więcej/ Nie dostawałonie dostawać czegoś (starop.) --- brakować czegoś.? Zacnych książąt córką będąc/ Szłam w książęcy dom zacny; dał był Bóg urodę,/ Dał potomstwo, dał dobrą nade wszytko sławę./ Tom wszytko prze człowieka złego utraciła./ Ojczyzna gdzieś daleko, przyjaciół nie widzę,/ Dziatkidziatki (daw.) --- dzieci; Helena miała jedno dziecko, córkę Hermionę. nie wiem, żywe linie wiem, żywe li --- nie wiem, czy są żywe.; jam sama coś mało/ Od niewolnice roznajam sama coś mało od niewolnice rozna --- sama mało różnię się od niewolnicy., przymówkomprzymówka (starop.) --- przykra, dokuczliwa uwaga. dotkliwym/ I złej sławie podległa, a co jeszcze ze mną/ Szczęścieszczęście --- tu: los, fatum. myśli poczynać, ty sam wiesz, mój Panie. Pani Stara, Helena Kondycja ludzkaPANI Nie frasujfrasować się (starop.) --- martwić się. mi się, moje dziecię miłe,/ Takcitakci --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci; znaczenie: tak oto, tak właśnie. na świecie być musi: raz radość,/ Drugi raz smutek; z tego dwojga żywot/ Nasz upleciony. I rozkoszyćrozkoszyć --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć; rozkoszyć nasze niepewne: rozkosze nasze są niepewne. nasze/ Niepewne, ale i troski ustąpić/ Muszą, gdy Bóg chce, a czasy przyniosą. HELENA O matko moja, nierównoż to tego/ Wieńca pleciono; więcejżewięcejże --- konstrukcja z partykułą wzmacniającą -że. daleko/ Człowiek frasunkówfrasunek (starop.) --- zmartwienie. czuje niż radości. PANI Barziej do serca to, co boli, człowiek/ Przypuszcza, niżli co g'myślig'myśli (starop.) --- ku myśli, po myśli; pomyślnie, według życzenia. się dzieje./ I stądże się zda, że tego jest więcej,/ Co trapi, niżli co człowieka cieszy. HELENA Prze Bóg, więcejci złego na tym świecie/ Niżli dobrego. Patrzaj naprzód, jako/ Kondycja ludzkaJedenże tylko sposób człowiekowi/ Jest urodzić się, a zginąć tak wiele/ Dróg jest, że tego niepodobno zgadnąć./ Także i zdrowie nie ma, jeno jednonie ma, jeno jedno --- nie ma więcej niż tylko jedno; ma tylko jedno../ Człowiek śmiertelny, a przeciwko temu/ Niezliczna liczba chorób rozmaitych./ Los, Kondycja ludzka Ale i ona, która wszystkim włada,/ Która ma wszytko w ręku, wszytkim rządzi,/ Fortuna za mną świadczy, że daleko/ Mniej dóbr na świecie niżli tego, co złym/ Ludzie mianują, bo ubogaciwszy/ Pewną część ludzi, patrzaj, co ichco ich --- tu: ilu ich. ciężkim/ Ubóstwem trapi. A iż tego żadnej/ Zadości g'wolig'woli (starop.) --- dla. ani skępstwu swemu/ Nie czyni, ale niedostatkiem tylko/ Ściśniona, znak jest, że i dziś, gdy komu/ Chce co uczynić dobrze, pospolicie/ Jednemu pierwej weźmie, toż dopiero/ Drugiemu daje; skąd się da rozumieć,/ Co już powtarzam nie raz, że na świecie/ Mniej dóbr daleko niżli złych przypadków. PANI Mniej abo więcej, równa li też liczba/ Obojga --- korzyść niewielka to wiedzieć./ O to by Boga prosić, żeby człowiek/ Co namniej szczęścia przeciwnego doznał,/ Bo żeby zgoła nic, to nie człowieczato nie człowiecza --- to nieludzkie; to nie jest rzecz właściwa człowiekowi../ KobietaAle że z rady tak długo nikogo/ Nie słychać! Wiem, że da bez omieszkania/ Znać Aleksander, skoro się tam rzeczy/ Przetoczą, a nam białymgłowom jakoś/ Przystojniej w domu zawżdy niż przed sieniąprzed sienią --- przed domem; tu: przed pałacem.. [STASIMON DRUGI] CHORUS Obywatel, Sprawiedliwość, Władza, PolitykaWy, którzy pospolitą rzecząpospolita rzecz (z łac. res publica) --- rzeczpospolita, państwo. władacie,/ A ludzką sprawiedliwość w ręku trzymacie,/ Wy, mówię, którym ludzi paść poruczono/ I zwirzchności nad stadem bożym zwierzono: Miejcie to przed oczyma zawżdy swojemi,/ Żeście miejsce zasiedli boże na ziemi,/ Z którego macie nie tak swe własne rzeczy,/ Jako wszytek ludzki mieć rodzaj na pieczy. A wam więc nad mniejszymi zwierzchność jest dana,/ Ale i sami macie nad sobą pana,/ Któremu kiedyżkolwiek z spraw swych uczynić/ Poczetpoczet uczynić --- tu: zdać sprawę (komuś z czegoś, np. z wykonania zadania). macie: trudnoż tam krzywemukrzywy (starop.) --- zły. wynićwynić a. wynijść (starop.) --- wyjść. Nie bierze ten pan darów ani się pyta,/ Jeslijesli --- tu: czy; jesli kto chłop: czy ktoś jest chłopem. kto chłop czyliczyli --- czy też (konstrukcja z partykułą -li). się grofemgrof --- graf; hrabia. poczytapoczytać się kimś --- dziś: poczytywać się za kogoś; uważać się za kogoś.,/ W siermiędzesiermięga --- ubogi, prosty ubiór chłopski z grubego materiału: płótna a. sukna. lili --- czy. go widzi, w złotychzłote głowy a. złotogłów --- drogocenna tkanina (często jedwabna) wyszywana metaliczną złotą nicią. li głowach;/ Jesli namniej przewinił, być mu w okowachJesli namniej przewinił, być mu w okowach --- Choćby popełnił najmniejszą przewinę, nieuchronnie znajdzie się w okowach (tj. przen. zostanie ukarany); okowy: kajdany.. Więc ja podobnopodobno (daw.) --- tu: prawdopodobnie; zapewne. z mniejszym niebezpieczeństwem/ Grzeszę, bo sam się tracęsam się tracę --- tu: skazuję (tylko) siebie samego na zatracenie. swym wszeteczeństwemwszeteczeństwo (starop.) --- nieprzyzwoity, gorszący postępek../ Przełożonych występywystępy (starop.) --- tu: występki, wykroczenia. miasta zgubiły/ I szerokie do gruntu carstwacarstwo (daw.) --- cesarstwo. zniszczyłyzniszczyć do gruntu --- zniszczyć doszczętnie.. [EPEISODION TRZECI] Poseł, Helena POSEŁ Dobrą nowinę paniejpaniej (starop. forma) --- dziś C. lp: pani. swojej niosę./ Rozumiem temu, że już dawno tego/ Poselstwa czeka, serce swe troskami/ I płaczem trapiąc. Ale oto prawie/ Na czas wychodzi z domu. O królowa,/ Wdzięcznej nowiny posła masz przed sobą. HELENA Daj Boże, byś co przyniósł pociesznegopocieszny --- tu: dający pocieszenie.. POSEŁ Posłowie twoi, jako przyjechali,/ Tak odjeżdżają, a ty przedsięprzedsię (starop.) --- przecież, wszak, jednak, nadal. z nami. HELENA Byłeś sam w radzie, czyś słyszał od kogo? POSEŁ Byłem przy wszytkim i prosto mi stamtąd/ Iść Aleksander do ciebie rozkazał. HELENA Jeszczećjeszczeć --- daw. konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć. nie widzę, z czego bych się prawieprawie (daw.) --- prawdziwie; tu: naprawdę. / Ucieszyć miała. Wszakże powiedz przedsię,/ Jako co było. POSEŁ Powiem, jenojeno (starop.) --- tylko. słuchaj!/ Ojciec, Ojczyzna, Rodzina, Sprawiedliwość, Syn, WładzaSkoro w radzie zasiedli panowie, król naprzód/ Tę rzecz do nich uczynił: «Nie zwykłem nic nigdy/ Bez rady waszej czynić; a bych też zwykł kiedy/ (Czego w pamięci nie mam), w tej sprawie koniecznie/ Syna swego bych nie chciał, aby mię ojcowska/ Miłość przeciw synowimiłość przeciw synowi --- dziś: miłość do syna. jako nie uwiodła./ Bo aczciaczci (starop.) --- chociaż; choćby nawet (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci). to podobno nie darmo rzeczono:/ »Krew nie woda«Krew nie woda --- zwrot przysłowiowy, dziś odnoszący się do czyjegoś temperamentnego działania; tu w daw. znaczeniu: pokrewieństwo w istotny sposób oddziałuje na jednostkę., lecz u mnie pospolitej rzeczypospolita rzecz (z łac. res publica) --- rzeczpospolita, państwo./ Powinowactwo więtszewiętszy (starop. forma) --- dziś: większy.. A tak, co się kolwiekco się kolwiek (starop.) --- dziś: cokolwiek się./ Wam wszytkim będzie zdało, toż i ja pochwalę./ Syn mój w GrecyjejGrecyjej (daw. forma) --- (w) Grecji. żony dostał, nie wiem jako;/ Tej się upominają od Greków posłowieTej się upominają od Greków posłowie --- inaczej: posłowie [przysłani] od Greków upominają się o tę (tj. Helenę, żonę Aleksandra przywiezioną z Grecji)../ Wydać abo nie wydać; w tym rozmysłu trzeba». Zatymzatym --- na to; na te słowa; po tych słowach. wstał Aleksander i tak mówić począł:/ «Przy pierwszej posłów skardze dałem dostateczną/ Sprawędałem (...) sprawę o sobie --- wyjaśniłem swoją sytuację, swoje postępowanie; por. dziś: sprawozdanie. o sobie; teraz nie chcę uszu waszych/ Słowy proznymiprozny (starop.) --- pusty, próżny, bez znaczenia. bawić, ale maluczko co/ Powiedziawszy, ostatek na Boga przypuszczęostatek na Boga przypuszczę --- resztę zostawię Bogu./ I na łaskę ojcowską, i was wszytkich zdanie./ Bóg, Los, MiłośćWszytkim wam jest świadomo, jakim ja był żywot/ Wziął przed sięwziąć coś przed się (starop.) --- przedsięwziąć coś., żeciemżeciem (...) nie chciał --- że nie chciałem (konstrukcja z przestawną końcówką czasownika). nigdy tych burkowych biesiad/ Patrząc nie chciał; wolałem po gęstych dąbrowach/ Prędkie jelenie gonić abo dzikie świnie./ Anim ja tego sobie za niewczasniewczas (starop.) --- niewygoda. poczytał/ W budzie leśnej się przespać i nad stady chodzićnad stady chodzić --- pilnować stad; paść stada../ Nie myśliłciemnie myśliłciem ja (daw.) --- nie myślałem. ja wtenczas namniej o Helenie/ Ani to imię przedtym w uszu mych postałoani (...) w uszu mych postało --- ani postało w moich uszach; ani usłyszałem../ WenusWenus --- właśc. Afrodyta, w mit. gr. bogini miłości., kiedy mię naprzód trzy boginietrzy boginie --- Hera, Atena i Afrodyta. sobie/ Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama/ Napierwej zaleciła i za żonę dałakiedy mię naprzód trzy boginie sobie Za sędziego obrały, Wenus mi ją sama (...) za żonę dała --- Aleksander (Parys) przywołuje tu zdarzenie znane z mit. gr. jako sąd Parysa. Podczas wesela Peleusa i nareidy Tetydy (późniejszej matki Achillesa) bogini niezgody Eris rzuciła między gości złote jabłko z napisem: ,,dla najpiękniejszej" (gr. te kallisti) trzy największe boginie poczuły się uprawnione do tego tytułu: Hera, Atena i Afrodyta; do rozstrzygnięcia sporu wybrany został z woli Zeusa Parys (Aleksander), a każda z bogiń obiecywała Parysowi swe szczególne łaski w razie przyznania jabłka właśnie jej: z rąk Hery miał otrzymać władzę, od Ateny mądrość i sławę, zaś od Afrodyty najpiękniejszą kobietę za żonę i to właśnie bogini miłości Parys przyznał pierwszeństwo; co prawda najpiękniejsza kobieta, Helena miała już wówczas męża, Menelaosa, króla Sparty, jednak Parys postanowił nie zważać na to i obiecaną sobie Helenę porwał, wykorzystując gościnę w Sparcie, a następnie zawiózł do Troi; to stało się przyczyną wojny trojańskiej../ Ludzie, widzę, u Boga szczęścia sobie proszą,/ A ja kiedy mię z chęci swej tym potykali,/ Miałem gardzić? Przyjąłem, i przyjąłem wdzięcznie,/ I mam pewną nadzieję, że tenże bóg, który/ Ućciłućcić (starop.) --- dziś: uczcić; uhonorować, obdarzyć. mię naprzód, będzie i do końca szczęścił/ I co mi dał, nie da mi leda jakoleda jako (starop.) --- byle jak; łatwo. wydrzeć./ A bych też byłA bych też był (...) dostawał --- gdybym dostał. żony swej ludzkim obyczajemludzkim obyczajem --- bez interwencji boskiej (tj. obietnicy Afrodyty)./ Dostawał, nie wiem, czemu onym się zyśćzyść (starop.) --- uzyskać, ziścić; tu: udać się. miało/ MedeąMedea (mit. gr.) --- córka króla Kolchidy, która pomogła Jazonowi ukraść złote runo, a następnie uciekła z nim i jego towarzyszami do Grecji; towarzyszył jej młodszy brat, Absyrt, którego zamordowała i poćwiartowała, będąc już na statku, a następnie wrzucała części jego ciała do morza, opóźniając w ten sposób pogoń, ponieważ ojciec wyławiał je z wody. Ten wątek historii wyprawy Argonautów wykorzystuje Aleksander demagogicznie, uwydatniając powierzchowne podobieństwo i pomijając zasadnicze różnice, aby sformułować argument, że Grekom również zdarzało się, że porywali sobie żony z innych, przyjacielskich dla Troi krajów (Kolchida miała leżeć na terenach dzisiejszej Gruzji), i nie spotkała ich za to kara, zaś jego czyn był odpowiedzią wet za wet na uprowadzenie Medei przez Jazona. z domu wykraść od przyjaciół naszych,/ A mnie zaś ich fortelu takimże fortelem/ Oddać się nie godziło?/ WinaJeslim co tedy winien, toż i oni winni./ Chcą li nagrody, niech ją sami pierwej czynią,/ Jako ci, którzy krzywdę naprzód uczynili./ A tam, ojcze, nie tylko żonę moję, ale/ I mnie samego wydaj, niechaj pokutuję!/ Gdzie by też to o sobie tak rozumieć chcieli,/ Że im każdy, a oni nie winni nikomu/ Sprawiedliwości czynić: tego, da Bóg, nigdy/ Nad nami nie przewiodą ani ich z to będzietego (...) nigdy nad nami nie przewiodą ani ich z to będzie --- nam nie narzucą ani się na to nie zdobędą../ Nie tuszęćnie tuszęć ja (starop.) --- nie sądzę (konstrukcja z partykułą wzmacniającą -ci, skróconą do -ć). ja, żebyś ty, ojcze mój łaskawy,/ Nie pomniał jeszcze krzywdy i szkód staradawnych,/ Któreś wziął od tych panów i to państwo sławnekrzywdy i szkód staradawnych, / Któreś wziął od tych panów i to państwo sławne --- kolejny, równie demagogiczny argument Aleksandra opiera się na przypomnieniu innej dawnej krzywdy: wyprawy Greków pod wodzą Heraklesa przeciw Troi, zakończonej zburzeniem miasta i porwaniem Hezjony siostry Priama, a więc ciotki Aleksandra../ Jeszczeć mury na ziemi leżą powalone/ I pola do tej doby pustyniami stoją,/ Znaki miecza greckiego i okrutnej ręki./ A byś też tego dobrze nie chciał sam pamiętać,/ Hesyjona pamiętać musi, siostra twoja,/ Ojcze, a moja ciotka, która do tej doby/ U nich w niewoli żywieżywie (starop. forma) --- dziś: żyje., jesli jeszcze żywie./ Tej nam krzywdy, o królu, jedna nie nagrodzi/ Helena ani jeden Parys powetuje». Tu przestał Aleksander, a szept między ludźmi/ Rozlegał się po sali. Owad, ObyczajeJako więc ku latu/ Robotne pszczoły w ulu szemrzą, kiedy wodza/ Nowego oglądały, a chęć nastąpiła/ Od maciormaciora (starop.) --- matka. się wynosić i nowe zaczynać/ Gospodarstwo, szmer w ulu i rozruch kryjomy:/ Taki dźwięk tam natenczas wstał był między ludźmi,/ Który skoro ucichnął, Antenor jął mówić:/ «PrawdaPrawdzie długich wywodów, królu, nie potrzeba:/ Kobieta, Żona, GośćAleksander, w Grecyjejw Grecyjej (starop. forma) --- dziś: w Grecji. gościem w domu będąc/ Człowieka przedniejszego, na gościnne prawa/ Nie pomniącna gościnne prawa nie pomniąc --- zapominając o prawach gościnności., żonę mu wziął i przywłaszczył sobie./ By mu był niewolnicę naliższąnaliższą (starop. forma) --- najlichszą; najgorszą, ostatnią (najwyższy stopień od lichy: słaby, zły). przemówiłprzemówić --- tu: nakłonić, przeciągnąć na swoją stronę.,/ Winien by mu był zostałwinien by mu był został --- przewiniłby wobec niego., cóż kiedy wziął żonę,/ Której ani zaniedbać, ani też dochodzić/ Dobry, ućciwy człowiek bez wstydu nie może?/ Winien mu nie po małunie po mału (starop.) --- niemało (tj. wiele).. On, chocia ze wstydem,/ Żony się upomina, a ja wrócićwrócić --- tu: zwrócić, oddać. radzę,/ Abychmy ku zelżeniu niesprawiedliwości/ Nie przydaliAbychmy ku zelżeniu niesprawiedliwości / Nie przydali --- abyśmy nie dodali do obelgi niesprawiedliwości.: oboje to przez się nieznośneoboje to przez się nieznośne --- każda z tych rzeczy sama jest nieznośna.,/ Cóżcóż --- tu: cóż dopiero. pospołu złożone! Konflikt, Małżeństwo, ObywatelToteżtoteż --- a więc; dlatego. niewątpliwaniewątpliwa (starop.) --- to rzecz niewątpliwa; dziś: niewątpliwie.,/ Że Grekowie Heleny nie tylko przez posły,/ Ale nawet i przez miecz domagać się będą./ Niechże się Aleksander tak drogo nie żeni,/ Żeby małżeństwo swoje upadkiem ojczyzny/ I krwią naszą miał płacić! Jesli w łaskę dufa/ Boginiej swej, niech na to miejsce dwu się boi,/ Które dla niej rozgniewał i sądem swym zganił./ MedeąMedeą (starop. forma) --- dziś B.: Medeę. nie za naszych czasów uniesionouniesiono --- tu: uprowadzono../ I nie wiem, jesli nam co do tegonie wiem, jesli nam co do tego --- nie wiem, czy mamy coś do tego; nie wiem, czy to nasza sprawa.. To widzę,/ Że tej krzywdy u Greków nikt się do tej doby/ Nie domagał; milczeli tego, którym było/ Przystojniej o to mówić. Nie wiem, jako słusznie/ Swój własny występwystęp (starop.) --- tu: występek; przestępstwo. cudzą krzywdą barwić chcemy?/ To się nas barziejbarziej (starop. forma) --- dziś: bardziej. tycze, że za przodków naszych/ Grekowie w tym królestwie mieczem wojowali;/ Lecz i natenczas, królu (prawda się znać musi)prawda się znać musi --- trzeba wyznać prawdę.,/ Nasza niesprawiedliwość do tego upadku/ Nas przywiodłaNasza niesprawiedliwość do tego upadku nas przywiodła --- odpowiadając na drugi argument Aleksandra, Antenor zwraca uwagę nie tylko na same dotkliwe straty doznane od Greków, ale też na przyczynę zaistniałego stanu rzeczy, czyli przypomina o niedotrzymaniu przez Trojan zobowiązań wobec Heraklesa; ojciec Priama, Laomedon, obiecał herosowi rękę swej córki Hezjony oraz cudowne konie za uwolnienie kraju od smoka morskiego, ale po wykonaniu przez Heraklesa zadania nie dotrzymał obietnicy: dlatego w zemście Herakles zebrał wojowników, przy ich pomocy zburzył Troję, Laomedona zabił, a jego córkę porwał i zamiast wziąć za żonę, jak mu obiecywano początkowo, oddał za niewolnicę jednemu ze swych współtowarzyszy. Samego Priama, który był wówczas małym chłopcem, ocaliła wówczas Hezjona., że się też i dziś lękać muszę,/ Aby to sąd tajemny jakiś boży nie był,/ Nam przeprze --- dziś: przez. niesprawiedliwość zawżdyzawżdy (starop.) --- zawsze; tu: tak czy inaczej, koniecznie. pomstę odnieść/ Od Greków. Czego tobie przestrzegać się godzi,/ O królu, a tym barziej, żeś i w pierwszej klęsce/ Małomało (starop.) --- tu: o mało; mało co. małym nie zginął, pokutując za grzech/ Ojcowski i postępek mało sprawiedliwy». To powiedziawszy, milczał. Toż Eneasz mówił,/ Toż Pantus i Tymetes, zgadzał się i Lampon,/ I Ukalegon z nimi, ale Iketaon/ Coś inszego rozumiał i w te słowa mówił: «Owa, jako nam kolwiek Grekowie zagrają,/ Tak my już skakać musim? Bać się ich nam każą,/ A ja, owszem, się lękam. Teraz nam Helenę/ Wydać każą, po chwili naszych się żon będą/ I dzieci upominać. ChciwośćNigdy w swojej mierze/ Chciwość władze nie stoi; zawżdy, jako powódź,/ Pomykapomykać --- iść, posuwać się; tu: przekraczać. swoich granic nieznacznie, aż potym/ Wszytki pola zaleje. Za czasuza czasu --- w czas; póki czas; zawczasu., panowie,/ Umykaćumykać (starop.) --- tu: uciekać od czegoś, unikać. rogów trzeba, bo wonczas już próżno/ Miotać się, kiedy jarzmo na szyję założą./ Sprawiedliwości proszą, a grożą nam wojną:/ Daj, chcesz lichcesz li --- jeśli chcesz., alboć wydrę, taka to jesttaka to jest --- w domyśle: taka to jest ich sprawiedliwość. prosto./ Winienem sprawiedliwość, ale nie z swą hańbą:/ Kto ją na mnie wyciska, sowitej nagrody/ Ze mnie chce i korzyści, i zelżenia mego./ Pan, Sługa, WalkaDawnyć to grecki tytuł panypany się mianować --- nazywać się panami. się mianować,/ A nas, barbarosbarbaros --- barbarzyńcy; Dawnyć to grecki tytuł pany się mianować, / A nas, barbaros, sługi: tzn. dawną praktyką Greków jest siebie nazywać panami, a nas, barbarzyńców, sługami. Jest to odwołanie do niechęci i poczucia wyższości, jakie Grecy żywili wobec ludów azjatyckich., sługi. Ale nie toć jest pan,/ Co się w Peloponezie albo w Troi rodził;/ Szablaszabla --- jest to oczywisty anachronizm: starożytni Grecy szabli nie używali; jednocześnie rys ten wskazuje, że przedstawione treści miały mieć zastosowanie do problemów współczesności. ostra przy boku to pan: ta rozstrzygnie,/ Kto komu czołem bić ma. Do tego tam czasu/ Równi sobie być musim; ani tego Greczyn/ O sobie niechaj dzierżydzierżyć coś o sobie (starop.) --- utrzymywać coś o sobie; głosić coś na swój temat., żeby tak był groźny,/ Jako się sobie sam zda. Jesli tedy krzywdę/ W tym się mieć rozumieją, że Helenę uniósł/ Aleksander, niechajże okażą na sobie/ Sami naprzód, jako ten gwałt winien nagradzać/ Aleksander, ponieważ samiż okazali,/ Jako taki gwałt czynić. Aczciaczci (starop.) --- chociaż. Aleksander/ Brata przy siestrze nie wziął, jako oni wzięli/ Medeą i Absyrta./ Bo co Antenor mówi, że nam nic do tego:/ Ba, i barzo do tego! Za jednego krzywdę/ Oni się wszyscy wzięli, a nas pojedynkiem/ Zbierać mają? Nie tuszę; tożci sąsiadowi/ Sąsiad w Azyjej winien, co u nich w Europie./ Mówiono zawżdy o tomówić o coś (starop.) --- dopominać się o coś; mówiono zawżdy o to: domagano się tego zawsze. i do końca będą./ Co się siostry królewskiej i szkód dawnych tycze,/ Więtszawiętsza --- dziś: większa. to zasięzasię --- tu: natomiast. u mnie, niżby się tu miała/ Przypomnieć abo na ten sztych kłaśćkłaść na sztych (starop.) --- kłaść na szalę wagi; porównywać.: dzierżę o cnej/ Krwi trojańskiej, że tego mścić się jeszcze będzie./ Teraz zgoła nie radzę Heleny wydawać,/ Aż się też oni z nami o Medeą zgodzą». To jego słowa były. Potym się już żaden/ Długą rzeczą nie bawił; jeden głos był wszytkich:/ «Tak jako Iketaon»; i tych, co siedzieli,/ I tych, co za stołkami stali, głos był jeden:/ «Tak jako Iketaon». Kilkakroć powstawał/ Ukalegon chcąc mówić, lecz przed hukiem nie mógł./ Marszałkowie, laskami w ziemię coraz bijąc:/ «Posłuchajcie, panowie, Ukalegon mówi»./ Nie pomogły nic laski, a nasz Ukalegon/ Ukalegontom mówił, bo nań nic nie dbaliUkalegon / Ukalegontom mówił, bo nań nic nie dbali --- gra słów oparta na znaczeniu imienia: gr. ukalegon (οὐκαλέγων) znaczy: niedbający../ Tymczasem ktoś zawołał głosem prawie głośnym:/ «Co po tych krasnychkrasny (starop.) --- piękny. mowach? Rozstąpmy się oto;/ Ujźrzemy, gdzie nas więcej». Ledweledwe (starop.) --- ledwie. wyrzekł, a już/ Wszyscy na nogach stali i swe miejsca brali./ Kiedy się rozstąpili, nie było co równać:/ Wszyscy przy Aleksandrze, a tamtam --- tzn. po drugiej stronie, przy Antenorze. ich garść była./ Prosili potym króla, aby wedle prawa/ Postąpił, a za więtszą częścią wyrok podał./ Król, niewiele mieszkającmieszkać (starop.) --- tu: zwlekać.: «Rad bych był, powiada,/ Na zgodę waszę patrzał, lecz iż być nie mogła,/ Mnie nie lżanie lża (starop.) --- nie wolno, nie trzeba; nie lża jeno: nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić)., jeno więtszej części naśladowaćwiętszej części naśladować --- iść w ślady większości; iść za większością../ A tak, co z dobrym niechaj będzie pospolitym:/ Helena niechaj w Troi zostanie, aż też nam/ Grekowie za Medeą nagrodę uczynią». Skoro po tym dekrecie po posły posłano,/ A mnie też Aleksander do ciebie wyprawił/ Z tym wszytkim, coś słyszała; tuszę, że odprawę/ Do tej doby już wzięli posłowie i twój mąż/ W domu cię dawno czeka. A tak nie mieszkajmy!nie mieszkajmy --- nie zwlekajmy, nie czekajmy. HELENA Dobrze mówisz: idź ty wprzód, ja za tobą w tropy. CHORUS Tej podobno ta powieść g'myślig'myśli (starop.) --- k'myśli; ku myśli; po myśli.: mnie bynamniejTej podobno ta powieść g'myśli: mnie bynamniej --- jej najwidoczniej ta opowieść się podoba, mnie zupełnie nie../ I onej, nie wiem, na co ta radość wynidziewynidzie (starop. forma) --- wyjdzie../ Posłowie, widzę, idą nosy powiesiwszy:/ Znać, że nie po swej myśli odprawę odnoszą. [EPEISODION CZWARTY] ULISSES Państwo, Prawo, Sprawiedliwość, PieniądzO nierządne królestwo i zginienia bliskie,/ Gdzie ani prawa ważą, ani sprawiedliwość/ Ma miejsca, ale wszytko złotem kupić trzeba!/ Jeden to marnotrawca umiał spraktykowaćspraktykować --- uczynić, sprawić.,/ Że jego wszeteczeństwa i łotrowskiej sprawy/ Od małych aż do wielkich wszyscy jawnie bronią,/ Nizacznizacz (starop.) --- ni za co; za nic. prawdy nie mając ani końca patrząc,/ Do którego rzeczy przyśćprzyść (starop. forma) --- dziś: przyjść. za ich radą muszą./ Młodość, Obywatel, UpadekNie rozumieją ludzie ani się w tym czują,/ Jaki to wrzód szkodliwy w rzeczypospolitej/ Młódź wszeteczna: ci cnocie i wstydowi cenę/ Ustawili; przed tymi trudno człowiekiem być/ Dobrym; ci domy niszczą, ci państwa ubożą,/ A rzekęrzekę (starop. forma) --- rzeknę; powiem., że i gubią (Troja, poznasz potym!),/ A przykładem zaś swoim jako wielką liczbę/ Drugich przy sobie psują. Upadek, ŻołnierzPatrz, jakie orszaki/ Darmojadówdarmojad (starop. forma) --- dziś: darmozjad. za nimi, którzy ustawicznym/ Próżnowaniem a zbytkiem jako wieprze tyją./ Z tego stada, mniemacie, że się który przyda/ Do posługi ojczyzny? Jako ten we zbroi/ Wytrwa, któremu czasem i w jedwabiu ciężko?/ Jako straż będzie trzymał, a on i w południe/ Przesypiać się nauczył? Jako stos wytrzymać/ Ma nieprzyjacielowi, który ustawicznym/ Pijaństwem zdrowie stracił? Takimi się czując,/ A podobno nie czującTakimi się czując, / A podobno nie czując --- znaczenie: tak postępując, a prawdopodobnie nie mając samoświadomości., na wojnę wołają:/ Boże, daj mi z takimi mężmimężmi (starop. forma) --- dziś: mężami. zawżdy czynić!czynić --- tu: mieć do czynienia, walczyć. MążMENELAUS Wieczne światło niebieskie i ty, płodna ziemi,/ I ty, morze szerokie, wy, wszyscy bogowie,/ I wysocy, i niscy, świadki mi dziś bądźcie,/ Żem rzeczy sprawiedliwej od Trojanów żądał,/ Abych był krzywdy wielkiej i zelżenia swego/ Nagrodę jaką wziąć mógł; nicemnicem nie otrzymał --- nic nie otrzymałem (konstrukcja z ruchomą końcówką czasownika). nie otrzymał,/ Jeno śmiech ludzki, a żal serdeczny tym więtszy./ Na was tedy krzywdę swą i żałość niezmierną/ Kładę, możni bogowie; jesli sercem czystym/ Tę prośbę do was czynię, pomścicie zelżenia/ I mej krzywdy tak jasnej: dajcie mi na gardle/ Usieśćusieść (starop.) --- usiąść. Aleksandrowym i miecz krwią napoić/ Człowieka bezecnego, ponieważ i on mej/ Zelżywości dawno syt i dziś się ją karmi. [STASIMON TRZECI] CHORUS O białoskrzydłabiałoskrzydła (...) pławaczko --- pływaczko o białych skrzydłach; neologizm białoskrzydła jest kalką gr. słowa leukopteros. morska pławaczko,/ Wychowanico IdyIda --- góra pod Troją. wysokiej,/ Łodzi bukowa, któraś gładkiejgładki (starop.) --- ładny, piękny, urodziwy./ Twarzy pasterza PryjamczykaPryjamczyk --- potomek Priama (w daw. pisowni Pryjama), tj. Aleksander (Parys)./ Mokrymi słonych wód ścieżkami/ Do przezroczystych Eurotowych/ Brodóweurotowe brody --- statek Parysa przybywającego do Sparty przybił do brzegu u ujścia rzeki Ewrotas (daw. Eurotas) w Lakonii na Peloponezie. nosiła!/ Coś to zołwicomzołwica (starop.) --- szwagierka. za bratową,/ Córom szlachetnym Pryjamowym,/ Cnej Poliksenie i Kasandrze/ Wieszczej, przyniosła?/ Za którą oto w tropy prosto,/ Jako za zbiegłą niewolnicą,/ Prędka pogoniapogonia (starop. forma) --- dziś: pogoń. przybieżała./ To li on sławny upominekTo li on sławny upominek --- czy to jest ów sławny upominek (daw. konstrukcja z partykułą pytającą -li)./ Albo pamiętnepamiętne --- podarunek dla sędziego., którym luby/ Sędziemu wyrok ze wszech Wenus/ Bogiń piękniejsza zapłaciła,/ Kiedy na Idzie stokorodnej/ Śmierci podległy nieśmiertelne/ Uznawca twarzy rozeznawał?/ Swarswar --- kłótnia. był początkiem i niezgoda/ Twego małżeństwa, PryjamiczePryjamic --- syn Priama (w daw. pisowni Pryjama), czyli tu: Aleksander (Parys)../ Nie śmiem źle tuszyć, nie śmiem, ale/ Ledwe nie takiż koniec będzie./ Niechajże się ja, można CypriCypri, właśc. Cypris a. Cypryda --- przydomek Afrodyty, która u wybrzeży Cypru miała się wynurzyć z piany morskiej i na tej wyspie była szczególnie czczona.,/ Ninaczninacz (starop.) --- ni na co; na nic. cudzego nie zapatrzam!/ Niech towarzysza życzliwego,/ Jednemu łożu przyjaciela,/ Mam z łaski twojej; inszyinszy (starop.) --- inni., więcej/ Chcą liwięcej chcą li (starop.) --- jeśli chcą więcej., niech proszą!/ Oczy łakome siłasiła (starop.) --- mnóstwo, wiele. ludzi/ Zawiodły, lecz kto w krygikrygi (daw.) --- munsztuk koński; tu przen.: karby, surowe zasady postępowania; w krygi (...) ująć: okiełznać, opanować. żądzą/ Mógł ująć, w długim bezpieczeństwie/ Dni swych używieużywie (starop. forma) --- użyje.. Przyjdą, przyjdą/ Niedawno czasy, że rozbójcę/ Rozbójca znidzieznidzie (starop. forma) --- zejdzie; tu: znajdzie.; ten mu słodki/ Sen z oczu zetrze i bezpieczne/ Serce zatrwoży, kiedy trąby/ Ogromne zagrzmią, a pod mury/ Nieprzyjacielskie staną szańce. [EPEISODION PIĄTY] Antenor, Priamus ANTENOR Iż moja wierna rada u ciebie, o wielki/ Królu, ważna nie była, żebyś był Helenę/ Grekom wydać rozkazał, a tę niewątpliwą/ Wielkiej wojny pochodniąpochodnią --- dziś B.lp: pochodnię. co napręcejnapręcej (starop. forma) --- najprędzej. zgasił,/ Teraz, co potym idzieco potym idzie --- co za tym idzie; w związku z tym., w czas cię upominam,/ Abyś czułczuć o czymś (starop.) --- myśleć o czymś; działać z myślą o czymś; czuć o potrzebie: myśleć o niebezpieczeństwie. o potrzebie i o pewnej wojnie,/ Tak pewnej, jako mię tu dziś przed sobą widzisz./ Słyszałeś, jako cię dziś posłowie żegnali/ I nas wszytkich przy tobie. Pograniczni piszą/ Starostowie, że greckie wojska się ściągają/ Do AulidyAulida --- staroż. miasto i port w Beocji, słynne ze świątyni Artemidy; punkt zborny floty greckiej przed wyprawą na Troję.; w tym wątpić nie potrzeba, że ci/ Do nas pójdą: inaczej ani by tu byli/ Posłów swych posyłalibyli (...) posyłali --- posyłali wcześniej (konstrukcja daw. czasu zaprzeszłego), ani tak surowie/ O swą krzywdę mówilio swą krzywdę mówili --- upominali się o swą krzywdę.. A tak nie mieszkającnie mieszkając (starop.) --- nie zwlekając.,/ Póki brzegu morskiego ostatka nie stracim,/ Porty naprzód i zamki pograniczne spiżą/ I ludźmi dobrze opatrz; hołdownym książętom/ Rozkaż być pogotowiu; żołnierzom przypowiedz/ Służbę; szpiegi rozeszlirozeszli (starop. forma) --- dziś: roześlij.; straż miej i na morzu,/ I na ziemi, aby cię łacni niegotowym/ Grekowie nie zastali. To jest rada moja. PRIAMUS Jakobyś już na oko, dobry Antenorze,/ Nieprzyjaciela widział, tak się, widzę, boisz. ANTENOR O królu, teraz się bać lepiej, bo za taką/ Bojaźnią i opatrznośćopatrzność --- tu: przygotowanie, przewidywanie., i gotowość rościeroście (starop. forma) --- dziś: rośnie../ Wonczaswonczas (starop.) --- wówczas, wtedy; tu: kiedy nastanie czas (zagrożenia bezpośredniego, wojny). już próżny rozmysł, bo już abo się bić,/ Abo uciekać trzeba: trzeciego nic nie masz. PRIAMUS A ja, owszem, na dobrej pieczymieć na dobrej pieczy (starop.) --- dobrze na wszystko uważać; dbać dobrze o wszystko. wszytko mieć chcę,/ Aby nam do tak nagłych ucieczek nie przyszło. ANTENOR Daj to Boże! Kobieta, WizjaA to zaś co za białagłowabiałagłowa --- kobieta./ Z włosy roztarganymi i twarzy tak bladej?/ Drżą na niej wszytki członki, piersiami pracujepiersiami pracować (daw.) --- głęboko, z wysiłkiem oddychać.,/ Oczy wywraca, głową kręci: to chce mówić,/ To zamilknie. PRIAMUS Moja to nieszczęśliwa córa,/ Kasandra; widzę, że ją duch Apollinowy/ Zwykły nagarnąłją duch Apollinowy (...) nagarnął --- Kasandra posiadała dzięki Apollinowi dar przewidywania przyszłości.; nie lża, jenonie lża, jeno (starop.) --- nic innego mi nie pozostaje, tylko (coś uczynić). jej posłuchać. KASANDRA Po co mię próżno, srogi Apollo, trapisz,/ Który, wieszczego ducha dawszy, nie dałeś/ Wagi w słowiechsłowiech (starop. forma) --- dziś: słowach., ale me wszytki proroctwa/ Na wiatr idą, nie mając u ludzi więcej/ Wiary nad baśni próżne i sny znikome?/ Komu serce spętane albo pamięci/ Zguba mojej pomoże? Komu z ust moich/ Duch nie mójz ust moich / Duch nie mój --- przez wieszczkę przemawiał sam bóg, Apollo. użyteczenużyteczen (starop. forma) --- dziś: użyteczny. i zmysły wszytki/ Ciężkim, nieznośnym gościem opanowane?/ Próżno się odejmujęodejmować się czemuś (starop.) --- uciekać przed czymś, unikać czegoś., gwałt mi się dzieje;/ Nie władnę dalej sobą, nie jestem swoja./ Ale gdzieżem, prze Boga? Światła nie widzę,/ Noc mi jakaś przed oczy nagła upadła./ Owóż mamy dwie słońcydwie słońcy (starop. forma) --- dziś: dwa słońca., owóż dwie Troi,/ Owóż i łaniłani (starop. forma) --- dziś M.lp: łania. morzem głębokim płynie./ Nieszczęśliwa to łani, złej wróżki łaniNieszczęśliwa to łani, złej wróżki łani --- łania w widzeniu Kasandry oznacza Helenę, wraz z którą do Troi przybyła groźba katastrofy../ Brońcie brzegów, pasterze, nie dopuszczajcie/ Tej niezdarzonej gościeniezdarzonej goście --- niedoszłej gościni (skoro jeszcze nie stanęła na brzegu, Helena jest dopiero przyszłą, potencjalną gościnią; Kochanowski używa tu starop. formy feminatywu brzmiącego w M.lp gościa). nigdziej do ziemie!do ziemie (starop. forma) --- do ziemi./ Nieszczęśliwa to ziemia i brzeg nieszczęsny,/ Gdzie ta łani wypłynie; nieszczęsna knieja,/ Gdzie wnidzie i gdzie gładki swój bok położy./ Wszytki stopy, wszytki jej łożyska muszą/ Krwią opłynąć; upadek, pożogę, pustki/ Z sobą niesie. O wdzięczna ojczyzno moja,/ O mury, nieśmiertelnych ręku roboto!mury, nieśmiertelnych ręku roboto --- Troja, położona u podnóża góry Ida, nad rzeką Skamander, została założona przez Ilosa, syna Trosa; za panowania syna Ilosa, Laomedona, którego następcą był Priam, wzniesiono potężne mury obronne, przy czym mieli pomagać bogowie, Apollo i Posejdon./ Jaki koniec was czeka? Ciebie, mój bracie,/ Stróżu ojczyznyCiebie, mój bracie, / Stróżu ojczyzny --- mowa o Hektorze, bracie Kasandry., domu zacna podporo,/ Wkoło murów trojańskich tesalskie konie/ Włóczyć grożą, a twoje oziębłe ciało/ Będzie li chciałbędzie li chciał (starop.) --- jeśli będzie chciał. nieszczęsny ociec pochować,/ Musi je u rozbójceu rozbójce (starop. forma) --- u rozbójnika, u zabójcy. złotem kupować./ Nieprzepłacony duchu, z tobą pospołu/ I ojczyzna umarła: jednaż mogiła/ Oboje was przykryje. Lecz i ty, srogi/ Trupokupczetrupokupiec (gr. nekropernas) --- tak określa Kasandra Achillesa, który kazał Priamowi przyjść do obozu oblegających miasto Greków i wykupić trupa Hektora, aby król Troi mógł pogrzebać syna., niedawnoniedawno (starop.) --- wkrótce. i sam polężeszpolężesz (starop. forma) --- polegniesz.,/ Strzałą niemężnej ręki prędką objeżdżonstrzałą niemężnej ręki prędką objeżdżon --- dogoniony szybką strzałą wypuszczoną przez niemężną rękę; Achilles zginął ugodzony w piętę zatrutą strzałą przez Parysa, który poza tym nie odznaczył się w boju z Grekami szczególnym męstwem../ Cóż potym?cóż potym? --- cóż z tego? Kłoda leży, a ze pnia przedsię/ Nowa rózga wyrosła i nad nadzieję/ Prędko ku górze idzie. A to co za koń/ Tak wielki na poboju sam jeden stoi?/ Nie wódźcie go do stajniej, radzę, nie wódźcie:/ Bije ten koń i kąszekąsze (starop. forma) --- kąsa.; spalcie go raczej,/ Jesli sami od niego zgorzeć nie chcecie./ Czujcie, stróże: noc idzie, noc podejźrzana./ Wielki ogień ma powstać, tak wielki ogień,/ Że wszytko jako w biały dzień widać będzie,/ Ale nazajutrz zaś nic widać nie będzie./ Wtenczas, ojcze, ani już bogom swym dufaj,/ Ani się poświęconych ołtarzów łapaj:/ Okrutnego lwa szczenię za tobą bieżyojcze, (...) / Okrutnego lwa szczenię za tobą bieży --- Priama, chroniącego się po upadku Troi w świątyni, zabił syn Achillesa, Neoptolemos (Pyrrus) w zemście za śmierć ojca; jego określa użyte wyżej porównanie do nowej rózgi, która wyrosła z powalonej kłody (tj. zabitego Achillesa).,/ Które cię paznoktamipaznoktami (starop. forma) --- paznokciami. przejmieprzejmie --- przeszyje, przebije. ostrymi/ I krwią twoją swe gardło głodne nasyci./ Syny wszytki pobijąSyny wszytki pobiją --- syn Hektora Astyanaks został również zabity przez Neoptolemosa na oczach jego matki, żony Hektora, Andromachy., dziewki w niewolą/ Zabiorądziewki w niewolą zabiorą --- do kobiet zabranych w niewolę należała żona Hektora, Andromacha; została niewolnicą Neoptolemosa i urodziła mu trzech synów: Pergamosa, Pielosa i Molossosa.; drugie g'woli trupomg'woli trupom (starop.) --- dla trupów. umarłym/ Na ich grobiechna grobiech (starop. forma) --- na grobach. bić będą. Matko, ty dziatek/ Swoich płakaćdziatek swoich płakać (starop.) --- płakać po swoich dzieciach. nie będziesz, ale wyć będziesz!Matko, ty (...) wyć będziesz --- Hekabe (a. Hekuba), matka Kasandry, żona Priama, królowa Troi, przeżyła śmierć wszystkich swych dzieci i została niewolnicą Odyseusza; według innej wersji mitu po śmierci najmłodszego z synów, została zamieniona w sukę wyjącą na jego grobie, a w końcu rzuciła się z rozpaczy do morza. CHORUS Rzućmy się co napręcejco napręcej (starop.) --- jak najprędzej., a na pokój gdzie/ Wyprowadźmy tę pannę upracowaną! Antenor, Priamus ANTENOR Te słowa, królu, nie są ku wyrozumieniu/ Nazbyt trudne, a zgoła tobie i ojczyźnie/ Upadupad (starop.) --- upadek. opowiadają; prze Boga cię proszę,/ Nie waż ich sobie lekcenie waż ich sobie lekce (starop.) --- nie lekceważ ich. ani miej za baśnimieć coś za baśni --- uważać coś za baśnie.! PRIAMUS Jeszcze tego nieprawie ta przeciwna wiedma/ W mię wmówiła, żebych się miał bać; ale przedsię/ Postraszyła mię nieco, zwłaszcza że mi przyszedł/ Sen na pamięć żony mej; bo gdy z tym złym synem,/ Aleksandrem, chodziła, mało przed zlężeniemmało przed zlężeniem --- tuż przed porodem./ Śniło się jej już na dniu, że miasto dziecięcia/ Pochodnią urodziłaże miasto dziecięcia pochodnią urodziła --- że zamiast dziecka pochodnię urodziła.. ANTENOR I jam też to, królu,/ Jeszcze natenczas wiedział i pomniępomnię a. pomnę --- pamiętam., jako to/ Wieszczkowie wykładali, że to dziecię miało/ Upad ojczyźnie przynieść; czego, widzę, blisko. PRIAMUS Dobrze to pomnisz, ale i jam był rozkazał/ Grzechu tego nie żywićjam był rozkazał / Grzechu tego nie żywić --- Priam rozkazał, by dziecka obarczonego taką klątwą nie zachowywać przy życiu, lecz porzucić go w leśnym odludziu w górach; niemowlę przygarnął jednak pasterz Agelaos, nadał mu imię Parys i wychowywał wraz z własnymi dziećmi; dopiero gdy Parys dorósł, zjawił się na dworze Priama i Hekabe, dano mu za żonę Ojnone i żył tak jakiś czas, zanim został rozpoznany jako syn królewski przez brata Deifobosa.; dawno to na puszczy/ Wilcy mieli rozdrapać i kości nieszczęsne/ Po pustych górach roznieść. ANTENOR A lepiej było, niżli nam przeń wszytkim zginąć./ Co za więźnia to mamy? Ubiór to jest grecki. Rotmistrz, Więzień Wojna ROTMISTRZ Takcitakci --- tak to; a więc tak., panowie: wy tu radzicie, a w polu/ Grekowie nas wojują. Wczora o południu/ Pięć galer ich przypadło na trojańskie brzegi./ Ludzi wprawdzie nie brali ani też palili,/ Ale cokolwiek było w polu bydła, wzięli./ Jakojako --- tu: ponieważ. nas tam niewielki natenczas był poczet,/ Kusiwszy się kilkakroć o nie, musielichmy/ Na ostatek dać pokój; kilka głów jest przedsięprzedsię (starop.) --- jednak./ Zabitych, ten sam jeden tylko poimanypoimany (starop. forma) --- dziś: pojmany.;/ Na próbie to powiedziałna próbie to powiedział --- wyznał to na śledztwie, na torturach., że greckiego wojska/ Tysiąc galer na kotwiach pogotowiu stoi/ W Aulidzie, którzy tylko na posłyna posły (starop. forma) --- na posłów. czekają./ A ci jesli Heleny nazadnazad --- z powrotem. nie przyniosą/ (Jakoż widzę, że bez niej tak na morze wsiedli),/ Wszytko się wojsko tedyż ma ruszyć i prosto/ Ku Troi żagle podać; wszak tak? WIĘZIEŃ Niepochybnieniepochybnie --- niechybnie, niewątpliwie; na pewno.. ROTMISTRZ Hetmanem Agamemnon? WIĘZIEŃ Ten, brat MenelaówMenelaów --- Menelaosa.. PRIAMUS Każ więźnia tego schować i opatrzyć dobrze!/ To więc już, Antenorze, inszainsza (starop.) --- tu: inna rzecz. niż proroctwa/ Albo sny białogłowskiebiałogłowski (starop.) --- kobiecy.; ale wszyscy przedsię/ W jeden cel przed się biją. Jutro co naraniejco naraniej (starop.) --- jak najwcześniej./ W radę wnidźmywnidźmy (starop. forma) --- wejdźmy; w radę wnidźmy: zacznijmy obrady., a stamtąd już ani wychodźmy,/ Aż obronę uradzim. ANTENOR Baczę, że jej trzeba,/ Aczacz (starop.) --- chociaż. mi to słowa przykre i coś nie bez wróżki;/ Na każdy rok nam każą radzić o obronie;/ Ba, radźmy też o wojnie, nie wszytko się brońmynie wszytko się brońmy --- nie tylko się brońmy.:/ Radźmy, jako kogo bić; lepiej niż go czekać!